(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Comoediæ sex"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



Lf L.Poc 





HARVARD 
COLLEGE 
LIBRARY 



V 



l 



o 

PUB. TERENTII AFRI 

COMCEDIiE SEX 

BX EDITIONE WESTERHOVIANA 

CUM NOnS ET INTERPRETAnONE 

IN USUM DELPHINI 

VARIIS LECTIONIBUS 

NOTIS VARIORUM 

RECENSU EDITIONUM ET CODICUM 
INDICE LOCUPLETISSIMO 

ACCURATE RECENSITA. 



VOLUMEN PRIMUM. 



T 



LONDINI: 

CURANTE ET IBIPRIMENTE A. J. VAUPY, A. 

1884.. 



z' 




^J^c:^o 






\-:,--:j. 



V.J 



CONSPECTUS 

EORUM QU^ HAC EDITIONE 



CONTINENTUR. 



ph« 



1 

3 

82 



Frbdbrici Lbomaro Epistola Serenigsimo Del- 

phino • , ' 

Pra&&tio 

Prol^oniena ' okk 

Hogia Vetenim de Terentio .2» 

Elenchns alphabeticns scriptnr» compendionun qn» 

in hac Terentii ed. invenias - .268 

Fnb. TerentuAndria . . 286 

EimiidnB ... - 894 

Heantontimoramenos S68 ^ 

- Adelphi .... 667 

— Hecyta .... 796 
Pbonnio . . • • 989 



NoTiE Variorum in Andriam • 108* 

- Ennuchnm .1162 

- Heautontimorumenon 1299 

- Adelphos • 1889 

- Hecyram . • I^^H 

- Phormionem . • I^^l 



.\v 



Rbcensus Editionum Terentii • W»® 

Recensns Codicum Mss.Terentii qui in BibUothecis 

Britannicis asservantnr . . • • l''^! 

INDBX ...•••* 



SERENISSIMO 



GALLTARUM 



DELPHINO 



LUDOVICI MA6NI FILIO. 



Tbrbntium Tibi, Delphinb Sbrbnissimb, cum Notis 
ac Comincntariis recens editum, ea, qaa par est, reTerentia, 
offero ; munQS, nt spero, non ingratum ; tum quia tuos in 
usus paratum est, tum quia genus hoc amoenionim literarum 
lubens ac Isetus excipis. Quanti Poetam bunc a teneris 
paene unguiculis aestimaris, tain omnibus notum est, quam 
Tibi gloriosnm. Hujus Tn fabulas noctuma diurnaque 
mann versabas^ lepidos ubiquo sales belle supra eetatem 
mirabaris, et tam venuste recitabas» quam ille scripserat 
eleganter. Hunc ergo Begio nomini tuo inscribendum 
duxi, quem Tu prse ceteris Latinse Linguae auctoribus di* 
dicisti ; nt, quantum Tibi attulit fructus et voluptatis, tan- 
tum ei gratiao referas ac prsesidii. Is enim jam es, Dbl- 
phinb Skrenissimb, qui ingenia, quanta sint^ tanli aesti- 
mes ; et doctorum bominum famam tuo non tantum patro- 
cinio» sed etiam judicio tnearis. Hinc fit» ut magna com- 
mendatio, magnnm laudis publicae praejndicium sit, Tibi 
nondum adolescenti placuisse. Quod quidem in Te prae- 
stitit sapiens ac sedula pueritiae tiwe institutio. Quanquam 

Dtlpk» et Vttr, Cla$, Tercni, A 



2 BPISTOLA. 

enim inest Tibi qnicqaid sammis Principibas conferre for- 
(ana aut natara potest, Natalium splendor et looga Begam 
serie ducta generis claritudo, dignitati forma conveniens» 
vivida erectaque indoles, mira ingenii morumque felicitas, 
Virtus propria quam exerceas, patenia quam imiteris ; ma- 
jas tamen aliquid institntio contolit, sapientiam ; ita natus 
es, ut Maximi Reges solent, ita educatus ut Optimi. Ec- 
qua enim fuit unquam solicitior aut sanctior in Aulis dis- 
ciplina ? Deum ac Parentes colere^ servare modum in re- 
bus, blandas adulantium fraudes rejicere, tribuere suam 
cuique laudem, benigne singulos ac liberaliterexcipere^dare 
operam studiis literarum, et quicquid est bonarum artium 
animo complecti, hcec sunt sapientias monita, qu» et lu- 
benter audis, et sponte seqveris. Hinc ego in eam spem 
facile adducor, Te hoc qualecomque sit mnnasculum non 
esse despecturum ; quippe nec tua id sinet humanitas, quse 
summa est> nec tuus in rem literariam amor^ qniquotidiano 
studiorum usu alitur, et augetur. Accipe ergo, Dblphikb 
Sbrbnissimb, venustissimi Poet» Comoedias, in quibns 
et Latini sermonis elegantiam, et vivam momm civilisqoe 
sapienti» imaginem, et urbanos, non unius modo Comiciy 
sed virorum etiam in Romana Republica Principum, LsDlii 
ac Scipionis, jocos invenias. Servent Te diu Fata Regi et 
Regno incolumem, et Ludovico Magno ParenU tuo paran 
Te praestent^ quia majorem non possunt. Haec sunt vota, 

DbLPHINB SBRBNISSIMBy 

Devotissimi et humillimi Servi tui, 
Frbdbrici Lbonard. 



PRtEFATIO. 



EXCERPTA £X 

A. H. WESrrEHHOVII PR^FATIONEi 



AcciPB nonc, Lector Eradite, qaibiifl pnesidiis instnictas 
ad Comiconun Latinoram Prtncipem edendom accesserim. 
Primom de Codicibns Mss. qnos magno nnmero a me lan- 
datos Tides, exponam : post Editos, qnibas maxime nsus 
smn, commemorabo ; tnm, a qnibns Interpretibns multnm 
profecerim, profitebor : demnm, quos vivos, sicnbi bsBsita- 
bam, consnlnerim, enarrabo. Quibns ordine expositis, de 
Donato» Calpbnraio^ et Eographio addam. Primnm suo 
sibi jnre YiDdicant locum qninqne Godices Mss. Leidensesi 
qnorom lostrandoram mihi copia facta abs lUnstribus 
Academim illius Curatoribus/eoramque CoUegis Amplisri- 
mis, Urtiis Lugdnno-Batavfle Coss. Horam quidem Codi- 
cnm incipit primns a vs. 540. Act. i. Sc. 1. Andrise ; vide- 
torqne mann pervetere exaratus, in membraoa. Creditur 
antem olim foisse Cl. Viri, Antonii Oiselii. Pancse in eo 
snnt vocnm distinctiones, panca scribendi compendia, 
plnscnlfle antem initiales literao omiss». Secundns, variis 
figuris exoraatns usqne ad mediam Heantontimorumenon, 
in fine ascriptnm habet : * Calliopius recensui. P. Teren- 
tii Afri Comcedia Phormionis Explicit. Amen.' Et hic Li- 
ber in membrana exaratus est, habetque distioctiones quam- 
plnrimaB. Tertius est versibns junctis, et roore prosse ora- 



4 PRiCPATIO. 

tionis scriptus, itidem in veteri membrana. In boc mnltad 
sunt aspirationeSy ex. gr. Holim, Ilostiam, michiy nichil, tnm 
bene multas vocum et syllabarum notae. Qnartusest scrip- 
tus per Theodoricum de Palude, Anno 1442. atqne adeo 
nascente jam Arte Typographica, etiam in membrana. Ad- 
ditum in fine : Finito Libro sit laiis et gloria Christo. Scripta 
antem snnt omnia versibus junctis. Quintns codex est 
antiqnns in membrana, cui Titulus : * Liber Eographii Ar- 
gumentatorii Commentarii Andriae.' Progreditur ad Phor- 
mionem^ etsi folia sint lacera, nec appareat finis Cunuchi, 
aut initium Heautontimorumeni. Tum sequitur Terentius 
integer^ cui additur in fine : ' P. Terentii Afri Comoedia Phor« 
miobonoscolastico Explicit Fe1iciter.'Terentium Priscianus 
excipit, De Metris Fabularum Terentii, et aliorum Comico- 
rum. Hujus tantum tria folia supersunt. Idem hic Liber 
in plures Scenas dispescit nonnullos Actus, quam quidem 
fit vulgo. Qui vero Justi Lipsii fertur Codex Ms. is a me 
excussus est ante quam ex auctione publica addiceretur 
Leidensi instructissimaD Bibliothecee ; cum parte Ms. alte^ 
rius, ejnsdem CI. Viri. Sequuntur libri tres, duo priorea 
Academiarum Trajectinae et Oxoniensis, hic quidem e 
Bibliotheca Thom» Bodleii Equitis^ cum tertio Markiano, 
qui, quadringentorum fere annorum aetatem prseferens, e 
supellectile Libraria Excellentissimi Ehrencronii emtus a 
Nobilissimo Viro, Henr. Hadr. van der Mark, van Leur» 
JCto, antehac ad B. Marise UltrajectinaD Canonico. Ho- 
rum mihi Varias Lectiones suppeditarunt Clarissimi atque 
Amicissimi Viri» Carolns Andreas Dakerus, Abrahamus 
Gronovius, et Eduardus Zurkius. His accesserunt alteri 
tres, Typographomm meorum opera mihi conciliati^ sed 
paulo seriusy ot parte operis jam typis exscripta. Horum 
Codicum primus, ut reliquos aetate, ita lectionis prsestantia 
vincit. Medius forma est minima, primus et tertins maxi- 
ma: omnes tamen in membrana. Iste antehac Illustris 
Graeviiy visus mihi ante aliquot annos apud CL Virum, Jo. 
Theod. Schalbruchium, Lycei Amstelssdamensis Professo- 
rem, et Scholanim Rectorem^ sed usibus meis negatus, de- 



PRiEFATlO. 5 

mnm post ejos fata in solidmn mihi tribalos : ille commo- 
nicatas mecom a Nob. Viro, Jo. De Wit, Amplissimi Viri, 
Jo. De Wit, orbi Dordracenn noper a Secretis, Filio, 
Sommorom qoondam apod Batavos Virorom, Jo. et Com. 
De Wit Nepote : bic e fiibliotheca insigni, Viri Nobilissimi, 
Tlieodori Bcendermakeri, Canonici S. Martini apod Ultra- 
jectinos^ coemtos. De aliis Libris mano exaratis^ qoibos 
Gabriel Faernos» Philippos Pareos^ Franciscos Goyetos, 
Joannes Henricos Boeclerus, sed et plores alii dodom 
sont osi, qoosque partim in partes vocavi, dicere nihil 
attinet. Nolim tamen existimes, ita religiose a me ex- 
cossam Librorom omniom^ qoos laodavi, scriptoram, ot 
omnes apices perseqoendo nihil, qood a volgata lectione 
abiret, non observatom diniiserim. £a mihi, ot verom 
fotear^ inanis fotora opera, obscoraqoe visa est diligentia, 
incertiorem factora Lectoremi qoam is foerat dudom. Qoid 
qood ridendos passim propinarem poblice bonos cetera 
Godices, si singola, qose in manifesto cobare mendo nemo 
sanos negaverit, identidem exscriberie, atqoe ad naoseam 
osqoe repetere voloissem ? Non igitor me ssecoli fastidiom, 
sed certa deterroit ratio. Quod ne gratis dixisse videar, 
eorom, qoas mihi potiora sectanti oltro se ingesseront, bo- 
nam partem Tecom hic commonicare visom est. £n igitur 
absordas optimorom Codicom lectiones: And. Act. i. 1. 
138. Sine ui eveniat. Act. iil. 8. 24. Imperata nuptia hoc 
atque invito Pamphilo, Act. IV. 1. 69. Hem $ed mane» 
Act v. 1.19. Objurgantem anciltam. Eon. Act. i. 3. 85« 
Abreptam e Samo, Act. ii. 3. 7. Ofortunatum senem, Ibi- 
dem 24. Reddunt creatura juncea$ : et 45. Scilicet desincm 
Act. III. 1. 6. Est istuc datum profectum. Act. 111.5.37. 
Diana misisse. Act. i v. 6. 31. Animo potenti, Act. v. 2. 8. 
Miserrimus feci fugiiando. Heaot. Act. ii. 1. 16. Quod 
deinde ei, recte est. Act. iii. 3. 31. Quanium tibi operis Di 
dant. Act. V. 1. 1. Idcirco scio. Adelph. Act. i. 2. G4. 
Cumplaceo. Act. iii. 2. 35. Patrem ita obsecratum. Act. 
III. 3. 23. Congruum istum. Act. iv. 2. 23. Nonpuduit se : 
et28. Referre non audebam, Act iv. 3, 14. Et certo scio, 



6 PR^FATIO. 

qma nticia eas. Hec. Prol. Alt* 17. Ei inde ierendo. Act« 
1. 2. 15. ComiUum coniemplam : et 40. Uicumque maxime. 
Act III. 8.47. Exciiaium reddidii. Act iv. 4 41. Dere- 
linquuni viri. Phorm. Act. ii. 1. 8. Reverli saliem non pu^ 
dore, Act. iii. 2. 89. Quarn addideras huic praconsiiiuia» 
Act. IV. 1. 20. Quod 5t scii, ui me excuiiai. H«c et sex* 
centa alia si singillatim siiia locis annotassem, enimvero 
vererefi ne operam Insisse me qais merito diceret. Neqne 
tamen aflbmare liqnido ansim, nihil in tot Codicibns, tanv 
difficilis saepe lectipnis, qnod qaidem dignnm faerit obser* 
vata, meam indnstriam fngisse. Qaanquam, ne id fieret, 
me fecisse sedulo, id scio. Sed et, ne Cl. Dakeri otio 
abnterer, satis habni, si, de qaornm lectione addnbitabam, 
qnod commodo ipsias fieri posset, ea loca ad Codicem 
Trajectinnmy chartaceom illnm, et Anno 1454. scriptnm, 
exigeret. Idqne nltro mihi oblatnm» summaqae fide prae- 
stitnm, grato memoriqne animo agnosco. Ubi porro mino- 
fis interesse videbatnr, snppressis nominibns, Msstornm 
tantnm mentionem feci. Atqne bcec quidem de Mss. nostria 
bis senis, cum parte tertii decimi, dicta snnto. 

In Codicibas editis facile reliquis palmam prsBripit prin- 
ceps illa Editio Anni 1469. triennio superans aetatem illiiis, 
qnam Cl. Mich. Maittaire primam vocat Hanc ego asibna 
meis coQcessam a capite ad calcem percensai anta qnam 
lUnstrissimo Snnderlandim Comiti ex anctione pablica in- 
sano pretio addiceretnry atqne in Angliam portaretnr. Vi- 
dit ibi, nsnsqne est Cl. Vir, Franciscas Hare, laudana in 
nupera sna Terentii Editione. 8ed miror, videre potaisse, 
quod meam plurinmqae ocnlornm aciem fngerat» nnmernm 
illnm, quem dixi» non typis impressum, sed calamo ascrip- 
tam fuisse. Addit tamen, nescire se, an omninm princ^ps 
sit; certe qnidem antiquissimam esse fatetnr. Libmm 
bnnc excipit AnonymoSy pervetnstus ille, cni nec Loci, nec 
Typographi nomen^ neqne adeo Anni numeras est addttns* 
Sequitur Editio Tarvisiana, impressa per Magistmm Paa* 
lum Ferari, et recognita per Magistrum Alnisynm Stram* 
rolum^ Anno 1481. Seqonntur Vraet» binse» Annomm 



PRiBFATIO« 7 

l^. et 1512. Aqientina, Aimi 1490« Baaileeiisifl ex oflir 
cina Frobenianay Aaiii 1588. lAkgdaiMDsis 151L Pictayi- 
ensis» sine anno ascripto ; BasilecnfliB altera, Anni 154ti. 
Parisieneea dnsD, ex oflBcina Rob. Stepbani» qoaniin prior 
Anno 1586. in fonna maxima^ altera Anno 1540. m minima 
prodiit. Haec qoidem rarior videtnr, pancisque, qai postea 
Terentiom edidemnt, adhibita. Poro LvgdnnensiSy more 
piosm scripta^ Anni 1520. Veneta, Anni 1550. apud Pan- 
lam Manntinm» Aldi FiL Rnrsns Veneta^ Anni 1S2L ex 
offidna Aldi; Antverpieasis, Anni 1560. prmter Daventri- 
ensem, Gryphii et JTnntarum» cnm nonnollis aliis. Jos. 
Scaligeri Editionem din frnstra qamsitam videre mihi noa 
0Qnt%it; neqne sane quid compertom satis de ea habeo; 
Snnt, qni vidisse se, sunt et qni aliqnando possedisse mihi 
aflbmarnnt. Alii nnnqoam prodiisse contendnnt. 

• #*•#• 
Porro antem insigni mibi adjomento fnernnty qnm sois 
Codicibns ascripserant summi Viri, Gerardus Falkenbnr- 
ginsy Janns Gratems, Franciscns Gnyetos, Theodoms Pnl* 
maimas ; qnos milii Codices omnes, prater primom, qni 
es Editione Matthiae Bergii Bmnsvicensis prodiit LipsiflB, 
Anno 1574. et servatnr in Bibliotheca poblica Lngdmio- 
Batava, indefessa cnra conciliavit Vir optimns, Hiomas 
Jobnsoniusy Typograpboram meomm alter. In iis enim 
non panca minime vulgaria^ certe ante hnnc diem &fiiUTa 
reperi. LioetenimB€ecIemsdiidamediderit6n3^tiana,miil- 
tis tamen partibns (dora ejusdem Eraditissimi Viri reliqoit 
medita. Usum antem Bceclemm eodem hoc Codice, tanto 
magis mihi fit verisimile, qnod, qnm edidit, ita eadem snnt 
cnm g^ossis Mss. ut verbum de verbo expressnm videatnr. 
Quas edere neglexit, quaoqne nnnc primum a me ednntnr» 
ita erant minntis litemlis scripta, nt miraodum non sit^ si 
tantns Vir, tantisque negotns districtus eomm sensni in- 
dagando snpersedit. Nunc vero fblioram margines ita pn- 
tredine exesi sunt, ut asgre admodnm literaram vestigia vel 
ab aoerrimo ocnlo satis deprohendantnr. Quanquam, di- 
cam etam, qnoniam mentio de Guyeto incidit^ acerbior iHe 



8 PAJIPATIO. 

mihi, licet cetera elegantioris literaturee, videtur Criticas, 
qaam par est^ et plus CBqao morosus Aristarchas^ planeque 
immisericors, delens atque expuugehs non jam voces ver- 
susqne singnlos, sed integras Scenas ita notans obelo^ et 
decussatis lineis» in ilio, quo usus sum, Codice perstringens, 
uti in Editione Boecleriana transverso illinendas calamo 
censet. Bceclerus vero cum praeclara multa habet, tum in 
artificio Comico investigando et aperiendo regnat. Quod 
de Guyeto dixi, is ob nimiam licentiam merito ab Elegan- 
tissima Daceria vapulat, ad Phorm. v. 7. 29. Digna sunt 
Doctissim» Annie verba quse commemorentur. Ita illa : 
* Ces trois derni^res Scenes sontpeut-dtre les plus belles de 
tout le Phormion. Cependant M. Guyet leur a d^clar^ une 
si crucUe guerre, qu'il les retranche tout d'an coup, sans 
faire quartier k un seul vers. On ne peut s'emp6cher de 
dire, que c'est Ik un d^go&t d'un homme malade, plutdt, 
que d'un Critique judicieux etd^Iicat.' 

Qttod in Observationibus maxime ad Donatum frequens 
vides Abrahami Wielingii nomen, hujus mihi Consultissimi 
Amicissimique Viri in Donato sexcentis mendis obsito e 
conjectura restitueado insignis opera fuit. Scilicet cum ali- 
quando ad Amplissimum Virum, Samuclem Hulsium, Ha- 
ganee Civitatis Consularem, praedivitis et sane rarce Biblio- 
thec» possessorem inviserem, rogaremque, uti^ si quae prae- 
sidia meis usibus apta haberet> ea mihi ne negare vellet, 
Afouo-eoy Supi&f^ «^tdyoi, respondit Vir Humanissimus, Ih- 
strandorum Librorum copiam facit, moxque Catalogum per-- 
censens praestantissimas quasdam Editiones mihi seponit. 
£go interea cupide omnia circumspiciens incidi in Donati 
Codicem Ms. quantivis pretii. £t bujos mihi usura eadem 
liberalitate facta, ut, si quam inde veteri Interpreti opem 
ferre possem, id facerem. Ibi tum Eruditissimas Wielin- 
giusy cognito meo consilio, qusecumque sibi ad Donatum 
observata essent, ultro mihi obtulit. Inde igitur non con- 
temnenda Observationibus nostris accessio est facta. Sed 
et alterum ejusdem Donati Librum nactus sum, itidem ma- 
nu exaratum, junctum Codici illi Ms. Boendermakeri, quem 



PR^PATIO. 9 

laudavi supra. Hiec ego xfif&ijXia quanti fecerim^ faciam- 
que, verbis exprimere nou possum ; tanto magis^ qnod nnl- 
lum sibi divitis Academice Oxoniensis aliosque Britanno- 
rum loculos perlastranti repertum Donati scripti exemplum 
mihi affirmavit Doctissimus Abrahamus Gronovins. Atque 
o utinam int^er superesset Donatus ! Ita vero multa in 
Comicorum Principe, quse etiam nnnc quasi in interiore 
angulo recondita latent, dndnm illustrata cemeres. Verum, 
ut nunc est^ contenti simas hoc Catone. Accidit nimirum 
optimo Interpreti, quod accidisse olim pluribus non pessi- 
roae notas Scriptoribus merito dolent Eruditij ut nimirum 
bona sui parte mutilati ad nos pervenirent. Quid Erasmus 
quidem de nostro hoc Donato censuerit^ vel Titulus Editi- 
onis FrobeniansB indicat, in quo hasc leguntur : ' Habes hic^ 
Amice Lector, P. Terentii Comoedias, una cum Scholiis ex 
Donati, Asperi, et Comuti Commentariis decerptis.' Aspe- 
ri quidem vel Donatns, vel quicumque alins meminit ad 
Adelph. IV. 2. 20. Annaeus Celsus et Helenius Acron^ 
Grammatici, qui Terentii Interpretes fuerint, laudantur 
Charisio. De homm, sed et de Capri^ Probi, aliorumque 
aetate dicere nihil habeo. Quid porro de judicio et aucto- 
ritate Grammaticorum statuendum sit, edisserit IUustrissi- 
mus Scaliger ad Virgilii Copam. Petrus vero Nannius^ 
Miscell. lib. i. c. 6. ' Aliquis indoctus/ inquit, 'indoctissi- 
mis yerbis paraphrasin scripsit in Donatum. Id jam mun- 
do obtraditur pro Donato.' Loquitur autem de Commen- 
tariis in Virgilii .£neida. Idem vero alibi de Terentianis 
agens ' indoctissimum nebulonem ' vocat, * qui pro Mlio 
Donato se venditaverit.' Nihilo mitius de eo judicium tii- 
lit Tanaquilus Faber, ad Phaed. i. 4« ' Dicam audacter, 
sed yere, n<m magis Servium hodie habemus^ quam Donati 
in Terentium Commentarios. Excerpta tantum supersunt, 
et saepius a mala manu/ Temere loqui credis ? ' Quod 
demonstrare/ addit, ' si quis sibi postulet, tam equidem id 
possim facile, quam ostendere, Alg Suo thm rirraga.* Quan- 
quam eaedem res in Donato nonnunquam bis terve repeti-» 
tas^ nonnunquam contrariae^ Brasmi judiciom firmare viden- 



10 PKi£VAT10. 

tor. Ubi antem qui ante hanc diem pfodienmt libii Com- 
meatariam Domiti tnrpiter et imtcile pronios loxatom lan- 
ciDatnmqae tnrbato ordine exhibebanty qnod innomeria 
locis factnm, qni volet» reperiet, emendatnm nnnc, restitn- 
tnmqae exhibeo. 

Joannes Calphnmins ille BrixienmSy qniaqnis demnm fu«- 
erity Lanrentii Vall» aetate, id est, Saecnlo qninto dedmo, 
vixisse videtnr, cnjns diserte meminit ad Heant iv. 5. 10. 
Hic praeter Commmtariolnm in nnam illam Fabnlam niliil 
T^entiani, quod sciam, reliqnit, et haud raro quam prox- 
ime ad ipsum Donatum accedere videtnr. Siqnis CaI-> 
phumiam possedisse Donatnm etiam in Heautontimora* 
menoD contendat, non valde repugnaverim. Certe quidem 
pluscnla Donatiana in eo inveniri, plus semel monui in 
Observationibus. 

QusB EugraphinSy sive is Eographius vero nomine yo* 
candus sit, in Nostram vel notaverat, vel notanda Discipu-> 
lis pneceperat, perpanca admodum, neqne fere qnicquam, 
prsBterqnam in Prologos Terentianos Fragmenta hujus 
Scriptoris, decimi, ut f idetur, id est, obscnrissimi SsBcnli, 
e suo Codice primns omnium dederat Gabriel Faemus» nu- 
per repetita, et nov» Editioni TerentianaB adjecta a Fran- 
dsco Hare. Hsbc vero bona parte post Faeraum e Libro 
Ms. auxit Fridericus Lindenbrachins. Sed vel ita ingentes 
laconse, hiatus vasti restabant; Hecyra integra prmter 
utramque Prologum, int^ae item Pbormionis Scenae de- 
erant. Cum id dolebam, neque, unde snppetiaB tam misere 
habito affectoqne Interpreti petendao essent» expntabam» 
commodum incidi in duplex exemplum, quod servatnr in 
Bibliotheca Leidensi, lacerum alteram, alteram multis par- 
tibus integrius ; illud quondam Is. Vossii, hoc Dionysii 
Petavii. In illo legebatur: ^Sci Petri Belaacenais.' In 
hnjus fronte ascriptum erat : ' Rufinus in Commentario de 
Metris Evanthium Sacerdotera in Terentinm dtat.' Porro 
autem : * Abbo Floriac. Abbas in Epistolis meminit Ea« 
graphii.' Abbatem antem iUum Floriacensem Saeculo x. 
floraisse constat CJnde de Eugraphii aetate conjectura fit. 



PRiEFATIO. 11 

y ismn igitnr ftiit faciendnm, iit ad atrnmque illam Codicem 
^ Tolgatas Editiones exigerem» et, qam ab bis aberant, 
ittde transcriberem. FateiM', vel sic molta in eo saperesae, 
qo» medicam manam desidoent ; sed qaalemcvmqoe Eo* 
graphiom edere, qoam nollom maloi, maxime com hojos 
institati mei sommos, qoos laodavi, Viros aoctores habe- 
rem ; ot, si tanti est Eographios, Eroditioram conjectar«e 
et emendationi locos esset. Qoae ipse nonnonqoam aspersi» 
leriora sont, qoam qo» magnopere laodari mereantor. 
Neqae enim perporgando illi AogiaB stabolo otiom soppe- 
tebat. Com enim nallo discrimine Terentiana Engraphia* 
ais mista corroptissime legerentar^ iis otcomqoe concin* 
nandis satis molestiarom profligandom» satis taedii devo- 
randomfait 

De Terbis aatem ipsios Terentii, ea maxime ad Faemi 
Editioiiem cxbiboi ; non ita tamen, ot, obi ratio manifesto 
aliad soadere Tidebator» nnnqoam secos legendom eden^» 
damve existimaverim. Ne qois credat, me Goyeti, Codi'- 
ces Mss. qoibos osos est Faemmi, ad Hec. 1 1 . 2. 16. so^l* 
lantis, aoctoritate motom a tanti Viri lectiooe nonnonqoam 
recessisse. Qoi vero e tam grandi yetostissimorom Codi- 
com, tamqoe Taria confosorom Tersoom Tarietate Terom 
et gmainom aliqoando Terentiom nobis datoros est^ nao, 
is magnos ApoUo foerit. Nec Bembinosille Libery qoam* 
libet priaci acTi» semper aatis placet Faemo. Qoid qood 
Goyetas ad Eon. ii. 2. 20. Terentianas Fabolas jam ante 
Ciceronis jBtatem, id est^ proxime T«rentii obitam, intcrpo- 
latas et depraTatas foisse censet? Quodcomqae faerit» Ci- 
oevonem, non longe adeo a Termtii aetate remotom, cor- 
mpto jam exemplo osom esse, Tero admodom fit simile. 

Caosas ignorantiae metricaB in primis abolitam RomaD sob 
Aogosto antiqoitatis memoriam Tocat in Senario soo Cl. 
Cttf • Wasios» Tragicosqne joxta ac Comicos Tcteres Bibli- 
oliiecis in Urbe poblicis dejectos ; qoando Aoctores Tero 
honore firaodatos dennq describere operae pretiom non foe- 
rit Librariis. Sed com nec Ladlio^ Magni Pompeii magno 
anmcnlo, paroeretor^ com a NoTa Poesi Ennii sterqoilini- 



12 1>Rj;PATI0. 

um, Attii veternus, Pacuvii verrucie cum fastn repelleren* 
tur, et exoletorum verborum foetores procnl furcillarentur, 
Terentiano saltem metro paroere debuerat fastidiosum sse- 
cuium, et satis habere nascentis Eloquentise jam inde a pri- 
mis incunabulis et vagitibus per singulas setates incremen- 
tdrum vestigia confudisse. Habebit igitur, in qno se exer- 
ceat Vir CI. Richardus Bentleius, si, quod ad Horat. Serm. 
II. 5.79. pag. 513. profiCetur, aliquando novam Terentii Edi- 
tionem ad priscos numeros adornaturus est. Sane, qui ra- 
tionem metricam in Tefentio certis legibus innixam astric- 
tamque dare volet, Terentium ipsum^ forte et Lselium et 
Scipionem, ab Inferis excitet necesse est. Nisi crebras syn- 
aloephas, episynaloephas, collisionesi elisiones, sexcentas 
licentias alias probe cognitas habeat, atque inde versus ca- 
talecticos, acatalecticos» brachycatalecticos, hypercatalec- 
ticos constituat ; nisi inter scribentis Poetse, interque His- 
trionum verba, sed et Interpolatorum audaciam^ demum in- 
ter innumera fere Variantium Lectionum divortia, a titu- 
bantis calami lapsibos orta, certissimum ubique, quod mihi 
quidem h aBwarots semper visum fuit, discrimen indigitet, 
ct, quodnam potissimum iter insistere oporteat, quasi divi- 
nus Mercurius oslendat, frustra futurus est, quicumque 
opus hoc moliri unquam volet. Fuerint hsec olim apud sso- 
culum Comicum nota Latinis auribus ; fuerint hse delicise 
prolutis illis labris, Attico melli, Tusco lepori assuetis; 
enimvero alia nostrce fetatis hominum ratio est; essetque 
alia, opinor^ si maxime Scriptores Metricos, et w§q\ rwir h 
wotfifLeia-i Topaxoav, cum Grsecos, tum Romanos longa dudum 
non delevisset dies. Dicam etiam amplius ; facilius fuerit 
Taraxippo equorum in Hippodromo currentium pavores 
averruncare, quam ulli Scenico Numini Histrionum offen- 
siones seu procurare, seu tollere. Aut igitur nescio cui du- 
red et cascse licentise indulgendum, aut bene multa ita in 
alias formas varianda, ut Terentium in Terentio quseras. 
Horum utrum minus necesse sit, dicam quasi a Censore ro- 
gatus, BX ANiMi 8KNTBNTIA, Nou vidco. Mctri qnidem 
mentionem facit Donatus ad Phorm. i. 4. 48. et alibi non- 



FRiEPATIO. 18 

nnfiqnam; is vero^ si Gnyetnm ad And. iv. 1. 3. audimns, 
iei*metric8B plane imperitus fuif. Jam vero Mnretus ad 
And* III. 2.1. 'Snnt hic aliquot/ inqnit, 'versusy qnorum 
dimensionem explicare ex veteribus Libris non potni, ex 
ingenio nolui.' Idem, Var. Lect. iii. 3. existimat, Histri- 
ones in recitandis Fabulis quaedam de suo addidisse, ut 
oratio quotidianaD similior videretur ; atque hinc factnm, 
ut versns Terentiani ssepe videantnr metro laborare. Pal- 
merins autem ad Phorm. v. 7. 77. versns quosdam justo 
loDgins excurrere censet, non sine ms^^ gratia, ut talia 
extra numerum censeantur. Faemus testatnr» se versum 
tertinm et vigesimum, Act. ii. Sc. 3. Phormionis, tum ver- 
snm qnartum et quadragesimnm, Act. v. Sc. 7. ejusdem 
FabulsB pedibns metiri non posse. Alii ad alia adhsBsemnt 
Neqne P. Antesignani, singulis versibus tanqnam proprios 
pedes ad oram ascribentis, sed inter Erasmum et J. C. Sca- 
ligeram semper dubii et flnctuantis, nimia diligentia rem 
satis expedivit. ' Profecto tanta/ verba sunt Jac. Perizo* 
nii ad Sanct. Min. p. 417. Mnvalnit licentia, nt vix inde 
qnid certa ratione probare, vel refutare qneas.' £t si, quod 
sua jam cetate dicebat Cicero, Comicoram Senarii propter 
similitndinem sennonis ita abjecti sunt, ut nonnunquam in 
fais numerus et versns vix intelligi possit, quid, amabo^ 
aliis Carminnm generibus, quibns Comcedia referta est, 
fiet ? Videmnt id, qui temporibns Prisciani metra in 
Terentii Comcediis esse negarunt. Quanquam quis id in 
nniversnm aflSrmaverit? Xeque tamen cnm Quintiliano 
plus gratiaB habituras fuisse crediderim, si intra versns tri- 
metros stetissent. Grave enim videtur judicare de judicio 
talinm Viroramy ad quoram scientiam cum in Poetica, tum 
in Jiatini sermonis elegantia, quotqnot tot quidem sseculis 
post hasce Artes tractarnnt, vel etiam nunc tractant« vix 
comparandi sunt, ne qnid gravius dicam. Ita igitur statuo» 
et arcanum Artis Metricae prisci illius aevi dudum esse de- 
perditum, et versus Comicos omnino ita abjectos eo consi- 
lio, nt a sermone vulgari parnm aut nihil abirent, eoque 
haud raro miscerentur. Vitam enim imitati solnta oratione 



14 PR^FATIO. 

potius inter se oonfabulari, qaam nameria astricta, videri 
▼olaerant. Idem tamen Cicero Parad. iii. 2. ' Histrio/ 
inquit, ' si paalam se movit exlra nomenim, aat si versos 
pronnntiatns est syllaba nna brevior aat longior, exsibila* 
tar et exploditor.' Qaod qai fieri potaerit in Scena Nova» 
nbi altemis tantom sedibos Spondsei recepti, vix intelligas ; 
nedamy si de Veteri sermo sit, abi Tragicos, Comlcos, Satiri* 
cosqae lambis Trochaicisqne versibas plares immiscaisse 
SpondsBos novimns. Qaid qnod nnmeri rebas passim pa- 
rum conveninnt, variumque Carminam genas in eodem, 
idem in diverso negotio adhibetar ? Si tamen ca Carmina 
sant, unde nisi diversissima pedum et metrorum genera 
vix' exsculpas. Neque semper, credo, dignitas nobis vide» 
tar in tardis Spondaeis, neque exardescens afiectus in in- 
citatioribas Dactylis. lUud confidenter dico, nisi qnis 
multo maximam literaram pariem Comicorum^ et maxime 
Plauti et Terentii SBtate aliter scriptam, aliter pronnntia* 
tam, vel omnino in sermone suppressam, quod nnnc Gallis 
et Britannis perquam familiare est, ostenderit ; sed et, qusB 
illius corraptas pronuntiationis ratio fuerit, examussim io- 
dicaverit, neqaicquam LicentiaB Comicae Begulas nobis 
concinnabit. Si enim promiscue syllabam contra quanti- 
tatis vulgatSB, dipbthongi, et positionis naturam corripere 
fas sit, quod contendit CI. Hare ; si non, Estis vo$f sed 6ie 
voui, cum hodiernis Gallis, Yo pro Ego, cum Hispanis dix- 
isse priscos Latinos credimus cum Cl. Wasio, quid sonu- 
erit viva Saeculi Plautini et Terentiani vox, sane aegre ex 
ipsis per se literis confici posse patet. Et quotasquisque 
est, qni non videat, eadem ratione concta vel Ciceronis, cm 
in ipsis orationis fulminibus saBjHUs iambi exciderunt, vel 
cujuscumque alterius Scriptoris opera ad metram redigi 
posse ? Adeo ardua res est^ ad calculum revocare^ quo 
pacto quid in veteri orchestra ad tibiam cantari et saltari 
sit solitum. Vidit id, et ingenne professa est Elegantissima 
Anna, cujus verissima in fine Prasfationis verba sunt : ' On 
pourroit faire beaucoup de remarques sur rarrangement de 
mots>qui asses souvent sont autrement plac^s dans ces 



PRilPATIO. 15 

ManQSGrits, qiie dans les imprini68 ; mais cela aeroit en- 
nayenx ; nons n^avons pas anjonrdlini roreiDe assez fine 
ponr juger de cette difi<6rence. £t pour ce qni est de la 
mesnre des Vers, il nous sieroit mal de yonloir faire les d^- 
licats snr nne cadence, qni 6toit tres-peu sensible dn tems 
m^e de Ciceron^ et qne les plus grands connoissenrs ne 
d6mMoient qu^avec beancoup de peine/ Lncnbrentur sane^ 
mordeant nngues» extriccnty qnam yelint, Viri docti> qni- 
bus otinm est ; tnm demum rera eorum gloria praedicabitur^ 
ubi ntilitatem ejns, quod fecerinty approbabunt, fortunas- 
qne Grseci» in eo verti, demonstrabunt publice. Enimvero 
tneatnr qnis rite ceteras partes, et facilis intricatissimi me- 
tri jactura erit; satis se superqne Tiva morum imaginc^ 
styliqne elegantia commendabit Terentius. Ego igitur, ne 
qnid adversus Legem Comeliam, qnae est de Falso, com- 
mitterem publice, meque tnrpiterdarem,de Metro perparce 
dissemi. Neque enim est nostrum, qnse super co argo- 
raento inter Erasmnm, Scaligemm Patrem^ Antesignanum» 
Grlar^nnm» Goveannm, Sdoppium, Tanaq. Fabmm, Joa- 
chimnm Camerarium, Guyetnm, alios, qnanquam uti non 
nqoales, ita nec per omnia pares» satis acriter sont agita- 
iK, componere lites. Quo saepins autem Terentium lego» 
eo magis fit mihi verisimile, elegantissimnm Scriptorem 
honestate Terboram delectatum salebras versnum superare, 
qnam quicquam de recto compositionis tramite deflectere 
aalnisse. Et profecto, quantum decoris Virgilius ex Ho« 
meri imitatione consecotus est, tantnm e Menandri expres- 
sioiie Terentius» ant plns eo. Contra si qui sentiunt, nil 
sentinnt Audiant h«ec vel Volcatii Sedigiti Manes, pal- 
mam, Terentio debitam, Caetcilio dantis. Ducatur sane huic 
landi, anctore Horatio^ gravitate vicisse, modo de Arte lis 
nnUa moveatnr Nostro. Qnanquam quis in Socco gravita- 
tem Cothnrai magnopere admiretnr ? Certe qnidem tenu- 
itatem sermonis in Comoediis Graecis Quintilianum landaS'* 
se Bovimns. Unde dubinm nullum est, mansurum Te- 
rentio snum honorem, Latinis dum manebit pretium Lite- 



16 PRiEPATIO. 

Tum alterum est, quod mihi panim etiam expeditam as- 
que adhuc videtur a Viris Eruditis, et vereor, at uDquam 
satis expediatur. Scilicet Afer noster ita e Menandro, Apoi* 
lodorOy Dipbilo, malta transtulit in suas Fabulas» nt vete- 
ris Graecias mores passim notare videatur; ita Romanis 
Romane scripsit, ut Romanorum sni sevi instituta non raro 
tctig^sse appareat. Verum baec ubiqae qui certissimis 
argumentis discernere quiverit, videre me nondum memini. 
Est, ubi Donatus ipse dubitat, et nihil expedit. 



EXCERPTA E PRiEFATIONE LINDENBROGIL 

♦ 

PuB. Terbntium Afrum, Comoedias LatinsB scriptorem 
undecumque elegantissimum, atque ingenii festivi, curati- 
ore studio recensitum bono publico exhibere visum fuit. 
Quem enim pueri amavimus, ejusdem amoenitate ac venere 
vel hac quoque eetate nos capi» non erubescimus. Non 
denegarunt nobis hac in re operam suam amici nostri, viii 
literati. Inprimis vero multum adjuti sumns favore cele- 
berrimi jurisconsulti Franc. Pithoei Tricassinensis, qui 
duo nobis Terentii oxemplaria suppeditavit ; alterum fra- 
tris B. M. alterum manu sua emendatum. His accessit Ms. 
codex qui in bibliotheca regis Galli» asservatur: cujus ea 
visa est antiquitas, nec minor bonitas, ut vel solus suffice- 
ret, cujus fidem sequeremur : in quo etiam Terentii imago, 
plane ut eam ex Vaticana bibliotheca Fulvius Ursinus V. C. 
edidit, antiqua manu depicta erat. Usi sumus et aliis scrip- 
tis libris, sed qui perparum profuerunt : nara et recentiores 
erant ; et, si quid variarent, id levidense admodum atque 
exigui momenti. 

Donati duo exemplaria habnimus, et illa PithoDorum ac- 
curata diligentia ad Mss. codd. Antonii Contii et Jacobi 
Cujacii Antecessorum Bituricensium collata ; quorum aux- 



PEJSPATIO. 17 

ilio Id hoc covnmeBterio plnriouD lacon» supplet», aliaqm 
iofinita eirata iDtegritati su» restitata simt. Jayerttnt etiam 
nonnihil collectanea qumiam, qo» in bibliotheca regia Pa- 
risiensi, et achedae yett Pet. Danielis Aoreliam, viri hQma- 
nisBimi. Sed nesdo qni velati de compacto finctam, at 
Gresca fere omnia in onmibas libris adeo Yitiose scripta, ot 
raro qaid inde boni extricare licoerit, vel indagare, qood 
specie recti pkceret. Itaqae non nostro saltem» aed alio* 
mm qaoqae jodido, characteres vitiosos proponeie Yolni- 
mnsy at coilibet pro capta ac faibidine emendandi caasa re* 
linqueretnr intq;ra. 

Eagraphiam non ani debemas. Praeter panca enim iUa, 
qam hnjos scholiastSB Faemas vir diligentissimas olim in 
Italia provalgavit, alia longe plaia ex antiqnissimo libro 
Ant lioiselli J. C. nanc primnm edita: et, qom haie de- 
eranty ex nobiliss. Franc. Olivarii codice sappleta sant 
Ceteia vero qom defdderantar, si tanti videbontar, a felid* 
oribas meliori seecalo fors fimt an in lacem proferri pote*- 
ront : nam, ot nos hic Italis plaia pcmstitimas, sic» aUi di* 
ligentiam nostram si sapplebant» non invidebimns. Lans 
est pablica. Extat qaidem Parisais in bibliotfaeca legia 
commentom in honc Comicam, Eographii titalo insignitnm : 
sed adeo ineptam^ adeoqoe nagis plenam, nt vece qnis ex- 
Locioram scfaola deionsi cojasdam teaebrionis dixerit bla- 
teramentom: idcirco etiam ejasmodi affaniis editionem 
hanc contaminare noUs relifno fiiit 



EXCERPTA E PRiEFATIONB 
FRID. HENRICI BOTHE. 



CoLLATi sont in asam hajos editionis codices Mss. sex,. 
paris propemodam »tatis omnes, qaoram quinqoe integri, 
alter aatem Craelfetbytanoram, quem posteriorem voco, ex 

Diifk. €t Var. €ku, Tereni, B 



18 PRiBPATIO. 

parte tantnin, nt qai fide haud compaiandos Tideretar esse 
alteri, membranaceo quidem illi (nam alter chartaceos), re* 
scripto, jadicibiuqae Langero et Bronsio, yiria clarissimis, 
annos abhinc circiter sexcentos exarato. Inspexit dao 
Gaelferbytanos vir doctissiroas, Gesenias, Helmstadiensis, 
de qao bene sperare literatam jabeo rempablicam. Be- 
rolinensiam et libri Helmstadiensis, ab Academia Jolia li- 
beraliter nobis commanicati, potiores lectiones ipsi excerp- 
simaSy itaqae instracti ab extemis snbsidiis^ via critica, 
qaam manivit Ricardas BentleiaSy tatias jam ingressi, qaic* 
qaid dedit vir ille incomparabilis manifesto meUns valgatis 
et qaasi extra omnem lectionis et conjectam aleam posi- 
tam, tacite fere id recepimas ; abi dabiam relictam esset, 
monaimas, saccarrimas. 

Designantar libri scripti literis A B C 6a. 1. Ga*2. HeL 
Qaoram dao Berolinenses membranacei sant, eoramqae al^ 
ter nitidissime scriptas, alter continae lacerasqae in extre- 
ma fine; tertias vero Berolinensiam chartaceas est, qai 
qaidem in Reg^am bibliothecam venit ex Greorgii Fabricii, 
qaanqaam alias is liber codice ejasdem Fabricii illo^ qao 
asas est Bentleias: Italici, at videtar, tres libri omnes: 
qaibas de fide ac bonitate lectionam haad omcedit apogra- 
pham Helmstadiense. 

• « « ♦ # 



EXCERPTA E PRJEFATIONE 
D. PAULI JAC. BRUNS. 

QuA fortana saspenamero in bibliothecis a me perlastratis 
adhac usas sam, at literamm monamenta viris doctis vel 
plane non vel non satis cognita invenirem, eandem mihi 
Halas^ postquam hic sedem fixi, obtigisse, omnino gaadeo. 
In bibliotheca Mariana^ qaam mense Jonio prasteriti anni 
primum adii, a doctissimo et hamanissimo ejas custode 
Kemme, Med. D. et P. P. O. mihi ostendebator codex Co* 
moediaram Terentii membranaceas, quem ibi asservari ig- 



PRiEPATIO. 19 

iKyrabain. Nam oeqQo naperi ejas editores cl. Schmieder a. 
17M. et cl. Botbe 1806. neqae alii, qai ante istos viros 
doctissimos de Terentio edendo et illnstrando bene meriti 
sont, codicem laadaront. Bothius sex codices manuscrip* 
tos, nempe tres Berolinenses, daos Guelpherbytanos» et 
wmm Helmstadiensem ad adomandam editionem suam ad- 
hibuit. Non credo Halensem despectui ei faturum fuisse^ 
si de eo aliqaid fando andiTisset. Extare codicem Teren* 
tii Hal» in bibliotheca, quse est ecdesias S. MarisB, indi- 
carant Stiebritz in Epitome Descriptionis Circnli Salani a 
Dreyhaaptio conscriptsB T. ii« p. 298. qaanquam prseter 
notitiam extare ibi Terentii codicem membranaceum 4to. 
nihil attalit^ et censor editionis SchmiederiansD in Ephemeri- 
dibns literariis Catholicis^ (JUgtmeine Literai. ZeitungNo. 
327. Vol. lY. p. 37.) qui aanotat apparatum criticum ab 
editore neg^ectum esse, quanquam Hal» codex Ms. Teren- 
tii reperiatur. . Binis his testibus exceptis nullus mihi in* 
notoit, qui codicem laudaTit. 

Priusquam consiliam, quod in hoc opere inii, accuratius 
indicem, codicis historiam, indolem, antiqaitateftaf et prse* 
stantiam describam. Fuit quidem codex, ut ex notitia 
praefixa certum est, olim peculium Henrici EUenbergeri, 
utriusqne Medicinse Doctoris, et Archiatri quondam reve- 
rendissimi ac serenissimi principis Christiani Wilhelmi, 
Archiepiscopi Magdeburgici, qui secundum Stiebritzium 
1. c T. I. p.l96. et 250. ad dignitatem archiepiscopatus evec- 
tos est a. 1609. mortuus a. 1665. Ex Ellenbergeri nempe 
avi sni matemi bibliotheca codicem sibi comparavit et bi- 
bliothec» patrise inferri curavit Melchior Redel, consul pa- 
triae, hoc munere fiinctus a. 1667...1680. et mortuus 1691. 

Continet codex scriptus in membrana satis crassa, for« 
ma, quam vocant, ' folio minori,' in quatemiones compli- 
cata» Terentii Comcedias sex, nuUo versuum interstitio sive 
jonctis versibus, praeter argumentum et prologum Andri», 
prologum Eunuchi, atque Heautont. Act. ii. Sc. 4. vss. 
1 — ^14. qu8B omnia versibus divisa sunt liacnnam unicam 
in. Eunucho videsis pag. 224 — ^232. hujus novae editionis. 



dO FRJBFATIO. 

Camoediis argamenta praBmittiuitar, noloto sermooe con- 
fecta^ ab editis diTersa. Codicem- incboat Vita Teientii, 
quam ex codice Oxoniensi ab Abrah. GronoYio descriptam 
A. H. Westeifaoyias editioni Hagae Comit 1726. procuratae 
inserait pag. xxxii. et xxxiii. Vitiis apographon boc 
inquinatum esse neque Westerhovins» neque» qai Wester- 
bovianam editionem Lipsi» repetiit, Zennios a. 1774. odo- 
ratns est. Plenior et accoratior bojos Vitas editio ex nostro 
codice nonc prodiit; atqoe vel plane non yel accorate eam 
edendam foisse, concedent omnes, qoi antiqaarom liiera- 
rom non plane rodes snnt. Qnis hojos Vitsd aoctor foerit, 
non liquet 8i> qoi argomentam Andrie, qood in editione 
nostra com Vita Teientii connectitnr, scripsit, etiam anc« 
tor Vitas Terentii, qo» prcecedit, habendos est, quod per- 
qoam verisimile est| Eograpliios, qai vixit saecolo decimo 
(v.testem in.edit. Zeon. p. xx.), Vitam scripsit Nam 
postreroa hujus argomenti verba: ' Verba sont Caliopii— 
plaodite/ Faemus aperte triboit Eograpbio in nota ad ol- 
timum versom AndrisD, qoam lege in edit. Bentleiana Te- 
rentii Lips. 1791. recosa p. 95. Ante Petrarcham^ qni vixit 
S80C. XIV. exaratam esse, patet ex Dictis qas apod Westerh. 
pag. XXXIV. sqq. complores aoctoris, qoem ad modemos 
ablegat et scholasticos reram ignaros, errores castigantis. 
jScholasticos vero denotat viram dignitatis ecdesiasticao, 
qoi scholis ecclesiasticis praeemt^ (v. Fabric. Biblioth. Lat 
1. 83. II. 86.) qoo sensa Caliopios, cujos leoensionem, ot- 
pote omniom optimam habitam> scriba soam fecit, sdiolas- 
ticos vocator in fine codicis. Ceteram Dicta PetrarchsD 
sive P. Terentii Vita de Dictis D. F. Petrarchao desomta 
ex editione Mediolanensi 1476. qoo nomine apod Wester- 
hovium 1. c legitur, extat etiam in codice manuscripto Vin- 
dobonensi, quem ex Lambecio affert Fabric. 1. c. i. 81.. ibi- 
que laudata argumenta inedita omnium comoediarom for- 
tasse eadem sont qu» nunc ex codice Halensi protulimus. 

Comcedias non disertis verbis actibus et soenis divisae 
sunt Initium tamen novae scensD prodit migor initialis vo- 
cis litera; deiode spatium, quo a praecedenti separatur; 



PSi£FAT10. 21 

tandem kk tribas priorilras Comcediis expressa personarum 
omniom, qnse introdocuntur» inttio nova; scense commemo* 
ratio ; in tribus enim posterioribus ana tantum persona, ea 
scilicet, qaae prima loqaitar, nonimitar* In Andria inter- 
dnm prima scen» linea minio sitc rabro colore distincta 
est. 

Textas inclnsos est binis lineis ab ntroqae latere perpen- 
dicalaribas. Binae linese supeme ductae initio textas toti- 
demqae infira per totam membranas spatiam decarrunt. 
CetersB extra spatiam texlns non vagantar. Omnes Iineap 
stylo dactae sant, nallo adhibito eolore, styliqae satis acati 
ipsamqae membranam incidentis sapersant vestigia satis 
clara. Singol» paginae consistunt xxvii. lineis, qaibas 
textos continoo sive ona serie inscriptos est. Atramentom 
non nigrom, sed flavom et pallidum. Character, qoo codex 
exaratos est, minosculas erectos sascoli decimi vel onde- 
dmi, pr»terqaam qood interdum non Bolvm singol» literce 
onciales sonty sed passim voces etintegrcelineaeiisdem con- 
stant literis oncialibos. Occorront hm literae in nominibos 
personammy qoae sermonibos pr8Dfigontar»,deinde in epilo- 
go ad calcem Comcediaram, tandem initio argomenti ve! 
prologi. Tria aotem oncialium genera distingoi possont ; 
primom commune et consoetom est ; secondom, qood re» 
centiores diplomatici scriptoram capitalem vocant, conspi- 
dtor in literis scenaram initialibus ; tertii paocissimse sont 
Bterse, oltra cbnsaetom modom grandes, et variis omamen- 
tis cinctee, scilicet initiales primas scenae in sex Comoediis 
et litera T ioitio totias libri. In literis oncialibos VS in 
onam figoram coalescit, ot S sopra dextrum corno literae 
V positom sit. 

Abbreviatorae sive compendia scribendi, licet non dcsint, 
tamen neqoe textom valde onerant, neqae seqoiorem pro- 
dont aetatem. Si com multis illis, qose cl. Mannert (ilf ts- 
eell. meist diplomatisch Inhalts p, 42.) aeri incidenda curavit, 
comparantor, perpaoca esse dices. Afferam ex tabolis 
Mannertianis abbreviatoras, si non omnes, tamen magnam 
partem earum, qoas in codice Halensi deprehendi ; e. gr« 



22 PRiEFATlO. 

abbreviatura» in tab. 2. memorata, pro ' as ' inde a SflBC. xi • 
obvia ; eadem pro ^ post/ e. g. in ' posthac/ rarissime ta-» 
men; nnsqaam abbreviatara pro 'con* qaam aactor non 
ante finem saeculi xii. invenit. Ex tabala tertia Mannerti 
compendiam pro 'est' sive lineola horizontalis inter dao 
pancta, qaod Schoenemannas ex notis Tironianis deriyat, 
semel vel bis in glossis occarrit, nasqaam in texta. Ab- 
breviatur» pro 'est/ 'gratia/ 'hunc/ 'modo' rarissime 
tamen, 'non/ ^per/ 'prae/ 'pjo' tabnlsD qaaitsD incissBy 
pro ' scilicet/ ' vero ' tab. quintae, pro * esse» ' ' gratia ' tab. 
septimse» pro * misericordia/ semel tab. octavaB, pro ' pater/ 
* quoniam/ ' sanctos ' tab. nraao etiam in codice occurrunt. 
Notandum autem lineolam curvam in bis tabulis vocabulis 
impositam magis rectam esse in codice, quod signom anti- 
quitatis esse monet Mannertus; deinde pauciores depre-* 
hendi abbreviaturas in textq Comcedianim, plures in pro- 
legomenis, et adhuc plures in glossis, in quibus etiam semel 
in vocabulo ' compendiose ' pro syllaba * com ' compendium 
istud vidi^ quod extat tab. 9. et fini sseculi xii. ascribitor. 
Adsunt etiamin codice compendia scripturse^ qu» Manner- 
tus non profert, e. g. i pro ' vel/ ubivis in glossis, semel tan- 
tum in textu obvium ; id pro ' id est' usitatum. De omni- 
bus abbreviataris universim spectatis valet» vocabula, non 
quotiescumqae occurrunty modo adducto abbreviari, sed 
alia saepe, alia interdum, alia raro^ vel rarissime. In his 
vero abbreviationibus pancissimas erunt, quas non jam Sce* 
culo x. vel XI. in codicibus obtinuerant. Compendiam 
scribendi ^, quo nomen Terentii exprimitur in Prologo 
Ennuchi, inter notas Tironianas referendum esse videtur. 

Alia indicia saeculi, cui codicem tribuimus, sunt sequen* 
tia. Diphthongus a nusquam scribitur per e simplex, scd 
per iB vel e caudatnm, et quidem priori forma saepios quam 
posteriori ; diphthongus a per oe. latera t ubique poncto 
vel accentu caret. Ubi adest, certissime a sequiori mana 
ascriptum est Quin duae literae ii continguae accentibus 
carent, e. g. in 'nuptiis/ 'aliis/ 'Dii/ ' periit/ ^abii/etc. 
et cum inde a sa)culo xii. accentus ascripti sint, (v. Schane^ 



FRiBPATIO. 23 

mjoim Bersuch e. SyUem der Diplomatik T. ii. p. 84.) noster 
oodex 8Dram illam antecedit. Litera e in saperiori parte 
apicem habet, (linguam yocat Schoenemann ;) / et /longins- 
cidaD snnt, ubicnmqne occarrant, et infra lineam, cni insis- 
tont, protens» ; r interdnm, inprimis in nltima linea pagin», 
est protensa. Rarissime digamma JSolicnm loco literse h 
snpeme vel ante seqnentem literam ascriptnm apparet, 
e. gr. ' ilarnm ' pro ' hilamm/ In Prologo HecyrsB ii. 22. 
offendi literam k in voce ' calamitas/ at nnsquam alibi. 
Freqnentissimiim signnm interponctionis estponctnm (.). 
Occanit etiam semicolon (;) sed pleramqne, ni fallor, line- 
(da ennra (,) a recentiori mana addita est Signnm interro- 
gandi non semper eandem fignram exhibet ; credo, qaia non 
nbiqne eadem manns apposuit Signnm exclamandi (!) 
hac figara ^, non ad finem vocis, sed super media voce, ad 
qnam pertinet» hic illic positum est, e. gr« Heant iv. 1. 7. 
' quid siet/ 1 v. 8. 21. ' Aegre.' Vix credo hanc figuram in 
libris, qui de re diplomatica agunt, annotatam esse. Co- 
lon (:) et comma (,) nasqnam comparent. 

Seqnior manns in prima codicis pagina omnes, in sequen- 
tibus quam plnrimas literas atramento nigriori snperindaxit, 
et nomina loquentiumy qafie primum atramento scripta 
erant, minio illevit; postea tamen ipse scriba in exarandis 
nominibns mbro colore usus est. Per totum codicem re- 
eentior manns mnltum innovavit, lectiones delevit, alias in- 
troduxit, neque a mutandis interpunctionibus abstinuit. 

QusB hactenus de forma literaram totiusque codicis ex- 
teroa ad dijudicandam ejus antiqnitatem disputavi, ex spe- 
cimine characteris in sbs inciso in secundo hujus editionis 
tomo, propediem prodituro, clariora fient et certiora lecto- 
ribns artis diplomatic» gnaris. 

Totas codex repletus est scholiis sive glossis, qu» scrip- 
tBd sunt literis exilibus, longe maximam partem, nisi me 
omnia fallnnt, ab ipso codicis scriba. Idem est atramen- 
tam, eadem orthographia, eadem abbreviationum ratio, 
idem literamm ductns. Quin membrana ipsa statim ab 
initio ad capiendum notas destinata erat Nam in adverso 



24 PRiEPATlO. 

folio margo ad dextram latas satis amplas texta vacat, in 
averso foUo hic margo ad latos sinistram est. Lineis binis 
perpendicularibas, qaae textam terminant, alia parallela 
dacta est, quce a membrana extrema non maltnm distat. 
Huic spatio inter duas lineas perpendicalares not» inscrip* 
tas sunt, quae ob prolixitatem contextui superscribi non 
poterant MultaD, immo maxima glossarum pars, quia per* 
qaam breves sunt, interlineares sont 

H» autem annotationes siye gloss» non solum yerba tex- 
tus explicant^ sed etiam varias lectiones alioram codicam 
continent Haec lectionis varietas indicatur tum hac ab- 
breviatura t, id est, * vel/ tum illa at, i. e. ' alius/ sive 
* alii/ sive ' aliter.' Esse revera varias lectiones ex codi- 
cibus depromtas, non explicationes vel conjecturas, inde 
certum est, quia in aliis codicibus saspissime reperiuntor. 
Unde conjici potest^ eas^ quao attctoritate codicis nondum 
fuItsB sunt, illa tamen non destitutum iri» si codices acco-^' 
ratius examinantur. Varietas autem non solum pertinet 
ad voceSy sed etiam ad signa interpunctionis, dum saipios 
annotatur, loco signi interrogationis aliud adhiberi, vel vice 
versa. Observandum tamen est, voces» quibos pmmissom 
est ' vel ' aut * al/ tantummodo tom pro variis lectionibos 
habendas esse, si nihil amplius additur. GIosssb autem non 
omnes eadem manu script» sunt. 

Inmagna felicitatis meas parte repono, qaod» nondum 
exacto anni spatio in inclyta Academia Fridericiana, prse- 
co esse possim codicis ibi custoditi Terentii, tum antiqois- 
simi^ tom scholiis sive glossis varii generis insignis. Do* 
lendum est editores, quos nactus est eximius ille comicos» 
admodum negligenter codices suos descripsisse, ut compa- 
ratio istius, nunc ex tenebris^ ubi adhuc latuerat, in publi- 
cam lucem prodeontis, cum aliis non facile institui possit. 
Si Faemus^ qui primus criticen adultiorem in edendo Ter- 
entio adhibuisse dicitur, ipse editionem curasset, fortasse 
de codicibos, quibus usos est, accurate retolisset. At illo 
mortuo Petrus Victorios editionem volgavit a. 156*>. et paoca 
habet de subsidiis literariis qoibos usos est Faemos. lan- 



PRiBPATlO. S!S 

denbrogiiiA, qui Faemo miccessit a. 1603. inpriiiiis usns est 
codice Ms. bibliothecaD regim ParisieDsis, magDae antiqQi- 
tatis et bonitatis» in qno Terentii imago antiqna mann de- 
picta erat. Est fortasse codex 7809. in Catal. Biblioih. 
Beg. Parisiens. Mss. Latinor. T. iv. nbi Saecnli ix. esse 
dicitnr, et schcdiis instmctns, de qnibus nihil apnd Linden- 
brogimn. Idem ille aliis libris seriptis usum se esse testa* 
tar, qni tamen parum profnerant ; nam et recentiores erant 
et leviter Tariabant Franciscns Hare 1714. adhibnitsn- 
pellectilem ex tredecim codicibns Anglicanis, in qnibus 
plnres melioris notae erant, a NicoL Clagett coUectam. 
Vid. Pnefation. editioni praemiss. pag. xxiv. Westerho- 
rio ad adornandam snam editicnem 1726. qninqne codices 
Letdenses prsesto erant praDter aUos^ qnos addncit in Prae- 
fiit. Bentleius editioni snse Cantabr. et Londin. 1726. Am- 
stel. 1727. repetitao Lipsi» 1791. brevem prasmisit Praefa- 
tionem, qn» narrat plnrimos se codices scriptos Cantabri- 
gieoses et Londinenses ad editionem hanc contnlisse et 
exegisse» et in Notis nominatim appellasse. Uti omnes, 
qnos hactenns landayi, editores codices, qnos adhibnemnt, 
farevissime indicamnt et appellamnt, non descripsemnt, ita 
etiam nnperrimns Terentii editor^ iugeniosissimns Bothe 
180& labore accnmte codices snos describendi snpersedit. 
Qnod ad hornm nnnm attinet, nempe codicem olim acade- 
mi89 Uefanstadiensis, otinm ipsi fecemt J. Facins in col- 
faitione hnjns codicis inserta T. C. Harlesii Opnsc. Varii 
Aignm. Hal» 1773. p. 214-^. 

Ckmsideranti mihi homm codicnm catalognm probabile 
est, nnUnm glossis yel scholiis instmctnm esse, quia homm 
non expressa mentio facta est. Vemm enimvero idem aliis 
codicibns evenire potuit» quod codici Bembino, quem 
Faeronsomninm antiquissimnm et praestantissimnm habnit, 
factnm est. Nam, etsi Victorins in Preefatione de scholiis 
fanic codici ascriptis nifail admonet, certum tamen est ibi 
reperiri ex ipsis Notis Faemi, qui ad Heantont. Prol. 4. 
ait ' in Ubro Bembino, nt per omnes alias Comcedias» an- 
tiqnissima mann glossemata ex Donato in margine ascripta 



28 FRJBPATIO. 

sant ad loeonuD, qnee incidimt» expositioiiem/ aCqiie pas- 
sim ad prologos Ck>moedianim, et ad ComoDdias ipsas il* 
lnstrandas excerpta inde protolit. Saperesse codioes Te^ 
rentianos, quibus glossae et scholia divensa ab iUis, qne 
snb nomine Donati, £agraphij, Calphamii typis excusa 
sunt» multa sant, qa» mihi saadent Catalogas codicum 
Mss. Latinor. Biblioth. Beg. Galli» T. iv.. recenset prteter 
codices, qni Commentarium Donati No. 7920. Ssdc. xi. 
7921. Sffic. XV. et Eagraphii No. 7917. continent» alios 
qai inter lineas glossas, et ad maiginem scholia sistunt No. 
7900. Saec. x. 7903. Saoc. xi. 8408| alium cam glossis in- 
terlinearibus 7904. Saec. xii. cum glossis ad marginem 
7909. Ssec. xv. 7916. anonymi expositionem 7919. 7922. 
Taliam codicum hodie multo major numeras Parisiis erit. 
Neque in aliis Bibliothecis desiderantur. Jo. Lamios in 
Catal. Codd. Mss. Biblioth. RiccardiansB pag. 960. citat 
Terentium cum scholiis membr. quem ' vetustum/ ' pre- 
tiosum ' vocat Codex hajus generis olim deprehendebatar 
Guelpherbyti, unde a serenissimo conditore Bibliothec» 
Guelpherbytan», Dace Brunovicensi Augasto, cujus no- 
men interire Musce non sinent, ad Conringium, Professorem 
Helmstadiensem, mittebatur^ ut jndicium de eo ferret. Iste 
hasc in fronte Msti inscripsit, teste J. Burckhard Histor. 
Bibliothecos Augustas i. 229. 'Terentius Cod. chartac. 
Codex hic continet scholia in Comcedias omnes Terentianas 
non contemnenda. Quis ille scholiastes ignoro ; nisi quod 
deprehendam et setate et doctrina illum esse Donato infe- 
riorem. Non credo hactenus impressum prodiisse in lucem. 
Volumen in Italia esse exaratum, ex adjectis fini operis 
versiculis Italicis, colligere est. Modus scribendi indicat, 
scriptum esse ante hos trecentos vel quadringentos annos, 
quanquam ipse auctor longe sit antiquior.' Codicem ante 
sseculum xiii. exaratum esse, ob materiam cui inscriptus 
esty cbartam scilicet hodienum usitatam, affirmari nequit 
Nnm adbuc Guelpherbyti asservetur, vel quo terraram de- 
venerit, dicere non habeo. Certe non est duo Guelpherby- 
taoorum unus» quos pro editione Bothiana cl. Gesenius 



PRiBFATtO. S7 

to&c Helmstadii degens contnlit Hos eDim scholiis sive 
gloasis destitutos esse» doctiss. ille GeseniQs, Hakr, Qfai 
mmc Professoris TheologisB mnDere fongitnry mihi nanavit. 
Alimn codicem TerentianQm glossis repletom scriptom an« 
no 1474. possidebat doctiss. Niclas, rector LnnebQrgicas, 
qoi hanc cam ceteris sais libris post mortam Bibliodiec» 
Mmiasterii S. Michaelis jaxta Lanebargam inferri cnra- 
Terat 

Sed revertor ad codicem, qaem ante ocalos habeo. Hanc 
continere glossas sive scholia ab editis diTersa, ipse con« 
spectas abande docet. Qnatenns cnm iis c^onspirent, qosB 
in codicibus ante memoratis legQntor^ aliis explorandnm 
relinqoo. Auctorem scholiorom estate Donato grammaitico 
Sa&coli IV. inferiorem esse, extra omnem dobitationis aleam 
positom est, qoia Donatam testem prodocit in Prologo 
Eonuchi. Immo nollas dobito, eom ne Eagraphiom qoi^ 
dem scriptorem saecali x. SDtate antecedere. Eographiom 
ab eo lectitatom esse, ex consensione Notarum Qtriasqoe 
aoctoris probabile est. In nota [ad Andr. lu. 3. 34.] pro 
significatione vocabuli ' periclom ' afiertor locas ex Ci- 
cerone, qaem laadaTcrat Eagraphios. Scholion [ad Andr. 
III. 4. 14.] fere totidem Tcrbis apod Eographiom legitor. 
In nota [ad Andr. iv. 3. 1.] ad toendam significationem 
' propriom^' qnod sit, perpetoQm, locas nonneminis^ cajus 
tamen nomen reticetor, laodator 'ot illod 'propriamqoe 
dicabo/' Extat hic locns apad Virgiliom Mn. iv. 126. 
eomqoe laodaverat Eographias, aliom Donatos. Etiam in 
ipso texto concinnando Eugraphiom secotos est. Nam 
fondas lectionis * ad aaxiliandom copiam' Andr. ii. 1. 20. 
est in Eographio, qoi, teste Bentleio^ habet ' ad aoxiliQm 
copiam.' Lectio jactas Andr. v. 4. 9. extat in nota Eo- 
graphii ad h. L Hic tamen Eographii et scholiastis nostri 
consensQs non tantns est, ut honc epitomatorem vel isx- 
scriptorem Commentarii Eographiani habeam. Cetero-* 
qoin Latinitas ejos barbara et soloeca satis probat^ ad ean- 
dem cetatem ablegandom esse, qoa codex ipse exaratoa 
esty i. c. ad Saecolom x. vcl potios xi. Si enim Fabricioa 



28 PRiSPATIO. 

Biblioih. Lat. ii. 90. Engraphii aetatem ad Seec. x. ver^ 
gens recte retalit, codex demnm SsBcnlo xi. exaratus vide- 
tor. At Eugraphii SDtatem a Fabricio recte definitam esse 
adhnc dabitari potest. Conjecit illam ex sequentibus 6er- 
berti, qnondam scholastici, tandem sub nomine Sylvestri 
ad dignitatem snmmi Romanomm pontificis evecti, verbis 
qniB leguntur in epistola ad Airardnm viii. (Biblioth. 
Maxima Patrum Tom. xvii. Lugd. 1670. p. 669.) * Peti- 
tionibus tnis annuimus ; nostra nt exequaris negotia, velut 
propria, monemus. Plinius emendetur : Engraphins reci- 
piatur ; qui Orbacis et apud sanctum Basolum perscriban- 
tur.' Ex his verbis elicitnr, Eugraphium sequalem fhisse 
Gerberti, qui vixit sub Othone iii. Imp. exennte seecnlo x. 
et anno 1008. mortuns est. At perobscnra snnt, et, nisi 
alia prostant argnmenta ad definiendnm tempns, qno vixit, 
sola non snfficinnt Jnnguntur Plinius et Engraphiusi et, 
cnm illum longe ante Gerbertnm vixisse inter omnes con- 
stet, quare Eugraphii tempora ad aetatem Gerberti limitanda 
sunt? Pro redpiatur, qnod relatum ad antecedentia plane 
anp9vhivu(fo¥ est» legendum esse videtnr rescribatur, quod 
anctor pro, describere, posnit* Nam de libris, non de viris 
sermonem esse, mentio Plinii clarissime ostendit. Neque 
aKo sensn idem vocabnlnm 'rescribere' epistola viii. p. 
870. snmsit : ' Historiam Julii Cassaris a Domino Azone 
Abbate Terdonensi ad rescribendum nobis acquirite, nt quos 
penes nos habemns habeatis, et quod reperimns speretis, 
i. e. octo volumina Boetii/ Etiam postrema verba episto- 
1» prioris de libris agnnt. Jubet enim Crerbertns catalo- 
gnm confici (hoc enim sibi vult ' perscribi ') Hbrorum^ qui 
Orbacis et apud sanctnm Basolum (nomina mona^teriomni 
vel aliomm locomm esse videntur) reperinntnr. Si qnis 
Hteraram hamm amator et jndex in volnmina priora chro- 
nici ab Henrico de Hervordia conscripti incideret, cujus 
operis posteriora Helmstadii versavi, fortasse de Eugraphio 
notitiam ulteriorem reperiret. Solet enim diligentissimus 
chronographns anctores haud paucos e florentissima litera- 
mm Romanamm cetate nominatim addncere^ loca excer- 



PRi£KAT|0. 90 

pere> yarietatem lectionii aimotare, commeDtatofes laa* 
dare. In yolumine olim a me perlecto et descripto, qnod 
ab Imperatore Octavio Augusto indpit, loca extant mnlta 
decerpta ex poetis, ot scriptores prosaicos omittam, Oyi- 
dio, Persio» Lucano, Statio, Juvenali» Claodiano, ona com 
yariis lectionibos ac glossis; neqoe aliam, credo, rationem 
iniit in yoluminibos praecedentibasy qo» fortasse alicobi in 
BibUotheca yel Archivo Goestphalico latent 

Qaid si idem ille, qoi codicem descripsit, etiam notolas 
a^jecit 1 Hoc mihi inde probabile est, qoia magnom con* 
sensum textos com notis etiam istis locis, obi textos falss» 
lecti<mis argui potest, deprehendi ; e. g. ad mendosam lec- 
tionem predkto Andr. i. 1. 19. notator esse yerbom fre- 
qoentativom ; ibid. i. 2. 21, scholiastes cepk confodit cnm 
capit: qoare in nota addidit 'habere:' ibid. iii. 2. 27. in 
texto legitor citius pro secius, sine dobio erronee. Sed, 
qoanqoam melior lectio secius in Ms. notator, tamen glossa 
* yelocios ' explicat lectionem contextus. Scholia nostri 
codicis commendant se breyitate et perspicoitate, atqoe ob 
has yirtotes tironibus utilia esse possont, cum, qum Dona- 
tos et Eographios scripseront» adeo proiixa sint, ot fortas- 
se ea eroditorom nollus a capite ad calcem perlegerit, mnlto 
minns joyenom ingenio apta sint* Deinde afferuntor in 
flcholiis lectiones, qned, si jam ex aliis codicibos prolatie 
fiierint, bic testes nandscnntnr noyos et grayes ; sin minos, 
somma attentione considerandee sont^ quia omnes magnam 
antiquitatem prae se ferunt. Varietas distinctionam, qo» 
ex hoc c(Klice peti potest» plane noyum yarietatis genus 
oonstUnit, a c<^atoribus mihi notis prastermissum. 

GIosssB auctorem natione Italum prodere yidentur. Nam 
'si' saspios usitatur ex more Italicae yods se pro 'an/ 
' nnm.' Cum yero codicis scriptorem eundem esse putem 
com scholiasta, codex fortasse in ItaUa scriptos est. 

Qood ad textom ipsom Terentii, qoalis in hoc codice le- 
gitor^ atdnety seBpissime com codicibas istis, qoi, jodicibos 
yiris sommiSf Faemo et Bentleio, palmam ceteris prasri* 
pionty consentit ; qood coilibet Notas nostras percorrenti. 



30 PR^FATIO. 

qvLBd assensum vel dissensum Bentleii respectu ad bunc co-^ 
dicem habito indicant, patebit. Inteipnnctio verborum pas- 
sim singularis est, neque talis, ut vulgari, quam editiones 
pras se ferunt, antecellat Haud pauca etiam laudari pos^ 
sunt loca^ ubi codex yerba melius distinxit, ac in editis 
factum est. 

Priusquam autem ad edendnm hunc thesaunim me ac- 
cingerem, de invento codice, meoque consilio, bene de eo 
merendiy certiorem feci virum longe eruditissimum et cele- 
berrimum, Boettigerum, quem olim novam Terentii edi- 
tionem meditatum esse noveram; mihique ut consilium 
suum pro ea, qua me jam dudum amplexus erat, amicitia 
bcnigne impertiret, rogavi. Laudavit vir summus proposi* 
tum meum, et instigavit, ut^ quas bonis literis prodesse pos- 
sent^ interire non sinerem. Quin, ad adomandam editio* 
qemi ultro obtulit Dictata viri celeberrimi Ruhnkenii in 
Terentium manuscripta^ quao vir doctissimus Christianus 
Ludovicus Lenz^ director Gymnasii Vinariensis meritis- 
simuS; ex bibliotheca fratris sui, Caroli Gottholdi, Pro- 
fessoris Grothani mortui a. 1809. jnre haereditario acqui- 
sita olim Boettigero mutua dederat, et nunc Halam^ ut 
mea cura ederentur, transmitti concesserat. 

Inter auctores Latinos, quos in scholis suis Rnhnkenius 
tractavit, primo loco ab elegantissimo VitSD Ruhnkenii 
scriptore Wyttenbachio (v. Vitae T. Hemsterhusii et D. 
Ruhnkenii Lips. 1801. p. 127.) adducitur Terentius ; et 
' Terentianas scholas se magno cum doctrinas fructu audi- 
visse ' testatur^ * ut tum demum in hoc genere discere sibi 
videretur, quantum adra distarent lupinis/ &c. Quam au* 
tem rationem in his^ qusD nunc prodeunt^ annotationibus 
Ruhnkenius inierit, idem Wyttenbachius indicavit p. 126. 
* Ad locos vel difficiles vel memorabiles ' auctornm Latino- 
rum a Ruhnkenio in prselectionibus illustratomm ' dictabat 
annotationes breves quidem illas, sed bonas frugis plenas.' 
Atque hae annotationes ' dictata ' vocantur ab ipso Ruhn- 
kenio ad Heaut iii. 3. 23. Hec. i. 2. 73. Multum igitur 
differunt a notis^ quas auditores ex ore professoris calamo 



PRjEPATlO. 31 

cnmDte excipere solent et qnibas miniis pTednm statnen- 
dom est Tmpiis acriptionis incidit in anniim 1766. vel 
non mnlto post, certe non snperiorem. Landatar enim in 
nota ad Eon. ii. 1. 14. Oodendorpii editio Apoleii^ qoce 
anno memorato prodiit, teste Wyttenbacbio L c. p. 176. 

NoTom boic editioni accessit decos^ liberalitate ejosdem, 
qoem antea laodavi, Lenzii concessom. Donavit enim 
mibi firatris soi yita defoncti observationes ad Terentiom, 
a sraietipso ex ejos collectaneis baod parvo labore de- 
scriptas. 



PROLEGOMENA. 



PUB. TERENTII AFRI 

CARTHAOINIENSIS VITA. 

Auctore ^lio Donato V. C. * 

PubliusTerektius Afbr, Carthagine natus, servivit Romee Te- 
rentio Lucano senatori ; a quo ob ingenium et formam, non institutus 
modo liberaliter, sed et mature manumissus est. Quidam captum 
esse existimant; quod fieri nuUo modo potuisse. Fenestella docet: 
cum inter finem secundi belli Punici, et initium tertii natus sit, 
et moctuus : nec, si a Numidis aut Getulis captus sit, ad ducem * 
Romanum pervenire potuisset, nullo commercio inter Italicos et 
AfroSy nisi post deletam Carthaginem, ccspto. Hic cum multis 
nobilibus familiariter vixit, sed mazime cum Scipione Africano, et 
C. Leclio : quibus etiam corporis gratia conciliatus existimatur. 
Quod et ipsum Fenestella arguit, contendens utroque majorem 
jiatu fuisse. Quamvis et Comelius Nepos sequales omnes fuisse 
tradat, et Portius suspicionem de consuetudine per heec faciat : 

Dum lasciviam nobilium et fucosas laudes petit : 

Dum Africani voce divina ' inhiat avidis auribus : 

Dum ad Furium se ccsnitare^ et Lsliumy pulchrum putat : 

Dum se amari ab hisce credit, crebro in Albanum rapi 

1 Alii hanc Vitam tribnnnt Sueto- Voeem dtvmam, Alil voee dmna ; alii 
nio Tranqnillo. Zeim. vmi dnmet ; qnomm iilnd qnidem 

2 Diicem] l>oiiKiiiim Qronov. nt ▼itioftnm, hoc antem antiqniorit for- 
postnlat verbnm * commercio.' Boih, mte interpretamentnm est. Botk. 

% V, d.] Alii legunt wcem dtptfumi, 4 Gamtlare] Vnlgo kfnhpmf, id, Qnl 
quod preferendnm eMe videtur.Zeim. dat Oiwi «e arf fWiann eotiuare. 



TBRBNTII VITA. 



33 



Ob floiem flBtatis suse : ipsui lublatit-rebuB ad lunuDam ' 

Inopiam redactui est. 

Itaque e conipectu omnium abiit in Oreeciamy^ in terram ul- 

timam. 
Mortuus est in Stymphalo, Arcadim oppido : nihrl Pnblius 
Sdpio profttity nihil ei^ Loeliuiy nibil Furiui ; 
Tres per idem tempus qui agitabant nobiles facillime. 
Eorum ille opera ne domum quidem habuit conductitiam : 
Saltem ut esiet, quo referret obitum doroini servului. 

Scripsit Comoedias sex: ez quibus primam Andriam cum eedili- 
bui darety jusiui ante Csrio ' recitare. Ad coenantem cum ve- 
niiset, dictui eit, initium quidem FabulGc, quod erat contemtiore 
veititUy lubiellio juxta lectulum reiideni legiiie : post paucoi 
vero versus invitatus, ut accumberet, coenasse una ; deinde cetera 
percurrisie, non line magna Ceerii admiratione. Et hanc autem» 
et qninque reliquas eequaliter populo probavit ; quamvis Volcatius' 
de enumeratione omnium ita scribat : ' Sumetur Hecyra sexta ex 
his Fabula.' 

Eunuchus quidem bis die acta est; meruitque pretium, quantum 
nnlla antea cujusquam ComQedia, id est, octo millia nummum ; 
propterea summa quoque titulo ascribitur. Nam Adelphorum 
principinm Varro etiam preefert principio Menandri. Non obscura 
fama est, adjutum Terentium in scriptii a Leelio et Scipione, qui- 
bnicum familiariter vixit. Eandem ipse auxit. Nunquam enim, 
nisi leviter, se tutari conatur, ut in Prologo Adelphorum : 

Nam, quod iiti dicunt malevoli» homines nobilei 
Hunc adjutare, aiiidueque una icribere : 



6 Ob/L 4rc.] Hdoc ct Kqaentem 
versnm West. dnce Fabro, tii ODum 
cootnctam edit lic : Ofr JUrtm «ta* 
fif mtm : mi mammam m^piam redmehm 
al^ Zean. Valg. Dmm m wmmri «6 
kucicredii: qaod fatile gkMiemaie- 
qoentiam. Bcik. Qoi hos tres vss. 
lie redigit : Dwm u rapi im AUmmim 
tnhf €tttiu objiorem mtm : Ipmu Utiii 
nhtf saa iii w i «1 tosfMam redmUu» 
tat, 

S /n G.] Volgo tii G,imt, «. qaesi 
Biram qoantam oliesset ab Italia 



Orscia. Boih. Qoi omittit m snte 
' Oraecioro.' 

7 £i] Vulgo a^ptft. BolA. Qoi 
dat ol. 

8 C«erJo] West recte edidit CesH' 
UOf ot paalo post CtBciUL Zeon. 

9 Fo2raltas] Volc. Sedigitos, de qao 
Oell. N. A. XV. 24. Versos haad du- 
bie prolatas ex illios libro de poetis, 
iombicis senariis cooscripto. Qoare 
volgatam hi» pro Atsce mendosom 
orbitror. B%ih, 



Mph. $t Kor. Ctof . 



Terfli*. 



34 TERBNTIl ¥1TA. 

Qnod illi inaledictiim TdieiDeiis eiistiiiiaiit, 
Eam laudem hic dacit maTJmam : com iUis placet, 
Qai Tobia aniferais et popolo placeot : 
Qaonim opera in bello, in otio, in negotio, 
Sao qaisqae iempore osos est sine soperbia. 

Videtar aotem se lerias defendisae, qaia sciebat Lelio et Sci- 
pioni non ingratam esse banc opinionem ; qaoe tamen magis et 
usque '^ ad posteriora tempora valoit. 

Q. Memmittti in Oratione pro se ait: ' Pnb. Africanus, qui a 
Terentio personam motaatas» qum domi luserat ipse, noroioe illius 
in scenam detolit.' Nepos aoctore certo comperisse se ait, C. 
Lffiliam, quondam in Poteolano Kal. Martiis admonitom ab uxore, 
temporias ot discomberety petiisse ab ea ne interpellaretor : serius 
tandem ingressum trictiniom dixisse, non scepe in scribendo magis 
successisse sibi. Deinde rogatom ut scripta illa profenet, pro- 
nuntiasse versus, qui sont in Heautontimoromeno : 

Satis pol protenre me Syri pronussa buc induxerunt. 

Santra Terentium existimaty si modo in scribendo adjutoribus 
indiguerity non tam Scipione et Lmlio uti potuisse, qui tunc ado- 
lescentuli fuere, quam C. Sulpicio Gallo, homine docto, et qui 
consularibus " ludis initium fecerit Fabularum dandarum : vel Q. 
Fabio Labeone, et M. Popilio, consulari utroque, ac poeta. Ideo 
ipsum non juyenes designasse, qui se adjuvisse dicerentury sed 
viros, quorum operamy et in bello, et in otio, et in neg^tio populus 
sit expertus. Post editas Comcedias nondum qaintum atque tri- 
gesimum egressus annum, causa evitandm opinionis, quia vide- 
batur aUena pro suis edere, seu percipiendi Grsecorum instituta 
moresque, quos perinde exprimeret in scriptis, egressus urbem est, 
neque amplius rediit. De morte ejus Volcatius tradit : 

Sed, at Afer sex populo dedit Comoadias, 
Iter hinc in Asiam fecit. Navira com semel ^* 
Conscendit, visus nunquam esU Sic vita vacat. 

10 Magia H nffiie] Valgo obienre. CmmuUlmMit: aed F«¥erv«lt legi 
/d. Qni edidit m.etwL M§que, CerealibuM, Zenn. 

11 Etqmcatmdaribu»] R.et^eon-' 18 Nmim enm eeme^] Ms. DsBielit 
nilartftaii. Lind. Mnretns conjicit Nmimuieemei* lind. 



TBRBNTIl VITA. 



35 



Q. Cosconius " redeiintein a Greecia periisse in mari dicit cum 
cenCoin et octo Fabnlie, conTereie a Menandfo. Ceteri mortuum 
esse in Arcadiee Stymphalo/^ sive Lencadia tradnnt, Cn. Comelio 
Dolabella, M. Fulvio Nobiliore Coss. morbp implicitum acri» do« 
lore ac tsedio amigsarum sarcinarum,'' quas in nari proemiseraty ac 
simul Fabularum quas novas fecerat. Fuisse dicitur mediocri 
statura, gracili corpore, colore fiisco. Reliquit filiam, quce post 
equiti Romano nupsit. Item hortulos zx. jugerum, via Appia ad 
Martis villam : quo magis mirori Portium scriberey 



nikil Publius 



Scipio profuit, nihil ei Lcelius» nihil Furius ; 
Tres per idem tempus qui agitabant nobiles facillime. 
Eonim ille opera ne domum quidem habuit conductitiam : 
Saltem ut esset, quo referret obitum domini senrulus. 

Hunc Afranius quidem omnibus comicis preeferty scribeos in 
Compitalibus : ' Terentio non similem dices quempiam.' 

Volcatius autem non solum Neevio, et Plauto, et Ceecilio, sed 
Licinio quoque postponit. Cicero in Limone'^ hactenus laudat : 

Tu quoque, qui solus lecto sermone, Terentiy 
Conversum expressumque Latina voce Menandrum 
In medio ^^ populi sedatis vocibus effers ; 
Quicquid " come loquens, ac omnia dulcia dicens. 

Item C. Csesar : 

Tu quoqne tu in summis, o dimidiate Menander, 
Poneris, et merito, puri sermonis amator, 
Lenibus atque utinam scriptis adjuncta foret vis 



U Q.C99emdm] Ita tx Mm. cdi* 
diaai ; vnlg. hacteiMs Ibit Cflmw 
«iM. CMconiMi bmdal Varro, de 
Ling. Lnt. tib. v. Id. AIU Cmm- 

Iwf. 

14 ilforfiniiii etse in ArcMct St^ 
Aln tn Artmi^ SifmphaH «tim. An- 
lOBiw ad Umilimi de leoario nirai^ 
ro : ' Protalit in •cemm qnot dni* 
mata Fabellanmi, Arcadic medio qni 
jacet in gremio ?' Ltiid. 



16 S tr d mrum' ] Nil TerEm hac lec- 
tiiBe, qnam omoes seripti codd. pne* 
femaf I excepto onO| in qno/atalaniM 
erat Volgo haetenoe legltnr safyra- 
rnm; sed id ne titiTilitH qoidem. 
M. 

16 liniiio] Me. Lhoh. Id. 

17 In medhf 1^.] Ms. Dan. 1% 
mediumnolns$ediUU,Sfe, Id. 

18 Qwff Nid] Ms. QaiiMBm : al. QMtc- 
quod. Id. 



86 



TSRBNTIt TITA. 



Comica/' ut flsqaato Tirtos poUeret honore 

Cum Grflecis, neque in hac despectus ^ parte jaceres ! • 

Unum hoc maceror, et doleo tibi deesse, Terenti. 

Heec Suetonius Tranquillus. Nam duos Terentios poetas fuisse 
scribit MetiuSy quorum alter Fregellanus fuerit Terentius Libo, 
alter libertinus Terentius Afer patria, de quo nunc loquimur. 
Scipionis Fabulas edidisse Terentium, Valgius in Actsone ait : 

Hee, qu8B rocantur Fabulsey cujee sunt ? ^' 
Non haSy qui jura populisy end' ibus dabat*^* 
Honore summo afiectus fecit Fabulas. 

Duse ab ApoUodoro translatse esse dicuntur comico, Phormio et 
Hecyra : quatuor reliquee a Menandro : ex quibus magno successu 
et pretio stetit Eunuchus fabula : Hecyra» sepe ezclusa, vix acta 
est 

PUB. TERENTII VITA, 

QUAM E CODICE MS. OXONIEKSI DESCRIPSIT 

ABR. ORONOVIUS. 

CoMicus genere quidem extitit Afer, civis vero Carthaginiensis t 
Sdpione autem remeante Tictore Carthagine * ad urbem Romam 
post interfectionem Hannibalis» iste, qui cum aliis multis Cartha- 
giniensibus comprehensus fuerat, ante currum Scipionis ligatis 
retro manibus minatus est, ut captivus, sed currum illius pileatus 
prosecutus est in urbem, quod erat in * signum libertatis. Nam, 
quicumque captivorum a victore libertate potiretur, pileum in ca- 
pite habens currum illius prosequebatur; ut enim a Sdpione agni« 



19 ComJ] Valgo continne scribnnt 
vis Coifitca, qnod verbnm per omnefl 
fere hodiernas lingnas propagatom 
est : sed recte monet vir egreginSy 
Frid. Ang. Wolfins, Aoed. Halensit 
decnsy conjnngenda esse verba 'Co- 
roica' et «virtns.' Boih, 

20 Dupectut] Ms. Dan. despeeta. 
Lind. 

91 Ct^a mmi] Sic libr. Dan. Al. 



aitu nmiJ Idem. Adbnc legebatnr 
en^ vel catf« ranf, sententia refra- 
gante. Obsoletnm illnd ne pro ' non/ 
cnm dispUceret Iibrariis,citD expnnc- 
tnm est. Both, Qni dedit ci(f« n< 

$MMt 

92 PopuUs, emT Umsdabat'] Ita Mm. 
Danieli». Vnlg. peteutUmt dabat. Al. 
reeetuentibuM, Lind. 



TBRBNTll VITA. 37 

tus est liberali ingenioy sapientia florerey in tanto honore, tanta ' 
gratia apud eum habitus est, preesertim cum liberis genitoribuB ^ 
ortus essety ut ei eandem libertatem concederet, atque inter do- 
mesticos suos preBcipuam familiaritatem ei donaret Rom» autem 
dum moraretnr, et videret frequenter populum in theatrum ad 
spectaculum conTcnire ; ea ratione atque intentione exorsus est 
ComcBdiam scriberey.ut populo recitationem Fabularum suarum 
conferret, sibiqne eum conciliaret: ged, cam coepissent Fabulie 
ejus recitari, long;e aliter visum est, quam sperasaet,' quia' multos 
flemulos propter ^ hoc contra se excitavit, qui ejus dicta reprehen- 
debant. Scripsit autem nitidissimo stylo sex Fabulas» ex unaqua* 
que unum librum determinans; quas licet multi negent/ men- 
tiuntur, teste PrisdanOy qui de Metris Terentianis loquitur, et in- 
super in libro Grammaticee' ssepe dicit, cujas genere metri con- 
stat exemplum, quod'^ ponit; necnon etiam teste Rufino in eo 
librOy quem de Metris scripsit: ipse" quoque nihilominus '* in 
Prologis se poetam vocat. Omnes quidem ejus libri permaxime 
iambico metro constant, licet non uniformk Prologi vero omnium 
libronim temario iambico catalectico compostti sunt, sex pedibus 
pro tribus computatis. Nam diversa sunt genera iambici metri. 
Estenim monometrum, quod constat duobus iambis': est dime- 
trum, qnod quatuor : est trimetrum. quod sex : est tetrametrum, 
qnod octo : est pentametrum/' sed raro invenitur : in quibus ista 
lex observatury ut semper duo igmbi pro uno pede computentur, 
ob celeritatem temporis, quam occupant, teste Horatio in hbto 
Poeticse.'^ Imitatur*' autem Nsevium, Piautum, Ennium, veteres 
Comicos, prcecipueque Menandrum, qui longe ante ipsum duas 
Fabnlas descripsit/^ in quas transtulit qusedam ex Perinthia illius, 
quce convenere tam in sensu, quam in stylo : idcircoque graviter 
reprehendebaUir ab eemulis. At '^ tamen notandum, inter omnes 
Comicos istum Terentium ab'* hoc principalitatem possidere» 

1 A Cmih, Br. — 9 Additmn 1», qnod in codice deletnm est Bruns, — S 
fiaimjmi Br.— 4 Id. pngem, — 5 Id. iperarei, — 6 Id. ^iiMiiafli. — 7 Id« per, — 8 
ld« mddit, Meln» coMtm.— 9 Addit et «^Im.— 10 ExemplMmque habet Br.— 11 
ipeo id. Qaani lect. meliorem jadicat Bmns«— 12 Br. addit qtd» — IS Peni. 
qmd X, ett inpra lineam •criptnm in Br. — 14 Poeirim Br.— 15 Id. ImiiaiM» 
eei^l^ Co a^eeu i i pro deteripeii hahet Br. et addtt : t. fid est J AndriMm ei 
PeriaHAam. Qiub iia cempoeiiet eunif «1, pd mmm iHamm inieliexerii, omtMU 
tafellvnl. Sumi enim dimimUiM ta eenen, ei muierinf eed eoneerdani emiiome ae 
iffla. Hie Tereniiae poei ipenm Andriam oltdm eeripeU,in fMO.— 17 At delct 



88 TBRENTII VITA. 

cum '* proprietatem verboram pra omnibus observaTit. Illud etiam 
aDimadyertendum, baa Fabulas non ab ipso recitatas esse in se- 
natUy^^ aed a CalliopiOy^' clarissimo viro» •attique erudiiOy cui 
ipse prmcipue adherebat, cujusque ope sustentabatur, et auctori- 
tate audiebatur. Modulator autem harum Fabulanim fuit Flac- 
CU8 ; quotiescumque enim recitabantur, erat modulatory et alii, 
qui gestu corporis eosdem affectus agebant. Comfledia enim ita 
coDStat, ut non res gestas more historiarum narret,^* sed ex collo* 
cutione personarum res gesta comprehendatar, quasi inter eos 
tunc agatur. Hoc quoque notandumy quia non absque re ima* 
gines Terentian» turgido et inflato ore pinguntur. Facundia enim 
et affluens eloquentia Comicorum per hoc innuitur, quia faatuosi^' 
loquuntur, ut Horatius, 

Iratusque Chremes tumido delitigat ore. 

Nomina autem Fabulanimy sive librorum hujus Comici sunt 
ista: Andria, Eunuchus, Heautontimorumenos, Adelphoe, Hecyra, 
Phormio. 

PUB. TERENTII VITA, 

DE DICTIS D. F. PETRARCHA, 

QU£ EST IN EDITIONE IIEPIOLANEKSI ANKI MCCCCLXXVI. 

De Terentii vita in antiquis libris multa reperiuntur; plura etiam 
in modemis, scripta per varios scholasticos, rerum ignaros : eoque 
veris falsa miscentur. IUud primum rei totius fundamentum. 
Multi ponunt Carthaginiensem patria faisse Terentium. Quod 
haud dubie verum est, sicut epitaphium ejus clare indicat. Quam- 
vis hoc ipsum quidam negent, ut inferius patebit. Ceterum et, 
qui hoc dicunt, vero huic falsum illud implicant. Dicunt enim 
Scipione Romam revertente eversa Carthagine, interfecto Hanni- 
bale, hunc Terentium inter ceteros captivos solutum et pileatum 
incessisse post triumphalem Scipionis currum. Qugb res multipli- 
citer a veritate semota est. Nam in primis Scipio Carthaginem 

Br.— 18 06Br.-- 19 Qiumtafii id.—^O In Br. snperscript. teena: qnam esie 
veriss. lect jndirat Brnns, ct vult Zenn.— 21 CaUop. Br.— «« Id. nar. «m. 
Jkitt.— 2S VaMtuQU id. ' Snperscriptnni ab antiqna mann fatluo9e: et in 
mar^. additum a recentiori : Comici fastnose loquuntnr, i. e. tumido ore/ 
BrafM. 



TBRBNTII VITA. 39 

quidm iricit, et trttnitariam fecit, non evertit tamen ipsam Car- 

thaginem ; sed nepos ejns adoptiTuSy AfricanuB minor. Hanniba- 

lem pTfiBterea bello vicit, fugavitque» aed neqnaquam interfecit. 

Nempe qui victus in Asiam profttgit, et i ub Antiocho rege Syrim 

milttaoa cootilao atque opera sua et regie potentia novum cum 

Romanis bellum denuo gestit. Qnm bisioria omnibua, qui in tali- 

buf ingenium exercent, planiasime nota ett Deinde Scipionit 

triumphantit currum non hic Terentiut pileatnt protecntut ett, 

ted alter hujut nominit, Romanut civit : et, ut Vakriut Maximut 

tettatur, prtttoria familia oitut, et inter paucot tenatorii ordinit 

tplendidut. Qui etiam pott id teropnty tunc tcilicet, cum Scipio» 

nit frater aocutatut ett Romie, prceturam gettit. Hic ergo trium- 

phantit currum Scipionit protecutut ett, pileo capiti impotito, 

qnod donattt libertatit tignum erat. Quatuor miUia tiquidem 

Romanorum civium, qui bello Punico capti erant et in tervitutem 

redacti, Tictor Scipio liberatot in patriam reduxit. Inter quot fuit 

hic Terentiut, de quo dixi, et tam roemor beneficii accepti, tamque 

ttngulariter ante omnet gratvt, ut per omnem vitam liberatorem 

tuum Scipionem omni obtequio ac patrociniit debita veneratione 

coluerit. Triumphi autem die pott euro pileatut incettit, hoc ett, 

liberti habitu : quati per illiut viri virtutem te libertati redditum 

populo Romano pileo tettante denuntiant. QutD omnia apud Ti« 

tum Livium, celeberrimum hittoricum, nota tunt. Sed minut miror 

tcholatticot hoc errore deceptot, cum Paulot Orotiut hoc tcrip- 

terit : de quo admodum mirarer, niti quod interdum magna quidem 

ingenia et in multit occupata et inter difficultatet erecta equorum 

iottar propter incautam tecuritatem in plano cetpitant. Identitat 

nominit, ni fallor, errorem fecit, quod tcilicet uterque Terentiut. 

Sed circumtpectut homo non vidit, quod te oculit ingerebat» in 

primit divertitatem cognominum, qum ad ditcretionem nominum 

tont inveniay quod tcilicet ille Terentiut Culeo, hicTerentiut Afer, 

Qt tituli hujut operit indicant; ille Romanut, itte Carthaginientit : 

ille e tervitute in libertatem, itte autem conlra e libertate in ter- 

▼itutero ductut ; ille senator, hic poeta ; tlle jam senior eo, hic 

pner eo tempore, quo a Romanit ducibnt captut ett: in qua cap« 

rivttate ob elegantiam morum ad magnorum venit amicitiaa ; utque 

ait Eusebiut libro de Temporibut, ob ingenium et fonnam libertate 

donatut ett. Inter tot divertitatet faliere una non debuitset 

tdeotitat. Hic tane Terentiut a principio juventutit suee fertur 



40 TERBNTIi VITA. 

aT erentio quodam Lucano emtus, a quo et nomeu ipsum fortasse 
potuit accipere, aliter antea dictus apud suos. De hoc tamen 
prseter conjecturam habeo nihil. Jd quod constat, literas Latinas 
Romee didicit, ad poeticam pronus, et pr«edpuecomoediam ; quo in 
genere facile, ut mihi videtur, omnes ante se vicit. Nam sequentes 
etiam a scribendo deterruit, nec fere, quem noverim, comoedise 
scriptor clarus post Terentium fuit. Scripsit comoedias forsan 
plufes ; sedy quee habentur in manibus, sex sunt, quse per ordin^m 
hoc volumine contioentur i quamvis ipse ordo non in omnibus 
voluminibus unus sit. Utcumque vero sint aliiBy ubique prima 
omnium est Andria : quam Comoediam, priusquam sedilibus ven- 
derety ut Eusebius idem ait, Csecilio multum se miranti legit. De 
materia Comoediarum loqui prolizum est : de expositione prolixius. 
Sed cujusque materiam in argumento ejus perbreviter comprehea- 
sam lector inveniet; expositionem studio et ingenio molietur. 
Genus poematis carmen iambicum, sed varium. lambi enim 
materiee comicee apti sunt. In Comoediis quidem nusquam Auctor 
loquitur» sed introductse personse : quem morem hic ad Pfologos 
transferre nititur; quibus scribendis eemulorum invidia causam 
dedit. Respondendum enim erat, ne forte procacitas gloriam me- 
reretur, infamiamque modestia. Horum vero stimulis ac vocibus 
agitatus fertur Athenas petiiBse> ut Grsecorum penitus ingenia mo- 
resque pernosceret : et, cum, multis in Latinam linguam translatis, 
post aliquod tempus voti compos Romam remearet cum sarcinulis 
et Comoediis» quas ibi Acripseraty in navim impositis, ipse terrestri 
itinere Patras perrexisse : unde brevi transitu in Italiam navigaret. 
Ubi exspectatse navis audito naufragio^ quse circa Sinum lUyricum 
periclitata erat, tantee jacturee dolore permotus Stimphalim in Arca- 
diam decessisse: ibique defunctus ac sepultus publice fuisse, 
Periisse eum in Arcadia» ipso eodem teste Eusebio, notum est* 
£t inprimis quidem quatuor Comoediis, scilicet Andria, £unucho> 
HeautontimorumenOy Adelphis, Menandrum Comicorum principem 
Grsecorum imitatus creditur; quod et rubricee vetustissimonim 
codicum innuunt. Quin partem scripturce, quia plus confusionisy 
quam lucis habere visa est, sciens omisi. Innuuni et Prologi 
quidam in reliquis duabus ApoUodorum Corinthium. Vendidisse 
eum £unuchum suum, fama est, viginti millibus nummum : quod 
pretium ante eum nullus acceperat. Ad summum, suo genere 
poetandi tantus vir fuit» ut Hieronymus inter quatuor poetaruifi. 



DK TRAGCBDIA BT COMCBDIA. 



41 



duos scilicet GrraeonnDy et totidem Latinoniin,duces quartum hunc 
nominare non dubitety hoc ordine : Homerumy Virgilium, Menan* 
dmm, Terentium : quam sibi excellentiam non styli attribuit alti- 
tndo» qua a multis non dubie et Menander apud buob vincitury et 
TerentiuB apud nostros, et quee in Comoediis non modo non neces- 
saria, sed plerumque etiam vitiosa est* Quid ergo humanoram 
morom ezacta noUtiar et ordo narrationis ab ipso Cicerone laada- 
tar, et styli jucunditas ac ^tia ? Sed super omnia, ut quibusdam 
placet, sola proprietas hcec facit; ut enim primo J£Deidis com- 
mento ait Serrius, sciendum est Terentium propter solam propvie- 
tatem omnibus Comicis esse pralatum : quibus est, quanftum 
spectat ad cetera, inferior. Quod ultimum omnibus, quos legere 
potuiy commentatoribus excussis, Servii salva pace non approbo. 
Hsc vel ad notitiam habendam, vel ad errorem declinandum, 
breviter de Terentio dicta sunto. 



DE TRAGCBDIA ET COMCEDIA.- 

IviTiVM Tragoedim et Comoediee arebus divinis estinchoatum : 
quibus pro frnctibus vota solventes operabantur antiqui. Nam 
incensb jam altaribuSy et admoto hirco, id genus carminis, quod 
sacer choms reddebat Libero patri, Tragoedia dicebatur, vel iiwo 
rw Tpayov xal rffs ^hfi$* hoc est, ab hirco, hoste vinearumy' et a 
cantilena. Ejus ipsius rei apud Virgilium plena fit mentio. Vel 
quod hirco donabatur ejus carminis poeta : vel quod uter ejus 
musti plenus solenne preemium cantoribus fuerat : vel quod ora 



1 Qo« hie de Tragsdia et Comce* 
dia releniDtary ea nooy ot alii, ex 
Coniato vel Aspro desonita, sed ez 
Evaathii Comnientario in Terenti- 
am selecta esse arbitror. Ejosceque 
rei evidentiMimom argomentom ett, 
qood sob bojos eroditissimi framma* 
tid Doraine (qoem tisdem com J>o- 
ato temporibosy hoc est, Olymp. 
aSS. regnante Coostantio Fil. Con- 
stutini» C. P. flomisse notat Hie- 



rooym.) hsec verlia afferat Roflnos 
AotiocheDsis grammat. lib. de Metris 
Terentiaois: 'Concinna argomento, 
coosoetodioe congroai otilis senten* 
tiisy grata saliboSy apta metro.' Et 
postea sic: 'Veteres, etsi osi ipsi 
qooqoe metris/ &c. Qos ipsissima 
io hisce Prolegomeois oonc legontor. 
JJmd. 

S Kal rqt ffVnt] Hoc ez Mss. addi- 
tom, /d. 



42 DB TRAGCBDIA £T COMCSDIA. 

8tta fscibus perlinebant sceniciy ante utum personarum, ab iEs- 

chylo repertum. F»cet enim dicuntur Gnsce rpvyttJ Et his 

quidem causis TragtBdi» nomen est inyeotum. At vero, nondum 

coactis in urbem Atheniensibusy cum Apollini NoniiOy vel 

AFyAGw,*^ id est, pastorum vicinorumque prosidi DeO| conttruc- 

tit arit in honorem divinte rei circum Attic» vicot, villat, pagot, 

et compita fettum carmen' tolenniter cantarent: orta eat Coomb- 

dia, dvo tAv KWfi&r Kal r^s ^ifJK compotito nomine» vel &iro rov 

KUftASetv Kal ^SeiVy quod ett, cometsatum ire cantantet : quod 

a poetit tolenni die vel amatorie latcivientibut chorit comicit non 

abturdum ett Itaque, ut rerum, ita etiam temporum ipaorum 

coepto ordine TragGedia primo prolata ette cognotcitur. Nam» ut 

ab incultit et ferit moribut paulatim perventum ett ad mantueCa- 

dinem, urbetque tunt conditta, et vita mitior atque otiotior pro- 

cettit : ita ret tragicte longe ante coroicat inventtt. Quamvit au* 

tem retro pritca volventibut reperiatur Thetpit Trag^dite primut 

inventor : et Comoedite veterit pater Eupoltt cum Cratino Aristo- 

phaneque ette dicatur : Homerut tamen, qui fere omnit poeticte 

largiatimut font ett, etiam his carminibut exempla prtebuit, et 

velut quadam suorum operum lege prtetcripsit : qui Iliadem instar 

Tragoediee, Odysteam ad imaginem Comoedite fecisse monstratur. 

Nam post illius tale tantumque documontum ab ingeniosisaimis 

imitatoribus et digesta sunt in ordinem, et divisa ea, qum etiam 

tum temere scribebantur adhuc impolita, atque in iptis rudimen* 

tis haudquaquam, ut postea facta sunt, decora atque Isevia. At 

nos ea, quse proprie de Tragoedia dicenda sunt, titulo propositi 

t Dkimtwr Gntct TPTTEC] Athen. inAtfiyiAwvf ^CNMra^. JE^ hlnc Apolle 

lib. II. 'AwhfU99iSfK«^ 4 T^f MM^i^iS/ar Agyieot, de qao foM Orvci. Horat. 

KoLii rqs rpery^iat §tptau ip 'hcapi^ Canii. lib. iv. Od.6. ' Lenis Agy- 

•njs 'ATTUc^f c^'9i|, Koi Kvn^ tJrrhw rhp lens,' et ibi Porphyr. Macrob. Satnr- 

rijt rpirfiis Koif^, inp* o% M^ Kui rpvyytts nal. Ilb. i. cap. 0. Pottea ftic legltur 

rh wpSrw iKX^fiti i KatfjufHa, Vid. in MtB. pKMtonm vUmormm Deo: •bt 

* Ktymol. Magnnm in Tpay^ftia.' Id. in editis est, rictiionoMfne prttndi Deo. 

4 ApoUini Nomio, vtl AFyAefi] Id. 
H«c eit scriptora priicornni codd. 6 FeHmm earmem] In Ms. Dan. feo- 

que refingenda vtdetnr boc modo : limrm earmem ooUnmiter eaniareiKr : M 

ApoUini Nomio vel Agyieo, De Apo|- rQo Kmpmr koX rqf tf^ eomoid&a toet* 

line Nomio Serv. iv. Oeorgicor. ad iaia eoij ntojnnor, a pogie eteantHena 

illa verba, ' Auditqiie vocatos ApoUo.' eompooito nominr, vel iarh roD Kmftdftuf, 

'Aywiu autem Elei appellarunt, teste ife, 16, 
Pausania io Eliaci», rohs W 'ABifraimr 



BIA TRA6CSOIA BT COU(BDlA. 



48 



opem inslaateay in alia lempora differamtts : et de his Fabulis 
jam loqiiamQr, qoas Terentius imitatns est. Postquam demon* 
strasdce originis cansa de utnusqae generts initio dizimus : quod 
necesse est, jam diceraus. 

€k>mcediE fere ▼etus, ut ipsaquoque olim Tragoedia, simplex 
camen (quemadmodum jam dizimus) fuit : quod dorus circa aras 
fkmantes nunc spatiatus, nunc consistensy nunc reToWens gyros, 
com tihidne concinebat. Sed piimo nna persona substituta est 
cantoribus, qutt, respondens altemis choro, locnpleta?it variavit- 
qne rem mnsicam : tum alteAt, tum tertia, et ad postremum cres- 
cente numero» per auctores diversos, personse, pallse, cothumi» 
socmy et eeleri omatus atque insignia scenicomm reperta : et ad 
hoc unicnique suushabitus : et ad ultimnm qui primaram partium, 
qni secnndamm et tertiaram, qni quartaram atquequintaramacto- 
resessent; distributaetdiTisaquinquepartitototaestfabula: quca 
tamen in ipsis ortns sui f elnt quibusdam incnnabulis, et yix dum 
indpienSy Kmfifiia krtmvtm kvI ikpyaia ^ dicta est : ^^o/a idcirco» 
quia est de nobis parum cognitis ritiis : htmvu» autem/ quia 
inest tn ea Telut historica fides yerm narrationis, et denominatio^ 
omninm, de quibus libere describebatur. Etenim per priscos poe- 
tist non, ut nunc, penitus ficta argumenta : sed res gestm a ciri- 
btts palam cum eoramssepe, qni gesserant, nominedecantabantar. 
Ideo ipsa sno tempore moribus multnm profuit civitatis: Cttm 
ttnvsquisqne careret, culpa ne spectacnlo ceteris esset, et domes- 
tico probro. Sed, cum poetrn abuti licentius stylo, et passim 
leedere ez libidine' caepissent plures bonos, ne quisquam in 
altenim carmen infame prqponeret, lege lata siluere. £t hinc 
deinde aliud genus Fabulee, id est, Satyra, sumsit ezordium : quse 
a satyzis, quos iilotos semper ac petulantes Deos sdmus esse» 
Tocitata est : etsi aliunde nomen traxisse prave putant alii. Heec» 
qnse Satyra dicitur, ejusmodi fuit, ut in ea, quamris duro et yeluti 
agresti joco, de vitiis civium tamen sine uUo proprii nominis titulo 



ifX^ imia^ia et 'EPONOMATOS. id. 

7 "ErctSniicoff autem'] Mu. 'EPONO^ 
MATOS aii<csi. Id. 

6 PMthn Mgre ex Wndnu] Veterit 
CoDKediaBtcomiiMUet maledicta elc* 
gaoter iodicat Artemidor. lih. i. cap. 
59. th 8i m^i^^SJSr iunCtiyf Ij ttmfwck 



TaXoias Kmit/^ias aK^fi/uira, ical rapa» 
Xhsy fcal oriaw, kvX alffxpokayiasajifiaU 
y§i, rkS^ rris natt 4^ icvf^»8(«tf, rk 
fihf SAXa ba rg rpaff^f9ia arifialifti, rh 
9^ r4Kii xpifirk Koi kyaBk iwefyoptUf 
roiOBura yhp al IwoSlaw r&y amfuKW 
9pafiArw. Vid. Scbot. Aristoph. Id, 



44 DB TRAGGSDJA BT COMCEDIA. 

carmen esset. Qood item genus Comoediee multis obftiit poetis, 
cum in suspicionem potentibu» /ciribus venissent, illorum facta 
descripsisse in pejus, ac deformasse genus stylo carminis : quod 
primo Lucilius novo conscripsit modo» ut poesin inde faceret, id 
est, unius carminis plures libros. Hoc igitur, quo supra diximus, 
modo coacti omittere Satyram, aliud genus carminis, rily viav 
Kw/iftd^avy hoc esty novam ComoBdiam reperere poetse ; quse argn- 
mento communi magis, et generaliter ad omnes homines, qui 
mediocribus fortunis agunt, pertineret: et minus araaritudinis 
«pectatoribus, et eadem opera multum delectationis afTerret : coft- 
cinna argumento, consuetudine congrua, utilis seDteattis, grata 
salibus, apta metro. Ut igitur superiores illie suis quseque cele- 
brantur auctoribus : ita hsec via KmfL^ia cum multorum antea> 
tun^ preecipue Menandri Terentiique est. De qua cum multa 
dicenda sint, sat erit tamen, velut admonendi lectoris causa, quod 
de arte comica yeterum chartis continetur, exponere. Comoedia 
▼etusy ut ab initio chofus fuit, paulatimque personamm numero ia 
quinque actus processit : ita paulatim velut attrito atque extenuat» 
choro ad novam Comoediam sic pervenit, ut in ea non reodo non 
inducatur chorus, sed ne locus quidem ullu-s jam relinquatur 
choro. Nam, postquam otioso tempore fastidiosior spectator 
efiectus, tunc cum ad cantores ab actoribua fabula transibat, eon- 
surgere et abire coepisset : admonuit poetas primo quidem choros 
preetermitterey lotum eis relinquentes : ut Menander fecit, hac de 
causa, non, ;at ^alii existimant, aUa. Postremo ne locum quidem 
reliquerunt : quod Latini iecerunt comici, unde apud illos dtrimefe 
actus quinquepartitos di£ficiie est. Tum etiam Greeci Prologos 
non habent more nostrorum, quos Latini habent. Deinde %wvs 
kiro fifix^yfit, id est, Deos argumentis narrandis machipatos, ceteri 
Latini instar Groecorum habent : Terentius non habet. Ad hoc, 
rporariKcL irpdffcM-a, id est, personas extra argumentum arcessita», 
non facile ceteri habent : quibus Terentius ssepe utitur, ut per 
harum inductiones facile pateat argumentum. Veteres, etsi ipsi 
quoque in metris negNgentius egerunt, iambid versus duntaxat 
in secundo et quarto loco ; tamen aTerentio viocuntur re&olutione 
hujus metri, quantum potest, comminuti ad imaginem prosse ora- 
tionis. Tum personarum leges circa habitum, eetatem, officium, 
partes agendi, nemo diligentius Terentio custodivit. Quinetiam 
Bolua ausus est, cum in fictis arguipentis fidem veritatis asseque* 



Dfi TRAGCEDIA BT COIIOSDIA. 45 

retnr, ettatt contra pnescripta comica meretrices interdum non 
Bialas introdacere : quibus tamen, cur bonoe sint, et yoluptas per 
ipsQm et causa non desit. Hesc cum artificiostsMma Terentius fece* 
rit: tum illud eat admirandum^cjuodet morem retinuit,utCom<Bdtam 
Mariberet: et temperavit affectum» ne in Tragoediam transiliret. 
Qaod cum aliis rebus minime obtentum et a Plauto» et ab Afranio, 
et AcciOy et multis fere raagnis comicis iuTenimua. Illud quoque 
ioter Terentiuias virtutes mirabile, quod ejus fabulce eo sunt tem- 
peramento» ut neque extumescant ad tragicam celsitudinem, neque 
alijiciantur ad mimican TiHtatem. Adde, quod nihil abstrusum 
ab eo ponitur : aut quod ab historicis requirendum sit : quod ssepius 
Plautus focity et eo est obscurior in pluribus locis. Adde, quod 
argumenti ac styli ita attente memor est, ut nusqnam non caverit, 
ant curayerit ' ea, qu» obesse potuerunt : tum quod media primis 
attiue postremis ita nexuit, ut nihil additum alteri, sed aptum ex 
se totumy et uno corpore yideatur esse compositum. lUud quo- 
que mirabile in eo primo, quod non ita misoet personas quatuor» 
ut obscura sit eamm distinctio. £t item quod nihil ad populum 
fadt actorem, yelut ex tragcedia, loqui : quod vitium Plauti fre- 
quentissimum est Illud etiam inter cetera ejus laude dignum 
▼idetur, quod iocupletiora argumenta ex duplicibus negotiis dele^ 
gerit ad scribendum. Nam, excepta Hecyra, in qua unius Pam- 
phili amor est, cetera quinque binos adolescentulos habent. Illnd 
vero tenendum est, post vkav Kmftfilay Latinos multa Fabularum 
geCkera protulisse : ut togatas, a scenicis atque argumentis Latinis : 
prtetextataSy ab dignitate personarum, et Latina historia : Attella- 
nas, advitate CampaniflB, ubi actitatse suntplurimm : RhyntonicaS) 
ab actoris nomine : tabernarias, ab humilitate argumenti et styli : 
mimosy ab diutuma imitatione yilium remmet levium personarum. 
Inter Tragcediam autem et Comoediam cum multa, tum in primis 
koc distat : quod in ComoBdia mediocres fortunse hominum, parvi 
impetus periculaquCy leetique suat exitus actionum. At in Tra^ 
gaedia, omnia contrariay ingentes personce, magni timores, exitus 
funesti habentur. £t illic turbulenta prima, tranquilla ultima. 
Ib Tragoedia contrario ordme res aguntur. Tum quod in Tra* 
goedia, fugienda vita ; in Comoedia, capessenda exprimitur. Pos« 
tremoy quod omnis Comoedia de fictis est argumentis : Tragoedia 

Nameaperiif^MicumerU] Ms. Dsd. mii «irf ea«en<y Mt cMrooml. Id. 



46 DE TRAOCEDIA BT COMCEDIA. 

sepe ab historica fide petitur. Latiofle Fabnie primo a Ixno 
Andronico script» sunt, adeo, ut ad has res etiam tam reeentes idem 
etpoeta et actor Fabularum suarum fuisset. Comoedie antem mo- 
torisB sunt, aut statariee, autmistcB. Motoriee, turbulent» : statarie», 
quietiores : mistce, exutroque actu consistentes. Comcedia perqua- 
tuor partes dividitur ; prologum, protasin, e|Mtasin, catastropben. 
Prologus est velut preefatio qusedam fttbulse : in quo solo Ucei 
preeter argumentum aliquid ad populum, vel ez poetse, vel ex 
ipsius fabulee, vel ez actoris commodo, loqui. Protasis primuH 
est actuSy initiumque dramatis. Epitasis incrementum proces- 
susque turbarum : ac totius« ut ita dixerim, motus erroris. Cata- 
strophe conversio rerum est ad jueundos exitus, patefacta cunctis 
cognittone gestorum. 

Comcedia est fabula '^ diversa instituta continenSy afTectuumqiie 
civiFium ac privatorum : quibus discitur, quid sit in vita utile, 
quid contra evitandum. Hanc Grceci sic definiere : *^ Ktf/u^/a 
earlv iiuariK&y Kal iroXiriK&v irpayftdrmy iiKivivyot n^o^ii. Co* 
moediam esse Cicero ait, * imitationem vitse» speculum consue- 
tudinisy imaginem veritatis.' Comoedise autem a more antiquo 
dictse : quia in vicis hujusmodi carmina initio agebantur, ap«d 
Grsecos : ut in Italia compitaiitiis ludicris, admisto pronuntiationis 
modulo, quo, dum actus commutantur,populusdetinebatur.*^ Aut 
&tro r&v KttfA&Vy hoc est, ab actu vitse hominum, qui in vicis habi- 
tabant, ob mediocritatem fortunamm : non in aulis regtis, ut sunt 
personee tragicse. Comoedia vero, quia poema sub imitatione vitm 
atque morum similitudine compositum est, in gestu et pronuntia* 
tione consistit. Comoediam apud Greecos dubium est quis inve- 
nerit primus : apud Latinos certum est. Comoediam et tragoediam 
togatam primo Livius Andronicus reperit : aitque, * comoediam esse 
quotidianoe vitee speculum : ' nec injuria. Nam, ut intenti speculo 
veritatis lineamenta facile per imagines colligimus : ita lectione 
comoediee imitationem vitse consuetudinisque non eegerrime ao^ 

10 Camadia eaifabuld] In Mss. sic 11 Hane Graci fic dtftnure] Dio- 

ett: De CemtfdAa, CmntOia eai f. med. Oram. lib. in. ubi eadem defi- 

Adeo nt, qnae seqnantnr, noo ETan^ nitio hsbetur, kcU «Mffnn^ non addit. 

thii amplins, sed alteriuB anctoris LM. 

esse Tideantnr. Id, Westerhovins 12 PofKiM» detinehatuar] Ms. popn- 

nomine < Fragmenti Donati ' edidit : hu «(Ctfif tetar, ut et inf. Id, 
tatis andacter. Zm. 



DB TRAOCBDIA BT COM<EDIA. 47 

madTertimQs. Hiijui aatem originis nitio ab ezteris mitatibus 
moribusque pervenit* Athenienses namque» Atticam custodientes 
elefuntiam, cum vellent male riventes notare, in vicos et oompita 
ex omnibus locis Iseti alacresque veniebant : ibique cum nominibus 
singulorum vitam publicabant : unde nomen compositum, ut Co- 
moedia vocaretur. Hsec autem carmina in pratis primum mollibus 
iigebantur. Nec deerant prmmia, quibus ad scribendum doctorum 
provocarentur ingenia : sed et actoribus munera offerebantur, quo 
libentius jucundo vocis flezu ad dulcedinem commendationis ute- 
rentur. Caper namque pro donis his dabatur, quia vitibus noxium 
animal habebatur : a quo etiam Tragoedim nomen exortum est 
NonnuUi autem ez amurca olei fsecey quse est humor aquatilis, 
Tragoediam dici vocarique maluerunt. Qui ludi cum per artifices 
in honofem Liberi patris agerentur, etiam ipsi Comcediarum Tra^ 
goedianimque scriptores hujus Dei, velut patris, numen colere 
veoerarique coeperunt« Cujus rei probabiiis latio extitit. Ita 
eaim carmina inchoata proferebantnr, ut per ea laudes ejus et facta 
gloriosa celebrari proferrique constaret : tum paulatim fama hujus 
artis increbuit. Thespis antem primus heec scripta in omnium 
BOtitiam protulit. Postea iBschylus, secutus exemplnm, publica- 
viL De qnibus ita Horatius in Arte Poetica loquitur : 

Ignotum Tragicee genus invenisse camoenee 
Dicitur, et plaustris vexisse poemata Thespis, 
Ouee canerent agerentque peruncti feecibus ora. 
Post hnnc personee palleeque repertor honestee 
JSschylus et modicis instravit pulpita tignis, 
£t docuit magnnmque loqui, nitique cothumo. 
Successit vetus hic Comoedia non sine multa 
Laude : sed in vitium libertas excidit, et vim 
Dignam lege regi : lex est accepta : chorusque 
Turpiter obticuit sublato jure nocendi. 
Nil intentatum nostri liquere poetee : 
Nec minimum meruere decus, vestigia Greeca 
Ausi deserercy et celebrare domestica facta, 
Vel qui prcetextasy vel qui docuere togatas. 

Fabula generale nomen est; ejus duse primee partes sunt, Tra- 
goedia et Comoedia. Si Latina argumentatio sit, preetextata dicitur. 
Comoedia autem multas species habet. Aut enim palliata est, aut 



48 DU TRAOCBDIA fiT COMCBDIA. 

togata, aut tabernaria, aut atellana» aut mimus, aut RhiDtonica^ 
aut plaoipedia. Planipedia autem dicta, ob humilitatem arg^umenti 
ejas, ac yiiitatem actorum, qui non «othumo aut socco utuntur in 
8cena, aut pulpito, sed plano pede : vel ideo quod non ea negotia 
continet, quee personarum in turribus aut in coeoaculis habitantium 
sunt, sed in plano et htimili loco. Personatt primi egisse dicuntur 
Comoediam Cincius et Faliscus : Tragcediam Minutius et Protho- 
nius." Omnium autem comoediarum scripta ex quatuor rebus 
omnino sumuntur; nomine, loco, facto, eventu. Nomine, ut 
Phormio, Hecyra, Gurgulio, Epidicus. Loco, ut Andria, Leuca- 
dia, Brundusina. Facto, ut Eunuchus, Asinariay Captivi. Eventu, 
Commorientes, Adelphi, Heautontimorumenos. Comcediarum 
formee sunt tres. Palliatse, Grsecum habitum ferentes : quas non- 
nuUi tabernarias Tocant. Togatee, juzta formam personarum 
habitum togarum desiderantes. Atellan»^ salibus et jocis compo- 
sitee, qu8B in se non habent, nisi yetustam elegantiam. Co- 
moedia autem dividitur in quatuor partes: prologum, protasin, 
epitasin, catastrophen. Prologus est prima dictio, a Grsecis 
dicta irp6KoyoSf'^ id est, antecedens reram fabulsa composi- 
tiooem elocutio. Ejus species quatuor sunt: ffvorarueof, com- 
mendatitius : quo fabula vel poeta commendatur; itya^opt" 
n-oc,^' relativus : quo aut adversario maledicta, aut gratise populo 
referuntur; vvoOertcds,*^ arg^mentativus fabulee argumentum ex- 
ponens ; fcirrof, mistus : omnia hflec in se continens. Inter pro- 
logum et prologium quidam hoc interesse voluerunt : quia prolo- 
gus est velut preefatio queedam fabulse, in quo solo scilicet proeter 
argumentum, aliquid ad populum vel ex poeta, vel ex ipsius 
fabulse, vel actoris commodo loquitur. Prologium autem est, cum 
tantum de argumento dicitur. Protasis est primus actus initium- 
que dramatis, quo pars argumenti explicatur, pars reticetur ad 
populi ezpectationem tenendam. Epitasis est incrementum pro- 
cessusque turbarum, ac totius, ut ita dixerim, nodus erroris. Cata- 
strophe est conversio rerum ad jocundos exitus, patefacta cunc- 
tis cognitione gestorum. In plerisque fabulis ipsarum nomina 
priora ponebantur, quam poetarim : in nonnullis poetarum, quam 

IS Mimiiiui ti Prvtluimut] Ms. 15 'AvafpopuAs] M«. hnrtfarnitif, Id. 
JiiimUiuB et ProtkimMB, Id. 16*Tiro6«ruc^s] Mt. ipa/»aTuc6s. Qub 

14 Dicla wp6Karyo9] Ms. dicia TpSnos mox lequuntur, cx coUectaneis regit 

fJh^s» Id. enemplarit immnUU suat. /tf. 



DB TRAOOSDIA fiT COMGBDIA. 49 

fabdanuD. Cujus moris diversitatem aDUqaitas probat. Nan» 
cum primum aliqui fabula^ aderent, ipsarum nomina pronuotia* 
bantur ante, quam poetse pronuntiarentur, ne aliqua invidia a scri- 
bendo deterreri possent Cum autem per editionem multarum 
poetm jam esset auctoritas acquisita, rursus priora poetarum no« 
mina proferebantur: ut per ipsorum vocabula fabulis attentio ac- 
quireretur. 

Actas diversis ludis manifestum est inscribi. Nam ludorum 
quatuor sunt species, quos curules «diles munere pnblico curant: 
Megalenses, maipis Diis consecratiy quos Greeci Mtyokiftriows 
appellant:'^ Funebres, ad retinendum populum institutii dum 
pompa Aineri decreta in bonorem patricii viri plene instruitur : 
Plebeiiy qni pro salute plebis eduntur : Apollinares» Apollini con- 
secrati. In scena dusB ara poni solebant, deztra Liberi» sioisti» 
ejus Deiy coi ludi fiebant : unde Terentius in Andria ait, * Ex ara 
hac some verbenas/ 

Hinc Ulyssem palliatum semper inducant : sive qiiod atiqaando 
insaniam simulavit: quo tempore tectamse esse voluity ne a^tus 
cogeretur in bella prodire ; seu ob singularem sapientiam, qua 
tactus munitusque plurlmnm sociis profuit Hojus enim virtutis 
erat, animi semper decipientis ingenium* NonnoUi Ithac^e incolas, 
sicnt Locros, paliiatos fiiisse commemorant. Achillis et Neoptole- 
mi personm diademata habent : quamvts regalia sceptra nunquam 
tenuerint : cujus argumenU probatio talis inducitur, quod nunquam 
cum reliqua Grmcis juventute, ad gerenda cum Trojanis bella, sa- 
cramenta conjurationis inierunt, nec unquam sub Agamemnonis 
imperio fuerunt* 

Comicis senibus candidus vestitus '* inducitur, quod is antiquis^- 
simus fnisse memorator. Adolescentibus discolor attribuitur. Servi 
comici amictu exiguo conteguDtur> paupertatis antlquGB gratia, vel 
quo ezpediUores agant» ParasiU cum intdrtis palliis veniunt. 
Lteto vesUtus candidus : flerumnoso obsoletus : purpureus diviU : 
pauperi phosniceus datur : miliUchlamys purpurea: puellflB habitus 
peregrinus inducitur. Leno pallio varii coloris uUtur. Meretrici 

ir McyoXntflivf weUMf] Mi. Me- 3U«r : boc eit, Di» iMsnis. Nam 

nOyClOTC. Videtar legtodmn (ot Doribas, nt et Plato et Aristotelet 

et ia Pitb. Bb. emeadatam erat) Mc- testantar, ^ ett Deoi. /d. 
ydxmn %mh. Vnlt Megsleases lodot 18 Cmididm MlUiit] De vesUtn 

Doaen invenlMe M tmt latpilmf comloo vid. PoUecem. /«f. 

Delpk. €i Fer. Cfot. TcraU. D 



50 VIGTOR DF. COMOBDTA. 

ob avaritiam luteum datur. Syrmata dicta sunt ab eo, quod tra- 
huntur: qu€e res ab scenica luxuria instituta est. Eadem in luc- 
tuosis personis incuriam sui per negligentiam signi6cant« Auleea 
quoque in scena intexta sternuntur ; quod pictus ornatus erat, ex 
Attalica'^ regia Romam usque perlatus : pro quibus siparia setas 
posterior accepit. Est autem mimicum velum,*^ quod populo 
obsistit, dum Fabularum actus commutantur. Diverbia histriones 
pronuntiabant. Cantica vero temperabantur modts non a poeta, 
sed a perito artis musicfle factis. Neque enim omnia iisdem modis 
in uno cantico agebantur, sed ssepe mutatis. Ut significant qui 
tres numeros in comcediis ponunt, qui tres contioent mutatos mo- 
dos cantici illius. Qui hujusmodi modos faciebant, nomen in 
principio Fabulee et scriptoris et actoris superponebant. Hujusmodi 
adeo carmina ad tibias fiebant, ut his auditis multi ex populo ante 
discerent, quam Fabulam acturi scenici essent» quam omnino 
spectatoribus ipsis antecedens titulus pronuntiaretur. Agebantur 
autem tibiis paribus aut imparibus, et dextris aut sinistris, Dextrse 
autem et Lydiee sua gravitate seriam Comcedise dictionem pronun- 
tiabant. Sinistra et Serranse acuminis levitate jocum in ComGsdia 
ostendebant. Ubi autem dextra et sinistra acta Fabula inscribe- 
batur, mistim joci et gravitatei denuntiabantur. 



L. VICTORIS FAUSTl 

DE COMCBDIA 

LIBBLLUS. 

Sim brevis usque licet veterum de more libellusy 

Meque suum quisquam nequeat asserere : 
Nec triviis vulgata feram» decerptave passim, 

Nec proinde elata fronte superbus eam : 

19 Ex AttaUea regia] Sil. ItaUcnt 4. < Com ejns accoBator in aiptrio 
Itb. XIV. ' Qaeqne Attalicit variata omoibus locis, antnndnm enm in ner- 
per artem AuIaBis Bcribuhtar acn.' vo, ant ab amieis redemtnm ex alea 
-'^* pinziMet.' Htec eadem toi resti- 

20 Miariatm vebtm} Hcc Tera est tnenda est Servio in Georg. Virgil. 
lectio. Apnl. * Sipariuro mimieum Vid. Fest. et Juvenal. Seholiast. ad 
dimoveto.' Qnintilian. lib. vi. cap. Satyr. vni. et alii. /d. 



TIGTOR' DB COMOSDIA, 5L 

Attamen egregiam nihil uitdique, et undique tenum-ett. 
Nam, quod miraris» ridet id alter opu8« 

Edxturus ego iibellum de triplici Comoediarum sectione, Trivi* 

sanorum decus, Andrea, tibi, quanquam preetextato, munus dicare 

decrevi. Non equidem admiratione bonorum corporis aut fortunce, 

qua merito Venetiis et in adeo ezcellenti familia veneraremur : sed 

quoniam ingenio te singulari adolescentem multis jampridem in- 

diciis ipse cognoTeram. Etenim yere, quod de se jactabat Her- 

mogenes, eetatem Tirtutibus, haud indole preeyenisti. Quocirca 

nemini yideatur alienum, si, quod ab ingenio proficiscitur, ingenio 

preestanti adolescentulo nuncupatur. Ceterum arbitror me meis, 

quotquot potuerunt intendi, viribus consecutumm, ne ampHiis quid 

novum aut vetus, quidve medium, et cur in Comoedia dicatur^ ullus 

ignoret. Quod hactenus vel omissum a Latinis, vel abolitum ve- 

tustate, seecula nostra desideramnt. Multa quidem egregie Do- 

natus, multa Diomedes, et adeo bonis auspiciis protulerunt, ut ea 

grammatici passim in sua transcribant : sed tamen huc i]la parum 

videntur, immo nihil pertinere. Qucedam igitur a Greecis auctori- 

bus et Latinis haudquaquam nominatim pertractata, verum obiter 

disserta collegimus : qusdam ipsi, collatis inter se multis^ elicicnda 

ae breviter curavimus annotanda, qufe tibi pauca parvus ego de- 

vovi, perinde atque suam VirgiNanus ille Micondianm Venationem. 

Fateraur enim et eorum, quee nos minime prmterierint, subticuisse 

coraplura. Jam' itaque nostram hactenus obligatam fidem absof- 

vamus. Comoedifle nomen a Dsemone Como religiose admodom 

arbitramur esse deductura, quoniam et comessari de nomine dictum 

Philostratns affirmat, cujus scilicet numinia dexteritate queelibet 

hominibus fausta comessatio daretur. Quid autem sit comessari, 

Philostratus imagine Comi facilius tibi, quam ego possim, demon- 

Btrabit, ubi fingit eum fervescente mero supinum dormitare, facie- 

que prse ntmio potu scintillante, rhonchos ab imo pectore stertere 

deducentem. Utriusque vero sexu» homine», id quod ipse desi- 

deraty gregatim vesttbus permutatis, plausuque concinno, quo 

mazimepossunt genio indulgere. Quod tpsum in hac urbe seepius 

Tidist], cum mimarise (ut aiunt) saltationes bybemis noctibus de- 

bacchantur, quee teste PoUuce K6piam appellari consuemnt. Noli 

igitur eos andire, qui comessari dictum putant ab esu, quoniam s 

simplici necessario scriberetur, nec secus eraditi vetemm codices 

baberent. Nara Grsecum illud xiafiaS^y quemadmodum e litertt 



52 VICTOR DB COMCEDIA. 

natura desiderat, daplici 88 Latine qnidem annotatnr, sicoti ^cXcv- 
viSvf philippisso est. Ita xvfifila quasi tmfiaSfiia, videlicet co- 
messantium hominum cantilena. Quee Greecorum et Donati sen- 
tentia maxime placet ; cum preesertim doctissimus quisque fatea* 
tur in Dionysiacis comessationihus id genus poematis a Veteribus 
fuisse celebratum. li vero mihi nuUo pacto blandiri possunt, qui 
nomen hoc &iro r&v kw^f derivare contendunt, quoniam Athenien- 
ses (apud quos natam fere, et auctam esse Comoediam nemo am- 
bigit) iiifiovs vocarunt, quae ab aliis Kw^ac fuissent appellatee. 
Enimvero illud unum mihi negotium facit, ne scilicet Comum iLwi 
rwy KwfjL&y Greecia dixerit : quemadmodum Romani Fomacaliam 
servatis ab incendio coluere fomacibus : et Robigum, sive Rubi- 
ginem, atque alios complures, a quibus prseessent rebus appella- 
vere. Utcumque tamen sese res habeat, wtpH ro Kmfi&Stiy appellari 
Comoediam affirmo : quoniam, etsi ircpc ras K&fioM dicatur 6 KwfMoSf 
tamen ab eo rh KwfioStiv, unde Kwfjifiia quasi KwfMS6vruy fhif no- 
minatur. Vemm ex ipso jam nomine patuit queenam definitio poa- 
sit Comqsdiee convenire, poema sciiicet demulcendis hominnm 
mentibus, excutiendisque potissimum cachinnis accommodatnm* 
Hoc innuit Virgiiius, et ilii Grsecorum, qui 0<&Xe<air Musam Comi- 
cis preesidere cecinerant. Qum scilicety festivis puUulans jocis, ad 
risum usque delectet. Hoc etiam Aristoteles comprobavit, in- 
quienSy quod in turpitudine ridiculum est, Comoediam imitari. 
Quandoquidem iilud inprimis poetee rebus et verbis efficere cona- 
bantur : ipsa quidem re bifariam, videlicet vel opinione sua, vel 
alterius persuasione deceptas fingendo personas : deinde magna 
nomina, vel Deos mortalium postremis componendo, sicuti Plautus 
in Amphitryone Mercurium simulat agere Sosiam : vel contra, 
quemadmodum in Ranis Aristophanis Fabula Xanthias vile man- 
cipium Herculem agit. Verborum autem modis septem Comici 
risus excitabant : vel scilicet plura significans verbum usurpantes, 
quod grammatici dicunt bfAwvvfjUay : vei plura significationis ejus- 
dem; quod vocant tntvmwfiiav : vel proprium aliquod ludentes no- 
roen ea quidem ratxone^ qua nos interdum 'oratorem^ didmus 
' aratorem/ quod illi nuncupant icaiptawfiiav^ vel eadem ssepius non 
invenuste repetendo, quod appellant hloKtvxiavi cujusmodi est 
illud Ennianum ab Aulo Gellio citatumy ubi verbum hoc ' frustra ' 
et ' frustrari/ decies eodem loco inculcatur : vel aspernandi studio 
diminutiva formantes : vel aliquam haud absurde literam mutan* 



VICTOR DB COMCBDIA. 33 

tes. Denique per non tritaft diceDdi figuras elegtDtiam alicojus, 
aut rode ingenium exprimeDtet, theatnim omne risu difiuDdebaot. 
Verum hmc universa nihili nonnuoquam erant, Disi yocem histrio- 
nes singulis adhibuissent accommodatam : quandoquidem omnis 
oblectatio ComoedisB propemodum io actione coosistit. Hactenna 
autem quo dizimus, bono omine procedant : ne (licet hoic libello 
de perplexis adeo qusBstionibus propositum non sit disputare) 
nimis multa esse Tideantur. 

Si funditus LatinflB Comoedifls qussras perspicere conditionem : 
inprimis ejus originem par esse arbitror non ignorare : quippe cum 
ad nos e GrsBCo fonte derivata per Latinos quasi tradoces emana« 
rit. In Veterom itaque fabolis qoioqoe perhibeot esse differen- 
tias, temporum scilicet, styli, materiee, numerorum, et apparatos* 
Nobis ig^tor tempora considerantibuSy tria ComoMliarum geoera 
sese oflkrunt disting^enda. Primum enim est, quod ona com Pe* 
lopoonesiorum imperio, Susarioae, yel Sannirione floruit inyeotore. 
Alterumy quod ab impositis per LacedsBmonios Atheniensium cer* 
yicibns triginta qnasi jogo tyrannis ad «Btatem osqoe Philippi Ma- 
cedonis est propagatomy yidelicet per aDoos circiter sexagiota. 
Terttnm, quod ab Alexandri temporibus adeo faostom somsit ini- 
tium, ut etiam a Latinis in prsBseotia celebretur. Verumtamen 
ego Comoediam QrQcum esse inventum minime arbitror : neque 
(ut Thomas Magister, et enm secoti, videntur sestimare) ab agri- 
colia ctviom injorias conqoerentibos esse derivatam. Hoc nempe 
caosaun asperitatiSy et jorgiorom in Veteri Comoedia reddit : quam 
Boz ipsi longe aliam esse docebimos : neqoe videtnr qoicquam, nt 
reor, ad CoraoBdifle primordia pertinere : quooiam Orpheus, quem 
coDstat per ceotum amplius aooos aote Trojani belli tempora 
yizisse» sub Laomedonte scilicet, ac Athenis iEgeo imperante» 
Bacchi mysteria ab £gyptiis tralata suis Thracensibus indicavit. 
Atqoi ComoedisB, quemadmodom idem asserit Thomas, veris tem- 
pore in fiacchanalibos agebantur. Uode etiam I4>ud Romaoos 
ara Libero patri sacra io dextro latere sceasB, qoemadmodum ait 
DonatoSy vel orchestrsy ut PoUox, semper erigebatur, quod maxi- 
mum est argumentom, a Bacchi mysteriis omoe Fabularum geous 
esse depromtum. Id Horatius inouit, cum i^I^ectatorem et sacris 
functnm, et potnm appellat. Par est igitnr arbitrari, prima Co« 
moedisB semina per Orpheum ab iBgypto in Grttciam fuisse delata: 
oode complura non Orpheos modo, yerum et alii transtulerunt. 



54 VICTOR DB COM(BDIA. 

Celebres enim erant et Phoenicia) HteroB nondam Oreecis sexdecim 
a Palamede Nauplii fiUo configuratis : ac plurimi studia poeticea 
habebantur: proindeque sapientes illi nnmeris omnia compone- 
bant : quee una cum ceteris apud tum ^gyptios floruiase nemo 
bene doctus dubitarit. Non defuerunt etiam, qui Fabularum initia 
Siculis adjudicarenty queroadmodum Aristoteles in Poeticis ait, 
quoniam Epicharmus Gomicorum antiquissimus poeta illinc esset 
oriundus. Syracusanus enim revera fuit, duplicesque Grseconira 
literas £ £ x P^^^nus omnium excogitavit, sicut in Iltados Alpha 
Grammaticus Joannes solerti vir ingenio mecum sentit: ubi longas 
i| et «I per Simonidem poetam in insula Chio natum scribit esse 
formatas, aspiratarumque characteres ^ x ^^^>°<> >11<> Milesio 
testatur effictos : licet hcec Plinius quinquagesimo sexto libri sep- 
timi capite longe aliter tradat: nisi sit error in codicibus, aut 
Grceci ipsi non satis sibi constent, quos ille potissimum fuerit se- 
cutus. Satius tamen arbitror hsec elementa singula singulis in- 
ventoribus addixisse. £a igitur segrotantium somnia prsetermittas : 
unum hoc sciens ab JEschylo, et qui eum secutus est, Cratino, 
Fabulas in suam formam esse tandem redactas. Siquidem ante 
devictos Persas ad Salaminai cujus victoriee Fabulam, quce nunc 
extat» iEschylus dedit, nullus in iis ordo poterat reperiri* Comoe- 
diarum itaque prima semina ad ^gyptios referamus, formulam 
earum et ordinem Cratini temporibus ascribentes. Styli cum ce«* 
teris scripturis eadem esse difierentia videtur ; antiqua enim Co- 
mcedia gravis et ekta semper incedit, ac nonnunquam obsoletiora 
qusedam verba sectatur : at contra recentior persptcuum sermonem 
aflfectat, utpote qua novis ac politioribus utatur atticismis. 

MaterieB cum tres esse neroo ambigat sectiones, qusedam altius 
videntur nobis esse repetenda. Per Atticse urbis incrementa po« 
tissimum vigente republica, curo scilicet omnia populi arbitrio re- 
gerentur, poetse, qui Fabulis operam dabant, ab insectatione aliena 
stylum minime poterant continere : seu quoniam Attici suapte na- 
tura nasutiores esse dicuntur : sive potius quod plebeii seroper in- 
nato odio patricios prosequuntur. Etenim prsepotenti morem po- 
pulo gerentes, et judices et preetores maledictis insectari minime 
dubitabant : ac nibilo secius privatos, si quis vel avarus, vel im- 
purus esse videretur : maximeque dabatur laudi, si poeta quispiam 
e scena graviortbus, ac plene censoriis verbis id genus homines 
veluti jacuhs confecisset. Hoc namque multi domestico probro 



VICTOR DE GOIiaSDIA. &5 

quasi flagello qaodam ▼exati» com mores praBteritoa mutare» tum 
vel esse fnigi, vel saltem apparere cogebantur: ne denuo sese 
roale g^rentes, male identidem audirent: cujus rei numeros omnes 
Cnttinus didtur implevisse : quippe ceteris austeritate prsBStans, 
acerbissima jnrgia procaciter exspuebat Hac etiam in parte bonus 
ille Aristophanes non dormitavit. Ejus enim Vespm Fabulay quot- 
quot erant sycophant», quos quidem ipse vocat ])xc£(ovff, fecit ab 
ittcepto desistere, qno inter cetera facinore tantum placuit, ut olca- 
gina, que par est aurese coronee, donaretur. Deinde labefactatis 
populi viribus, cum scilicet imperium ad paucos omnino recidisset, 
nulU poetis amplius libere loquendi facultas concedebaturi sed 
poenas dare potentioribus necesse erat, si quis vel minimum esset 
oblocutns. Idem enim Aristophanes, quemadmodum in Achar** 
nensibus Fabula de se ipse meminit, quinque talentorum mulctam 
perpessus est, propterea quod Cleonis cujusdam ez Atheniensium 
optimatibus impotentiam et peculatum per Equites Fabulam dete- 
gere conaretur. Etenim illi adeo fuit infensuSy ut, quoniam ab 
o|Mfice personam Cleoni similem habere non posset, sibi milto 
ceterisque id genus fucis concinnarit : histrionibusque pra nimio 
raetu e scena prodire non audentibus, Cleonis personam solus 
agere non dubitarit. Eupolis vero prseceps in mare datus est» eo 
quod potentiores aliquot in Baptis fabula momordisset. Cum igi-* 
tur hsec animadverterent poet»» decreverunt sibi fore prorsus a 
maledictis illis temperandum. Itaque styli nasum ob immiuens 
vitse discrimen alio converterunty poemata scilicet Homeri vel al* 
ierius in ludibrium seepe quidem injuriose vertentes: quorum maxi- 
me Cratinus scenee populoque (ut aiunt) servire contendit. Nove- 
rat enim (arbitror) id quod in Oratione de Corona Demosthenes 
asserity esse natora comparatum, ut homines libenti animo calum- 
nias aliorum audire videantur. Ulysses itaque plurali numero Fa- 
bulam dedit, quee totius Odysse» calumniaretur historiam. Aris- 
tophanes quoque, postquam suo malo contra stimulum calces 
nihil valere didicisset, in alteram se formam quasi Proteus con- 
vertity iEk>Ium scilicet Fabulam a Tragicis olim celebratam, in Co- 
micam aloKovauc&ra deridendo permutavit. IHe idem Aristophanes 
(mirum dictu) novee etiam initium Comoediee dedtt, quod velim ejus 
egregia laude dictum arbitreris. Quippe cum unus ipse queat tri- 
plicis argumenti poeta reperiri, siquidem et aliam, cui nomen est 
Cocalo, Fabulam commentus esse dicitur, in qua virgitum com« 



56 YIGTOR DB 0OM<EDIA. 

preasiones, agnitseqae agitarentnr afinitates. Demum Athenis 
MacedoDum petulaotia subjugatis» eas contiouo Fabellas edere 
studuerunt poetfle, quibus illorum impuritati satisfactum esse vide- 
retur. Quandoquidem vel ex AtheneBi monumentis facile pos8u« 
mus ccmjectare, quod g^lee ventrisque servitio Macedones fuerint 
emaacipati. Menander itaqucy s«» tempestati morem gestums, 
Comoediam ab Aristophanis Cocalo feliciter admodum est auspi-* 
cattts : cui sic Ovidios alludit Amorum secundo, nobis obiter quse- 
aam fueriot ejus argumenta demonstrans» 

Dum fallax servus, durus pater, improba lena 
Vixerity et meretrix blanda} Menandros erit. 

Quod nos*cum Graco caimine ludentes in egregiam Terentii lau- 
dem vertissemos, tibi pulcherrimos condendi iambos dedisse an- 
sam videmur. Ceterum fuit octo tantum annis junior Alexandro, 
sanguioe nobilis et mori^m integritate prttclarus. Alexideque (ut 
arbitror) preeceptore jam adolescens dare Fabnlas OEpit, quse cen* 
tum et octo numero coram doctissimis quibusque steterunt» vel 
quinque supra centum, ut cecinisse ApoUodorum Gellius scribit* 
Tandem Athenis in patria duos et quinquaginta natos annos obiit 
mortem, decimo scilieet ante bellum Macedonicum anno, quod 
Pyrrhos cum populo Romano gessit acerrimum. Nec solee quidem 
hee Menandri Fabolee Macedonum lumbos (ut his utar Persii ver- 
bis) intravere, sed et alise Diphili Sinopei centom Philemonisque 
Syracusani Menandrom semolantis fere totidera aocesseront. Pree* 
tereo quas Apollodorus, Posidippus, et Philippides addiderunt, 
ac ceteri, quos nova Comoedia celebravit. Profecto mira fuit Aris- 
tophanis felicitas : cujus una Cocalus e quinquaginta quatuor (tot 
enim vidisse se Thomas Magister ait) adeo multas diversorum 
poetarura Fabulas procrearit, quse cum parente suo reliqoisque 
Veterum peene omnibus ab usu nostro sufTurante tempore excide* 
runt. Utinam extarent vel dimidiatee: non adeo forsan in preesen-> 
tia Fabulas perspiciendo ceecutiremus ; nec esset cur ego vos se* 
miceecus ducere conarer. Sed, acta ne agamus, vitinm hoc et 
preeteritam calamitatem his qoasi frogibus, quotquot extant, Aris- 
tophanis Fabellis compensantes. Duplex esse numerorum diffe- 
rentia videtor : qoandoqoidem Veteres ilH Comoediam variis dis- 
tingoere versibus studueront, eo qood laodi maxime daretor, siqoi 
novum carminis genos adinvenissent. Unde Pbrynicos in Jonico 



VIGTOR OB GON(BDIA. 67 

mkiori catalecticon tetrainetnim excog^tavit» Pherecratetque tibi 
Tersooi e spondeOy dactylo, ettroehoo pulcherriiftQm conciDnavit: 
nec secas Eapolis tetrametmm ex trochseis conglutinavit. Vemm 
AristophaneSy ut in omnibus est woiifnKmwos, in hoc etiam olU 
cedere noluit. lambicum eoim hypercatalectieum monometram, 
et brachycatalecticum trimetrum, est mira suavitate modulatus. 
Insuper ex anapmstis trimetrum acatalecticum, ex choriambis vero 
moaonaetrum primus omnium temperavit, atque alia complura per 
Servium et illius interpretes Fabulamm annotata, qum mortaltbus 
adeo placuerunt, ut barbaros etiam Persarum animos potuerint 
demuleere. Etenim apud eos Aristophanem accepimus prttsertim 
a rege celebratum. Contra vero Nova Comoedia iambos, ut pluri* 
mum solety usurpat : quemadmodum a Stobmo, Plutarchoi Gellio 
citata Menandri carmina demonstrant* 

Binas apparatu diflferentias extitisse grammatici tradidenint, 
cum scilicet in personis, tum in ipsa serie, Comoediammque con« 
textu. Platonius enim auctor est Veteris Coinordifle poetas e scena 
solitos esse eos educere personatosy qui statim ex ipsa faciey quos 
essent toto opere carpturi, spectatoribus iadicarent: nt, si forte 
quis non audire carmina cogeretur, de persona tamen, quisnam esset 
deridendus,agnosceret. Sed Comici recentiores, ad excutiendoe 
potissimum risus, histrionum facies configuramnt. De industria 
quidem monstrosos hominum vultus effingere conabantury ne cui* 
piam forte fortuna Macedoni tunc prmfecto similes esse viderentur : 
proindeque miser ille poetay non secns ac si barbarum principem 
data opera subsannaret, publice mulctaretur: adeo nobilis illa 
Graecoram majestas impuris obtemperabat. Quippe distorta cor- 
pora Menander (si Platonio credimus) planeqne communem homi« 
Dum excedentia naturam personis imitabatur» profecto sapienter» 
Qnoniamy inquit iUe, non solum malnmy sed et mali vitanda est 
luspicio. Quod autem ad Fabulm pertinet contextnm, choms in 
caasa est cur inter se Veteres Novique non quadrent : quando* 
quidem iili varia qusedam modulamina temperabanty quse choms 
singttlis actibus intercinendo plebem sine tmdio, quousque novi 
egiederentur histrioneSy detineret. Popnlus enim Atheniensis^ 
qnatenna remm dominus habebatury quotannis JEdiles creabat, 
qui snmtns alendis puerorum choris subministrarent. Cetemm 
choms qnatnor et viginti viris, puerisve, aut foeminis instmebatnry 
licut Aristophanes in Avibns Fabnla numerat Si vero promiscue 



58 VICTOR DE G0M(ED1A. 

▼iri foeminoeque ad ezplendum chori numerum adhiberentur (quod 
fecisBe dicitur primus omnium Tyrtceus) mares dimidium excede- 
bant. Si pueriy tum foeminis illorum major numerus erat. Sin 
autem viri tantum, juvenes scilicet ac senes, identidem poetOB ma- 
jores tredecim, minoribus undecim admiscebant, utpote quorum de 
nomine choruB appellaretur. Quilibet autem ez his chorus in qua- 
tuor (ut Munt) Svya dividebatur, quorum singula sez continerent 
saltatores. Comicus, inquam, hoc pacto chorus apparabatur. 
Nam, sicut JEschylus canit, quinque tantum et decem inTragcedia 
constabat. Interdumque dimidiato numero (sicuti Polluz ait) 
semichoTum induci facile admodum est videre. Idem attamen 
Bcribit in Veteri Tragoedia chorum saltatores habuisse quinqua- 
ginta: ▼erum, quoniam ^schylus totidem Eumenidas induzisset, 
qufle totum prse multitudine theatrum constemassent, cohibente 
lege ad pauciores esse deventam. Arbitror etiam in ComGedia 
cum Donato longe plures ab initio fuisse cantores, quoniam (ut 
Aristoteles in Naturali quadam sentit Qusestione) multi facilius 
servare numeros possunt. Cum igitur post fabulee prologum esset 
orchestram ingressurus, si rusticis constaret, a dextro latere solebat 
emitti : sin autem urbanis, a sinistra parte prodibat, quadrataque 
forma consistens recedentes histriones observabat. Deinde con- 
versus ad spectatores, quorsumcumque septies theatruro intuebatur, 
totidemque cantilenas moderato gestu pronuntiabat : quod omne 
iropa/3offct ab Aristophane pluribus in locis nuncupatur. Prima 
igitur cantilena statim ab histrionum discessu prolata KopwrU com- 
muni nomine dicitur. Nam, quicquid persbna quapiam recedente 
cantatur, grammatici Comicos exponentes Kofwyiba solent appel- 
lare* Koftft&nor vero proprie dicitur, quatenus de choro amputata 
recisaque particula videtur : id a quibusdaro elvBetris xopot' nomi- 
natur. Secunda, irap6fiaou, non secus ac tota saltatio dicitur : 
quoniam illinc, ubi constiterat chonis, populum versus incedit : 
sive AvairaioTos, eo quod frequenter hujuscemodi cantus anapcestos 
usurparet. Tertia irvcyoi, aut fiarpov, cantilena scilicet (ut PoUux 
ait) una spiritus contentione prolata, quoe tria sejunguntur ab in* 
vicem, cum alterum alteri nullam habeat rationem. Quee vero 
sequuntur, inter se quadam sunt ratione conjuncta, videlicet 
fffpo^j) vel ^5^, sive /UXoi, hrlppfifia, iivTloTpofos vel ayrfbil, et 
&vr€w{pfi9ifia, quod loco septimo cantabatur, arpofi^ enim sive &m- 
ffvpofos membris et carminum genere quadrat. Rursus htippiiiia 



VICTOR OB COMCBDIA. fiO 

iindecnmque sibi conveDiens hvTtwl^^iia solet habere. Quoniam 
utrobique fere semper cborus ez iambis tetrametra sexdecim modu- 
laretor, totum hoc simul xn^iy appellatury quando Comoedis par- 
t^QHYolumuB assignare; quatuor enim Bunt, Tidelicet wp6\oyWf 
qui ad egressum usque cbori prorogatur : deinde ^(ppucop : et, quod 
interponitur choris, iwiooitow: postremo IjoSoc» quss scilicet a 
choro in calce Comoedim pronuntiatur, ut Pollux in quarto scrip* 
tnm reliquit. £a igitur wapa0aouf auctore Demetrio Triclinio, 
qum nullas harum partes omittit, perfecta solet appellari : qualem 
Arbtopbanes in Eqnitibus Fabula concinnavit. Verum complures 
imperfecte pro arbitrio poetarum inseruntur : id quod idem tn Ne- 
bulis Fabula fecit : ubi solum M^ptifia^ quod esset vitiis carpendis 
accommodatum, induxityac in Ranis quatuor illa tantum conjuncte 
reposuit. Sed illud est animadversione dignum, quod hrl^fia et 
orpofii sive fi{kos, quando nullam iiyrtTi^pfifiarot aut iiyTiorpdfov 
reditionem expectant, in fine semper habent vapAypafovi ut non 
esse Karaox^oiVf id est, obnoxie posita ▼ideantur : quandoquidem 
hsec linea transversa irapdypo^ scilicety tria illa, qum diximus, 
inter se discreta continuo claudit. Verum, si futuram expectant 
reditionem, orpofii tum hsec linea, cum non secus ac MfiptifAaf 
duabtts aliis terminatury quarum coeuntium angulus vergat intror- 
sum: contra Tero iivriorpofoi lineis clauditur binis, quarum ex- 
trorsum utrique anguli verganty hinc inde finale membrum, car- 
men scilicet ultimum amplectentes. Verum ex iis duntaxat uno 
solel hvreKl^fka concludi. Quee plane signa, prout anguli sese 
habenty vei fiituram, vel prmteritam reditionem ostendunt. Hoc 
Demetritts ille Tridinius scribens in Aristophanem excogitavit* 
Verumtamen inter cantus poetsc nonnunquam personas educere 
solent, quarum dissertatio ovonifia xarh wepixorih^ appellatur! 
interdum versibus altemis contendentes aliquot proferunt histrio- 
nes, vel chorum etiam respondentem : quod Hephsestion videtur 
iMjH^orpo^ appellare. Verum has et alias consulto preatermit- 
tendas esse arbiuor qusBstiones, quo mira poetarum licentia gig- 
nuntur : constat enim illis nihil unquam non audendum. Quo- 
circa aobis, de choro certiora consectatis, pro materia satis abua- 
deque dictum esse videatur, quomodo prsBsertim in Nova Comoedia 
ehorns nuUum habeat vel habere potuerit locum. Siquidem Athe- 
nis, Gum omnia potentiores ad arbitrium suum revocare coepissenty 
BttUi ampUtts ereabantttr iEdiles : perindeque Sttmtibus ad akndos 



60 VICTOR DB COHaSOIA. 

juveiium choros institutis popaliui abuti prohibebatur : quod par- 
ticulatim a Platonio legimus disputatum. Id itaque animadrer- 
tentes poetse, quemadmodum lata lege de non carpendo nomi- 
natim, materia mutabatur, ita etiam cantilenis abitinere penitut 
decreverunt: quodque sapientet, cum teropori cedendum est, 
efficere solent, quse erat necessitas, in virtutem egregiam transtu- 
lere. Nam actus Fabulsa sic agebaut colligatos, ut per intervalla, 
qusB quidem erant minima, saltem unus histrio relinqueretuTy aut 
frequentius complures alternis inter se versiculis disserentes* 
Deinque nihil vetusti cfaori proprium ob?ervabant : quemadmodum 
in Aristophanis Pluto Fabula tute jampridem vidistt. Id Horatius 
ita cecinit : 

Lex est accepta : chorusque 
Turpiter obticuit, sublato jure nocendi. 

Miror autem, quasi monstrum conspicatus, illum, cujus scripta 
sub Acronis nomine circumferuntur, vel si est ipse Acro, dixisse 
id lege cautum sub Augusto. Poterat mediusfidius perspezisse 
(modo Plautum aut Terentium legerit) an anCe Augustum actse 
Fabulrn quenquam momordissent» O quam egrepe vetusta noviSy 
Latinaque Qroecis non hic modo, verum et alii forluna similescon- 
fuderunt. Quippe hoc Athenis decretum patricii promolgavere 
vix anno Urbis Romfls quadragesimo septimo supra ter centom» 
Videlicetcnm tribuni militares imperio consulari crearentur. 

Comosdiam itaque tempus et materia, sicut dizimus, in tria ge* 
nera dividunt, antiquum scilicety et novumi et medium. Stylus 
▼ero^numeri, et apparatus duplid tantnm sectione partinntur : diver- 
sa tamen ratione : quoniam stylus et numeri vetuatiora duo simul 
componunty quso ad Alexandrum usque pervenere : sed apparatus 
medium illud annectit recentiori. Nam in utroque (si grammaticis 
credendum est) nulla chori modulamenta reperiuntur. 

Non autem esse arbitror alienum in prmsentia queadam particu- 
lariter considerare, qum profecto multa non erunt: quoniam facile 
videtur ex hactenus dictis fere omnes tum Grsecas, tum Latinas 
metiri Comoedias, si temporum prsesertim uliam habere volueris 
rationem : quando scilicet in scena floruerit unusquisque Fabu- 
larum poeta. Primam igitnr Rome Fabulam dare Ludus livius 
occepit dedmo sopra quingentesimum Urbis anno : qui quidem, 
Gellio teste, quinquagesimus secundui ab obitu Menandri nume* 



VICTOK DB COIKXDIA. 61 

rabftlnr : Yigesimo fere postea quam Romani primiim Cartkagi- 
niensibus belhim iBdixiasent : tanc enim pace compotita, quce 
popalo taato opere expetebatQr, id genus oblectamenti relaxandi 
aniffli gratia receptum est* Deinde spatio novem annomm inter^ 
jecto, C. Nmvins data Fabula spectandi copiam fecit* Post eom 
Piautosy aDDO fere decimo qoiato : subinde seriatim Q. Eanius, 
CflDcffii», et Terentius floruere : postea non multo Pacuvius, qui 
jam senex Accio cessit. Postremo LuetHus fnit, qui medium iliud 
argumentnmy lacerandi solicet alioram poemata, sectabatur. Hmac 
enim Gellius in Accium et PacuTinm magna laude stylum exer* 
cuisse testatur. Fabulas igitur isti, de Grmco petitas argumento» 
Latinis saUbus condiie statuerunt: quemadmodum in Terentii, 
vel Piauti, qnm drcumferuntury FaAmlis est videre: Novamque 
peoitas Comoediam snnt imitati, nuUam chori modulantes cantile- 
nam : sed actus (ut ait Porpbyrio) tibiarum coneentu dirimentes. 
Ubi operm pretium est animadFertere tibias chori proprietatem 
«mulari. Nam (ut auctor est Donatus) qum Fabulm graves habe- 
rentar et seyerfle, tibiis dextris agi consueverunt : que vero jocis 
et uibane dictis undique scaterenty continuo sinistris. PoUuxenim 
auctor est qninque olim in scena januas extitisse ; quarum media 
illius omnino domicilium esset, qui primas in Fabula partes habe- 
ret : alteia, dextra scilicet, huic proxima, illins esse eonsuevity 
cui partes daientur secunde : tertia, sinistray vel maxime tenuis» 
aot nuUitts erat personoy vel desolatam aliquod simulabat saoel- 
lum. At reUqttarum dextra eos emittere solebat, qni non ab Urbe» 
sed aliunde proficiscerentur : sinistra vero contra, quotquot venirent, 
urbanos producebat. Ab hac (ut arbitror) ejus Fabulo chorus 
prodire consneviti quas salibus jocisque referta esse videretur. 
Qoippey quod facete dicitur, solemus urbanum appeUare. Verum 
ab aUeia, st rasticos Fabula contineret, quadam severa gravique 
rimplicitate chorus emittebatnr. Etenim eos potissimum rusticos 
vocamaa, qui semper obducto supercilio facetias aversantur. 
Unde Palamedes apud Philostratum ab AchiUe dicitur dypcic(6- 
rcpoffy quoniamy ut erat undique severus, in deliciis etiam nihil 
haberet. 

Cetemmy lioet nuiUa sint genera tibiarum, tamen duo scenam 
potissimiim frequentabant, videlicet Pbrjgiee : quanim nonnuUae 
modo dextrm, modo tinistrm ponebantur. Dextrm, que foramen 
oaieum haberent: ainistrtt, qum duobus essent foraminibus dis- 



62 DB THRATRb. 

tinctfe. Quippe Serviiis, VaTronem secutus, duas impares caver- 
nas hujuscemodi tibiis fuisse tettatur, ac foramina totidem. Unde 
Virg^lius earum biforem cantum appellat, propterea quod graves 
et acutas emitterent pro tibicinis arbitrio voculationes. Alterm 
8unt Serrance, sic (arbitror) appellatee, quoniam iis saltatores et 
proferre et referre pedem continuo juberentur, non secus atque 
sectoreBy qui serra adacta partiri ligna conantur. Siquidem Pom- 
peius ait serram id prselium dici quo frequenter acies et accedere 
et recedere soleret. H« semper erant sinistrmy paresquey id est, 
eequales cavemis : proindeque parem concentum, acutum scilicet 
emittebant, quemadmodum Servius haud perplexe scriptum reli- 
quit. Verumtamen Diomedes tibias pares et impares videtur nu-' 
mero definire : quod equidem non video cur possit admitti : nam 
par et impar qualitate fere semper accipitur a Latinis. Exemplo 
sit hoc Ovidianum : 

Par erat inferior versus. 
£t illud Virgilianum : 

Formosum paribus nodis. 
Ac illud : 

Impar congressus Achilli. 

Sed quo tandem sum incuriose digressus ? Egone ut magpia no- 
mina sugillarem ? Minime, si meum roihi vitse institutum perma- 
nebit. Quocirca ne nobis aliquid Eupolidis infortunio simile con- 
tingaty perfecto jam operi paragraphum stylus obducat. 



DE FABULARUM, LUDORUM, THEATRORUM, SCENA- 
RUM, AC SCENICORUM ANTIQUA CONSUETUDINE, 

LIBELLUS ; 

Ex aptimia auctorihua coilectus, ad Comicos faeiHus intelligendot, 
pr^ecipue conscriptua in gratiam Studios^e Juventulis. 

NuNQUAM existimandum est cuiquam posthac famiiiarem Plau- 
tum aut Terentium futurum ; eorumque intuniun artificium, ora- 
tionis characterem, atque venustatem, aliaque id genus plura 
quenquam plane assecuturum, nisi comicam omnem dignitatem, 
morem, et agendi consuetndinem, qum ab antiquis in Fabulis ac 



DB THBATRO. 6S 

Ludii obsenrairi solebant» exacte teneat. Ita iiet» ut postea nihil 
pnetermetronim rationem ac verftuum mensuras desiderare possit : 
quas nimirum ez Terentiano, omnium Latinorum grammaticorum 
cultissimo, et in hac re plurimum exercitato, desumere licebtt* 
Hic itaque libet adolescentulis bonarum literarum studiosis brevi- 
ter proponere : primum, unde nata sit Comoedia, quoque pacto 
ante Comoediarum usum antiqui poet» Inserint : deinde vero, quo- 
modo C<mioBdim agi ac pronuntiari solitsB fuerint, ut quid Ludi 
sint, quid Theatra, Scenm, Actus, Persono, et id genus cetera, 
facile intelligatur. Quod opus dnm aggredimur, facilem atque 
attentum lectorem esse cupimus» ut tandem intelligat, quid sit 
Fabula^ Tragmdiai Comoedia Vetus, Satyra, et Nova ComoBdia. 

QUID FABULA, TRAGCEDIA, SATYRA, 
COMCEDIA VETUS ET NOVA. 

Fabula generale nomen est, Tragoediam, Satiram, et Comoe- 
diam in se complectens. Estque Fabula narratio quflsdam conficta, 
et demissiore plerumque stylo ac versibus conscripta ad oblec- 
tationem auditorum. Unde etiam Poemata inter Fabulas a non« 
nuliis connumerantur : qui^ropter quibusdam visns est Homerus 
Iliadem instar Tragoedim, Odysseam ad imaginem ComoBdisB 
cooscripsisse. 

Tragoedia autem Fabula est, qua antiqui reprehendebant, quod 
in rebus non solum privatis ac civilibus, sed maxime arduis et ad 
principes attinentibus minus rectum videbatur. In ea soenici 
amuTca, et olei fflecibus (quas Graci rpvyat vocant) perlinebant ora, 
ante usum personarum : unde Tragoedise nomen. Ejus grave 
argumentum fuit, petitum snpe ab historiea fide: dictio severa, 
sublimis, sflepe tumida: tranquilla prima, exitns funesti. 

Post Tragoediam inventa Comcedia, qusB Vetus dicta est : in 
qua (ut in Tragoedia quoque) simplex carmen fuit : quod carmen 
chonts drca aras fumantes nunc spatiatus, nunc revolvens gyros, 
cum tibicine concinebat: eratque primo una persona cantoribus 
sttbstituta, quee, respondens altemis choro, locupietabat variabat- 
que rem musicam. Chorus autem in Tragoedia, aut Comoedia 
Vetere, dicebatur multitudo coflevorum juvenum, ant minorum in 
sacris, vel scena, cantantium atque saltantium. 

Fuit Vetus Comoedia Grmcia Archflea dicta, quia esset de nobis 
parum cognitis vitiis : item etiam Eteonymos, quia inesset in ea 



C4 DB THBATRO. 

▼elut historica fides veree narralionii, et nomtnatio omnivmy de 
quibus scribebatur. Sed, cum poete in Comoediie abuti iicentius 
stylo, et paaaim leedere ez libidine coepissent plures booos, 
lege lata, ne quisquam in alterum infame carmen scriberet, tacu* 
erunt. 

Satyra ejunde sumsit exordinm. Eslque genus Fabulse, qum ex 
Satyris, quos illotos et petulantes Deos esse scimus, nomen sumsit* 
Fuit autem ejusmodi« ut in ea, quamTis duro et agresli jocOy tamen 
vitia hominum, sine uUo proprii nominis titulo, carperentnr, atque 
per scirpos, et sBoigmata, magnsa res deecriberentur. Id vero 
genus Fabttle multis obfuit poetis, cnm in Buspicionem potentibus 
civibus veiiissent, quod iUorum facta descrqpsissent in pejus, ac 
deformassent Fabulm genus stylo carminis. 

Post exoletam Satyram inventum est a poetis aliud Fabulse 
genus, qusB Comoedia Nova dicta est. Ea erat Fabula, continens 
imaginem civilium ac privatarum rerum : qua discebatur, quid 
esset in vita utile, quid evitandum. Unde ait Cicero» * Comoediam 
esse imitationem vitee, speculum consueUidiniSy imaginem veri- 
tatis/ 

Nomen habet Comoedia, vel a ComOy Deo comessationis, vei 
ab eo quod primum Athenienses per vicos adhuc dispersi ex om- 
nibus locis leeti alacresque conveniebant : ibique rudibus et incul* 
tis versibtts potentiorum, aliorumque item hominum vitia nomina- 
tim perstringebant. Nomen autem compositum, dvd roff ««ycaSctF 
Kal fUiy. In summa, Comcedia est poema sub imitatione vitBe 
ac simiUtudine oompositumy in gestu et pronuntiatione consistena. 
la ea mediocres fortunse hominum, parvi impetus, pericula quoti» 
diana, tuibulenta principia, leetique fuerunt exitus, et ficta argu- 
menta; Caruit quoque choro nova Comoedia, contra quam Vetns» 
paulatimque personarum numero in quinque Actus processit: 
quod tunc cum ad caatores ab actoribus traasibat Fabula, consur- 
geret et abiret populus. In ea etiam peraonarum omatus aUus 
inventus est, paUia, socci, et id genus cetera. 

Po6t Novam Comoediam Latini multa Fabularum genera protu* 
lerunt, quse tamen Comoedifle dicebantur. Togatas «ocabant a 
scenicis indumentiSf quee Romanam togam prm se ferebant, et ab 
argumenUs Latinis; Prsetextatas adignitate et vesUtu penona* 
rum, et LaUna historia : Atellanas ab AteUa, Oscorum civitate, 
ubi invent» dicuntur : ese salibua conspersse erant, ac jocis com- 



OB THSATRO. 05 

poftittt, 10 se non habentet nisi venuttam elegantiam : quales siint 
PlauUntt : RhyntOBiesB Comoedifle dictfie ab Auctorit nomine : Ta- 
beraaris, ab hiimilitate argumenti et styli : Palliatm ab habitu et 
argumento Groco. Mimi, ab inverecunda imitatione vilium rerum 
et levium personarum. Planipedia quoque Comoedia dictay ob hu* 
militatem argumenti, ac vilitatem actorum, qui non cothurno, aut 
socco atebantor in scena, aut pulpito, sed plano pede : vel ideo, 
quod noB ea n^otia eontineat, qus personarum in tnrribtts, aut 
in coenaculis habitantium sunt, sed in plano et humiii ioco. 

Omnium aiitem Comoediarum scripta, qum Dramata Grseei vo» 
cabanty ex quatuor rebus omnino sumuntur : nomine, loco, facto, 
eventu. Noraine* ut Phormio, Hecyra, Gurgulio, Epidicus. Loco, 
ttt Andria, Leucadia, Brundusina. Facto, ut Eunuchus, Asinaria, 
Caplivi. £ventu, ut Commorientes, Adelphi, Heautontimorume* 
nos. Dividitur Nova Comoedia in quatuor partes : prologum, pro- 
tasin, epitasin, catastrophen. 

Prologus est veluti prmfatio qusBdam Fabulfi», in qua vel poeta 
excusatur, vel fabula commendatur. 

Protasis est primus actus Fabulse, in quo pars argumenti expli- 
catur, pars reticetur, ad populi ezpectationem tenendam. 

Epitaais incrementum est, processusque turbarum, et involutio 
argumenti» cujns elegantia connectitur. 

Catastrophe esl explicatio Fabulm, per quam eventus ejus ex- 
plicatur atque approbatur. 

DE LUDORUM ANTIQUORUM GENERIBUS. 

Verum, ut omnis Comoediarum ratio facilius intelligatur, atque 
adeo ea, quse omnem Comoedianim actioncm spectant, attenden- 
dum est primumy quando fierent, quo loco, et qua forma. Hoc 
autem tum demum lector intelliget, cum pernoverit, quid fuerint 
apud antiquos, Ludi, Theatra, Actus, Scense, et hujusmodi cetera. 

Vetus itaque Comoedia, item etiam Tragoedia, primum agi sole- 
bat a Grmcis, in vicis et pratis mollibus, ascriptis et propositis 
prcemiis, quibus ad scribendum poetarum provocarentur ingenia : 
actoribus quoque munera offerebantur, caperque dono dabatur, ut 
libentius jucundo vocis fiexu ad dulcedinum commentationes po- 
pulam allicerent. 

Agebantur Comoedice et Tragoediw apud vetustissimos in hono- 
rem Liberi patris. In Italia priraum actse sunt Compitalitiis Ludi- 
Dtlpk. et Ftfr. C/ot. Ttrtni. E 



GO DB THBATRO. 

cris, admisto pronuntiationis modulo, quo, dum actus commuta^ 
bantur^ populus detineretur. Compitalitii autem Ludi dicti, qui 
per cOmpita fiebant ; scenceque ductiles in plaustris ob id antiquis 
excog^itat». Postea vero factum, ut Ludis publici« et in Theatro 
agerentur Notob Comoediee apud Romanos. 

Ludos Tocabant publica spectacula, qus tum in gratiam populi 
fieri solerent a senatu, et a principibus institui, vel ad favorem 
populi conciliandum (ut nonnuilos Csesares fecisse legimus), vei 
ad animorum relaxationem et oblectationem. Multo mag^s ad re- 
ligionem instituti sunt Ludi. Nam Diis post sacrificia etiam Ludos 
publicos consecrabant. 

Ludi igitur, et Ludicra, quee etiam Certamina vocarunt Latlni, 
Grseci Agonas, multorum genenim fuerunt : neque vero uno tan- 
tum spectaculo in publicis Ludis detinebatur populus. Erant au- 
tem lAidi Gymnici et Athletici : Ludi Circenses : Ludi Gladiatorii : 
et Ludi Scenici ; de quibus nunc singulattm est paucis disseren- 
dum, partim ex Budseo, nostrse Gallise lumine, partim ex Vitruvio, 
Luciano, et aliis antiquis auctoribus. 

Gymnici et Athletici Ludi in palsestris ac gymnasiis fiebant apud 
Greecos, quse loca fuerunt exercendis et corporis et animi viribus 
accommodata. Nam etiam in iis palsestris aut gymnasiis exedrse 
fuerunt, in quibus philosopbi Grseci sedentes disputabant. Sed 
et paleestree appellatio omnem athleticam artem et exercitationem 
complectitur, decentiamque: qua status, motus, flexusque corporis, 
ac omnes omnino habitus venustatem quandam leporemque prse se 
ferunt: quam qui non didicerant, ii apaleestoi ab antiquis dicti 
■sunt. Eam vero artem qui exercebant, aut qui in paleestra exer- 
cebantur, vel decertabant prsemiis, paleestritee vel paiiestrici dicti 
sunt: Gymnicos Grseci etiam vocarunt, quod nudi athletce exerce- 
rentur. Ceterum in paleestra gymnasii (inquit Plautus) cursu, 
luctando, hasta, disco, pugilatu, saliendo se exercebant athletse. 
Hujusmodi Ludi in Campo Martio apud Romanos fieri solebant. 

Qui currebant in Ludis Gymnicis, hoc est, cursu corpora exer- 
cebant, vel eo decertabant, Grsecis dromi appellantur, hoc est, 
cursores. Quorum alii stadiodromi dicebantur, qui stadium per- 
currebant : alii diaulodromi, a circumactu curriculi, id est, duplo 
curriculo, quod diaulon vocabant : nam ii cursores, cum ad roetam 
pervenerant, fiectentes, eo rursus recurrebant, unde cursum inie- 
xant* Erant et dolichodromi, qui sexies stadium curriculo obibant : 
nam dolichos longissimus cursus dicebatur. 



DK THBATRO. 67 

Lacta, Griecis pale, vel in coeoo, vel areoa, vel palvere fiebat ; 
unde lactatores in Ludis Gymntcis, aut paleBStra, Grscis palsesteB 
appellati. li luctaturi, ceromate, id est, oleo cerato perfundeban- 
tur : unde, qui eos ungebant, ceromatistse dicti. Pulvere quoque 
post unctionem inspergebantur, ut corpora ceromate et sudore lu- 
brica mutuas luctantium prehensiones admitterent: unde natum 
proverbium, ' citra puWeris tactum/ de iis, qui faciie aliquid asse- 
cuti sunty et citra sudorem, quod et citra pulverem dici potesl. 
Eum pulverem Grceci apben dicebant. Inter luctatores quidam 
summis inter se manibus depugnabant, nullo complexu hserentes : 
eos acrochiristas vocabant Grseci. Alii vidssim feriebant arrectaria 
concertatione, hoc est, arrecti, et pulvere obsiti, alter alterum im- 
petebant procursu calcitratuque : calcibus enim, cubitis, ung^ibut^ 
nonmodo pugnis utebantur, omnique impetendi prehendendiquemo- 
do : pancratiastfle vocati, et pancration hujusmodi certaminis genus, 
ex eo quod advocatis omnibus corporis viribus, omniumque nervo- 
Tum contentione transigeretur. 

Qui disco se exercebant athleteB, discoboli Greecis, appellaban- 
tur, boc est, discum in sublime jaculantes. £rat autem discus 
lapis rotundus ac pertusus, inquit Ammonius. 

PttgilatuSy quem Grseci pygmen appellabant, cestibus exerceba- 
tur, quales a Virgilio, lib. v. describuntur ; in eo qui exerceban- 
tur, pug^les Latinis, Grsecis pyctee dicti sunt: quod nomen ad gal- 
linaceos pugnaces translatum est. 

Saltationum in Ludis Gyronicis multa genera fuenint, quemad- 
modum docet Lucianus. Erat enim saltatio pyrrhicha, a Pyrrho 
inveota, a qoa pyrrhicharii et pyrrhichistse dicti : quse eadem sal- 
tatio enoplia, id est, armata dioebatur : quod armati saltarent. 
Erat aaltatio Cordax obscoena, et comica : et alia saltatio satirica, 
qum Sicinnis dicebatur. Fuit item emmelia saltatio, pacata et 
honesta. Qui vero saltns pernicitate contendebant in gymnasiis, 
haltici a Grsecis dicebantur; qui autem halmate, id est, saltu cer- 
tabant, apud antiquos utebantur halteribus : sic enim vocabant 
plumbeas pilas, mas^lasve, quibus utraque manu se librabant, 
ut certius assilirent Chironomia quoque erat saltatio gesticula- 
trix, qualis est, quam Mauricam vocamus: unde chironomi hujus- 
modi gesticulatores dicti. 

Circenses Ludi certamina erant curulia, quse in circofiebant: 
qui locus erat ovata specie constructus> undecumqlie spectaculis 



68 DB THRATRO. 

ornatus : e quibus innoxie patres equitetque Romani prospectare 
tolebant : cujusmodi quendam Flamtnius Rorooe construxit : unde 
circum Flaminium legimuty et circum Maximum, a C»sare dicta- 
tore exstructum, cujus yestigia adhuc hodie visuntur Romec, juxta 
ttdem D. Sebattiano tacraro. Fuit autem longitudine stadiorum 
trium, latitudine unius, cnm e&dificiis jugerum quatemum ad sedera 
dncentorum sexaginta millium hominum. Erant in eo metse de- 
posittt, duarum aut trium pyramidum formam referentes. In ejus 
tumroitate carceres erant, e quibut equi curribus juncti ad cursum 
pmittebantur, et, cum ad summum devenissent, revoWebantur, do- 
nec ad priorem metam pervenirent. A curribus, hoc est, bigis, 
trigis, et quadrigis, Curules Ludi dicti. Unde etiam dictos puto 
sediles curules, quod iit adminittrandit ettent preefecti : erant 
enim omnium prsBstantissimi Ludi. Nam in iis se exercebat, et 
magnis prnmiis contendebat nobilissima Romanomm juventuSy 
aptiorque ad beUum reddebatur. Fiebant primum apud antiquot 
inter enses et flumina, ut ab utraque parte estet ignavite pnetent 
periculum. 

Agitatoret dicti sunt aurigse in CuruH Certamine et Ludis Cir- 
censibus, quorum factiones erant a tunicamm coloribus : ut alii 
dicerentur Russati, Albati, Prasini, Veneti ; atque ita intistentes 
curribus juvenes, velocitate equorum, aut agitatomm arte trahe- 
bantur. 

Erant et detultores, qui duos equos absque ephippiis agitantes, 
ex aUero in alterum subinde mira pernicitate desiliebant: amphip- 
pos Greeci vocant. Hino desultoria ievitas in proverbium abiit : 
et equi desuUorii dicti, ad id certamen accommodatt. 

Celetet et celetizontes, equites erant in Certamine Curali non 
bigit aut quadrigis utentet, ted equo uno intidentet : cujutmodi 
certamen hodie quoque nonnuUit in locit ceiebratur. 

Ludi gladiatorii plerumque pott Scenicos fiebant. In iis decer- 
tabant gladiis, populumque celeri agitatione gladiomm oblecta- 
bant. Gladiatorum autem genera, Retiarii, Secutores, Mirmil- 
lones, Hoplomachi, Thraces : quomm exempla apud auctoret cre- 
bra sunt. Horum institutores ac roagistri lanistee vocabantur. 
Non enim ignari gladiatoriss artit prodibant in pubiicum specta- 
culum, ad prsemia consequenda. Itaque apud ianittat priut ex- 
ercebantur in umbratilibus pugnis, quas sciamachiat Grseci voca- 
Tunt: quod hujusmodi pugnte simulacra sub tectofieri toiita erant. 



DA THBATRO. 69 

non ut vera pogna, in sole et pulvere. Hujusmodi lanistn sunt 

apud nos, qui gladiandi artem privatim profitentur ; qui docent 

omnes numeros impetendi, cedendique, vulnera inferendi, vitandi- 

que, aut ubi punctim ccesimve feriendum. Ludi vero Scenici, qui 

et Agonea Musici et Dionysiaci dicebantur, quasi Libero patri 

dicati, ad Comcediarum, Tragoediarum, aut Satirarum recitationem 

pertinebant: item ad cantus et poemata: scena ob id In theatro 

coraposita atqiie exstructa ea ratione, quam mox describemus. 

Qui se in his Ludis exercebant, scenici etiam dicebantur, et Dio-* 

nysiaci artiBces. Ludorum aut Certaminum Diis consecratoruro 

quatuor erant apud Grflecoi genera. Erant enim Nemea, Isthmia, 

Pythia, et Olympia : qu» omnium erant maxima spectacula. In 

his Ludis proponebantur victoribus magna prcemia, quse qui cus-< 

todiebant, Ludisque preeerant, fipafievral Greecis, Latinis designa- 

torea appellabantur, quorum officium erat« multitudinem retioere, 

obambuiare, et spectatores moderari virgarum terriculo. Unde 

mastigonomi et rhabduchi etiam dicti, quod virgas gestarent, ut 

in officio continerent spectatores. Musicis quoque agonibus erant 

critse, id est, judices, a quibus critici, id est, poematum judices 

dicti sunt. Ludorum, qui Diis consecrabantur, apud Romanos 

quatuor erant species. Eos Ludos tediles curules munere publico 

quotaonis curabant. Megalenses, sive Magni Ludi dicti, quod- 

magnis Diis consecrati essent : quibus Ludis quatuor actfle sunt 

Terentii Comcediee : Andria, Eunuchus, Heautontimorumenos^ 

Hecyra. Funebres, aut Funer^les Ludi, ad retinendum populum 

instituti snnt, dum pompa funeris, decreta in honorem patricii 

viri, plene ac publice instruebatur. His Ludis acta est Comcedia 

Terentii Adelphi. Plebeii, sive Romani Ludi, pro saiute plebis 

«debantnr: quibus Ludis acta est Phormio. Apollinares Ludi, 

ApoUini consecrati, aut in honorem ApoUinis instiluti. 

DE THEATRIS ET AMPHITHEATRIS ANTIQUIS. 

Quo melius et commodius spectarentur Comoedice, Tragoedi», 
aut Ludi, sive ii Gladiatorii, sive etiam Scenici, vel alterius generis 
essent, instituu sunt ab antiquis, qum Tbeatra vocabantur, a com- 
roode videndo ac prospiciendo sic appellata. Nam ante Theatro- 
rum usum, scense super plaustris ductilibus exstruebantur, ac per 
compita doctiB, populo prmbebant oblectationem. Theatra autem 
eiant sBdiBcia, vel apparatus in populi gratiam instructi, ad hemi* 



70 DB THBATRU. 

cjcli speciem, ad spectandos ludos : •pectacala Latine possutnus 
dicere. Cum fonim institntum fnerity (inqnh Vitruvius) tum Deo- 
rum immortalium diebus festis, ludomm spectationibus, eligendus 
est locus Theatro quam saluberrimus. Fuerunt autem Theatra 
duorum generum : alia lignea et pluribus tabellationibus exstructa, 
qualia Ludis publicis quotannis fiebant Romse, atque ea perennia 
non fuerunt : alia sumtuosa et nobilia, ex solidis rebus, id est, ex 
structura csementornm, lapide aut marmore constituta, quale est 
quod construxit M. Scaurus in «dilitate sua, item etiam Pompeius, 
et alii permulti. Ita autem compositum fuit antiquis Theatrum» 
ut eo conveniens, et commode sedens turba, e longinquo facile 
spectare posset, concavo eequalique parietum circnmjectu, ut vel 
leni sono dicta verba ad alterum Tlieatri caput facilius ferrentur. 
Postea vero excogitatum est Theatrum rn rotundam formam ez- 
Structum, alio multo excellentius atque capacius» magisque sumtuo- 
sum : quod quia veluti ex duobus constaret Theatris, rotundamque 
figuram, non jam amplius hemicyclum referret, ob id Amphithea- 
trum dictum est, quale est, quod hodie Romee videtur, aliquando 
ab Antonino Pio fledificatum, et a Gothis devastatum, (Collisseuiii 
vulgus vocat,) quod potissimum ad alia spectacula vulgo propo- 
neuda factum atque inventum fuit : nam ad Scenicos Ludos pro* 
spiciendos, magis idoneum erat Theatrum : ob quos prsecipue in- 
ventum fuisse credibile est. Unde facile conjecerim, Terentium , 
quo tempore primum proposuit suam Hecyram, egisse in Amphi- 
theatro: scena per medium ipsius exstructa, et ad unum tantum 
hemicyclum spectante : nam ab utroque Amphitheatri scmicirculo 
spectari non poterant Comoedise : quo factum, ut, dum in aliud 
latus vacuum, alia spectacula confestim proponerentur, veluti pu- 
giles, funambuli, et hujusmodi cetera; populus ante absolutam 
Comcediam illuc concurrerit, ad loca commodiora occupanda, 
quemadmodum ipse Poeta conqueritur, neque propter strepitum, 
et mulierum de loco pugnantium clamorem, absolvi potuerit. Quod 
ne accideret in publicis Ludis, existimo potissimum movisse Caium 
Curionem, qui bello civili in Csesarianis partibus obiit, ut Theatra 
duo lignea, eaque amplissima excogitaret, in quibus etiam duee 
essent scenee, propter spectatorum commoditatem. Erant autem 
(quod mirum fuit) cardinum singulorum versatili suspensa libra- 
mento, inquit Plinius, e quibus utrisque antemeridiano Ludorum 
spectaculo edito inter se aversis (ne invicem obstreperent scen») 



DE THBATRO. 71 

et repente ciroamactisy ut contra starent ; postremo jam die de- 
scendentibas tabolis, et omnibus inter se coeuntibus, faciebat Am* 
pbitheatrom» et gladiatorom spectacula edebat, ipsum magis auc* 
toratnm populum Romanum circumferens. Itaque Tides, quemad- 
modum Scenici Ludi, dum agerentur, aversis Tbeatris agebantur, 
ne turba fieret : dum autem proponebantur, aut producebantur 
gladiatores» in Amphitheatri reducebantur formam, et in unum duo 
Tbeatra coibant. Sed et novissimo die (ait idem) divisis duabus 
per medium scenis, athletas edidit Curio, raptisque repente e con* 
trario pulpitis, eodem die, victores e giadiatoribus suis produxit. 
Vides quemadmodum pulpitum etiam auferebatur, dum giadiato* 
res prodirent ; nam ipsam aream occupabat : hoc autem factum 
fait, fessis turbatisque volubilium Theatrorum cardinibus. Nam 
ante non erat opus eximere pulpitum, cum contra starent scense, 
et locum prseberent circumactis Theatris in Amphitheatri formaro, 
post Ludos Scenicos absolutos. 

THEATRI CONFORMATIO, EJUSQUE PARTES. 

Sed, quo tandem artificio, qoave industria sedificatum fuerit 
apud antiquos Theatrum, prospiciendis Scenicis Ludis idoneom, 
paucis hic vobis proponere libet, ne quid earum rerum prsetermi- 
sisse videamur, qum ad hunc sermonem pertinere judicentur. Quod 
tamen non ita accipiendum erit, quasi ad unguem expressum, sed 
partim conjectura et ratione natum, partim ex iis descriptum, qu» 
tum in antiquis ruinis aliquando vidimus, tum etiam ex auctoribus, 
qai de hac re scripserunt, comprehendimus. Itaque primum in- 
leiligendum est (quemadmodum paulo ante docebamus) Theatrum 
fuisse in semicirculi figaram compositum, atque ita conformaturo, 
ttt seque gestus prospicerent, ac voces audirent (sine tumoltu ta« 
men), qui ad latera et in summis sederent gradibus, atque ii, qui 
m imis juxta scenam. Caveam vocare videtur Plinius locum in 
Theatro, gradibus ac sedibus constructum atque compositum, in 
quo sederet populus. Cavea ipsa (inquit de Theatro Scauri) cepit 
hominom octoginta millia : cum Pompcii theatri, (sic enim legen- 
dom est : nam nunquam Pompeius Amphitheatrum edidit,) toties 
moltiplicata Urbe, tantoque majore populo, sufficiat large quadra- 
ginta millia sedere. Nisi mavis caveam accipere pro tota Theatri 
capacitate, ut etiam scenam ipsam comprehendas ; quod tamen 



73 Dfi THRATRO. 

minus probaverim. Gradys autem dicebantur in ipsa leDiter pen- 
dente Theatri forma, sedes lapideee, in hemicyclum etiam exstruc- 
tee, e quibus commode pFOspiciebat populus. Super his gradibus 
(quos non aroplius quindecim esse conjecimus) sedebant specta- 
tores, et ad eos undecumque commeabant, nullo inter conscen* 
dendum alteri noxam aiferente. IIluc autem per cuneos accede- 
bant, qui tum in ima Theatri cavea, tum etiam supra ipsam, adeo 
ingeniose conformati erant, ut ab iis per alios scalares grados ad 
qnemlibet gradum spectatorium facilis pateret ascensus. Cunei 
spectaculorum (inquit Vitruvius) in Theatro ita dividantur, uti 
anguli trigonoruro, qui currunt circum curvaturam circinationts, 
dirigant ascensus, scalasque inter cuneos ad priroaro prflecinctio- 
nem. Supra autem alternis itineribus superiores cunei medii diri- 
gantur. Cunei, in imo dirigentes scalana, erant numero septem. 
Gradus spectaculorum, uti subsellia composita, erant non minus 
alti palmo pede, non plus pede et digitis sex, latitudines eorum 
non plus pedes duos semis, non minus pedes duos .constitueban- 
tur, ut per id spatium latius, seu per ambulacrum quoddam, nullo 
negotio, huc atque illuc, ad vacuas sedes deerraret populus, absque 
eorum incommodo, qui jam consedissent. Post tres quoque sin- 
gulos gradus, qui quartus in ordinem succedebat, duplo latior erat 
ceteris, ad leviorem Theatri proclivitatem, et ut singpilis ordinibus 
singuli tres gradus relinquerentur. Ac, ne petulanti aut insolenti 
populo, propter sedes quantumvis accessu faciles, prseberetur rizse 
causa, cautum erat ne quilibet in quibuslibet sederent gpradibus : 
sed in tribus primis, qui proximi essent scenm pulpito, amplissim» 
et extremee dignitatis viri, in sequentibus consulares, in aliis pa- 
tricii, ac deinceps plebeii in reliquis gradibus sederent. Itaque 
veteres architecti, naturee vestigia persecuti, indagationibus vocis 
scandentes theatrorum perfecerunt gradationes, et qusesiverunt 
(inquit Vitruvius) per canonicam mathematicorum, et musicam ra- 
tionem, ut, queecumque vox in scena esset, clarior et suavior ad 
spectatorum perveniret aures ; ac, ne vox impediret, ita compositi 
erant gradus, ut linea, cum ad imum gradum et ad summum ex- 
tenta esset, omnia cacumina graduum angulosque tangeret. At- 
que, ut vox actorum suavior et delicatior spectatoribus videretur, 
antiqui Greecorum artifices inter sedes theatri Cellas constituerunt 
ratione musica, in quibus vasa eenea, pro ratione magnitudinis 
Theatri facta, collocabantur ; quse ita fabricata erant, ut, cum 



DB TIIBATRO. 73 

tangereDtur a voce, sonitam facerent inter se. Eoque artificio 
collocata fuerunt, ut nullain |>arietem tangerent, circaque haberent 
locum ▼acQum, et summo capite spatinm, ponebanturque et sua* 
pensa cemebantur ore declivi, ut in iis vox actorum ingressa har* 
moniam efficeret, et g^ratiam quandam afferret spectatoribus, utque 
intellectu facilior esset. ^Tale quiddam audio adhuc hodie extare 
in quibusdam templis antiquis, ques nunc quoque supersunt tnte- 
gfa, apud nostrm tempestatis Qrescos. In quorum fomice inferiore 
atque superiore varia sunt foramina hinc inde conspersa, ac sibi 
▼eluti ez diametro ab uno ad aliud latus correspondentia, in qui- 
bus Tasa senea impacta sunt, quorum os (quod angustius est, quam 
ipse Tenter) tantum exterius patet, non etiam prominet. In ea 
▼asa, vox in templo canentium inclusa incredibilem efficit harmo- 
niam, sonosque distinctissimos, et admodum gratos, atque adita 
faciles. Sed in theatris vasa resupina suspendebantur. Tale 
quid autem Romse factum fuisse suis temporibus negat VitruviuSy 
sed in Italiee regionibus et in pluribus Greecorum civitatibus. Un- 
de Lucius Mummius diruto Corinthiornm Theatro ejus nnea vasa 
Romam deportavit. Multi etiam architecti, qui in oppidis non 
miignis Theatra construxerunt, propter eeris inopiaro, fictilibus do- 
His ita sonantibus electis, hac ratiocinatione coropositis, usi sunt. 
Quapropter Plinius att, in Theatris vocem opUme currere in doliis 
inanibus. In ligneis autem Theatris (ait Vitruvius), qum Romm 
passim fiebant, non erat vasts eeneis opus, cum tabulationes habe- 
rent complures, quas sonare necesse erat. Aditus permulti et 
spatiosi dispositi erant circa Theatruro, nec conjuncti superiores 
inferioribus, sed ex omnibus locis perpetui et directi, sine inversu- 
ris : uti, cum populus dimittebatur e spectaculis, non comprime- 
retur, sed haberet ex omnibus locis exitus separatos sine impedi- 
tione. Reliquum Theatri artificium a gradu omnium superiore in 
altitadinem trium contignationum exporrectum erat, etiam in he- 
roicyclum: atque ita exsedificatum, ut porticus efficeret: unde- 
cumque patentes, et columnis hinc et inde ornatiores factas, in 
quas populus se reciperet, si quando propter imbres aut cceli tem- 
pestatem minus commodaro, ludi interpellarentur. Eam Theatri 
partem Preecinctiones videtur appellare Vitruvius : Plinius, ' pa- 
rietem circurojectum.' Sed inferiores et imi Theatrt porticus du« 
pKces erant, mediaque spatia sub divo inter porticus viridibus 
adornabantur, quod (inquit Vitruvius) HypsBthree ambulationes 



74 DZ THBATRO. 

haberent magnam talubritatem. Replebantur quoqiie» auctore 
Plinio, flore croci sylvestris, propter oculorum oblectationem, ut 
puto, magis quam ad odorem conciliandum. Quin etiam ne soHs 
ardor aut etiam conspectus populum ab officio deturbaret, utque 
salubrius spectatores conspicerenty (nam porticus propter imbres 
tantum sedificatsB^ fuerunt,) excogitata sunt Vela toto Theatro, at- 
que adeo ipsi Theatri cave» supertensa; qusB spectatoribus um- 
bram facerent : quod primus omnium invenit Q. Catulus, cum 
Capitolium dedicaret. Carbasina deinde vela primus in Theatro 
duxisse traditur Lentulus Spinther Apollinaribus Ludis: mox (ait 
Plinius) Cffisar Dictator totum forum Romanum intexit. Nero 
Ceesar velis, rudentibus superstratis, et colore coeli stellati Amphi- 
theatrum contexit, ut solem defenderent. Ima Theatri sedes, vel 
potius id spatium quod ab ima sede Theatri inteijacebat pulpito. 
Orchestra dicebatur, quasi saltatorium, quod illic, apud Grmcos 
et apud Latinos antiquiores, saltantes histriones populo oblecta- 
tionem afferrent, interea dum actus commutarentur. In eam etiam 
Thymelici, hoc est, Citharistee, Citharoedi, Tibicines suas prse^ta- 
bant actiones ipsis Greecis, atque id spatium comprehendebat apud 
antiquos, quod ceu eentrum Theatri ab imo gradu ad pulpitum us- 
que scensB vacuum relinquebatur. In Theatrorum orchestria (in- 
quit Plinius) scobe aut arena superjecta vox devoratur, et in rudt 
parietum circumjectu : quapropter existimo probe emundatum fu- 
isse, si quando pugilum Ludis arena conspersa videretur. Novis- 
sime autem apud Romanos orchestra senatoribus dicata fuit, in 
qua honorificentiorum erant loca designata, propter commoditatem : 
ut inde, non solum verba et gestus, sed etiam pedum motiones, et 
vel minima quseque conspicerent : proximus enim hic gradus erat 
pulpito scense, de cujus compositione mox dicendum est. 

POSITIO ET CONSTRUCTIO SCENJE IN THEATRO. 

Ante Theatrum, ceu frons queedam ipsius, Scena opposita fuit, 
pro re nata et agenda Comoedia aut Tragoedia exstructa : uno aut 
altero tantum die usui futura : nisi fortasse ligneus apparatus in 
aliquot dies proferretur. Nam de scenis sumtuosis, et prseter 
consuetudinem supra modum luxuriantibus, hic non intelligimus. 
In hunc autem modum disposita erat, quantum ego conjectura 
^ssequi possum. Scena binis pluribusque contignationibus aut 



DB THBATRO. 75 

contabalationibus, si mavis, exstructa fuit : <iirca qaas singula am. 
bulacra, aut porticus columnis pluribus distinctfle videbancar. 
Atque ea frons scenee appellata fnit. In cujuslibet contignationis 
frontispicio, quod Tbeatrum respiciebat, port« ingeniosissime de<- 
pictae et ezitus yarii fuerunt, in quibus, prtesertim superiorum con- 
tignationum, Mimi, Mirmitlones, et ceteri Ludii varios gestus ac 
gesticulationes edebant, unde Scenici proprie dicti. Chorus etiam, 
mea sententia, in iis superioribus contignationibus referebatur, 
dum agerentur Tragoedi», nisi mavis, post scenam in loco desti- 
nato fuisse chorum, et cantores ac tibicines, qui locus Odeum, ut 
puto, ob id vocabatur a cantibus. Sed in iis quoque locis fiebant 
et nebnlarum icones, et Deorum descensus, et cetera id genus, 
ad magnas et sumtuosas Comoedias apta. Existimo tamen in 
bumili CooKBdia non fuisse tantum apparatum. Ima scerioe 
contignatio prominentiores exerebat columnas, velnti porticus 
quasdam latiores sub quibus casnlse et rustica domicilia in Novis 
Comoediis, variis scense locis, constructa erant, urbes quoque, et 
loca remotissima referebantur in Tragcediis : e quibus prodibant 
actores, et illuc quoque se referebant ad tempus. In eadem scense 
parte excitatum fuit, quod Podium appellabant, (etsi podium in 
columnisid significare soleat, quod vocantPedaste,)circasecund6e 
porticus medium prominebat, ne noceret actoribus. Breve quo- 
que fuit, et paucorum capax, idque fere videbatur referre, quod in 
ttdificiis nobilioribus circa secundam prsecipue contignationem 
prominere videmus ad fenestras, Perronem vulgus vocat, post 
pttlpitum exertum videbatur. Opertum erat tentorio quodam 
insigni, et quod ipsum undecumque ambiret, ut in eo secretius et 
magis abdite spectarent Principes, qui nonnunquam illuc se con- 
ferebant. Nam e podio Ludos ac Comcedias spectasse Nero- 
nem scribit Tranquillus. Dictum aiunt, quod in eo spectatores 
aut etiam tibicines pedibus innixi essent, non sederent : vel quod 
in eo nonnunquam pedibus gesticularentur histriones in actuum 
commutatione. Pulpitum in scena, (Grseci \6ytoy vocabant,) locus 
erat in quem prodibant actores e casulis aut domunculis suis sce* 
nicis, ad recitandum : nostri vocant Etekqffauli. Fuit exactissime 
situm ante frontem scense, et loco Ipsius medio, qui Theatri centro 
respooderet ; semper ligneum fuit, atque exemtile, etiam si scena 
structili materia constructa fuisset. Eximebaturque in athletarum 
et gladiatorum spectaculis, scena nihilominus integra manente. 



76 DB tHBATRO. 

Paulo aitius ?idebatur ima scenee porticu, in qua actorum domot 
constitutas esse dicebamus : ad idem leniter ascendebant actores 
pronuntiaturi : haud eeqne longum fuit atque ipsa scena, altum 
tantum erat pedes quinque, ut, qui in orchestra sederent, facilius 
pedum motiones et singulos agentium gestus perciperent. Id 
spatium, quod utrinque a pulpito ad extremam scenam vacuum 
relinquebatur, Greeci vocabant Proscenium, ne quis existimet fuisse 
scensB latera. Periacta vocarunt Grseci in scenis suis turres, aut 
machinas, trtgonas habentes, vel triangulares, miro artificio con* 
structas, in uno atque altero scenee latere positas, variis coloribus 
secundum angulos distinctas, versatiles : ut inter spectandum, 
dum animi ad histriones pauio attentiores essent, paulatim revol- 
verentur, et modo rubrse, modo virides, aut aiterius coloris appare* 
rent : qus res non parvam oblectationem spectantibus afferebat. 
Hse, cum fabularum mutationes erant futurse, seu Deorum adven* 
tus cum tonitribus repentinis, versabantur, mutabantque speciein 
ornationis in frontes. £x iis projectitios ignes vibrabant, in iis 
fingebant tonitrua, pluvias, et quicquid in Tragcedia admiratione 
dignum fuit : sed hoc maxime in bonorifico et sumtuoso Comoe- 
diarum aut Tragoediarum genere. Secundum irepiajcra, nempe 
ad scense latera, itioera et Versurse procurrentes erant, quarum 
iina efficiebat, ut actores a foro, altera, ut peregre prodire 
aut illuc regredi viderentur. In media scena Valvse Regiee con- 
formatee erant, circa quas utrimque fuerunt composita Hospi- 
talia quee vocat Vitruvius, e quibus actores prodiisse puto. Om- 
nium scenarum, quas Romani in Theatro unquam construxerunt, 
longe nobilissima fuit ea, quam M. Scaurus in eedilitate sua con- 
struxit. Eam triplicem fuisse refert Plinius, altitudine 360. co« 
lumnaruro. Ima pars scense roarmoreos habuit parietes, non facile 
dixerim sectos an solidis glebis politos. Media fuit e vitro, 
inaudito etiam postea genere iuxuris. Summee tabulis inauratis 
columnee, imee duodequadragenum pedum. Signa cerea inter 
columnas fuerunt, tria roillia numero. Sed et reliquus apparatus 
tantus Attalica veste, tabulis pictis, ceteroque cboragio fuit, ut in 
Tusculanam viliam reportatis quee superfluebant quotidiani usus 
deliciis, incensa viila ab iratis servis concremaretur ad sestertium 
miliies. Scenarum autem (ait Vitruvius) genera sunt tria, ununi 
quod dicitur tragicum, atque id omnium sumtuosissimum fuit : 
aiterum comicum : tertium satiricum. Horum autem ornatus sunt 



DK THBATKO. 77 

inter te dissimilesy disparique ratione : tragicee enim deformantur 
columnify fastigiis, et signis, reliquisque regalibus rebus. Comicn 
aatem eedtficiorum priyatorum et menianorum habent speciero, 
prospectusque fenestns dispositos, ad imitationem communium 
«edificiomm. Satiric» vero ornantur arboribus, speluncis, monti- 
bus, reliquisque agrestibus rebus, in topiarii operis speciem defor- 
matis. Post scenam Porticus erant conslructee, quo curo imbres 
repentini Ludos interpellaverant, actores se recipiebant ex pulpito 
aut in quibus vestium coromutationes et personarum induroenta 
adsenrabantur. Ipsam autero personarum repreesentationem in 
scena, atque adeo coropositionero Comcediee, Greeci Drama voca- 
runt. Sed et scenam yocant Comici, quicquid duae aut tres per- 
sonee sermonis integri et absoluti cdlloquuntur, illicque finit scena, 
nbi ant aliqua persona introgreditur, aut alia ad forum, aut alibi 
ad vicinam currit. Actus autem plures scenas comprehendebat. 
Estque in Corooedia pars quodammodo absoluta et integra, non- 
dum tamen rem omnero finiens : sed ita dimidiataro relinquens» ut 
respirent spectatores, et facilius comroutetur, quicquid in reliquis 
Comcediee partibus supereit: id autem actus comroutare dicebant. 
Interea mimi dicteria et diverbia referebant, recitabanturque nescio 
quee jucunda, quee populum alia oblectatione afficerent. In Co- 
moedia veroplures erant hujusroodi actus, secunduro rei gravitatem, 
aut rationem. Comoediaruro autem recitatio in scena Actip 
dicebatur: nnde etiam qui agebant, et Fabulas pronuntiabant, 
Actores dicti. Actio quoque ad orationis pronuntiationem trans- 
fertur ; ut etiam ipsa oratio rhetoris vel scripta vel pronuntiata 
actio dicatur. 

SCENICORUM ACTORUM DIVERSITAS. 

• In scenaro non soluro Comoediaruro aut Tragoediarum Actores 
(qui tragoedi et comoedi dicebantur) prodibant in spectaculum, sed 
etiam mimi, pantomiroi, archimimi, ethologi, ethopcei : omnes uno 
Domine hypocritee (id est, alienee personee simulatores) dicti : et 
eorum actio, hypocrisis, id est, alienee personee simulatio, Latinis 
histriones, ludionesque, aut etiaro ludii dicuntur. Mimi imitatores 
•unt gestuum, vocuro, aut gressuum alicujus personee inter alias : 
cujus ridicula sit vox, aut aliud quidpiam. Pantoroimi omnium 
personamm imitatores sunt effictoresque : ut et mulieres, et senes, 
et joveiies, ac cujuscuroqne eetatis personas confingant; etiaro ita 



78 Dfi THBATRO. 

ex gestibus describunt, ut id quod aguut videre Ttdeare. Hujus- 
modi suDt quos Itali hvffone» vulgo vocant* Archimtmi principes 
8unt bistrionum, hoc est, inter histriones solertissimi et excellan- 
tissimi. Ethologi mimi, aut ethopoei, morum sunt effictores, 
aflfectuumque cujuscumque personee quam sustinent, aut quaro 
agunt et referunt in scena, unde cthopceia, morum alienorum imi- 
tatio : et ethici pictores ac statuarii dicti, qui suas imagines ita 
depinguut, aut coelant, ut sensibus expressis propemodum spi- 
rent. Thymelici inter scenicos actores sunt, hoc est, citha- 
rcediy citharistsB, lyristse, tibicines. Citharoedi, qni et iidicines 
dicuntur, citharse accinebant. CitharistsB citharam tantum pulsa- 
banty non autera accinebant. Hujusmodi thymelici per orchestram 
prsestabant actiones suas. Ludii sive ludiones (ut jara dictum est) 
ii erant qui Comcediam recitabant. In ea enim recitanda minim 
fuit artificium. Nam cantica temperabantur modis, non a poeta, 
sed a perito artis musicoe factis : neque enim omnia iisdem modis 
in uno cantico agebantur, sed ssepe mutatis : ut significant, qui 
tres numeros in Comcediis ponunt, qui tres continent modos can- 
tici illius. Qui hujusmodi modos faciebant, nomen in principio 
Fabulee et scriptoris et actoris superponebant. Hujusmodi adeo 
carmina ad tibias 6ebant, ut his auditis muUi ex populo ante dis« 
cerent, quam Fabulam acturi scenici essent, quam omnino spec- 
tatoribus ipsis antecedens tituluspronuntiaretur. Agebatur autem 
Tibiis paribus, aut imparibus ; et dextris, aut sinistris. Dextrse 
autem tibiee sua gravitate seriam Comcedise dictionem pronuntia- 
bant. SinistrsB et serranse acuminis lenitate jocuro in Comoedia 
ostendebant. Ubi autem dextra et sinistra acta Fabula inscri* 
bebatur, mistim joci et gravitates denuntiabantur. Mimi aut Ludii, 
dum agebant, assumebant capiti personas, hoc est, confictas varia- 
rum personarum facies : vel reticulo denso facies obvelabant, De 
agnoscerentur. Ita etiam instituti erant hujusmodi histriones, aut 
mimi, ut et corporis motus decentes facerent : denique etiam can- 
tus ac prolationes secundum modos edocti erant, quee mirum in 
modum populum afficiebant. Hi simul coacti in quoque ge- 
nere, aut cantantes, aut saltantes appellabantur Chorus : divisi in 
duas partes, Semichoria. In actione autem Comcediee, eorum 
aiiqui primas partes, alii secundas tenere dicebantur, pro variis 
Actuum rationibus : eorum enim alii prologum dicebant, alii ia 
Buntios, exploratores, custodes, servos, heroas; Deos, senes, ama*- 



DB THBATRO. 79 

toreS) meretriceft dividebantur, personatque ia Orchestra aBSume- 
banty pro saa actione ac liido. 

APPARATUS SCEN^ IN VICIS ET THEATRIS. 

Apparabatur scena apud antiquos Grcecos in agris, Terno tem« 
pore, cum cediBciis et habitationibus triplicibus^ instructis culmi- 
nibus, peripetasmatisy tapetibus, linteisquecandidis. Additce post- 
ea sonantes pelves, ignesque manibus excussi : cavernse quoque 
subterranece ac putei confingebantur : figuris maris, Tartari, ful- 
minum, tonitruum, noctis, coeli, diei, regiarum,prsetoriorum, ingen- 
tes auleey fornices ad viarum similitudinem. Apud Romanos Au- 
Isea iQ scena primum sternebantur, cum primum pictus ille ornatus 
ex Attalica reg^a Romam perlatus fuit, velabaturque ipsa sceua 
Sipariis, quee posterior eetas pro auleeis sumsit» ut etiam siparia 
humi sterneret. Erat prseterca velum minutum qnod populo ob- 
sistebat in scena, dum actus commutabantur. In vicis si fiebat 
scena, arboribus in se cubantibus ac refiexis componebatur ; 
quasi concamerata qusedam densatio, ut subterpositos tegere pos- 
set, unde ab inumbratione dicta. In Theatro autem (ut jam dic- 
tum est) fiebat scena, camerato contextu, binis pluribusque con- 
tignationibus exstructa. Picta erat undique, suas domunculas 
habuity in quas pro ratione actuum alternatim se conferebant ac- 
tores. Duas aras utriusque habebat : dextram Liberi patris ; 
sinistram ejus Dei, in cujus honorem Ludi fiebant. Unde illud : 
Ex ara hinc sume verbenas. Atque is demum erat scense appa- 
ratus in Theatro. 

DE HISTRIONIBUS ET MIMIS SCENICIS. 

Omnis Tragcediarum ac Comoedianim gratia, et scenee decus, 
in Histrionibus consistebat. Histriones enim et mimi in scena 
Comoedias recensebant secundum suos modos et cantica. Nam 
cantica, ut paulo ante docebamus, temperabantur modis^ non a 
poeta, sed a perito artis musicse factis, mutabanturque modi in uno 
cantico. Fiebant hujusmodi carmina ad tibias: ut his auditis 
multi ex populi ante discerent, quam Fabulam acturi essent sce- 
nid. Unde illud est Ciceronis : ' Non intelligo/ inquit, ' quid 
metuaty cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam.' Tibicines 
appellabantur qui hujusmodi cantica ad tibiam fundebanti ante- 



80 DB THBATRO. 

quam ageretur Coraoedia» yel iDter ipsos actut. Unde illud Plauti : 
* Tibicen vos interea hic delectabit/ Lndiones autem et histrio- 
nes ad tibicinis modos saltabant, et nonnihil etiam diyerbiorum 
prongntiabant. Unde Liviut : * Ludiones ex Etruria acciti, ad 
tibicinis modos saltantes, aut indecoros motus more Thusco da- 
bant/ Proprium enim ludiorum ac morionum erat motus decoros 
ac gestus omnino decentes ostendere. Tibicinum autem erat 
decorum, modos, hoc est^raensuras in cantu observare, remissos- 
que, aut acutos, aut etiani graves facere pro arbitrio. In Tragc&dia 
et Satira sexdecim numero interveniebant moriones et histriones ; 
in Comcedia etiam quatuor et viginti. Qui simul coacti in quoli- 
bet horum genere, unamque rem agentes, ut jam dictum est, Cho- 
rus vocabantur ; divisi in duas partes, Semichoria : ubi autem 
gestus et cantus absolverant suos, tum in partes plures divideban- 
tur : ut alii essent qui senes, aiii qui amatores* mulierculas, ser- 
vos luderent, personisque ac vestium varietate induerentur, quem- 
admodum res exhibebat, ac moris erat apud eos. 

AMICTUS ET PERSONJE HISTRIONUM SCENICORUM. 

Personati histriones agebant Comoediam, neque agnoscebantur. 
Sed ita compositie ac conflatee erant personoe, ut referrent id ipsum 
quod a mimo agebatur ; liceretque sub ipsis vocem ejus audire 
liberam. Nam, quod nonnulli dicunt, histriones tantum gestibus 
Comoediam egisse, non etiam viva prolatione, id miaus mihi pro- 
bandum esse videtur. Vestiebantur quoque histriones pro ratione 
eorum, quos referebant, hoc est, vel servorum, vel senum, vel 
alterius personse divcrsis modis. Senibus comicis candidus Ves- 
titus dabatur, qui etiam antiquissimus futsse merooratur. Adoles- 
centes discolori veste contegebantur. Servi comici amictu vestie- 
bantur exiguo, paupertatis antiquse gratia, vel quo expeditius age- 
rent. Parasiti cum intortis palliis prodibant. Milites chlamyde 
purpurea utebantur. Puellee habitus erat pereg^nus. Leno pallio 
varii coloris vestiebatur. Meretricibus dabantur Syrmata, hoc est, 
vestes expansse, et quse longius trahebantur : erant quoque ple- 
rumque lutei coloris, ob avaritiam'. Syrmata etiam, seu puHa ges- 
tabant luctuosa funeralibus, quse incuriam sui per negligentiam 
signi6cabant. Sed, si quando variandum in Comoediis erat, vesti- 
tusque commutandus pro affectibus, quos ex Comoedice actibua^ 



OOVBANUS DB LUDI8 MBGALBN8IBU8. 81 

signiacabant, Istis yeitttaB dabatur candidus : Qerumootis obso- 
letus : diyiti quoque purpureus : pauperi phoenicius. Tragici aut 
tragoedi actores Calceamentoruin genere a Comoedis variabanti 
eoque discemebantur. Utebantur enim Tragici in Theatro Co^ 
thurnis, quod tale genus erat calceamenti, ut dextro IseToque pedi 
conyeniret : ceterum altum et prominensy actoresque proceriores effi- 
ciens ac referens : yarii coloris, et honestum atque elegans : usquead 
suram plenunque devinctum, more Punico. Comici actores, aut 
comoBdi, in scenis Soccis utebantur: quod calceamenti genus 
optime sub pallio conyeniebat. Quemadmodum enim pauperum 
ac nuticoTum yestimentum fuit Palllum, ita etiam Soccus altum 
fuit calceamentum rusticis proprium, propter imbres et lutum, 
atque bybernas pruinas. Eo calceamenti genere utebantur tam 
yiri quam mulieres. Quintilianns : * Com«dia in cothumos non 
assui^t : nec contra Tragoedia socco ingreditur/ Tragoedia enim^ 
cnm grave et magaum argumentumi roagnasque et ingentes per- 
sonas prsB se ferret, cothurnis uti debuit. Comcediam autem, cum 
esset humilis, et msticos proponeret in scena, palliis et soccis 
commodius erat ornari. Quod prseterea de his rebus dici posse 
quispiam judicabit, id in aliud tempus expectet necesse est : non 
enim hic omnia simul discutere nobis Hcnit» tum propter rei diffi- 
cultatem, tum yero quia per negotia minus fuit coramodum. 



ANTONIUS GOVEANUS 

DE LUDIS MEOALENSIBUS. 

t)E Ludis Megalensibus qtiia certi nihil apud Auctores reperiebami 
non abs re putavi, quse colligere ipse potuiy in medium afferre. 
McyaXi|0r/ovs Magnos dici a Greecis Deos auctor est Donatus : Ziovi 
enim JEoIes Deos yocant : unde Sibylias dici yult Aristo : quod 
Deorum mentes consiliaque perspiciant. Magnos yero Deos in- 
telligOy quos majorum gentium Cicero yocat, qui a terris in coelum 
Bon peryenere : tales habebantur Jupiter, Neptunus, Minerva» 
Juoo. At neque magnis omnibus Diis, sed tantum coelestibiis 
erant hi Ludi cotisec^ati. Hos esse, quos Romanos interim yide" 
DefpA. fl Var. Cku. terent, F 



82 



GOVBANUS DB LUDIS MBGALBNS1BU8. 



mus appellatoi, ex eo colligo, quod Asconias seribity Romanos 
Ludos Magnos quoque appellari, quod Magnis IHis erant instituti: 
quos eosdem Circenses dictos putat* Unde illnd Virgilii, * Magnis 
Circensibus itctis.' Non esse eosdem Ludos Megalenses» et eos 
quos Megalesia dJcimus, ex Ciceronis Oratione de Haruspicum 
responsis aperte colligimus» ubi Megalesia Megalensibus celebrari 
dicit. Verba sic habent : * Naro quid ego de illis Ludis loquar, 
quos in Palatio nostri majores ante templum in ipso Matris Magns 
oonspectu Megalensibus ' fieri celebrarique voluerunt? qui sunt 
more institutisque maxime casti, solennes, religiosi ; quibus Ludia 
primum ante populi consessum Senatui locum P. Africanus iterum 
Consul ille Major dedit; ut eos Ludos bsec lues impura pollueret: 
quo si quis liber aut spectandi aut etiam religionis causa accesse- 
lat, manus a£brebantur: quo matrona nuUa adiit,propter vim con* 
sessumque servorum* Ita Ludos eos, quorum reiigio tanta est, ut 
ez ultimis terris accersita in hac urbe consederit ; qui et uni Ludi 
ne verbo quidem appellantur Latino, ut yocabulo ipso et appetita 
religio externa, et Matris Magnm nomine suscepta declaretur ; hos 
Ludos servi fecerunt» servi spectaverunt, tota denique hoc iEdili 
servorum Megalesia fuerunt.' Extreroa hmc verba declarant illos 
Ludos, quos Megalensibus in Palatio in ipso Metris Magnss con- 
spectu fieri dicebat initio, esse Megalesia : nam et Livius scribit 
M. Junium Brutum eedem MagneB Matri Deum in Palatio dedi- 
casse, et Ludos, ob eam dedicationem factos, Megalesia appellasse. 
Megalenses porro Ludi, sive Romani, sive Magni, sive Circenses, 
sub regibus fuere in^tituti : fiebantque sub initium mensis Sep- 



* Qood AntODitti Ooveanna a Mega- 
leoBibos Megalesia distingaere, Me- 
galenses aatem eoBdem cnm Romanis 
facere Tolnit» aeque in ntroqne falsns 
est. Ciceronis ez Oratione de Re- 
sponsis Harospicnm locnm dtat Go« 
veanns: etex eo coiligit, a Mega- 
lensilMis alia M9 Megalesia: qnod 
Cicero Megalesia Megalensibns cele- 
brari solita dicat. Deinde traditLn- 
dos Megalenses eosdem esse, qai Cir- 
eeases, Romani» Magni nominantnr. 
Qnae cum dicity non animadvertit, io 
qnam difficiles sese rtram absnrdis- 
simarum laqueos inducat. Noa abu- 



tar plnribns argumentis. Tota res 
nno verbo confici polest. Nam, si 
Lndi Megalenses committebantnr 
pridie Id. April. ut ez Livio constat, 
Lodi antem Roraani pridie Kalend. 
Sept. nt e priore actlone in Verrem 
cognoscitnr ; qait est nsqne eohebes, 
qui non videat, ut iidera aint Mega- 
lenses et Romani nnllo modo fieri 
posse? Ego veroy ne dicara dolo, 
vocem illam, MegalenMibtUy e Cicero- 
ois loco et ezpnngendam poto, et e 
glossemate aliquo in ordinem Cice- 
ronis verbornm irrepsisse suspicor. 
Jlficr. 



DAKIILIS HBIN8II DISSBRTATIO. 83 

tembris: dunbtnt antem non amplius dies noyem. Cicero in 
actione prima in Veriem : ' Nonec snnt hodie Sextilet; hora nona 
conTenire coepittis : hunc diem jam ne numerant quidem : decem 
dies aunt ante Ludoa ▼otivosy quos Cn. Pompeiut facturus ett : ii 
Lodi dies quindedm auferent : deinde Romani continuo conse- 
quentor : ita prope xl. diebus interpotitis, tum denique se ad ea» 
qns a nobis dicta emnt» responturot esse arbitrantur.' Quorum 
diertim si quis rationem tubducat, et tub initium Septembrit ca- 
dere Ludos Romanos, et non ampliut novem dies duratse depre» 
hendet. De iis Ludis Romanit ita Cicejro libro quinto in Verrem : 
* Nnnc som designatus .Sdilit ; habeo rationem quid a populo 
Romano acceperim ; niihi Ludot tanctitsimot maxima cum ceeri- 
monia Cereri, Liberte, Liberoque faciendot, mihi Floram Matrem 
popuio plebique Romanm Ludorum celebritate placandam, mihi 
Ludos antiquissimoty qui primi Romani tunt appellati, maxima 
cum dignitate ac religione Jovi, Junoni, Minervmque este faciun- 
dosy mihi sacrarum eedium procurationem/ &c. Quo Toco Mega- 
lenses Ludos non omisisset, quos iEdiles summa religione et dig- 
nitate faciebant, nisi iidem et Megalenset Ludi fuissent et Romani. 
Hac tamen tota de re atteveranter dictum nihil velim. 



DANIELIS HEINSir, 

AD HORATII D£ PLAUTO ET TERENTIO JUDICIUM, 

DltSERTATIO. 

At nostri proavi Plautinos et numeros et 
Laudavere tales ; nimium patienter utrumque, 
Ne dicam stulte, mirati : si modo ego et vos 
Scimut inurbanum lepido teponere dicto, 
Legitimumque tonum digitit callemut et aure. 

DuRUM equidem judicium, et quod non nemo hac eetate de lepo- 
rum omnium parente, summo Critico ac maximo Poeta excidiste 
nollet : cujus taroen vemce melius de Plauto judicabant, quam qui 
nunc familiam in literis tueri hac eetate creduntur. Qui nec ss- 
culi, quo vixit, et quo, cum Poesis, tum Latina lingua, ad siipre- 



84 DANIELIS HEINSII DISSBRTATIO. 

xnum culmen ac fastigium evecta fuit, ignorare pottrit judiciam ; 
vir tantuB, et, quod rei caput arbitror, principibuSy qui inter se 
quotidie de iis judicabant, intime familiaris ac amicus. Augusto 
autem, optimo ingeniorum judici, tam gratus atque acceptns, ut 
non raro lepidissimus homuncio ab eo diceretur» et quem, si anti- 
quitati habenda hic fides, etiam habere ab epistolis optavit. Qui 
cum contra tanti Terentii fecerit Fabellas, ut et integras ex iis 
^treu descripserit, et ubique accommodet, soli deniqne artem tri- 
buat ; hominis aidahovs potius quam eruditi esset, ita dissentire a 
tanto viro, ut ne causam prius cognoscendam crederet. Qaare 
videamus saltem, quid afferri pro utroque possit Ne vel Flacci 
judicium in posterumy ut solent, aut Terentium secure nimiam 
damnare quidam pprgant in Comoedia. Omnia autem pro Horatii 
judicio. qui Plautum sic amamus ut e manibus rarissime putemos 
deponendum, dicentur potius quam nostro. Ac de numeris qui- 
dem nonnulla Donatus : qua etiam in parte haud parum Veteribus 
nonnuUis ^lacuit Terentius. Rufino quidem Grammatico, cum 
inquit : 

Agnovit metrum, servatque Terentius artem : 
Nam prologos trimetro didicit componere versu, 
Scenarumque actus primos pede claudit eodem. 

Quanquam certe Fabius non stetisse intra trimetros deplorat* De 
quo forte alias dicturi sumus. Ad alterum priusquam veniamus, 
queedam preemittenda enint. Cum eeedem Comoediee propemodum 
sint partes ac Tragoediee, finis quoque ex parte idem, ex parte di- 
versus, multa esse utrique communia necesse est. Delectare enim 
ac docere est Comcediee : neque minus Comici iibaffKoXoi et Arwfi^- 
bibdiTKaXoi, quam Tragici, a Greecis dicuntur. Nec movere risum 
sane constituit ComGediam, sed plebis aucupium est et abusus. 
Nam ridiculumy ut recte Aristoteles, * vitium est et foeditas, doloris 
expers ; quse partem in homine aliquam cornimpit absque morbo.' 
Sicut foeda et detorta facies, si nullo cum dolore hoc fiat, risum 
movet. Unde ipsum quoque risum omnes fere antiquissimi Phi- 
losopbi indignum sapiente judicarunt. Adeo ut Plato, tanquam 
sacrilegum, traducere non dubitet Homerum, qui ridentes intro- 
duxit Deos : quod in homine non rfls nrard \6yov, verum r^s Kar* 
a^taOfiffiyy quemadmodum Philosophi loquuntur, hiadioews sit sig- 
num ; a qua longe abest Deus : avrt) // oh<ria \6yov, xal avrot^ovs, 
Undc Thespis : 



DANIBLI8 HBIN81I OISSBRTATIO. 85 

*Op§s Srt Zevt TfSt «pMre^c BeHVf 

Ob \lf€vio$f oM KdfnroVf oh fit^y y^X«v 

'Amfii^y ro i* ifiv fwvros ovc iwloraTau 

Qaare diyinitas ab Aristotele dictum est, partem turpitudinis etse, 
id qnod est ridiculum* Diserte enim ait, Sn t6 yeXoIov, fi6pwy tov 
aloj(pov imiv. Ita, quee vel in verbis auctorum yel seDsibus, vel 
in sermone bominum et factis, aut detorta sunt aut depravata, ani- 
mos plebeios vebementer movent» et boc ipso risum ut plurimum 
ezcutiunt. Ideoque inusitata dicta et obsccena, optimorum cavil* 
lationeSy sin^lorum contumelias, sententias perversas, ideoque 
inezpectataSy aliaque id genus (qualis imitatio dictorum vel facto- 
nim, et inprimis improborum) risum maxime in Comoedia, quam 
Veterem dicebant, ezpressisse constat. Quod intelligunty qui ge- 
nium ridicoli intelligunt atque indoiem. Cujus segetem largissi- 
mam vel unus Aristophanes suppeditat. Qui non modo Plautum, 
sed quoscumque bac in parte superavit, omnesque tov ytkoiov mo« 
dos ac figuras lepidissime ezpressit. Denique ut acetum, nisi vi- 
num sit comiptum, bonum nunquam erit; ita, quse siocera sunt et 
vera, risum nunquam excitabunt. Apposite Quintilianus, ubi de 
Ridiculo : ' £t hercule omnis salse dicendi ratio, in eo est, ut ali- 
ter quam est rectum verumque dicatur.' Quare et compositus ad 
risum sermo, ab oratione recta, quam iroXirur^»' magistri vocant, 
quam longissiroe abeat necesse est, cujus proprin virtutes, ^ o^af 4* 
yeia, 4 i^nKiKtia, ii AfiXtia, fi 6X^d€ia, perspicuitas, sequitas, sim- 
plicitasy veritas, ponuntur. Qua in parte supra admirationem 
omnium Menander apud Grflecos, Terentius Romanis fuerit ne- 
cesse est : qui ut viris sapientibus ac eruditis voluptatem potius 
afferrent, quam quacumque ratione risum eztorquerent» duplici ju- 
cunditate utilitatem (imitatione vitse scilicet humanse» et iaimitabili 
lepore) condierunt. Metu enim Macedonicea potentiee, licentia 
AntiqusBy ut observant Critici, defecit. Cujus locum occupavit 
Nova. Cujus et formam nondum penitus vidisse absolutam, sed 
jam concepbse animo, putatur Aristoteles. Ejus vero unicum pro- 
positum, humanos nosse atque imitari mores. Quo et D. Hieron. 
Epistola ad Furiam, de Viduitate Servanda, respicit, cum inquit : 
' Nec mirum, boc figulum sensisse de vasculo, quod ipse fabricatus 
est, cum etiam Comicus, cujus fints est huroanos mores nosse at* 
ijue describere, dizerit : Sime CEaEaz et LiBEao f&iost Ve-» 



86 DANIBL1S HBIN8II DIBSBRYATIO. 

NUs/ Omnis autem imitatio» ut postea dicemas pliiribus, natura 
placet et delectat. Hoc enim proprium eat hominity ut recie Aris- 
toteles, qui et fufiijrtK^rarot riiv iitfitr, merito ab eo dicitar, Joci 
Tero, 81 petantur undique, molesti ac frigtdi, aut theatrales fiunt, 
81 a vita 8int alieni : qui ut plebi forte, ita doctis placere ac sapi- 
entibus non possunt. Constantis enim viri ac sapientis animus 
laxari vult, non solvi. Illam autem constitutionemy koI r^Vy ut 
cum Stoicis hic loquar, iy raWf rod Hdovs fAorijyf risus solvit. Quem 
preeclare, rfis irfpcxope/a« {nrtpit)(yiny rffs }lnr)(u:^Sf antiqui vocant. 
Ideoque et Socratici, quorum libri penuarium leporum omnium fu* 
erunt ac facetiarum, quod e Xenophonte et Piatone etiam hoc tem- 
pore apparet, \api€vrlS€oOai, non yeXiiirotroiecv, solent. Ac ne ipsi 
quidem Siculi, ad festivitatem nati, et qui primi omnium Comoedi» 
putantur inventores, alium illius finem/ quam ro ^/'^^'M^y ^^ ®'^' 
utilitatem posuerunt. De Epicharmo Theocritus : 

IloXXd yap worray SfovLy rols iracfffv elire j^pffaifia* 
MeydXa x^P'^ avrf, 

Id quia secus in Comcedia Antiqua, statim defeoit ; in qua omnia, 
a veritate et consuetudine aliena, hoc est, vere yeXoia, et ad risum 
erant comparata. Quis non ridet, cum exemplum vitse, pater om* 
nium virtutum, ipsa innocentia, probitas, ac virtus, Socrates ride- 
tur? cum in corbe festivissime philosophatur ? cum, quot pedes 
pulex saliat, subtiliter ac geometrice metitur? Pleraque enim falsa 
de sententiis opinionibusque veterum Philosophorum, et ad risum 
facta aut excogitata sunt, quse prsecipue hunc excitare solent. 
Ideo nec omnes Plauti, tantam roateriem ridendi, quantam una- 
queevis ex Aristophanicis, suppeditat. Alteri enim omnia, alteri 
pauca per leges Ucebant. Ceterum, ut modo dicebamus, quicquid 
maxime ab agendi consuetudine aut dicendi alienum est, risum 
maxime movere solet. In sententiis, qualis illa Comici Nebulis, 

Kal roi trporepoy roy Ai* iiKrfi&s ffJLtiy Sia kookIvov ohpely. 

Iii verbis, ut cam furacissimus servus arXeirnVrarot a domino vo- 
catur, qui laudare taciturnitatem in eodem videtur : 

*AXX* ov ae Kpvyfm' r&y ifiQy yap oijcerwv 
IIioToraroF ^yotf/ia/ ae icai xXeirr/crraroK. 

Quod ipsum aliquanto castigatius Nero extulit, qui de tali servo, 
* NuUi apud se plus fidei habere/ dicebat : * nihil enim ei neque 



DAN1BLI8 HBINmi D188BRTAT10. 87 

inclotnm neque tigiiattim esse/ Vox enim irXerr/vrarof taatam 
abesty nt seimoni conveoire possity tfWe Mk ahrov rwr Stakvw 
(dicerent snbtiles harum renim judices) voXirunfy tlratp hoc est, nt 
ne quidem voce alia, quse eam exprimat, consuetudini aut usui ac- 
commodari possit. Itaque corrumpit vocem, plane ut faciemy qui 
sic movere risum cogitat : qnalia prope infinita Aristophanis. Eat- 
emplo sint diminutiTay qus tam diligenter tertio Rhetoricoram in 
illius Babyloniis Rex Criticonim Aristoteles notavit : yyyvth^pwp^ 
XmhoptifmTiorf ifiaTthapioy^ tal rQotifi&rwr, Quod et in sermone 
ejus passim et in sensibus observesy quos non raro risns causa 
efiert cormptissimos; ssspe tamen cum ilhidit aliis. Quare vocea, 
phrases» sensus, etiam structuramy Novse, nt imitari cuivis tutum 
est, ita Antiquam si quis imitari velit, maximo delectu ac judicio 
est opus : qnod si quisquam, recte Aristoteles notavit. Atque 
hflBc causa, cur, ut multo perfectior ntiliorque, ita minns ridicula, 
sit Nova, in qua omnes, nt jam absolota, acquiescunt. Cum an- 
tiqui Comici, iis pariter quee dicunt, et dicendi ratione, uri>anita- 
tem, quia nihil aliud spectarunt quam ridiculum, plerisque in locis, 
imprudenter excedant : ideoque et vitium plerumque, quod /3w/io« 
Xoxfay dixit Aristoteles, incurrant. Qui vir magpdus Ethicorum 
quartOy ubi de urbanitate agit, qum in primis locum in his habet, 
eosdem et nrbanos et honestos vocari ait: thrpawiXovi enim, quasi 
tvrpoirovtt dici. Sicut autem de corporibus ex motn, ita ex urba- 
nitate judicari de animo : utrum nempe honestus sit, an turpis. 
Qui de corporibus locus, cum obscurus nobis videretnr, neque 
quicquam in recentibus scriptoribus, qui interpretati eum sunt, 
prssidii ad manum esset, ad Andronicum Rhodium, cujus Para«- 
phrasin in illos libros plane admirandam, primi et edidimus, et in 
Latinum convertimus sermonem, ut ssepe alias, confugimus. Qui 
hoc modo : 'H hi fA€o6rrit, ehrpaireXla, Koi ol Ix^iref, tffrpiiwtkoi, 
oioy evrpoTot' xal ydp rov llfiovt hoKovot rotaihrai ic(v/|9Cu, oSroc hi 
tlotr ol KaiSoyrts ififuXSSp Ka\ ms Sei, Koi Srt. Aowtp y«2f» ai Ktyiiotu 
rd oitfiara '^(apaxrripiiovotr* oloy Tvp fikv fi elt ro Hyi^r Klyjiots Kal 
way Kov^y Papv M h tlt ro pioor, rai M r&y dXX^v hfiolmt' o6rv 
ral avo r&y ifyt ral fatrofiiyuy rov hy9p4HfOV KtyifOtty, at &(eif r^e 
^vxfit ^lyovrat cai rd 4917. Quod est ex interpretatione nostra : 
' Medium vero, e{rrpa«-eX/a, id est, urbaniUs, quique in eo excel- 
lunt, c^pdreXot, qnast evrpoiroi, hoc est, bene morati, dicuntur. 
Eteoim potissimum a moribus videntur esse hi motus. Ht autea 



88 DANIBLI8 HBINSII DI6SBRTATIO. 

BUDt, qui concinne, et quemadmodum, et cum oportet, jocantur. 
Sicut enim corpora distinguunt 8ui motut, ut, eiempli gratia» ig- 
oem et quicquid leve est, motus qui in altum fertur, grave contra, 
motus qui ad medium, eodemque modo io aliis ; ita ex iis qui eztra 
Bunty et qui in oculos incurrunt hominum motibus, habitus quoqne 
apparent animee et mores.' Quia autem risus iis, ut plurimum, 
qui minus sunt honesti, quales homines plebeii sunt aut scurr», 
grattts esse solet ; hinc fit, inquit idem Aristoteles, ut, qui scur- 
riles sunty urbani etiam dicantur. Addit autemy quod spectare 
huc propius videtur : ' Discrimen vero ex Antiqua Comoedia ap- 
paret et Nova. Nam in illa id quod obscoenum, in hac autem, 
quod suspicionem tantum ejus movet, risum quoque exprimit ; qufie 
non parum differunt ad venustatem.' Idem de cavillis quoque ad- 
dit et conviciis. Quibus abstinuisse Plautum constat, cum obscoe- 
nitate nemini concedat. Hujus autem in utroque ex Aristoteiis 
judicio discrimen videamus. Byrrhia apud Terentium Andria : 

Ego illam vidi virginem : forma bona 

Memini videre : quo eequior sum Pamphilo, 

Si se illam in somnis, quam illum, amplecti maluit. 

Vides in bis, non obscoenitatem, sed suspicionem rei parum vere- 
cundee, koI {nrdvoiavf quee tam est honesta, ut a quavis virgine id, 
urbanitate salva, dici possit. Quid enim suavius, quam ' in som- 
nis amplecti V et quidem, si de viro et formosa conjuge dicatur ! 
Non enim dicit /3ii/eiK, quod Aristophanes dixisset, nec quee in re 
tali Piautus usurpare solet, qui nec honeste ea dicit, et obscoene 
circumloquitur. Nam qualia sunt ista Casina ! 

Ol. Ubi locus sumtus pono est, continuo stricto gladio: atatl 

papee ! papee ! Cl. Quid id papee ? 
Ol. Flagitium oh erat maximum : gladium ne haberet metui : 

id queerere occepi. 
Dum gladium ne habeat queero, arripio capulum. 

Nam cetera, in quibus plane loquitury preesertim cum de Venere 
itj^ilTf agit, ea vero ne commemorare quidem malo. Puto autem 
satis esse manifestum, etiam cum circumloquitur quee parum sunt 
honesta, ne honeste quidem, et cum honestarum aurium fastidio» 
id fieri. Vides ergo passim Veteris imaginem, etiam, de quo mox 
panlo post, dicacitate ac maledicentia. Quee Athenis partim legea, 



DAN1£LI8 HBIN81I DI88BRTATI0. 89 

paitbn metua» partim ipta emendaTit ratio : cam tamen sola risum 
felicissime movereot. Nov» autem rex priDcepsqtte Menander 
fuit: cujus expressa imago ac effigies Terentius. Quem cum uter- 
que accepisset» AristophanU virtutes hac mercede expressit Plau- 
tu», ut nec omnes posset, (quod et ling^m diversitas, et Romano- 
rum leges, et tempora, ac Rerumpublicarum ratio vetabat, sublata 
jam maledicendi libertate, qu» prcecipua, quod nemo nescit, rw 
ytkoiw pars est,) et queBCumqne in Aristopbane Plutarchus a 
communi consiietudine loquendi abhorrere notat, retineret. Nam 
et Kard rov XecriiroKy ut Critici loquuntur, cal roy r^i hiavoloi rpdwoy 
OvficXuoof esty et theatralis, non woktnKos, neque rjf Kard H^y AXiH 
OnoF Ibi^ itawptwti' neque pauciora addidit, in quibus dum ridi- 
culus yideri Tult, frigidas ac odiosus fit, quod non nostrum, sed 
Horatii judiciam est, et Donati : quos utrosque emunctfle naris, 
ntrosque Criticorum primos suo tempore fuisse, constat. Sed et 
in dicteriis, de quo jam dicebamus, ita Veterem ComoBdiam amavit 
Plautus, ut ad eam saepe flectat, et quod proprium in illa erat, 
crcwrv/iwffy et expresso nomine, aut circumscribendo, non tam vi- 
tam hominum, quam hominem perstringat. Ut in illo : 

Etiam Epidicum, quam ego Fabulam eeque ac me ipsum amo, 
Nullam seque invitus specto, si eam agit Pellio. 

Sed et crudelissime infelicem Neevium Miiite excepit : 

Nam os colnmnatum Poetee inesse audivi barbaro, 
Cui bini custodes semper totis horis accubant. 

Videtur audire Ktthioy Kpariyov, et qum reliqua in Veteri Comoedia 
occurrunty 6(nj cdviff. Nam ad Aristophanis t6 tvdiKroy frustra sane 
aspiravit. Quis enim risu non emoritur, cum vinositatem Cratini 
excepit Irene ? 

£i. Ti ik Kparlyoi 6 oo^s iorty ; Tp. ^AwiOayey, 
^Oer 01 AoK^yes iyiflaXoy. El.Tiwae^y; Tp. "O, n; 
tlpaKiaoas (o^ ydp ifyiyiaj(€ro) 
'lii^y wiOoy KaTayyifft^yoy oirov wXioy* 
Idest: 

P. Sapiens aotem Cratinus quid agit ? Tr. Obiit, 
Com Lacones huc irruerent. P. Quo morbo ? Tn. Qao ? 
Misere pallere coepit (ferre enim hoc non potait) 
Frangi cum videret vino plenum dolium» 



90 DANIBLIS HBiNSII DI88BRTATIO. 

Alter enim Titiuin Cratini ridet: alter N»Yii miseriam. Ridiculum 
autem a miseria prudenter Aristoteles sejungit. Risne enim cum 
atroci ' alicujus maio aut calamitate si conjanctus sit, immanis fit 
ac barbams. IUa autem plane extra Nova legem Comcedifle : 

Qui perjurum convenire vult hominemy mitto in comitium ; 
Qui mendacem et gloriosum, apud Cloacinm sacrum. 

£t qnm deinde sequuntur. Quod profecto est a pulpito ad plaus- 
trum redire. Legat cetera qui volet. Sed hmCy Af ^f^ wpeBeMplas 
/fcpci, obiter sint dicta. Nunc, iugenii exercendi cau^^ ac judicii 
nd singuia eamus, et utnimque paulo quam pterique accuratius 
inspidamus. Primum in Comoedia Tragoediaque» est Disposttio. 
Neque dubitandum» quin, cum Aristoteles de Dispositione dtisputat 
TragQedisB) etiam Comcedi» ex iis convenirepleraque existimaverit, 
nisi quody ut Tragicus disponit, ita Comicus quoque invenit. 
Alter enim aocipit ab aliis : alter ipse sibi dat quod disponendum 
est; nisi si ab alio desumat argumentum, certe apud GrsBCOs, 
Nam Latini Fabulas Grscorum, Dispositione aliquantulum ple* 
rumque immutata et personis, expresserunt. Ut cum e Menandri 
Eunucho suam paucis immutatis Terentius expressit. £a ratione, 
ut Davus Parmeno, Chrysis ThaiSy Chserestratus hic esset Phee- 
dria. Plautus, in Tragico-comico Amphitryone, more Tragicorum 
Fabulam accepit et disposuit : sed et nomina retinuit ex parte, 
quod non solet in Comoedia : ex parte, fecit. Unde raro, inve- 
nisse argumentum Tragicus Poeta dicitur, (quod aut e relatione 
aliorum aut e scriptis, ut plerique ex Homero aut Cyclo £pico^ 
petebant :) contra autem Comici. Aristoteles, ro bk fxvdovs iroiety, 
*Ewixoipfios Kai ^opfiis ^p^av. Ita eam vocem, non ut quidam, hic 
accipio. MvBos eDim, ut ubique fere Aristoteli, non drama est, 
sed ea actio, e qua drama constituitur, j^ wpa^is, fi rHs irpayfjLareias 
cvffraais : quomodo et accipit, cum dixit, fi^Oos b* karly els, o^ 
6ffir€p riy^s ocovrai , iay T€pl iva j. £t ipse iroXv/ivO&vf eos vocat, 
qui vel varias, vel quce tempore eodem, ab alio, non uno, et eodem 
gestee sunt, conjungunt. Ideoque Fabulam eligere, et electam 
recte ac ordine disponere, ut prima virtus, ita primum maxiraum- 
que opus est. In Amphitryone maneamus. Nam, ut argumentum 
hoc accepit, ita ipse ex animi sententia disposuit. Quare potuit, 
ut voluity ligare Fabulam ac solvere. In ea igitur divina iiffts : 
mira enim ratione impeditur Fabula et intricatur actio. At trans- 



OANIBLI8 HKmBll D188UTATIO. 91 

itio, que noE est IVag^ca sed Comica (jMtAfiamM TOCftvit Aristo* 
teles), ps^ 9^® opponitor r^ A4aei (qiiam et X^i^ aeu aolutionem 
Tocant), ex aentenda spccedere non potait Qnare, impeditot et 
oblitus taiy ire cogitur ad De«m ; lioc est ; kfi lai^v^t finire : 
quod est ultimum refogium Poetm, cum n^ tcvct^lioc ett, nodum, 
qnem ligavit ipscy tolvere non potest, et rem parum provide trac* 
tavit. Nam ceter», qum ibi adhibentur machin«t ad toenm et 
choragii omatum, cai n^ o^y, nt Philotophut de iit loqui tolet, 
refenmtur : quale ett brontium, et ceraunoscopium, quorum altero 
ad tonitru» hoc ad Ailmen exfmmendum, in Amphitryone oput 
futt. Finem vero, qoo a machina, lubentiut in Tragico quam 
Comico ezcutat Arittotelet ; quia argumento Tragicut attringitur, 
quod accipit. Qoanquam ne huic quidem eam fecit gratiam, eum 
inquit : ^at^y alr, Hri «al rdi Xi^u rmr iMm^ k^ aitrw ici rt0 
fMov 9Vfi^iytiyy col fii^f Aewtp iv rf Mifie/^y &ird /iiixarvf, iral 
^ r^ 'lXm& rk wtpX rov Air^Xovv : id ett : Manifettum ergo ett, 
etiam exitum Fabulte, e Fabula ipsa peti debere, non a machinay 
ut in Medea, aut qoemadmodum in Iliade, in iit qute circa reditum 
Grrtecomm fiunt. Medeam autem, non Euripideamy ted alteriut 
intelligit Poetsi. Idemet Horatiuty e Pariano, credo, NeoptolemOy 
e quo pleraque prsaeepta soa in hoo scripto hausit, fugiendum 
monet: 

Nec Deos intersit^ nisi dignus vindice nodus 
Inciderit. 

Ubi nodus est i^ Mffa, qutt interdum ope humana solvi non po* 
test. Qui quidem, nisi prttter Poetn Toluntatem aut ex argumenti 
eTeniat neceatitate, non a Deo, quod cujutrit etiam imperititsimi 
est hominis, Tenim a Poeta solvi debet. Rursus, sicut pictor pri* 
rao ambitum delineat, deinde singula absolTit, ita sapiens Poeta 
actionem toam drcumscribit. Primum^ut «t tota: hoc estyUt 
principium, ut finem habeat, et mediom : qum in minimis quoque 
esse possunt. Minima autem sensum Tix admittunt : magna ni- 
mium dispergunt. Sic formicam Tix Tidemus : in conspectu ele- 
phanti visus vix coUigitur. Quare ComoedisB TragDedinque mag- 
nitudo» et periodus, ut cmn Philosopho hoc dicamy e natura utrius* 
que et ratione peti debent. Et, mutatione prima, hoc esty cum 
infelicitate ad felicitatem in Comoedia, contra autem in Tragoedia 
matari potest actio ; ita ut ex argumento oihil, quod ad r^m spec- 



92 DANIBU8 HBINSII DISSBRTATIO. 

tety pnemitti tit necesse. Summus Arototeli ambitus unius Solis 
est : potest essc aliquot horarum. Qua in parte admirandus So- 
phocles Terentiusque. Piautus vero novem menses uno dramate 
complexus est. Ut vix major ampliorque Homj^rica IHados, quam 
Amphitryonis sit periodus. Alcumena autem ooncipit et parit 
Qttod si fieret ubique, nuUo episodio jam opus esset : ideoque 
nec ars esset, scribere Comoediam. Preeterquam quod sit monstri 
instar, et cum ratione ac natura pugnet, ut quse simul et concipiat 
et pariat. Qualia nonnuUa in scriptore hoc summus Criticorum 
Csesar Scaliger notavit. Atque hsec vitaverant Poetse Grseci, 
quorum scripta hic tantopere commendat Flaccus : Technici 
Grsecorum, quomodo vitanda essent ac carenda, saepe inculca- 
runt suis. Plautus susque deque habuit, ut in Captivis. Quam 
incuriam Poeta cum videret, continere se non potuit, quin excla- 
maret : 

Vos exemplaria Greeca 
Noctuma versate manu, versate diurna : 

Gontra negligentiam suorum et incuriam g^vissime taxaret. 
Quidni enim, qui hoc tum agebat, quod ante eum Aristoteles ? qui 
ubique Euripidem et aiios in illis reprehendit: nam de Comicis 
qum scripsit, hodie non extant. Porro simul ac Poeta Actionem 
habet, locum quoque ut actioni det, necesse est, quia sine loco 
fieri nil potest. Hic autem locus an^n) ipafjLaros a Criticis vocatur, 
cujua finem transilire nefas. Nemo enim tempore eodem, quod a 
Piauto recte dicitur, alibi atque alibi versari potest : nisi aliquid 
monstrosum fiat in Comoedia. Idem tamen, cum Curculionis 
scenam Epidauri posuisset, Romam transit in eadem, et in Ro^ 
manonim mores, scenee suee jam oblitus, libere invehitur ; et qui- 
dem, ut antiqui Comici, tributim, ita ut et singula describat ioca, 
Act. IV. Scena ^ iEdepol.' Jam rd 6Xoya in Fabulis quam multa? 
ita voco, quee nihil verisimile habent. Tale est, Sosiclem Meneech- 
mum, qui veniret e Sicilia, surreptum item qui in lilyria jam 
habitaret, habitu, eodem tempore, ita simiii fuisse, ut dignosci a 
spectatoribus non possent ; cum nii simile haberent istse gentes. 
Quod vitium ne a chorago quidem emendari potest. Nam Mer- 
curius Amphitryone et Jupiter Dii sunt: quibus omnia concedi, 
etiam hic, solent. Quare incurrere ro Hkoyoy non possunt. Ubi 
enim Dii agunt, cessat ratio. Quidvis enim posse eos, nemo est 



DANIBLIS HBIN8II DI89BRTATIO. 98 

qoi non intelligat. In Terentio, cui soli Artem Flaccus noster 
assignayit, nihil tale. Omnia cum jadicio, cum rationCy circum- 
specte, ex arte, et cum cura. Nam et Fabultt insignem fere cum ag- 
nitione mutationem habent : quas, inter rdi fiij dirXat sive wewXey 
fiiras, esse perfectissimas necesse est. Qualis et in reliqua ubique 
Dispositione est. Quod ad Dictionem autem, quis negabit, qua- 
dam esse in Plauto, quce nec locum extra scenam, neque usum 
nisi inter histriones habent ? unde solo et exiguo theatri ambitu 
ciicumscribuntur. Nam et Ayi#vc0ricoy in foro, neque minus 
ypafiKot^, sive usitatum in scribendo characterem, loflge escedunt : 
quo ubique Nova, et jam emenddtta, respicit Comoedia* Qaare 
VarrOy cum sermonis laudem illi tribuit, idem quod ubique in 
scriptiSy quanti faceret antiquitatem, profitetur : ut qui rti knrip' 
Xawfihfa^ qusB in Plauto partim seyum quo hflec scripsit, partim, 
qusB plerisque placet, ipsa desita excusat antiquitas, commendat. 
Unde et ipse qui sic judicayit, ut nimium antiquitatis in scribendo 
studiosus, neque satis eeyi sui memor, Varro ab antiquis Criticis 
notator. Qui cum sentiant sic, judicentqucy nobis, qui ab iilis 
merito pendemus, equidem tacendum reor. Auctor de Causis 
Eloquentise Corruptse: < Neminem nominabo; genus homintim 
signasse contentus : sed vobis utique versantur ante oculos, qui 
Ludlium pro Horatio, et Lucretium pro Virgilio leg^nt : quibus 
eloquentia tui Aufidii Bassi aut Servilii Noviani ex comparatione 
Sisennse aut Varronis sordet.' Quod ex vocibus antiquis pateti 
quas ex libris ejas Critici legerunt, cum non pauca alia ex scriptis 
ejus peti possint. Ideoque Cicero, qui de setatis suse et sermone 
et Tennstate maxima cum cura judicabat, laudem hanc Terentio 
cessisse merito pronuntiat. Sic enim ad Atticum : ' Secutus sum» 
non dico Ceecilium ; ' Mane ut «x portu in Pirseeum : ' malus enim 
Latinitatis auctor est : sed Terentium> cujus FabeUse> propter ele» 
gantiam sermonisy putabantur a Lselio scribi : 

Heri aliquot adolescentuli coimus in Pirseeum. 

Et Servius proprietate ceteris prsepositum hunc notat. Idem de 
sententiis» quas hiayolai vocant, judicari potest. Omnes enim 
fere Plauti et Ov/ieXcjcai sunt, et ih usu aliens, quales passim 
habet. Inprimis cum philosophatur Ka\ yvufiorvwol» Ut ecce t 

Insanum est malum, in hospitium divorti ad Cupidinem. 



94 DAMIBLIS HBIN81I DlSBBRTATIO. 

Vere scenieum et illud : 

Et postremOy nisi me auscnltas, atque hoc, ut dico, facis, 
Tute pone te latebis facile, ne inyeniat te honor* 

Et quis illnd extra scenam usurpare ausit ? 

Benefacta benefactis aliis perteg^to, ne perpluant. 

Quare nunquam efiugient quin sint inepti, qui httc et alia id genns 
ad serium dicendi genus transferunt. Consequuntur enim» quod 
non vident» ut inviti risum moveant ; quod non panci hodie in 
scriptis maximo molimine a LA^tore impetrant. Sequitur ro ^r» 
quod, tti docet Aristoteles, in oratione» uniuscujusque institutum 
indicat et voluntatem. Quod in singulis repreesentare, nisi viri 
aut prudentis aut Philosophi, nuUius est. Nam quemadmodum 
e singulis ezperientia, ita nemo singulorum mores sine hac ezpri- 
mit Quare omnium accuratissime et optime, quid sit facere ut sit 
i^OuTj^ oratioy Philosophus ostendit. Quod vel solum tanti est, ut 
nihil minus nonnulU, qui ad Rhetoricarum auarum leges magno^ 
rum quoque et sublimium ingeniorum orationes exigere audent, 
hac in parte videant : in qua, ad ipsius quoque antiquitatia stu*- 
porem, Afer iste regnat. Recte ergo Varro : ^ In argumentis Cee- 
cilius poscit palmam, in ethesin Terentius.' Significat enim» 
CsBcilium e^riKoyf aut potius eiwiKoyo/jiyror fuisse : quemadmodum 
AvoiKovSfitp-os nonnunquam pro reliquis videtur Plautus, cui ser- 
monis idem assignavit laudem. Quod, si quicquam sapimus, Te« 
rentium est Plauto prsferre. Ut cum eum, qui excellit in majori, 
magis quam qui in minori» dicimus excellere. Neque causa fuit 
alia, quare,quod observant Veteres, idem Varro, etiam MenandrOyin 
quibusdam prsBtulerit Terentium, exempli causa, Adeiphorum initio. 
Neque immerito. Mirifice enim, cum alibi, tum ibi regnat ro i(0os. 
Idem VarrOy cum TragQedifle, ComoBdieo, ac Satir» effingat formas, 
quid de nostro judicet, diserte expressit. Ubertatem enim tribuit 
Tragoediee, quam dat Pacuvio : gracilitatem Satirce, quam tribuit 
Lucilio : mediocritatem vero, Comoedieey quam dat Terentio. Ut 
si quis uberrimo sermonis genere heroicum definiat Poetam ; et 
hoc tribuat Virgilio. Aulus Oellius lib. vix. cap^ 13. ' Vera au- 
tem et propria hujusmodi formarum exempla, in lingua Latioay M. 
Varro esse dicit, ubertatis Pacuvium, gracilitatis Lucilium, medio- 
critatis Terentium.' Quee est de Comoediee, quemadmodum in 



DANIBU8 HfilNSII DISSBRTATIO. 8S 

scholiB loqiiiniiiry eMentia. Com Plautus tflBpe Tragico, iHmnuA- 
qoam quoqoe seriOy utatur. Quanquam ibi tane aermo, ut priore 
loco a Varrone accipitur. Sermo enim et rh JiOo$ differunty ut 
homo prudentissimuSy et fcemina quee pure loquitur ; qualis dicitur 
Gracchorum mater. Unumquemque enim recte exprimere, et 
humanam optime delineare vitam, summufi atque extremus viri 
atque auctoris maximi conatus est. Recte Grammatici ad Sopho- 
clem : "Effrt M rovro iiiyioroy kv woitiriK^f i^Xow IjBos : * Est autem 
illud maximum in PoeticOy exprimere ethos.' Debebat addidissci 
in Dramatica prassertinu Et Horatios tam moltis vitam Tragce- 
dise ro ido$ esse docuit. Aristoteles vero, etiam in TragGsdia, post 
Actionein,(quam Fabulam plenimque vocat,) qusB essenti» pars pri- 
ma» partem essenti» secundam constituit ro ^m, Mirum est autemy 
locom Varronis a nemine intellectum. Qui com palmam in argumen- 
tis Csecilio concedit, principem ComoedisB haud dubio CMiliom 
eonstitait. Quare? Pars Tragcedim prmcipua est Argumentum* 
Anstoteles modo fivBov^ modo r6v rpay/i^rMF ovvBtfny, voeare 
solet. Qui et multis probat, eum» qui hac parte excellity etiamsi 
ceteris destituatur, Dramaticum Poetam dici posse. Pars secunda 
est ro 1fio$f quod cum Terentio assignat Varro^Iocum illi proximum 
concedit. Quod non potest ignorare, qui antiquos CriticoSv in« 
primis autem Aristotelem, cum cura legit ac intelligit. Sermonis 
enim lauSy quain Plauto tribui ab eo volunt, tantum abest ut cum 
reUquia conferri possit» ut postremo loco, et post ri^v hiAyoiav^ 
ponatnr. Qnare ex sententia VarroniSy qui hic Aristotelem expres- 
sity primus est Csecilius, secundus est Terentius : quos deinde 
Plautos sequitur. Quod debebat cogitasse Siren mvi nostri Justus 
L4psius : qui profecto locum summi Romanorum Critici non pene- 
Iravit. To 1fio$ autem Plauto Horatius abjudicat, cum inquit : 

Aspice Plautus 
Quo pacto partes tutetur amantis ephebi. 
£t videtur Charinum habuisse in animo, qui Mercatore ro ftavucor 
cai ro IpwiKov confundit Jfios, hoe est, ita amat, ut Mensechmus 
forit Furere autem prm amore, ComoedieB noa ^Oos, sed Tragoe» 
dise est wddosi ut ex Pheedria aliisque patet. Quare? quia «'dOos 
aliquod immane expectatur. Quod Tragoediam constituit,. ut fierd-* 
j3o0(s conveniat furenti.' Sed heec triviales non intelligunt : qui 
sommum Virum Aristotelem tam facile contemnunt, quam nos et 
judicia illomm et magistros merito contemnimus, quibus persua- 



96 DANIBUS HBINSII DISSBRTATIO. 

siim e8t, omnem veram erudiUonem ex hoc uno fonte limpidistimo 
petendam. Charinus autem Plauti ad frigiditatem usque calet, 
quam non potuit vitare. Qualia sunt ista, Scena * Divum atque 
hominum :' 

Jam Cyprum veni, &c« 
Iteroi 

Porro proficiscor qussitum. Nunc perveni Chalcidem. 
Video ibi hospitem Zacyntho. Dico quid eo advenerim : 
Rogito quis eam vezerit, quii habeat si ibi inaudiveriti 
Hospes respondity Zacyntho ficus fieri non malas. 

Vides hominem tam tristem, ut festivus esse queerat. At divinus 
hac in parte, duos amatores in Eunucho, suo more, Phssdriam et 
Cheeream, divinitus utrumque, idowoiei, Quare cum Poetse omnes, 
quorum imitatione constat institutum ac consilium, pictorum instar, 
teste Criticorum Rege ac Principe, aut similes, aut (quod non raro 
evenit, vel imperite rac i^ &a6€pelas, vel captandi risus causa) nunc 
pejores quam sunt exprimant^ nunc meliores ; servos pejores Plautus, 
ut plurimum ; Terentius bos semper similes, non meliores ; meretrices 
vero partim similes partim meliores aliquando introducit : similes, 
ut Thaidem : meliores, ut Bacchidem. Parasitos semper deteriores 
et voraciores Plautus, nunquam meliores* Ut et Dossennus, qui 
hos solos propemodum cnrabat, in personis reliquis iKwiwnn^. Phor- 
roio Terentianus plane est admirandus : ut et Gnatho. Plautini^ 
quia risum quserunt, veritatem et sermone et sententiis amittunt. 
Tres virtutes enim sermo, quem non sine causa 'HBucoy dixerunt 
Grmci, nos Moratum dicimus, iEquitatem, nempe, Veritatem, et 
Simplicitatem, postulat : quee ro M^dderoy, hoc est, id quod unt- 
cuique est insitum, ob oculos proponit. Cum ridiculum, ut violen- 
tum, quia a natura alienum, quod recte de eo Aristoteles pronun- 
tiat, comiptum sit, et a corruptis causis, quod jam dixi moveatur. 
Moratum, quia simile est naturee, leniter delectat : quod setatum 
singularumy hominum, ac nationumy totiusque vitse, simulacrum 
quoddam ac imaginem, in scena reprsesentat. Plane ut pictura 
qum a vero abit, ek vel cubitalem nasum, vel distortum os facete 
reprsesentat, risum movet : siroilis delectat. Atque hoc est quod 
omnes tribuunt Menandro, quem Terentius expressit. Ut Her- 
mogenes : tlapA re ahrf McydvSp^ &f /ivpfa ei^cc rotavra Kal yv- 
valKos \eyov9asp koa peavlffKovs ipmyrasp koI fiayeipovt, tal wapdivovt 
OpvirrojjLiya$, Kai rtvai &\Kovs* 6\ut re iia rb {nroariwretr rf ifitKf 



DANIBLIS HBINSII DISSSRTATIO. 97 

\6yf Kol Tm¥ hftoi^y, ra^& ye iravray $ r&ye irXeiffra abrmy^ \rKOKti9Ba1 
r^ &f€\el^ hei. Qoemadmodain Hieronymus Menandrum et Teren- 
tium cum mazimo judicio conjungit. Ad Paulinum enim : ' Poetoe 
cemulentur Homerum, Virgiiiumy Menandrum, Tlrentium.' Audi 
orationem patris irati. Heaut« Act. v, Scena 4. 

Non, si ez capite sis meo 
Natu8| itidem ut aiunt Minervam esse ez Jove, ea causa magis 
Patiar, Clitipho, flagitiis tuis me infamem fieri. 

et quee sequuntur. Audi mitis viri potius quam boni : 

Ausculta, ne me obtundas de hac re seepius, 

Tuum filium dedisti adoptandum mibi. 

Is meus est factus. Si quid peccat, Demea, 

Mihi peccat : ego illi mazumam partem feram. 

Obsonat? potat? olet unguenta ? de meo. 

Amat? dabitur a me argentum, dum erit commodum : 

Ubi non erit, fortasse ezcludetur foras. 

Fores effregit? restituentur. Discidit 

Vestem ? resarcietur. Est, Dis gratia, 

£t unde hfiec fiant, et adhuc non molesta sunt. 

£t divina illa : 

Credo hercle : nam ingenium novi tuum 
Liberale. Sed vereor ne indiligens nimium sies. 
In qua civitate tandem arbitrare te vivere ? 

£t quse sine motu animi et suavissima voluptate legi non possunt 
Hecyra: 

Odiosa heec est setas adolescentulis : 

E medio sequum ezcedere est. Postremo jam nos fabula 

SumuSy Pamphile, senez atque anus. 

et cetera : pluscula sunt enim. Quis, cum illa Phormione legit, 
non uzorem honestam adulteri agpnoscit ? 

An quicquam hodie est factum indignius ? 
Qui mihi, ubi ad uzores ventum est, tum fiunt senes. 
Hseccine erant itiones crebree et mansiones diutince 
Lemni ? hceccine erat quse nostros fructus minuebat calaroitas ? 
Quid ? ego sequo animo cupio misera in hac re defungier. 
Sed quid sperem ? setate porro minus peccaturum putero ? 

Delpk, et Var, CIom, Tereni. O 



98 DANIBLIS HBIN81I DIBSBRTATIO. 

Jam tum erat senex, eenectus si verecundos facit. 
An mea forma atque eetas jam magis expetenda est, Demipho ? 
Quid mihi nunc afiers, quamobrem ezpectem, aut sperem, 
porro non fore ? 

Et, quandoquidem simpUcitas, maxima morat» orationis virtus, 
81 intendatur, suavitatem parit ; nemo sine incredibili ac sumroa 
voluptate illud Bacchidis leget : 

Recte amastiy Pamphile, 
Uxorem tuam : nam nunquam ante hanc diem meis oculis 

eam, quod nossem^ videram. 
Perltberalis visa est. 

Ideoque Fabulee TerentiansB doctiorem histrionem^ quam reliquo- 
rum, desiderabant. Semper enim, quee morata est oratio, rp 
vTTOKplffci fulcienda. Nam quee moribus affectibusque destituitur, 
teste Philosopho, est ayvroKpiTOi. Neque uUa fere apud eum 
syllaba extat, quee non animi aut afiectus alicujus sit index. Jam 
ut ad leporesy sales, gratias, et venustates veniamus; certum est, 
fere omnes eas tolli a ridicuio, non secus quam in vita ab excessu 
morum virtus, ab excessu apparatus in scena tollitur voluptas. 
Quare Menandro ac Terentio lepores tribuunt antiqui, sales Plauto 
Horatius concedit: quos nonnunquam inurbanos esse notat. 
Audi Paterculum : ' Dulcesque Latini leporis facetiee per Ceeci- 
lium, Terentiuroque, et Afranium sub pari setate flonienint.' Grceci 
\apiTas et x^P^^^'^^^!^^^^ vocant. Remissiores sunt enim, quam ut 
risum violenter moveant: circumspectiores, quam ut frigeant. 
Absurdum enim seepe causa est risus, aut inusitatum. Contra 
autem sermo, qui et usitatus et moratus, quique leniter decorum 
servat, sicut eo ipso fit venustus et delectat; ita quidam eminere 
joci possunt. Qui quidem in hoc Afro, (nisi Leelio eos potius 
ac Scipioni tribuendos putes) et Menandro, si judicium Horatii et 
antiquorum sequimur, ex eodem sale, e quo nata Venus est, de- 
promti videntur. Ecce statim Andria, Act. v. Scena 4. 

Davo istuc dedam jam negotl. S. Non potest. 
P. Qui ? S. Quia habet aliud magis ex sese, et majus. 

P. Quidnam ? S. Vinctus est. 
P. Pater, noii recte vinctus est. S. Haud ita jussi. 

Jam Gnathonem vide : qui cum putidos Thrasonis mores Phae- 



DANIEU8 HBINSU DI8SBRTATI0. 09 

drie ac Chsrece exposuisset, contra attlem illi persuaiisset, et jam 
gratias iDeptQS homo ac ridiculus haberet : 

Bene fecisti : gratiam habeo maximam. 
Nunquam etiam fui usquam, quin me omnes amarent plu« 
rimum. 

respondet ad utrumque conyersus : 

Dixin' ego in hoc inesse vobis Atticam elegantiam ? 

Certe tota Scena tertia tertii Actus in Adelphis, in qua luditur 
a Syro Demea, divina est. Qualia enim iila? 

Mihi quidem non placent^ 
£t clamo ssepe : Salsamenta hmc, Stephanio, 
Fac macerentur pulchre. 

Plane enim prseter ezpectationem omnia. Jam cum Vetus Co- 
moedia nihil seque ac wapfilav amet, quss plerumque et acerba est, 
et extra Scenam quseritur, urbanissimus Yirorum rationem, qua 
ex actione ipsa, parodiam, lepidam sane et venustam, peteret, 
inyenit. Nam, cum Demea dixisset, 

Fit seduloy 
Nihil preetermittOi consuefacio : denique, 
Inspicere, tanquam in speculum,.inyitas omnium 
Jubeo : atque ex aliis sumere exemplum sibi. 
Hoc facito. 

et quae sequuntur : respondet Syrus : 

Conseryis ad eundem istunc prsecipio modum ; 

Hoc salsum 'st, hoc adustum 'st, hoc lautum 'st parum. 

lUad recte : iterum, sic memento. Sedulo 

Moneo, quee pofli3um, pro mea sapientia. 

Postremo, tanquam in speculum, in patinas, Demea, 

Inspicere jubeo : et moneo, quid facto usus sit. 

Ita sane et Plato, et Xenophon, omnesque Socratici jocantur. 
Nunquam frigide, nunquam obscoene» nunquam inepte, nunquam 
putide. Videamus jam Plautina qusedam. Ac Plutarcbus qui- 
dem illud tanquam frigidum ex Aristophanis Tbesmophoriazusis 
de Euripidis matre adducit : 

"ATpta yap i^/iar, St yvyaUes, ip§ KaKa, 
"Ar* iv iLypioiai \a\avoi$ aifrot rpat^is. 



100 DANISLIS HEIMSII DISSBRTATIO. 

Cui illud, qttamvis non in simili omnino genere, adjungas lioet : 

Nam mulier olitori nunquam supplicat, si qua est mala : 
Domi habet hortum et condimenta ad omnes mores maleficos. 

Rhetores Ov/jl€\ik6v, aive theatrale, vocarent. Ridiculum enim 
potius quam festivum est : et, ut sit festivum, nemo, vere in his 
subactus, dixerit venustum esse : ab usu enim quam longissime 
remotum est. Jam vero, cum in verbis frigidum aut in rebus ; 
de verbis Aristoteles, de rebus alii egerunt. Frigidum autem 
jam vocamus, non magniloquentieB vicinum illud vitium (quanquam 
illud quoque habere hic locum potest) quod discedere ab urbani- 
tate dicitur. Quod, ut nonnihil a dicendi hic magistris abeamus, 
modis fit pluribus. Vel in frigida translatione. Ut cum dentes 
calceati dicuntur. Capt. 

Cum calceatis dentibus veniam tamen. 

£t cum victus, ' senteis esitare/ et ' scruposam viam commeare ' 
dicitur : quee sane frigent. Vel in minimis allusiunculis et longe 
petitis. Ut PcBnulo : 

Mt. Assum apud te eccum. Ao. At ego elixus sis volo. 
Et quod illi placuit non semel : 

Magis calleo quam aprugnum callum callet. 
Item, 

Callum aprugnum oeque callere nOn sinam. 
£t, 

Quanta sumini absumedOy quanta callo calamitas! 
Et Curcul. 

Facite ventum ut gaudeam. 
Ph. Maxime. Cu. Quid facitis? queeso. Ph. Ventum. 

Cu. Nolo equidem mihi 
Fieri Tentulum. Ph. Quid igitur vis ? Cu. Esse» ut ventum 
gaudeam. 

Quas cum Grammatici Latini, qui citius coelum digito, ut ita 
loquar, ezpugnassent, quam ut minimam Horatii Oden ezpres- 
sissent, Morologias in Plauto dixerint^ nondum Tideo, quare Ho- 
ratio, ut summo maximoque Poetee, ita Critico incomparabili, 
quem acutum doctumque Virum ipse D. Hieronymus ad Pamma- 
chium vocavit, idem non licuerit. Ejus sane generis sunt, quce 
in Aristophane accusat, quceque trivialia potius, quam ut Viris 



DANIELIS H£1NSII DISSERTATIO. 101 

eroditis, etiam in scena placere aut debeant aut poasint, accuratus 
censor Plutarchus judicayit. Kal yap 6 fikv diraiSevros Ka\ ISiwn/t 
olf eceiros X^yec dXcVcerac* o hk ireiraiievfUvot bvajftpavel, \iyu Ik 
ra kyriQtra^ cai 6/io<o«T«ray cal wapoyofiaaiag, rovrou yap 6 fikv /lera 
Tov wpooiiKOvro$ \6yov Ka\ 6\iyaKis \priTat, lirc/ieXeias avrd ii^uiv 6 
ik ToWoKUf Kal o^ff eifKaipvtj Kal T^nrxfiHs, Et adducit exemplum : 
ut cum rovs Taftias, \afiiag ▼ocat. Nam, qu8B ille de Menandro, 
ad Terentium fere omnia referri possunt ; in quo nikil putidum est 
aut ineptum. Quanquam multa, quee notavit, potius Antiqui Co- 
mici yirtutes^ quam illiua, de quo ibi judicavit, ritia censenda 
sunt. Princeps enim inter illos fuit, et ad leges eas plane se 
composuit : quod de Plauto nemo dicet* Est et fngidum, quod 
longe ab eo abest, quod aut esse aut posse fieri putatur. Quale 
est, * pugno frangere elephanto brachium,' * horiola in ccelum 
penrenire.' Est et frigidum, cum ita a familiari sermone oratio 
recedit, ut ad usum amplius transferri nequeat. Tale est illud 
ibidem : 

Si ante lucem ire occipias a meo primo nomine« 
Concubium sit noctis, priusquam ad postremum penreneris. 

Crescit tamen frigidum, cum addit alter : 

Opus face est et viatico ad tuum nomen, ut tu prsBdicas. 

Quee si pedem unum extra scenam feras, protinus putiscent: 
neque ad usum applicari poterunt. Qualia nec Scipio nec Lselius, 
fios nobilitatis, yel in scena, approbassent. Plutarchus certe, 
eztra liberalium Theatra ac doctorum, libere relegat. Ridiculi 
enim ac inepti sunt, qui plebeiis tantum scribi Comoediam existi- 
roant ; cum non minus eruditis scribatur. Quod et Flaccus sci- 
▼it ; qui non sine causa : 

Creditur, ex medio quia res arcessit, habere 
Sudoris minimum ; sed habet Comoedia tanto 
Plus oneris, quanto veniee minus* 

Deinde autem Plauti et Dossenni utitur exemplo, quos securos de 
judiciis doctorum ait. Et hsec ad divinum, ut jam dixi, ac subac- 
tum in his Principem, cujus nec judicium nec ceterorum ignorare 
ea tempestate potuit. Et, cujus judicium vereri debuisset, nisi 
idem aliorum fuisset. Jam illa Epicharmi imitatio, utfestivissima, 
ita, si sit frequens, frigore non carct. Quce fit, cum vd falsa op- 



102 DANIELIS HEINSII DISSBRTATIO. 

ponuntur, aut Bubjectum idem est cum prfledicato. Ut cum Epi- 
charmus dixit : 

Toira fikv ir r^vocs iyit Jjy, roKa bk wapu riivou, 
Tunc inter illos ego eram, tunc upud illos. 

Bis enim idem dicit ; quee est fraus in verbis prceter expectatio- 
nem. Idem autem est cum preedicato subjcctum : ut in illis Cur- 
cul. Act. V. Scena 4. 

Quoi homini Dii sunt propitii, ei non esse iratos puto. 
Sticho : 

£ malis multis, malum quod minimum est, id minimum est 
maium. 
Captivis : 

Hos quos videtis stare captivos duos, 
Hi stant, non sedent. 
Quse jam docti collegerunt. Unde et istam summi Critici censuram 
meniit : 

Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi 
Dicitnr. 

Quanquam sane alibi non invenuste iis usus est. Quee Menander 
tamen, et Imago ejus, de quo nunc agitur, Terentius, tanquam 
cum periculo conjuncta, serio fugerunt. Heec pro Viro mazimo 
Horatio ; neque adversus Plautum dicta sunt, quem amamus, sus- 
picimus, diligimusy ac veneramur ; verum, ut judicium sic acua- 
mus; simul ut acuti isti, quod vid^ntur sibi, ila facetissimum scrip- 
torem ament, legant, tractent, atque ediscant (quod et recte et or- 
dine ab iis fieri fatemur : neque enim satis commendari potest) ut 
nec plane et ubique Veteribus probasse se meminerint : et, quod 
hic preecipue spectamus, de Horatio ejusque crisi minus libere lo- 
quantur: Terentii autem miram ac prope ineffabilem amoenitatem, 
elegantiam, judicium, ac venustatem, intelligere paulatim discant. 
Cujus incredibiles lepores, ut Josephus Scaliger dicebat olim, vix 
centesimus eruditorum quisque videt. Ne cum illo stmul et Afra- 
nium, antiquum Comicum, condemnent, cujus verissimum atque 
absolutum extat judicium : 

Terentio non similem dices quempiam. 

Nobis Eruditi ignoscent, quod heec fusius, si cogitent prcesertim, 
munus veri Critici esse ac Censoris, non literulam ejicere alibi, aut 



PBTITUS D£ ORDJNB COMCEDIARUM. 103 

iBDOcentem syUabain damnare, vocem tollere alibi aut emendare, 
sed sincere de auctoribus ac rebus judicare : quod et solidee et 
absolutee eruditionis est. Quo, ni fallor, omnes aspiramus. Ne- 
que uUa in re magis antiquitas preeivit nobis. De Auctoribus au- 
tem Comicisy uter melius judicare potuerit; isnequi setate illa vixit, 
qua ad summum culmen poesis pervenit, qui Poeta Summus, sum- 
mus CrilicuSy famiiiariter cum Ceesare Augusto ac Maecenate vixit, 
eorumque atque aliorum quotidie de his judicia audivit ; an qui 
hodie harum rerum plane imperiti judicant; ipsi viderint. 



PETITUS 
DE ORDINE COMiEDIARUM 

PUB. TERENTII. 

OniriA noD sunt plana atque liquida. Primam omnium And&iam 
esse, liquet ex Donato, Preefatione in Andriam : ' H»c prima acta 
est Ludis Magalensibus/ &c. Suetonius Tranquillus in Vita Te* 
rentii : ' Scripsit Comoedias sez, ex quibus primam Andriam cum 
^ilibus daret.' Quod et testantur hi versus in Andrise Prologo : 

Favete, adeste eequo animo, et rem cognoscite, 
Ut pernoscatis, et quid spei sit reliquum : 
Posthac quas faciet de integro Comoedias, 
Spectandee, an exigendee sint vobis prius. 

Editam testantur cum Didascalise, tum Suetonius, M. Marcello, 
Cd. Sulpicio Coss, hoc est, anno ab Urbe Condita 588. 

HECYaA, semel atque iterum exacta, tertio stetit; unde factum, 
ut, quo loco edita primum sit a Terentio, non ex vero proditum sit 
a Donato, PrcBfatione in hanc Comoediam : ' Factaque et edita 
quinto loco, Cn. Octavio et T. Manlio Coss.' Atqui, si facta edita- 
que est Cn. Octavio, T. Manlio Coss. non igitur quinto loco: nam 
Cn. Octavius et T. Manlius consules fuerunt anno ab U. C. 589. 
Ergo facta est post Andriam, quam edidit Terentius anno proxime 
preecedenti ; proinde Hecyra secunda est, ordine Fabularum, quaa 
fecit Terentius. 



A 



104 JOANNIS THBODORIGI BBLLOVACI 

Tertia fuit H£At;To)9TiMORUM£N08, ut constat ex Didascaliis, 
quee ia fronte illius leguntur, in h»c verba : ' Acta tertia M. Ju- 
ventio et M. Sempronio Goss.' Qui consules fuerunt anno ab U. 
C. 691. 

Sequitur quarta Phormio, de qua Didascalisa : ' Facta est IV. 
C. Fannio, M. Valerio Coss/ Quod etiam testatur Donatus, Prse- 
fatione in hanc Fabulam : * Edita est quarto loco M. Valerio et C. 
Fannio Coss.' Post Phormionem quinta est edita Euvuchus, 
iisdem Coss. iisdem JEdilibus ; habes id ez Didascaliis, et Donati 
Prsefatione in hanc Fabulam : anno nimirum ab U. C. 593. 

Bis eodem die producta in scenam, tertium denique acta : pre- 
tium octo millibus sestertium numeratum est Poetae» 

Adelphce sexta est Comoedia a Terentio facta, eaque edita est 
Lucio AniciOy M. Cornelio Coss. hoc est, anno ab U. C. 594. 
Ludis fiinebribus L. JEmilii Pauli, ut habes in Didascaliis. lis- 
dem Ludis funebribus relata Hecyra, sed non placuit, ut est in 
Didascaliis. Prius tamen in scenam producta est Hecyra, quam 
Adelphoe, ut coUigo ex Donato, qui dicit : * Factam et editam 
quinto loco.' Malci ut audivimus ; nisi perinde habueris primam 
illius editionem, Cn. Octavio, T. Manlio Coss. quasi omnino edita 
non esset, cum neque spectatay neque acta tunc sit ; neque tum 
male dices * quinto loco/ cum producta est his ludis funebribus 
iBmilii Pauli ante Adelphoe. Quare audiendus non est Donatus, 
qui eam ' secundo loco actam dicit, etiam tum rudi nomine Poetse ; 
itaque sic pronuntiatum Adelphoe Terentii, non Terentii Adelphoe. 
Quod adhuc de Fabulse magis nomine Poeta, quam de Poetss 
nomine Fabula coromendaretur.' Quce futilis arg^mentatio est : 
nam nulla Fabularum Terentii pronuntiata est Terentii, exempli 
gpratia, Phormio, Heautontimorumenos, antequam tertium 
edoceretur Eunuchus. Idque observat Donatus Prscfatione in 
Eunuchum, tertium editam fuisse post Adelphorum editionem. 



JOANNIS THEODORICI BELLOVACI 

NOMINUM COMICORUM RATIO. 

NoN est de nihilo, quod poetse Comici aut hsec aut illa nomina in- 
diderunt suarum personis fabularum. Hujus rei amplissima tibi 



NOMINUH COMICORUM RATIO. 105 

damas testimonia. Donatus in Adelphos, Nomina, inqnit, perso- 
naram in Comoediis liabere debent rationem et et^rmologiam. £t- 
enim absurdum est Comicum aperte argumenta confingere, Yel no- 
men personm incongruum dare, rel officium quod sit a nomine 
diversam. Hinc serrus fidelis, Parmeno : infidelis, Tel Syrus, vel 
Geta : mlles Thrasoi Yel Polemon : juvenis Pamphilus : matrona 
Myrrhina : et puer» et ab odore Storaz : et a ludo, et a gesticula* 
tione Circus : et item similia, in quibus summum poetea vitium est, 
si qnid e contrario repugnans contrarium diversumqae protulerit : 
nisi per Antiphrasin nomen imposuerit joculariter : nt Misargyrides 
in Plauto dicitur trapezita. £t fere hoc modo apud alios a poetis 
nomina componuntur describenda per Antiphrasin^ quod designat 
Storax. 

Idem in Andriam, Semper, inquit, nomina Comicorum servorum 
ant a nationibus sunt indita : ut Mysis, Syrus : aut ex accidenti* 
busy ut Lesbia, velut ebriosa, a Lesbo insula, qusB est ferax suavis- 
simi candidissimique vini : aut a vernilitate, ut Pseadulus : aut ex 
negotio, ut Chrysalus : aat ex qualitate .corporis, ut Chylacus : 
aut ex specie formea, ut Pinacium. 

Strabo libro septimo : Fuit et alia regionis divisio, ex antiquis 
permanens temporibus. Alios enim Dacos, alios Qetas appellant. 
Getas quidem, qui ad Pontum in Orientem vergunt : Dacos au- 
tem» qui in oppositum versus Germaniam, et ad Istri fontes, quos 
olim Davos vocatos esse reor. £x quo apud Athenienses Davo« 
mm et Getarum nomina servilia plurimum abundabant. Hoc sane 
credittilius est, quam a Scytharum gente derivari, quos Daas vo- 
cant. Longe enim illi ad Hyrcaniam positi sunt, nec ex eo loco 
Athenas mancipia deportata putandum est. Servos enim aut e 
populoram nominibus vocabant, a quibus vectabantar, ut Lydum 
et Syrum : aut iis maxime quse illis in locis magis ac magis usur- 
pata erant, ut Manem et Midam, ex Phrygia : Tibiumque, e Paph- 
lagonia. 

Servius in primam £clogam Virg. £tiam hoc sciendum, et per- 
sonas hujus operis ex majori parte nomina de rebus rusticis habere 
conficta : ut Meliboeus, &ri fUKti ahrf r&v fioQv, quod curam gerit 
boum. £t Tityrus: nam Laconum lingua Tityrus dicitur aries 
major, qui gregem anteire consueverit : sicut etiam in Comoediis 
invenimus. Nam Pamphilus est totus amans : Glycerium» quasi 
dulcis mulier : Philumena, amabilis. 



106 JOANNIS THBODORIGl BBLLOVACI 

Qui de nominum propriorum etymo et interpretatione plura scire 
volet, huic adeundus est Cratylus Platonis. 

Erasmus in Commentario de Rerum Copia : Comici pra&cipue 
varietatem in ejusdem quoque generis persoois afiectasse rideutur. 
Quid enim dissimilius, quam Demea ac Mitio apud Terentium ? 
Quorum hic cum etiam gravissime filium objurgat, blandus est : 
ille, cum maxime blanditur, amarulentus : et tamen uterque senex, 
atque adeo fratres. Quid diversius, quam Chremes semper placi- 
dus ac civilis, et Simo vehemens ac suspiciosus ? Item quam Pam« 
philus cordatuSy et Charious inops animi consiliique ? Quid tam 
dissimile, quam Pheedria cum morbo pugnans, et Cheerea nihil 
habens pensi ? Multum item interest inter Davum pertinacissimum 
sperandi auctorem, et Byrrhiam nihil prseter desperationem affe- 
rentem. Plurimum inter parasitum Gnathonem, et Phormionem : 
et ab utroque longe dissident parasiti Piautini, quemadmodum et 
hnjus meretrices a Terentianis plurimum discrepant. Terentius 
meretrices propemodum bonas fingit, veluti Philotin et Bacchidem 
in Hecyra : Plautus senes amantes, ac festivos, et uxoribus vetera- 
torie impooentes : quanquam alias Euclionem prodigiose tenacem 
ac suspiciosum facit. Hactenus Erasmus. 

Andros insula est, una ex Cycladibus, in Mari ^gsBO, ab Andro, 
Anii filio, qui in ea regnavit, nomen sortita. Porro ^gseum Mare 
hodie nautis vulgo dicitur Arckipelp nonnuUis Arehipelago. An- 
dros nunc iisdem vocatur Andro, plerisque Andria. Hinc adjecti- 
vum Andrius, unde et huic Fabulse nomen. iBneas, ait Lactan- 
tius, cum patre Anchise et filio Ascanio profugus Delum venit. 
Hic ab Anio, sacerdote Apollinis, recipitur hospitio, qui illis indi- 
cat, quinque se filiarum parentem orbum relictum. Andrum enim, 
a quo Andros insula, reliquisse patriam, &c. Ovidius libro decimo 
tertio Metamorph. de ^nea loquens : 

Hunc Anius, quo rege homines, antistite Phosbus 
Rite colebatur» temploque domoque recepit. 

Virgil. quoque libro tertio ^neid. de insula Delo verba faciens : 

Egressi veneramur Apollinis urbem. 
Rex Anius, rex idem hominum, Phoebique sacerdos, 
Vittis et sacra redimitus tempora lauro 
Occurrit : veterem Anchisen agnoscit amicum. 
Jungimus hospitio dextras, et tecta subimus. 



NOMINUM GOMICORUM RATIO. 107 

Paaibula verti potest, Omnibus consulens : iras, omnit, universus : 
/3ovX^, consilium. Ejus quippe agnitio nemini non consuluit, om- 
nium animos alioqui turbatissimos feliciter tranquillans. Id quod 
luculentissime docet bujus Coroaediee catastrophe. 

Philnmena, In amore perseverans ac persistens. Manens in 
amicitia. t^lXas, amicus : fiirwp maneo. Scribendum autem esset 
Philomena, secunda et tertia brevibus : at causa productionis as« 
sumit V post o, ut sit diphthongus ov, quam nos in ii longum ver« 
timus, dicentes Philumena. Sic dicunt Grseci vwaos, ovyofda, pro 
yoaosy orofia» Sic dixit Virg. ' Upilio/ pro, Opilio. Nisi forte 
quis malit ducere a verbo fikovfAai, id est, concilior : ut sit parti- 
cipium foemininum, quasi conciliatai vel amata. 

Chrysisy Aurea. Xpyaos, aurum. Chrysides, auresd crepidee, 
vel phialse* ' Aureos mores * apud Horatium libro quarto Carm. 
ode secundai enarratores intelligunt bonos et sanctosy pulcherri- 
moS| eleganteSi et amabileSi ut apud VirgiK libro octavo £neid. 
' Aurea ssecula.' £t rursus apud eundem libro x. ' Aurea Venus.' 
Erit igitur Chrysisy aurea, elegansi amabilis. 

Simo, Pamphili pater, senex naso aimo et presso, a specie no- 
men habet, quod simi sunt iracundi et biliosi. 

PamphiluSi adolescens, a fideli amore. Totus amanSy vel Om* 
nibus amicus. Ilaffi totus, omnis : ^1X0«« amicus. 

Davus, servttSi a patria : ut paulo ante ez Strabone. 

Dromo, servns, a cursu. ApdfAoSf cursus : hpofAaios, velox. Ser- 
vorum est, velociter currerey quo jusserint domini. 

Sosia, libertus, Quod sit in bello servatus. Unde et servis no- 
men inditum. luSbt, servo. 

Charinus» adolescens. Ab animi benevolentia. XnfUSofAai, fa- 
cio g^ta, obscquor, et beneficium gratiamque confero. 

Byrrhia, servus. A patria, inquit Donatus. Sunt qui Phry- 
giam his Donati verbis putent innui. Didymus certe existimavit 
Aphroditem nuncupari irapa rb h^pov rns iiairriSf hoc est, a molli- 
tie vitse. B enim cognata videtur literse ^ : nam Philippumi ali- 
qni BOuwvov appellant : sicut Phrygas, Brygas. Auctor Ceelius 
lib. xxxz. cap. 18. Idem quoque tradit Lilius lib. xiii. A Phry- 
gia igitur seu Brygia nomen esset Byrrhiee : idque per literarum 
metathesin. Porro Phryges ingenio fuisse servili, vulgatum testa- 
tur adagium : Phryx plagis emendatur. Plinius lib. v. cap. 29. 
Pyrrham urbem facit Carise. Quintilianus lib i. docet B literam 



108 LOGA MBNANDRI ET APOLLODORI 

fuisse interdum pro P usurpatam : at Byrrhus, pro, Pyrrhus. Ita- 
que fieri potest, ut a Pyrrha urbe nomen ductum sit Byrrhla, idem 
prorsus valens quod Car. Herodotus in Euterpe ostendit Cares 
barbaro servilique fuisse ingenio, et ad quidvis malorum ferendum 
paratos, mercede proposita : unde et natum proverbium : In Care 
periculum ; subaudi, facito ; hoc est : in homine aut re viliore fac 
periculosam experientiamy in qua si parum feiiciter oesserit, non 
multum dispendii capiendum. 

Crito» Quod controversiam dirimat. Kpcr^r, judex, arbitrator : 
«p/vw, judicOy interrogOy examino, queestionem de aliquo habeo. 
Sane Crito Andrius, Athenas veniens, totam hujus Comoediee litem 
et controversiam diremit, indicans quee esset Paaibula. 

Chremes» Pasibuiee et Philumence pater, senex. A screando, 
quod senes tussi expurgent pectus. l^/nrro/tciiy screo. 

Glycerium» meretrix. A voluptate, vel dulcedine. rXvcepos, 
dulcis. Hinc Glycyrrhiza, dulcis radix. Vulgus Liquiritiam vo« 
cat. Glycere, hujus Glyceres, nomen mulieris proprium, verti 
etiam poteBt, dulcis : ejus diminutivum Giycerium, dulcicula. 

Mysis, ancilla. A Mysia patria. Strabo refert Mysorum po- 
pulum usque adeo contemtum fuisse, ut proverbio iocum fecerit. 
Id usurpat M. Tuliius in Oratione pro Flacco : * Quid/ inquit, 
' porro in Grfleco sermone tam tritum atque celebratum est» quam, 
si quis despicatui ducitur, ut Mysorum ultimus esse dicatur V 

LeslHa, obstetrix. A Lesbo insula. Rationem habes paulo ante. 



LOCA MENANDRI, ET APOLLODORI, 

QU/B TERENTIUS LATINE EST INTERPRETATUS. 

SCHREVELIUS LECTORI. 

SuBjBCiT editioni Terentiance a se recensitee Nobil. ac ceieberri-* 
mus Dan. Heinsius Loca aliquot Menandri, quee Terentius Latine 
est imitatuSy ex coiiectione Andreee Scotti : nos iis aiia ex eodem 
Menandro adjunximus, atque insuper ex ApoIIodoro, quod iiios 
duos proprie imitatus fiierit atque expresserit Poeta, quod ex Co- 
mcBdiarum ejus kwiypa^ig est manifestum. £a autem nobis suppe- 
ditarunt, partim excerpta Grotiana ex Tragoediis et Comoedits 



A TfiRBNTIO LATINB INTBRPRBTATA. 109 

GmciSy partim qucedam Terentii editio a Martino Hainneccio pro- 
curata, partim Doctiorum in Terentium Commentaria. 

Akdbia. Act. I. Sc. I. 

* Feci e servo ut esses libertus mihi.' VersuB Menandri legitur 

etiam in Elen Ais : 
'Eyw 0e iovkov oyr' IOi|k' tXgi^epoy. 
Ego te, cum servus esses, liberum feci. 
' Mala menSy malus animus.' Videtur Terentius allusisse ad illud 

Menandri : 
Fyw^iis yap kaGKvjt, fyya ypiiirrd ylyvtrai. 
Bonee mentis» bona sunt opera. 

Act. I. Sc II. 

' Nihil me fallis.* Menandri apud Donatum : 
NvF ik oUky XiXnOas fu &v. 
Neque tu nunc me dam es. 

Act. II. Sc. II. 

' Olera et pisciculos/ Menandri verba e Perinthia huc pertinentia^ 

qus ab AtheneBO 1. vii. Deipnosophist. referuntur ; 
To mtiioy i' tliniXBty hj^rovt i^poy, 
Intrafit puer minutos pisciculos ferens. 

Act. III* Sc. II. 

' Nunc primum fac istheec ut lavet.' Menander : 
Aovvare ah^y ra\itrra. 
Lavate illam actutum. 

Act. III. Sc. III. 

' Amantium ir«/ Expressit Terentius illud Menandri, et explicat 

Victorius Var. Lect. I. iv. c. xiv. 
^Opyif ^tXw&yrmr oklyoy lcj(y€i yp^yoy, 
Amantium ir» exiguo durant tempore. 

Act. IV. Sc. IV. 

' Mirum vero, impudenter mulier si facit meretrix.' Menander : 
Oifii wod' kralpa rou koXov rte^pdyrm, 
Meretrix pudorem pensi nunquam babet. 



110 LOCA UBNANDRI fiT APOLLODORl 

Act. V. Sc. IV. 

* SycophaDtas.' Menander retapyf : 
Kat (rvKO<l>avrris €vdvs o t6 rpij^wvioy 
"E.^wv KaXeirai, xay iibiKovfieyos rv^i;. 
Cui vestis squalida, sycophanta dicilur 
Statim, quamvis patiatur ipse injuriam. 

* Sic est hic' Menander : 
Ovrof avros eariv» 

EuKUCH. Prologo. 

' Responsum non dictum esse, quia Iflesit prius.' Hic versus con- 

gruit senario, ez Menandri Olynthia : 
.'tU oifx vwapxuVf &KXd rifi^ipoiifAevos. 
Ut qui non prior iocipiamy sed me vindicem. 

Act. I. Sc. 1. 

< Sed ipsa egreditur.' Menander in Prologo Fabulee, Thais in- 
scriptee, elegantissimis verbis ejus ifios ezpressit, quos Plutar- 
chus in Commentario de Audiendis Poetis refert hoc modo : 

"E/iol /ikv olv &eihe rotavrnv, 6ea, 

Qpaoetav, itpalav tk, Kal TiBavilv &fAa, 

'AbiKoveav, &woKkeiovoav, airovoav wvKvaf 

Mtfbevos kpHoav, irpooiroiovfjiivrfv b* kel 

Nunc illam talem cane, quod te veneror, Dea, 

Ferocem^ sed pulchellam, et illecebriloquam ; 

Injustificam, clusiforem, poscinummiam, 

£t neminamantem, semper simulantem tauien. 

Act. II. Sc. II. 

' Is queestus.' Menander : 
npdrrei 6* 6 K6\a^ &piora wavrmv, 
Cum adulatore agitur nunc omnium optime. 
' Ne sursum.' Menandro est, orpifeoQai &vi jcarw. Sic enim : 
"iitfAilv iyii rovs TrXovoiovs, i ^avia, 
Ois fiif ro iaveiSeoOai vpooeoriv, oh oriveiv 
TcLs vvKras, o^be orpefofiivovs &vt^ jcdrar, 
OifiOi, \iyeiv, 

Putabam ego, divites, o Phania ! 

Quibus nuUafcenore accipiendi necessitas incumbit, neque gemere 
Noctu, neque sursum deorsum versando sese 
Ejulare. — — 



A TBRBNTIO LATINB INTERPRBTATA. 111 

Versus bi ita recte leguntur in Plutarchi libelHsy non modo impres* 
sis, verum etiam Ms. duobus Hepl EifOyfilas. Nam apud Sto- 
beeum cap. 95. mendose eet, urpe^f/tivovs ay vvKra, 

Act. II. Sc. III. 

* Liquet mihi dejerare.' Menander : 
"OpKoy ie ^evye, icav biKaitas ofxyv^s» 
Jusjurandum devitato, etiam cum juste jurare poteris. 

Act. III. Sc. I. 

' Nunquam tibi dixi.' Menander : 

"E^iu b* iwiKXqpop AafxiaV oiric etpijc^ 90t ; 

£st mihi Lamia, quse nuUos coheeredes habet. Nonne dixi tibi ? 

Act. III. Sc. II. 

' Tacent ; satis laudant.' Menander : 

K&v SXms fiiidky \a\ei, 
Am rov trwn^Vf rr^eiora frept avrfis Xeyei. 

£o ipso, dum plane nil loquitur, tacendo quamplurima de se ipsa 
dicit. 

Act. IV. Sc. IV. 

' Hic est vietus, vetus, vetemosus senex, colore mustellino.* Vo- 

luit exprimere locum Menandri : 
OirSs ioTt ya\e&rffs yipwy, 
Hic est mustella senex. 

Act. V. Sc. VI. 

' Sed tu quod cavere possis.' Translata a Menandro sententia, 

cujus hi citantur a Stobeeo senarii : 
£^6ecd fjLOt ^aiyerat iri\ovfiiyfi, 
To voety fiey 6oa Sei, ^^ t^v\&rTeoBat I* a Sel. 
Manifesta mihi videtur heec esse fatuitas, 
Assequi, quid fieri oporteat, neque facere tamen. 

Act. v. Sc. IX. 

* Quodvis donum et preemium.' Menander : 
£2{at rl jiovXety irayra trot yeyiiaerat, 

£lige quod optes, optata feres omnia. 

HEAUT017TIM0R. Act. I. Sc. II. 

* nium insimulat durum.' Menander: 
^\iilpby wpos vloy kv rf vovderelv. 



112 LOCA MBNANDRI BT APOLLODORI 

Quod in increpando erga filiam sit bsbvus. 

' Periculum ex aliis/ Huc pertiuet illud Menandri : 

BXiirtiv wiiraibtvfA' eis ra r&v 6\kvy accucd* 

Mala intaens aliorum, doctus ego fui. 

Act« II. Sc. II. 

' Occasio, locus/ &c. Mcnander : 

Mirpa wpd^atrU itrri rov wpafiai ffacdc. 

Ad prave agendum, parva satis occasio est. 

Act. II. Sc. III. 

* Texentem telam studiose/ &c. Menander apud P. Victor. lib. 

IX. cap. 15. Var. Lect. 
'£( iaraplov yap eKpifJLaro ^tKow^rw ir&yv. 
Animum a tela suspensum omnino studiose occupabat. 
' Una ancillula erat/ &c. Menander apud Politianum : 
Kal depawaivis ^v fila* aihfi 
SvKv^acvc pvwap&t biaKeifiivii, 
£t una ancillula erat ; 

HiBC, sordidi animi plenai tezturam una faciebat. 
' Facinus magnum et memorabile.' Menander : 

M^ya Kal W€pifi6firov fyyov. 

* In aurem utramvis ut dormias.' Menand. Plautio : 
*£ir' hfi^repav, iv iwUXiipos ff fiiWei Kadtvb^aeiv. 

In aurem ulramque, quandoquidem dotata est, cabet. 

* In eum jam res rediit locum, ut sit necesse.' Menander : 
Tpia yAp iariy iiawora, ii iv &,wavra yiyverac 

*H itara vdfiovs^ ij rals iLvdyKais, ^ye rplrov, lOec rivi. 
Ad res gerendas his tribus compeUimar, 
Necessitate, lege, consaetudine. 

Act. II. Sc. IV. 
' Pormee mores consimiles sient.' Menander apud Stobseum : 
"Orai' i^iiaei ro icaXXos 'kwiKoafAel rp6wos 
Hptiaror, iiwXaaiwswpoatwv 6XlaK€rai, 
Quando mores faciles naturali formee ornatum afferunt, ventitans 

dupliciter capitur. 
' Nos quoque seaes est sequum senibus obsequi.' Menander : 
Fepwv yipovri y\6aaav iiiianiv lx€<^ 
Ilacf waiilp KOi yvvaiKl wp6a^opov yvv^^ 



A TBRBNTIO LATINB INTBRPRBTATA. 118 

No0wy r* itri^ voaowyrip koI iwtfwpaff^ 

A^fOets hrfi6$ cffrc Tf w€ipmfiit^f. 

Seni senili8 lingaajucandiasioiar 

Ptterque puero, et apta mulieri mulier : 

Et «ger 9fg;ro : pretsut infortunio 

Lenimen est homini malis exercito. 

' Aliena melius ut videant/ In hanc sententiam Menander : 

Ovtfeis €w' aWov ra Koro owopf, Ildfi^cXe, 

2ttf Mf» Mpov h' ko^iiopohvTot o^ptrau 

Aperte sua mala nemo videt» o Pamphile, 

Sed alterius peccatum conspicabitur. 

Act. IV. Sc. II. 

' Nihil tam difficile quin qunrendo.* Menander apud Stobssum 

Aoyy 1*'. 
'AX^a yivtrat IwifitXtl^ Kot w6yf Awayra^ 
Omnia queunt laboribus et industria comprehendi. 

Act. IV. Sc. V. 

' Jus summum, summa injuria.' Menander apud Stobssum 9er- 
mone fifi', 

*05* opAy rovs v6fiovs 

Aiar iiKpi^s^ avKof6iyrfis fairtrai. 

Qui leges intuetur optimas 

Nimis accurate» ille sycophanta prorsus est. 

Act. V. Sc. I. 

' Argentum ut dares.' Expressit hunc Menandri versicttlum : 
Aovrpof^, OepawaiyaSf sal iipyvpmfiara, 

BalneaSy anciUaSy et pecunias. 

Act. V. Sc. II. 

' Modo Hceat vivere, est spes.' ApoUodorus : 
Oifii wor* 6dvfiMiy roy KaK&t wpaooovra 
"Ayipa, rd fitXrikf ii wpooioK^y &c<. 
In miseriis nullis labascere convenitt 
MeUora sed sperare semper affore. 

Act. V. Sc« ▼. 

* Quid istic? video non licere, ut coeperam, hoc pertendere.* Me- 
nander : 
nOpk. €i Vor. Ctos. TerfiU. H 



114 LOCA MRNANDRI RT APOLLODORl 

'O ffK\rip6raT0s rp6t viov Iv rf rmSertir, 
Toiff fiky \6you iriKp6s lori, roit i* tpyois war^, 
Valde in monendo bi quis asper filio, 
Verbis acerbus est quideniy aed re pater. 

Sic idem Menander : 
Ilf>of viov opy^v olfK i^^t ^(pviinvs waHip» 
Boni parentia ira auUa in filium. 

* Rufamne illam virginem, Cttsiam, aparso ore, adunco naao ? noa 

poasum, pater/ Menander : 
Av* ioff h Kplrai rhv ya/ieir filXXoi^a Sci, 
''Hroc wpoujiv^ oy^nVf 9 ^^orov rp6wor. 
Ti^y 6fi6roiay ydp n)y irpoc AXX^Xovs xoiei. 
In nuptiia apectare rea decet duas, 
Amabilem aut apeciem orisy aut mores probos. 
Concordiam nam continent beec mutuam. 

Formam cum probia moribua conjungit boc versiculo idem Me- 
nander : 
*tis Wf ro K&Wos Sray If^p fovi^ oA^poya \ 
Quam grata forma esty cui comes modesta mens ! 

Adslphis. Act. I. Sc. I. 

* Ety quod fortunatum isti putant, Uxorem nunquam habuL' 

Menand. 
^OK6pi6y fin ! yvraixa ob Xa/i/3dyw. 

O me beatum, qui uxorem habere nolo! 

Act. I. Sc. II. 

* Quem neque pudet quicquam, nec metuit quemquam/ Menan- 

der apud Priscian. lib. viii. 
*0f i' oi^* ipvdpify ottey, ohbk Miiyai, 
Td wpttra waoris rris iiyaiMas fx^i' 
lUe vero, qui nec erubescere novit, neque metuere, 
Universee impudentisB primas tenet. 

' Homine imperito nunquam quicquam injustius.' Menander : 
OhK ivr' ayolas ohiky, t^s ifiol hoKtlf 
ToX/iifporcpOF. 
Nihil imperito videtur esse audacius. 

Act. II. Sc« i. 

* Minime mirory qui insanire occipiunt ex injuria.' Menander : 



A TBRBNTSO LATINB INTBRPRBTATA. 115 

Oi/ioc ! t6 ydp A^ym hvorvy^tiv fuiriar «otcl. 

Hei mibi, ut repentiaum infoitunium iutaniam puit ! 

Act. ji. Sc. III. 

' Fratrem homini neniioi esse.' Menander : 
'fls iihv y iy iiheX^li koTip o/iowoias iptjs» 

Quam jiieundas ett inter fratret oonoorditt amor. 

Act. III. Sc. II. 

' Quid credat jam ? aut cui credat 7 ' Menander : 
Mi) iravra mtpH waoi wiorovtir &c/. 
Credenda cunctit eane cuncta ne puta. 

Act. iix. Sc. IV. 

'Quod vot vit cogit,* &c. Vide locum Menandri, quem hic et tupra 
exprettit ad Heautontim. Act. xi. Sc« ixi. 

Act. IV. Sc. V. 
'Tacet.* Menander: 
IIoXXois iiwoKptoii 9i oiMwil Tvyyjkptu 
Apud multot tiientium loco retpontionit ett. 
' Erubuity talra ret ett.' Menander : 
*Efw6^y wai ypiiOTOi tlvai /lot Soi»i. 
Qui erubuit, ette mihi videtur vir bonut. 
' An tedere oportuit domi virpnem tam grandem ? ' Meuander; 
OvyrAifp Iwiyaftoif Kay oXui firfikv XoX^, 
Aio rw oiwwq.v wXolora wtpl avr^f X/yec. 
Filia nubility etti plane nihil loquatur, 
Ipio tamen tilentio pluhmum de te prodicat. 
' Mentet abiemnt decem.' Menander Plotio : 
Tvyi^ rvcc SeK^/iiyyos. 

Mnliery pottquam concepit, mentem ag^t decimum. 
'Dormienti confecturot Deot.' Menander: 
Airo/iara yap rd wp&yfiar* M t6 ovfu^ipov 
'Pec| r&y Kadovb^ojff irdXcy r&ra»T/a. 

Sponte tua nam ret ad utum manant ; ted et, dum quit dormit, 
rurtum contrarieB. 

Act. V. Sc. III. 

* Communia ette amicorum inttr te omnia.* Meoander in Adel* 
phit, Eratnio citante : 



116 LOCA MBKANDRI BT APOLLODORI 

Td r6y ^(\$0v coi/, oh /iSror rd ypiiiJLaTa^ 
lHaX yov bk Kal fpoyiiaems KOivuyla, 
ComiDUDia amicos inter, non pecunio 
Tanturo, sed et mens pariter et prudentia. 

Act. V. Sc. XV, 

' Duxi uxorem/ Huc Bpectat illud Menandri apud StobcBum : 
To yvyaiit ^ccf, tlyai re walh^y^ Tlapfiiymy, 
Haripa, fA«p(/jiya$ rf fiif xoXXof ^ipec* 
Uxorem habere, liberorum, Panneno, 
Patrem ease, curas multas in vitam invehit. 

£t: 
To ytyivSaA waripa fraib^yf ^y Xviri|, ^ifio*, ^poyris. 
Liberorum patrem esBe factum, moBror fait, formido, et anxieta*. 

Hbctra. Act. XI. Sc. I. 

* Neque declinatam quicquam ab aliarum ingenio uUam reperiat .* 

Menander : 
Tvyti yvyaiKos irAwor ovbiy biai^ipei, 
A fcemina nil foemina unquam discrepat* 

* PoBtmodum resciBces.' Menauder : 
Tavd* ^orepoy Xafiou hy fifiaprvifiiyam 

Qusenam Bint commisBa, hflBc tu poBtmodum rcBciBceB. 

Act. iii. Sc. III. 

' OmnibuB nobiB ut rcB dant sese, ita magni atque humilcB BumuB.' 

ApoUodoruB : 
OtfrMff lcaarof bid rd wpayfiara atfiyos ^y Kal rawtiyds, 
Ita quiBque, ut rcB dant Bete^ et graviB et humiUB esBe Bolet. 

Act. III. Sc. V. 

* Salvum atque validum.' Menander : 
Evrvxovvra xal atamofiiyoy» 
Fortunatum BaWumque. 

Act. IV. Sc. II. 

' Ut ne cui mes long^nquitaB «etatiB obBtet, mortemve expectet 

meam.' Menander. 
JliKp6y iari Qpififia yipmy iy oici^ fiiy^y, 
AmaruieotuB eBt alumnuB Benex domi manens. 



A TBRBNTIO LATINB INTBRPRBTATA. 117 

Act« lY. Sc. rv. 

' Amane mulieres sunt.' Menander apnd Stobeeam : 
^v«ei yvy^ iri9ivi6v iort ral wucp6y» 
Natnra mala mulier atque effrcenis est. 

Act. ▼. Sc. III. 

'Abhinc menaeg decem fere/ Vide dictum Menandri, Adelph. 
Act. tT« Sc« ▼• 

Phokiiiohe. Act. I. Sc. ii. 

* Quod fon fert, feremus cequo animo.' Menander : 
'Ereyi^ krw)(ta¥ koX j3Xaj3i|v titvyrin^ymi. 
Fortunam advertam, dispendiumquCy decenter ferto. 

* Istnc viri est officium.* Menander : 
To9r* toTiv iivip6tm 

Hoc viri est. 

Act. I. Sc. IV. 

* Fortes fortuna adjuvat.' Menander apud Stobfleum : 
TaKfifi iucai^ rac 6eo$ ovKXafifiAvet, ^ 
Audaciam justam vel adjuvat Deus. 

Act. II. Sc. II. 

^lnjuriam audisti.' Menander Misogyno. 

"OfiWfd &oi riv IJiXwv 
H ^u^ votliflretF 901 ypof^y Kar^«rei#f . 

■ Juro Solem tibi, 
iDJuriarum me tibi tcripturum dicam. 
'Cum ratione.' Ratimum, quod eat in Palatino codice, magit 

placet. Nam ita quoque citat Victor. 1. v. c. xx. ubi inter alios 

versns Menandri hunc adducit : 
To ydp rpifov fte, rovr* iyit Kpivm Qt^v. 
Nam quod me alit, id ego plane judico Deum. 

Act. III. Sc. III. 

' Solus amico amicus.' Apollodorus : 
MofOf ye hriararai fiXtiv rovf flXovs, 
Ut qui solus amicos amare didicit. 

Act. IV. Sc. I. 

Senectus ipsa morbus/ ApoUodorus: 
To yHpkt ioTiv airo v6miiia. 



118 RUP1KU8 

' Ego meorum solus sum meus/ Apollodonit : 

Act. IV. Sc. IV, 

' Dicis quod mali est/ &c. Menander : 

' A^etff iktl ro Xinro&v, 

MifS^ iLyraraparidtU rmv wpoaKtyofAirmp. 

Semper quod moerorem affert narras, nihil eorum addenSy qaod 
exadversum alloquiis sit idoneum. 



COMMENTARIUM 

RUFINI V. D. GRAMMATICI ANTIOCHENSIS 
IN METRA TERENTIANA. 

EvANTHivs in Commentario Terentii de Fabula, hoc est, de 
Comcedia^ sic dicit : Concinna argumento, consuetudini congnia, 
utilis sententiis, grata salibus» apta metro : et postea sic : Veteres 
etsi usi ipsi quoque metris negligentius iambici versus duntaxat in 
secundo et quarto loco, tamen a Terentio vincuntur resolutione 
hujus metri quantum comminuti ad imaginem prosee orationis. 
Asper in Commentario Terentii sic : Hosce versus agere ccepisset: 
Yttt n)i patrts His &dv€ntum v^rttu hinc iibtes)^ d5mdm. Et deinc^ps 
qu» sequuntur quadrati. Diomedes sic: Septenarium versum 
Varro fieri dicit hoc modo, cum ad lambum trisyllabus pes additur, 
et fit tale : qutd Imm^rSntYbfls ntfc€s ? quid invtdSs Smlcis ? Simi- 
liter in Terentio versus est : N&m si rtoittflnt quipptSm Phlilimte» 
d5l6r€s. Et in Plauto s»pe tales reperiuntur. Varro de lingua 
Latina ad Marcellum sic : Quare in hujusmodi locis poni oportet 
notam in transversum inter syllabas, frequentius ad extremum 
versum, senarium, et similes, si pro longa brevem habebunt, ut in 
hoc : &nicus summus mStts €t pdpttl&ris GSta. Charisius sic : 
Septenarium versum fieri dicit Vanro hoc modo, cum ad iambum 
trisyllabus pes additur, ut prafatum est. Bassius ad Neronem de 
iambico sic dixit : lambicus autem cum pedes etiam dactylici gene- 
ris assumatydesinit iambicus videri, nisi percussione ita moderaveris, 
ut,^ cum pedem supplodis, iambicum ferias : ideoque illa locs per- 



DR MATRIS COMICIS. llf 

euwionift non tecipiant alium qttam iambamf et ei perem tribfa- 
chttm: aat si alteritts exbilmerint metri speciem: ^od dieo, 
ezemplo faciam illnstritts. Eat in Ettnncho Terentii atatim i« 
prima pagina hic veranB trimetms : SxclQsit, rliTttcit, rMttm ? Bte 
ti m€ obftteret. Hnnc indpe ferire» videberis heroum habere iater 
manttft ad snmmaro : pattcis syilabift in pofttremo matatift, totns erit 
herottft : Exclasit, revocat, redeam ? non fti mea fiat. Ponam da* 
biam ftecundo loco pedem, propiaft accedam. H€roft itridCft co- 
Dftdm testor fidem. Varro in vxi. Claustthift quoqtte primam ap« 
peliataft diciint, quod clauderent ftententiam, nt apud Accinm : an 
Inbc jam obliti Sttnt Phrygeft ? Nonnttnquam ab hift initium fit, ut 
apttd CfleciKum : Dl b5ni quYd hoc ? Apad Terentinm : di a cftteidr 
talmL Idem Varro in eodem lib. vu. de Lingna iuatina ad Afar* 
eelhim ftic dicit : Aut in extremum ftenarium totidem semipedUms 
adjectift fiat comicas qoadratufty ut hic : Heri aliquot adolescentttli 
coimns in Pircseo. Trimetros versos iambicos Terentii et Plauti et 
ceteromm comicoram et tragicorum M. TuUitts senarios dicit et 
nominat. Qnintilianus etiam trimetroft ftenarios aominavit* Et 
Flavittft Caper in Artibus ftuift trimetroft versnft iambicoft Tereatii 
ftenarioB appellavit De metrift Terentii et Planti et^ceteram co* 
micomm et tragicorum Victorinuft sic dicit : Qnantam aut ad ver* 
sum comicum spectat, ut paululttm evagemttr, scio plurimos affir- 
niare, Terentianas vel maxime F^bulaft metnim ad disciplinam 
Graecamm Comoediaram non custodisfte, i. quaa Menander, Phile- 
motty Diphiluft, et ceteri ediderunt. Nofttri n. in modulandift 
rhythmift fteu metrift, Veterift Comoedim ftcriptoreft ftequi malueranty 
i. Eupolimy Cratinttm, ArifttopHanem: prologoft itaqtte, et pri- 
maram ftcenaram actuft trimetrift comprehendernnt: deinde lon* 
^ftimoft i. tetrametros ftttbdiderant qui appellantur quadrati : post- 
ea in ftequentibuft variavernnt : modo n. trimetroft» modo addito 
qnadrante vel ftemiftfte poftuerunt, i. ftemipede adjecto, vel integro 
pede iambo vel fteftquipede : hsec per medioft actufty varie rarftuft in 
exitu Fabttlaram quadratoft, qualeft diximuft in ftecunda scena loca- 
verant. Sed idem quadrati legitimi cam xvx. ftyllabift joxta jttft 
proprium constare debeant, pleramque inveninntnr xx. aut am« 
plittft ftyllabaram : hinc exifttimantnr metrum non tenuiftse, nec sua 
lege compoftttiftfte. Qttod vero ad claaftnlaft, i. minuftcula cola 
pertinet, qnot geDcra verftttum ftunt» totidem membra pro clausttlis 
poni poftftttnty et ftolent in canticift magift quam diTerbiift qu» ex 



120 RuriNCJS 

trimetro magis subsistunt, collocari, et prflecipoe apud Plautum et 
Nmvium et Afranium. Nam bi maxime ex omnibus membris 
▼ersuum ; colis ab his separatis licenter usi reperiuntur in dausuHs. 
Idem Victorinus in alio loco de iambo sic dicit: Improbatur autem 
apud tragicos, versus 6x omnibus iambis compositus ; nam quo 
sit amplior, et par tragice dignitati, interponunt frequentius locis 
duntaxat imparibus pedum dactylicorum moras et spondseum. 
SimiKter apud comicos laxius spatium datum est : nam et illi loca, 
qusB proprie debentur iambis, spondseis occupant» dactyloque et 
anapsBsto locis adseque disparibus. Ita, dum quotidianum senAo- 
nem imitari nituntur, metra vitiant, studio, non imperitia : quod 
frequentius apud nostros quam apud Graecos invenies. Genera 
autem iambici metri sunt duo : nam ex iis alia integra» alia clauda, 
quss scazonta seu choliamba vocant» sunt : quorum differentiam 
pennltima versns syllaba demonstrabit. Nam, si breris contigerit, 
erit rectum et integrum iambicum, ita: VYgOrts &dd)i cdocYt&m 
ciil^rem pMem. Sin vero longa, delumbe et claudum, ut est : 
NovMttt ductOs ndn M inscYus legis. Le longa, qum penultima 
reperitur, metrum comimpit: bujus repertor Hipponax. Nam» 
pro iambo inductis trochseis contra legem trimetri iambici, metmm 
innoyavity quod adseque ex spondmo conting^t. 



VERSUS RUFINI GRAMMATICI 

BE METRIS TERENTII ET PLAUTI ET ALIORUM. 

AoKOSciT metrum, servatque Terentius artem, 

Nam prologos trimetro didicit componere versu» 

Scenarumque actus primos pede claudit eodem. 

Ut sunt hi versus prologi : 

Piietli ctlm prlmum ttuYmum ftd scribSndum Hppiility 

id sM nSgdti credtd! sdlfim d&ri 

PbpWo m plftcer€nt quSs flgciss^t Fabttlas. 

Vos isteec Intro afilAlrte, &bit^ ; SOsYa 

ftdesdOm paHcis til vttlo. Dlctam ptkta. 

Tetrametros sequitur quem finxerat ille Boiscus. 



DS MBTB18 COMICIS. 121 

Qafties siint uti yenus : 

Mirabllr hde sl sic ttbMt, l^ h^tri stap€r tenYtas. 
Qai seqaitur dimetrus est, id est» quatuor simplices pedes habet: 

VSrebir qudrsum evadfol^t. 
Item tetrametri similes hi de iambo : 

folmyerd DM nthil l^i est segoYtYfle, n)iqu)( sdcOrdte. 
De iambo trochaicom archilochicum unde fieri dicunt metrum. 

Creticon Archilochus supra capot addit iambi. 
Quales sunt isti : 

Dtl b5nl quid pdrto. 

SM ttbi inTfolSm Pimphilum. 

LflBttts Cst nescY6 quYd. 

NlhKl est, ndndttm hsc r€sci?it mtia. 
De iambo Hipponactico, 

Ultimus amphibrachys relocem claudit iambura» 

Aut bacchios erit finis discrimine nullo, 

Utitor Hipponax hoc metro maximus auctor. 
Qoales sunt hi versus : 

' Ne forte lmprud€ns fiicttm qudd ndlimy sctes cttT^. 

Nftm si rtolttftnt qulppiftm PhHttmtoee dolores. 

Legitimum interdum sub scenis ponit iambum. 

Obsequium amicos, yeritas odium parit. 

Utitor his Plautus metris et mille poet». 

De pedibus quibus heec consistunt metra notabis : 

Dactylus aut spondeeus inest, yel cursor iambus, 

Aut anapsBstus erit, positi discrimine nullo 

Partibus in quinis : nam post celer extat iambus. 

Pyrrichiusve citus finem concludere possit. 
Ut sunt hi tales : 

Exdttsit, revocaty redeam ? non si me obsecret : 

Quod plerique omnes faciunt adolescentuli. 
De nomine talium versuum sive metrorum. 

Grcecus apamphsnonta solet memorare poeta, 

Immanifesta vocant hsec carmina voce Latini* 

Huno trimetrum veteres Graii cognomine dicunt, 

Quod pedibus jonctis honc scandere sspe solebant. 

Ponitur aut scazon» spondeeum finis habebit. 
Quales sunt isti ; 

Nec fonte labra prolui caballino : 



1S3 RUFINC78 

Nec in bicipitt somniasse Parnai 80. 
De metris comicis : 

Tetrametros trimetrosque capit Comodia verBns. 

Tetrametnim primus fertur posuisse BoiscuSy 

Creticon Archilochus trimetro superaddidit ingens, 

Ampbibrachum trimetro Hipponax supponit iambo. 

Fulserat hac Plautus, pulcberque Terentias arte* 
Terentianus de iambis Fabularum sic dicit. 

Culpatur autem versus in Tragcediis, 

Et ranis intrat ez iambis omnibus, 

Ut ille contra qui secundo et talibus 

Spondseon, aut qnem comparem receperit t 

Sed qui pedestres fabulas socco premunt» 

Ut quee loquuntur sumta de vita putes, 

Vitiant iambum tractibus spondaicis, 

£t in secundo, et in ceteris seque locis. 

Fidemque fictis dum procurant fabulis, 

In metra peccant arte, non inscitia, 

Ne sint sonora verba consuetudinis, 

Paulumque rursus a solutis diflferant. 

Mage ista nostri : nam fere Grsecis tenax 

Cura est iambi, vel novellis comicis, 

Vel qui in vetusta prseduent Comoedia. 

Aristophanis ingens emicat solertia, 

Qui ssepe metris multiformibus novos 

Archilochon arte est eeraulatus musica. 

Sisenna in Commentario Pcenuli Plautinse Fabulee sic : Haloni- 
uni Pceni dicunt Deum, et producenda syllaba metri gratia exigit 
iarobus. 

Scaurus in commentario Plauti in Pseudulo dicit : Malai Scat- 
peots metri causa. Scaurus in eadem Fabula sic : Nunc iam ; jam 
divisit in duas syllabas metri causa. 

Sisenna in Rudente sic : Fuitextenta prima syllabametri causa: 
et postea sic : Habiliore metro usus est, ut solet in mulierum 
oratione. Postea sic : Latronem producit roetri causa. 

Idem Sisenna in Amphytrione sic: His quatuor generibus 
quintum accedit, de genere versuum qui non sunt uniusmodi. 

Idem Sisenna in Captivis sic : Hic ornatu S literam metri causa 
amisit. 



DX MRTRIS COMIGIS. 128 

Idem SiieDDa in Anlularia tic : Habc toeaa aoapnstico metro 
etty Bed Goncisa sant, ut non intelligas. 

Juba in libro quarto sic dicit : lamborum itaque exempla quo 
mazime frequentata sunt subdidi : irdrcy» Avff^/i/So, «roioy ifpiiv^ 
r6i€, Aaraii 6 wtpr^Korra Bvyarkfmy iranip. (ay6^ «oXa<p yyN|t» 
veXXyvcr fAjf. oi&' M yap iffiAr raptroBri cal IIc/McXiovf . ifMrwr 
^fopti fiaXaKov kplmy ImmKuc&v, r6ht TpQ9t€f6k\aMv^ f^^Xv^ 6,pa aol 
PovXofiai, 

Videre non vult Cmlium Panatius. 
Misera marino qufle tumida littore. 
Valles per imas amne labens ccerulo. 
Armiger in Ida pede yago littora petens. 
Coerulay non aliter superans liquida malacise. 
wapd oofov fL60t cXvMr 6oa rloav KarafiaOou 
Rape facesy cape puer, sopor abit, cane melos. 

In alio loco sic : lambicum metrum non ex soiis iambis conscribi« 
tnry sed quinque suscipit pedes, id est, iambum, tribrachum, 
anapsestum, dactylum, et spondfeum, hoc est, iambum et spon- 
dfleum et solutiones eorum, scilicet ex iambi solutione tribrachum. 
Nam, si sequentem longam syllabam in duas breves soWas^ fiet de 
lambo tribrachus. Spondsei autem solutiones duas, dactylum et 
anapsestuniL Nam, si prior syllaba spondsei solTatur in duas 
breres, fiet anapeestus: si vero secunda, fiet dactylus. Unde 
datur intelligiy iambica metra de iambo et spondceo fieri, et de 
eorum solutionibus. 

De choliambo slc : Est autem proceritas ejusdem versus qui unius 
pedis differentia nomen amittit ; nam, quod sexto loco, qui locus 
par esty non iambns, sed spondeeus vel trochseus accipitur, et a 
longa incipit syllaba, claudum carmen facit, et choliambicum no- 
minatur, ut est : ^ft KXaSofiivoto fio6xaXo$ Karimidtv 'Axovoaff Iv- 
witvaKfot. ob y6p. &XX' iffftt : ' O quse tenenilce comparis tenes 
crinemy Sudes in ista via latet fossa.' Quod autem binis pedibus» 
et non singulis scanditur, vetus institutum est : quippe Herodotusy 
antiquus historiee auctor, cum de heroico diceret versu, quem sin- 
guHs partiri pedibus moris est, ita dixit : Kal eftv ifrlQuva f^o^ 
SKvviv. Unde apparet heroicum singulis pedibus scandi etiam 
apod Veteres solitum, iambicum autem binis. Idem autem ait, 
cam de Archilocho Pario refert, qut Oigm fabulam optime com* 



124 BX BRA8M0 ROTBRODAMO. 

plexu9 est ita : F/yew alrw acal ^Aftyfkoypt Tlapiot rard ror aMy 
ypSyoy yeyovin ^ifivfiotr lafjfif rpifih-pf. Meminit aotem veniui 
eju8 HerodotuSy quem applicui, *llc fiiyre Hyew woXv^voov /i^c. 
£t hactenus de catalectico trimetro dictum. De octometro Boiscio 
idem sic dixit: Octometnim catalecticum quod appellatur Boiscium. 
Boffffcof, 6 &iro KviiKoV, wavTos ypafevs woirtfiaroSf rov oKr^wow e^ 
p^v orlypy iMfif r(6fioi hmpov, 

Boiscu8 iste Cyzico novi repertor carminis : 

Nam primus versum octonum pedum Deo dicaverat. 

Firmianus ad Probum de metris Comoediarum sic dicit : Nam quod 
de metris Comcediarum requisisti» et ego scio plurimos existimare Te- 
rentianas vel maxime fabulas metrum non habere Comoedise Greecsey 
i. Menandri, Philemonis, Diphili» qui trimetris versibus constant. 
Nostri enim Veteres Coroceditt scriptores in modulandis fabulis 
sequi maluerunt Eupolim, Cratinum, Aristophanem, ut prceiatum 
est. Mensuram esse in fabulis, hoc est fih-povy Terentii, et Plauti, 
ac ceterorum comicorum et tragicorum dicant hi : Cicero, Scaurus, 
Firmianus, Varro, Victorinus, Csesios Bassus, Terentianus, Ceeci- 
lius Vindex, Sisenna, Cinna, Diomedes, Albinus, Quintilianus, 
Sosipater Charisius, Helenus, Asper, Flavius Caper, Aruntiusi 
Probus, Plinius Evanthius, Sacerdos qui et Domatus, Juba. 

Heec ego Rufinus collegi mente benigna, 
Discipulisque dedi munera pulchra Itfoens. 



DES. ERASMUS ROTERODAMUS 

DE METRIS. 

CoMici Latini multam libertatem sibi usurparunt in versibus, sed 
nemo largius Terentio : adeo ut apud priscos quoque fuerint qui 
judicarenty in hujus Fabulis nuUam esse carminum legem. Sed 
hosfalli manifestum est. Rursus fuerunt qui non negaruntt ab 
hoc servari metrorum leges, sed ob immodicam libertatem non 
esse operse pretium torqueri doctos carminum dimensione, quod 
et res sit immensi laboris, nec ita multum inferat frugis. At ego 
ab utroque genere dissentio : nam, ut manifestius est, quam ut 
egeat probatione, Terentii Comcedias versibus constare : ita, qui 
negligendam putarunt metrorum rationem; frequenter Poetse ser- 



DB MKTRI8. |29 

monem comipenmty dom aliam Tocem pro aiia subjiciunt, quo4 
nimium sspe usu yenit scribis» in auctoribus solutee dictionis: 
dum addunt atque adimunt : dum Terborum invertunt ordinem. 
Nonnihil etiam hic peccarunt eruditi, qui» dum carminum genera 
diatioguunt ac diroetiuntur, parum attenti, interjecerunt Tcrba 
qnedamy ut explerent versus hiatum, aut resecuerunt quod yide- 
batar superesse. ^detur autem studio factum a Terentio» ut dis« 
■imulato carmine quam proxime accederet ad orationem solutam : 
qnod idem affectasse yidetur Horatius in Sermonibus et Epistolis* 
Hinc tanta in dimetiendo difficultas, ut existimem ipsnm Dona- 
tom, aut Comutum, aut Asperum, si yiyerent, in locis aliquot yei 
hsBsuroSy yel inter se dissensuros. Proinde nos quatriduanam 
opellam sumsimus, ut adolescentulis aliquam hojus difficultatis 
partem adiroeremus, non quidem in omnes Fabulas, sed in unam 
perpetno, et in ceteris carptim : quo ceu filo adjuti sese facilius e 
oeteris explicent labyrinthis. Constant autem hujus FabulsB his 
ferme metrorum generibus. lambico trimetro, qui et senarii di« 
cnntur a numero pedom. lambico tetrametro, qui ab aliis quadrati, 
ab aliis octonarii dicuntur : monometrum ac dimetrum raro interji- 
citur. In hoc genere qooyis loco pro iambo ponit tribrachyn, 
■pondseum, dactylum, anapssstum, modo totius carminis penultima 
syUaba sit breyis. Siquidem in hoc yersu : * Nullum est jam dic- 
tum, quod non dictnm sit prius :' omnes spondeei sunt, excepto 
ultimo, cujus generis et alios aliquot reperias. Eandem libertatem 
sumit in trochaicis tetrametris catalecticis, satis habens si totius 
carminis penultima sit breyis. lUud tamen ubique cayetur, ne yel 
trochseus ingrediatur iambicum carmen, vel iambus trochaicum. 
lambicum tetrametrum interdum in fine fraudatur una syUaba, 
producta penultima, quoties iambico dimetro acatalectico accini- 
tur dimeter catalecticus. Veluti si, * jam lucis orto sidere,' acci- 
nas * Cultor Dei memento.' Quanquam in hoc quoque genere 
usurpatur, cum communis, de qua dictum est, comicorum libertas, 
tum illa peculiaris, quod pro penultima longa ponit interdum duas 
breyes. Exemplum est in actus quarti scena secunda (Andrife) : 
* Jam ubi ubi erit, inyentum tibi curabo, et mecum adductum :' 
htc penultima producta est. Ibidem, ' Orare jussit, si se ames, 
hera, jam ad sese yenias.' Item, ' Hanc expetivi, contigit, con- 
yeniunt mores, yaleant :' in his pro penultima longa ponuntur duse* 
bteyes. Hos yersus etiam scaxontes appellant. Est scazontis 



120 BX BRAdMO ROTBRODAMO. 

genit8 ditniDatvin : qiiod dimetro iambico acdnit dnos tfocheeos, 
yelQt in actns tertii scena secunda. 

* Adhnc Archillis qn» adsoknt : * hic dimeter est. *■ Quseque 
oportet :' duo sunt trochttL Contra in aliis additur pet legitimo 
humero. Interim prior carminis pars ^st trochatca, posterior iam- 
bica, et contra. Admisceotur interdum et cretici, sire amphi- 
macri, qui pes mediam habet brevem inter eztremas longas : sic nt 
singuli versus habeant quaternos aut temos creticos, ntsi quod hic 
quoque usurpatur libertas comica, sicut in ceteris. Exemplum est 
in quarti actus scena prima : * Ut malis gaudeant, atque ex in- 
commodis/ Quatuor cretid sunt, nisi quod tertius est spondttus. 
Ibidem : ' Tum impudentissima eorum oratto est.' Tres habet cre- 
ticos. Quanquam arbitror prius carmen yitiatum mutato dictionum 
ordine. Etenim, si sic legas, et tamen res cogit denegare, IH tnm 
eanm impudentistiwut cratMO eti, ut posterior yersus excipiat syna- 
loepham prioris, carmen probe constat. Quidam tamen roalunt 
hic esse trimetros Trochaicos catalecticos. lambici trimetri factKor 
est dimensio, cum penthemimeris finit dictionem. Velut, * Effertur, 
imus.' Et» ' Sic cogitabam.' Difficilior» cum contra : ut, ' Honesta 
et liberali : accedo ad pedisseqoas :' in * be ' cmsura est. Idem 
efficiunt crebree synalcephtt : ut ibi, * Qum ibi aderant, forte unam 
aspicio adolescentulam/ 

In tetrametris item iambicis ac trochaicis ^urior est dimensio, si 
prior dimeter non finiat dictionero, prttsertim si non sit iambus, 
aut si accedat synaloephe : ut, * Meum gnatum rumor est amare : 
id populus curat scilicet.' Prior dimeter finitur in * ma,' syllabam 
productam : et excipitur a synaloephe ' re id.' Rnrsus ibidem : 
* Qui postquam audierat non daturo iri,' &c. Prior dimeter desinit 
in ^ i,' admixta synaloephe. Turbat et illud lectorem minus exer- 
citatum, quod interdum repente miscet iambica cum trocfaaids, 
trimetra interdum et dimetra aut monometra cum tetrametris, aca- 
talectica cum catalecticis, cretica cum lambicis ac trochaicis : quod 
iocis aliquot annotavimus in margine. Ea mixtura maxime fit, 
ubi res sunt turbulentiores. Fit interdum, ut scena prior desinat 
in hemistichium, et ab hujus clausnla incipiat scena proxima : vel- 
ut in Andrim actus tertii scena tertia, ^ Sed eccum yideo ipsam 
foras exire.' Dimeter est plenus cum sesquipede. Perficitur ini- 
tio scenm sequentis : ' Ad te ibam ; quidnam est ?' ut sit scaion 
tetrameter catalecticus. Nonnunquam dictio, qum pertinet ad ie|i« 



DE MBTRIS. 137 

tmn versQS.seqneDtis, per elisionem anDectitur fiai prsacedentis : 
ut in Prologo Eunachi : ' Qui bene Tertendo et eas describendo 
male» ex Grflecis bonis/ dec. Durius est, cum dissecta dictione 
prior syllaba finit versum, reliqufle incipinnt sequentem, ut Eunuchi 
actns tertii scena prima : ' Continuo si quando illa dicet» Phsedriam 
intromittamus comessatum, tu Pamphilam/ Elisiones item et syn* 
nssreseSy prsesertim minus usitat» apnd recentiores, faciunt ut lec- 
tor impeditus frequenter hsereat in carmine* Eiiditur autem in 
oomicis Tersibus t consonans, ut in i. scena : ' Sine inridia laudem 
inTeniaa et amicos pares.' Rursus ibidem : ' liberius TiTendi fuit 
potestas, nam antea/ &c, Item in scena tertia : ' EnimTcro, DaTC, 
nihii loci est,' Sic, Carmen enim incipit ab anapeesto. Et ante 
in scena prima : * EnimTero spectatam satis/ Eliditur et s, tum 
in fincy tum in media dictione. In fine, ut in prima scena: 
' Sed quid opus est Tcrbis V Sed quid opu^st. Elisa simul et to- 
cali e. 

Idem fit in ' satis :' * Nec satis digna cui committas/ &c, Rur- 
sus in Prologo Andrise fit in medio dictionis: ' Id isti Tituperant:' 
aliisqne locis compluribus, quorum aliquot in marg^ne annotaTi- 
mus. Interdum elidunt 1, ut in prima scena AndrieSy * Pro uxore 
habere hanc peregrinam, ego illud sedulo :' ut * grinam ego il * 
fadant dactylum. Hanc libertatem frequenter usurpat Homems, 
dnm 8 elidit in 'Oivvcvf, et I, in 'Ax^evf. Seepenumero contra- 
huntnr Tocales, Telut in his, ' fuit/ < Deos/ ' dies/ ' meus/ * suus/ 
' scias/ * nihil/ * mihi/ ut sint monosyllaba. Similiter * ei/ ' hu- 
jus/ ' cujus/ monosyllaba ponuntur subinde : ' eorumy' ' meorum/ 
dissyllaba. ' liberius TiTendi fuit potestas :' ' di fuit ' facit spon- 
deeum. ' Scias posse habere jam ipsum suee/ &c. * Scias posse ' 
spondeeus est : et ' suee ' unica syllaba est. ' Meum gnatum ru- 
mor est amare.' * Meum gna ' spondeeus est. Item ' antehac ' 
dissyllabum est : * Nam quod antehac fecit.' Frequenter eliditur 
din ^quid/ et *sed' proTOcali, et, sicut in «periculum' elidi- 
mus u, idem hic facit in * paululum ' et * annulum.' Quin et 
syllabee queedam aliter pronuntiantury quam apud recentiores 
QSurpatSB sunt ; Telut in ' suspicio ' secunda producitur : unde 
factam est, ut quidam legant mupectifmem. Rursum in ' caTe/ 
• Tale/ ' mane/ et ' ubi ' finalis corripitur. Minimo momento mu- 
tatur genus carminis, Telut in actus quarti scena i. Si legas» 
' In denegando modo quis pudor est pauiulum/ triroeter est iam- 



128 RIVll CASTIOATIO. 

bicus. Rursus, «i Mn ' ahmectas fini versus pracedentis, versus 
constabit quatuor creticis : Denegan-do modo-quis pu-dor est 
paululum* Si in ' modo ' facias pyrrhichium, erit trimeter tro* 
chaicus catalecticus : Dene-g^ndo modoquis pu-dor est-paululum. 
Porro inter iambicos tetrametros acatalecticos et trochaicos tetra- 
metros catalecticos tanta est affinitas, ut interdum nihil referat 
eundem versum utrum per iambos an per trochieos metiaris : yelut 
in actus tertii scena quarta^ ' Utinam mihi esset aliquid hic, quo 
nunc me praecipitem darem/ Si * mihi ' facias unicam syllabam, 
trochaicus est : si duas, iambicus est : quale est et in actus y. sc. 
X. ' Satis jam satis, Simo, spectata erga te amicitia est mea/ Item 
sequens : ' Satis pericli coepi adire, orandi jam finem face.' Licet 
per iambos vel per trochseos metiri. Hujus generis sunt et alii 
complures. 



RIVII CASTIGATIO. 

CuM prodiisset anno abhinc fere septimo Terentius» doctissimi 
viri Philippi Melanchthonis opera diligentiaque restitutus» una cum 
argumentis ejusdem et annotatiunculiSy non mehercle dici potest, 
quantum hoc nomiue statim gpratulandum studiosis omnibus ezisti- 
marim : idque jure adeo ac merito. Videbam enim fore brevi, ut 
optimus Latinitatis auctor, qui innumeris ante mendis scatebat, 
nunc paulo castigatior majori cum voluptate, atque adeo majore 
cum fructu, quam antea, a ludimagistris pueritim proBlegeretur. 
Qufls adeo non fefellit conjectura, ut» distractis magno bibliopola* 
rum commodo exemplaribus, rursus excudi coeptus sit VitembergeB; 
mox a Joan. Secerio Haganose : post etiam Norimberg» : pra- 
terea apud Coloniam Agrippinam, ab Euchario primum Cervicorno: 
iterum a Joan. Sotere : tertio denique a Joan. Gymnico, viro op- 
timo, et mihi vetere necessitudine conjunctissimo. Ad hsec Mo<« 
guDtisB aliquoties et Argentorati : ut de ceteris taceam. Interim 
cum ipse quoque eum auctorem studiosis quibusdam enarrandum 
suscepissem, sensi tandem, id quod erat, Melanchthonem» gravi- 
oribus rebus occupatum, utque ipse pro sua modestia ingenue fa- 
tetur, veteribus exemplis haud satis instructum, non ab omnibus 
«mnino mendis (absit invidia dicto) Comici nostri Fabulas vindi- 



\ ! 

1 



RIVII CA8TIGATI0. 128 

care potuisse. £t jam per totam prope Germaoiani nuHa facile 
praster Philippt exemplaria probabantor, aut manibas studiosfle ju- 
yentiitis terebantur. Id eximii viri auctoritas effecerit, an ipsa res 
atque utilitas extorserit, nihil habeo dioere. Que nos quidem res 
primam moTit, nt, perquisitis antiquis exemplaribas et manu scrip* 
tis et impressiSy locos plurimos depravatos, quos ille inemendatos 
reliqoerat; corrigere conaremur. Quid nostra diligentia consecuti 
simus, ahorum esto judiciam. Hoc certe jure affirmare posse vi- 
deor, ex impressis nullum uspiam extare hodie exemplar, quo io 
exemplari plores loci correcti siat, qnam in eo, quod nos atiquando 
in publicum datori sumus. Id ita esse cum res, ot poto, testabi- 
tor» tom editio olim nostra, si cum aKis conferator. Btenim vi 
somma jampridem atque omni ope, et plos demom quam pre virili 
parte, oti omniom ante nos recognitionem vinceremos, annitendum 
mihi existimavi. Interim locos plurimos a ne^is, qoanta Hcoit, 
com fide et reUgiooe, tom diligentia, studio, labore castigatos, 
pristinoque, ut opinor, nitori integritatique redditos publicavimQS, 
et quidem boUo majore verbortim apparatu : quandoquidem» ut 
ille canit, ' Ornari res ipsa negaft, contenta doceri.' Qood si laude 
merita» qui unum alteromve in Aoctore qoopiam ilhistrant aot re- 
stituont locoro, non fraudantor, cor non ipse qooqoe sperem non- 
nollam me a stodiosis gratiam ioitorum, qui tot in Terentio kKSOS, 
fbrtasse noo ioepce prorsos, diligenter quidem, et magna cora 
certe, ab omnibos mendis vititsqoe reporgarim? Tometsi haud 
sane disstmolavero, hflsrere ipsum me plerisque in locfs, et quss- 
dam, de quibus parom adhuc liqueat, ampHare, et quid in his po- 
ttssimum seqoar, haud dum exploratum satis habere, io tanta 
prsraertim exemplariom antiqoorom cum dissensione et discrepan- 
tia, tom monstrosa alioobi etiam depravatione : ut sois locis osten- 
demos* Qood cor tandem me fateri ingenue podeatf Par est ao<> 
tem, quod pubHcm a nobis studiosorum utiUtati datur, id quale 
etiam comqoe boni consolere. Prflsstet aUus qoivis, quantum nos: 
nec dobrtem omni asseveratione confirmare, parom adeo fore, qood 
in Terentio quis desiderare habeat. Variam interdufen ex veterom 
aoctorom cttationibos, et antiqoorom inter se codicum repugnan- 
tia, lectionem indicavi : ita demum, quid mihi videatur, conjectu- 
ris subditis ostendens, Hberum ut tamen lectori judicium semper 
retinquam. Qua ro re mihi nihil foit potius, quam ut Donati, ubi- 
comque ticeret, fidem sequerer, interpretis ondecumque doctissimi, 
Pelfk, tt Vtr. CUa. TtrenU • I 



liM) RlVIl CA8T16ATI0; 

ab eoque ne transversum quidem, ut aiant^ digitum discederem : 
sed citra sut>er8titionem tamen, et cum jadicio semper. Ceterum, 
cum plerosque fore suspicemur, qui, quod carminis rationerai ig&o- 
rent, vix apte satis his de rebus judicare queant ; visum est sub- 
jicere nonnuUa hic, qusB velut januam patefacianty et viam, ut 
dicitur, prsemuniant imperitioribus : quo certius de recog^itione 
nostra judicium facere et sententiam ferre possint. Igitur comici 
Plautus et Terentius metro fere utuntur vel iambtco, vel trochaico, 
vel utroque simul confuso. lambicum vel monometrum est, quod 
duobus pedibus simplicibus constat: vel dimetrum, quod quatuor: 
vel trimetrum, quod sex, qui et senarii dicuntur M. TuUio et Fab. 
Quintiliano : vel tetrametrum, quod octo ; qui et quadrati appel* 
lantur, et octonarii. Ex hisce trimetro comici et tetrametro maxi- 
me utuntur : aliis raro, et in medio fere (sicuti Priscianus annota- 
vit) distinctionis causa. Quod ad pedes attinet iambici, raagna 
libertate comici indifferenter ubivis ponunt, iambum, tribrachyn, 
anapeestum, dactylum, spondeeum : in fine plerumque, aut iambum, 
aut pyrrhichium, nunquam nisi in scazonte spondeeum. Utitur 
Terentius ssepe in iambico, pede quatuor syllabarum brevium pro- 
celeusmaticOy idque per resolutionem spondsei: ut in Andria: 
* Mala mensy malus anirous, quem quidem ego si sensero :' hic se- 
cundo loco est proeeleusmaticus. In eadem : ' Tibi generum fir- 
mum» et filice invenies virum :' hic prima regione idem pes. Est 
auiem duplex iambici genus : alterum rectum perfectumve vocatur, 
^Xexmx aKiiSiw ^ XmXlaii^v i cujus penultimam in fine longam 
esse oportet. Utriusque meminit Ovidius, cum canit, ' Liber in 
adversos hostes stringatur iambus, Seu celer, extremum seu trahat 
ille pedem/ Utitur identidem poeta iambico tetrametro catalec- 
tico : id est, cui syllaba in fine desit : quo in catalectico, sibi inter 
alia hoc quoque permittit, ut pro penultima longa haud raro duas 
breves ponat, quod facile qui versus in suos pedes digerere volet^ 
sic habere comperiet. In trochaicis comici indiscrete interdum 
dactylos, vel trocheeos ponunt, nimirum quo psene dissoluta et 
pedestri simillima esse videatur personarum sermocinatio : cujus 
ipse Priscianus meminit, apud quem Victorinus non miuus libere, 
quam vere ait, comicis, dum quotidianum sermonem imitari nitun- 
tur, metra vitiare studio, non imperitia ; quod et Terentianus tes- 
tatur htsce versibus : ' Fidemqae fictis dum procurant fabulis, In 
metro peccant arte, non inscitia.' Tanta autem afiinitas est tnter 



RlVll CA8T16ATI0. 131 

trochaicos et iambicos tetrametrot^ yix ut discemere interdam 

possis : unde nimirum fit aliquoties, ut, quos forte aliquis iambicos 

esae crediderit, iidem trochaici verius censeri qoeant. Cujus rei 

cum alia multa exempla sunt, tum commodisaimum fuerit ex An- 

dria, scena prima actus quinti : ubi duoa primos Tersus^ vel pev 

iambos aliquis, vel per trochsos metiri possit, nisi quod insequen^ 

tes versus per trocheeos esse metiendos indicant* Inde error eo- 

rumy qui iambicos quadratos esse annotarant, cum quiyis non ru- 

dissimus plane harum rerum trochaicos esse yideat. Hic illud obi- 

ter, quamvis le?e, admonendum puto : mire interdum Poeta de 

industria sententiam genere ipso metri juyare yidetur : velut ibi : 

' Dii boniy boni quid porto ? sed ubi inveniam Pamphilum ? Ut 

metam in quo nunc est adimam, atque expleam animum gaudio/ 

&c. Ubi trochaici carminis cursu et volubilitate festtnationem 

reprsesentat servuli insolenter exultantis, et alacritate nimia gesti- 

eatis. Quocirca passim trochceos, tribrachos, anapostos admis* 

cnit : pedes scilicet, quibus celeritas plerumque a ceteris item poe- 

tis exprimi solet. Similiter in Eunucho subitum egressum puelke 

perturbatee celeritate ipsa pedum expressit : ubi Phsedria : ' Sed 

quid hoc esty' inquit, ' quod timida subito egreditur Pythias V Hoc 

dedita opera Poetam ita fecisse, vel illud indicio fuerit, quod, cum 

ceteri hujus scence versus iambici sint, unus hic trimeter trochai- 

ctts esse videatur. Et alioqui solet interdum Poeta mutare metri 

genus, cum ventum est ad iropaonrcvjiy scense sequentis : velut in 

And. act. i. scena 3. et rursus act. iii. scena 4. Iterum act. iv« 

scena 1. In Hecyra act. iii. scena 3. Prseterea in Phorm. act. lu 

scena 2. Sic alias ssepe. Tale illud quoque ex Adelphis : ' Ce- 

teros merem, agereroy raperem, tunderem^ et prosternerem.' Cui 

est aliquod aurium jadicinm, is facile sentiet, cur sit Poeta tro^ 

chaico usus hoc loco : nimirum ut sensum quodam veluti cursu 

pedum citorum juvaret : quod et principem poetarum VirgiliQm 

ss^ factitasse constat Nam, ut tarditatem rei difficultatemque 

exprimere cum vult, crebris spondseis ; ita» cum celeritatem et vel- 

ttt iropetum et festinationem, dactylis frequentibus utitur. Prioris 

exemplum illud est ex tertio iBneidos : ' Annixi torquent spumas 

et coerttla verrunt.' Posterioris illud ex quarto : ' Idem omnes si- 

mul ardor habet, rapiuntque ruuntque. Littora deseruere/ &Cf 

Sed nimis multay de re prsesertim levi. Observabit heec aliaque 

id genus per se ipse lector studiosus. IUud non ignorandum, co« 



132 AIVII CA8TIGATI0. 

micos 8 liieram consonantem baod sectis elidere solitos, ac si ro- 
calis esset, idque frequentissime : quod et Enniam in heroicis, et 
vetustissimos quosque fiscere consuevissei ut et Virgilium interdum, 
docti annotarunt; velut in Andria, < Herus me relictis rebus jussit 
Pamphilum :' hic prima regione anapcestus est, s eliso. In Eunu* 
cho : ' Jugularas hominem : quid ille ? Th. Mutus illico.* Hic 
in yerbo ^ jugularas ' s eliditur : ut sit secundo loco anape&stus, 
tertio iambus. Nisi quis dicere ausit pronomen * ille,' velut ablato 
altero l, corripi, more imitationeque Grsecorum, quod (ut ego sen- 
tio) paulo fnerit coactius. Quamris apud hosce fateor alteram 
nonnunqnam de gemtnatis consonantibus in versu tolli rara irapeX- 
Xeiyj/iPf quo syllaba positu longa corripi queat. Et solent Latini 
in multis (ut diligenter annotavit Priscianus) initium aliquod acci- 
pientes a Qrsects, ab angusto in efiusum licentisB spatium hoc di- 
latare. Sed hoc susa cujusque conjectur» relinquo. Illud quidem 
non est ut inficiari queam, videri interdum 1 elidi apud comtcum 
nostrum, quoties adest pronomen 'ille:' ut in Eunucho: *Ma- 
nendum est soli sine illa? quid tum postea V In Heauton. ' Nec 
tibi ille est credere ausus, quss est «equom patri.' In Adelphis : 
< Quid is fecit? De. Quid iile fecerit? quem neque pudet.' In 
Hecyra : * Non tibi illud factum minus placet quam mihi, Lacbe.' 
In Phormione : * Ille qui illam amabat fidicinam, tantummodo,' 
&c. Sunt id genus sexcenta apud Terentium. Fuisse autem cnm 
non geroinaretur 1 in hoc pronomine, videor ex Sex. Pompeio 
deprehendisse libro i. IlapeKKel^f^i contraria figura est htwXttnM^ 
/uor, qua ipsa frequenter Poeta utitur ad producendam syllabam 
aiioqui brevem : ut in Adelphis ' relliquum' pro, retiquam, et alibi 
* rettuli,' ' repperi,' atque id genus alia. Sed pergamus. V quo- 
que consonantem Comici perinde ac vocalem in media dictione 
elidunt : quod apud Terentium in dictionibus * invidia ' et ' enim- 
vero ' fieri videmus : apud quem ipsum ' cujus,' ' bujus,' ' eju9,' 
similesque particulSB monosyllabsB fere sunt : quod ita demum fre- 
quens est, ut non putem de eo sltbjicienda exempla« llhid prrn- 
terea ssepenumero usu venit, ut prima versus sequentis, qui a vo- 
cali incipiat, ab uhima superioris absorbeatur ; velut in ilk> : * Ex 
Grsecis bonis Latinas fecit non bonas :' ubi * Ex ' absorbetur ab 
adverso ' male,' quo versus prcecedens clauditur. Et in Prologo 
Hecyrse : * Ego interea metmn non potui tutari locum.' Prior syl- 
laba in pronomine ' Ego ' pertinet ad versum superiorem. Con- 



RIVII CA8TI6ATIO. 138 

tra, apud Virgiliumy ultima prscedentis initio quandoque insequen- 
tis absorbetur : quale est : * Ecce furens animis aderat Tyrinthius, 
omnemqne Accessum lustrans.' Cqjusmodi versus vwipfi€rpoi di» 
cuntur, sicuti prsster alios Diomedes ostendit. Qualis ille etiam, 
apud Terent. in Andr. ' Tuus pater modo me prehendit, ait tibi 
uxorem dare sese Hodie:' item alia multai Ac. Sic enim ex 
observatione antiquorum codicum legtmus ; nec secas Donatus, 
at quidem et Romana babet et Veneta editioy oonsentie&tibus et 
aliis quibusdam. Hic igitur illud ' se ' in fine prioris absorben 
necesse est initio sequentis, quod et alias fit apud eundem. Sunt 
autem rersus trocbaicif et, qui volet metiri» sic plane habere com- 
periet. Talis est ille ex Hecyra : * Disjunxit illum ab illa, postquam 
et ipse sese Et illam et hanc quse domi erat cognovit satis.' Tales 
etiam apud Plautum ssspe occurrunt : velut in Aulularia : * Cen- 
sen' talentum magnum exorari potesse Ab istoc sene/ Sec. Quid 
auteoEi mirum, si in trochaicis iambicisque reperias inrcpfiirpovf, 
cum in Sapphicis etiam invenias apud Horatium ? Utuntur Comici 
et dioBresi identidem, quomodo in Adelphis 'jam' semel atque 
iterum disyllabum legitur, ut et apud Plautum nonnunquam. Ita 
apud Catullum» * soluit:' apud Horatium, * syluo:' apud Statium» 
* suasit.' £t contraria huic figura SynsBresis, quss et hri^waXotfH 
didtur, qna dnas in nnam syllabam contrabunt : ut, * servibas/ 
pro, serviebas ; ' scibas/ pro, sciebas : sicuti apud Virg. ' Ferrei- 
que Eumenidum thalami,' et ssape alias. Frequens etiam est apud 
Terentium in versuum mensione mtvoKotfi^^ quse fit, cum in diversts 
dictionibus vocalium inter se coeuntium altera velut obliteratur, et 
iMu^l^y quoties m cum vocali prsBoedente excluditur. Quanquam 
Bon semper idem elidi solitum apud Veteres testatur Priscian. lib. 
X. velut apud Terentium in Eunuchi act. iii. scena 3. * Una ire 
cum amica imperatorem in via.' Est enim secundo loco tribrachys. 
Qaod si m eiidatur, erit ibidem pyrrhichius, cui nuUus in iambico 
locus* Sic alibi : * Primum istam, quam habes, unde habes ves- 
tem ? taces.' Eodem modo apud Juvenalem» * Cum propter plu- 
rima tum his Pnecipue causis/ Satyra ix. De figuris ceteris nihil 
hic dicendum puto. 



134 GOVSANUS DB VBRSIBUS TBRBNT. 

ANTONIUS GOVEANUS 

DB VEBSIBU8 TERENTIANIS. 

TxREMTiANi yersus aut iambici sunt, aut trochaici. lambici pedes 
duos recipiuot, iambum et spondfleumi et in quos ii dis8ol?untnr, 
nuUos pr«Bterea. Trocbaici item duos, trocbesum et spondseum, 
et in quos ii dissolyuntur, nullos preeterea, lambici aut monometri 
sunty aut dimetri, aut trimetri, aut tetrametri. Monometri unam 
babent mensuram, boc est, pedes duos, duas dimetri, tres trimetri, 
hoc esty pedes sex, unde a Latinis senarii dicti sunt. Tetrametri 
quatuor» hoc est, pedes octo : qui et octonarii a Latinis, et qua- 
drati, et longissimi dicuntur. Monometri et trimetri justse semper 
sunt mensurse, et veri semper iambici, hoc est, pedem ultimum 
semper habent iambum. Dimetrorum ^t tetrametrorum justse qui- 
dem sunt mensurse, qui acatalectici yocantur, iique yeri semper 
apud hunc auctorem sunt iambici. Injustm quidam mensurse sunt, 
et ii non semper yeri sunt iambici, sed ut plurimum spondseum 
aut dactylum ultima sede recipiunt, dicunturque Scazontes. In* 
justse autem esse yersus mensuree modis duobus accidit : aut enim 
justo syllaba minores sunt, aut majores : ilH, catalectici ; hi, hy- 
percatalectici sunt nominati. Dimetri ut multi sint catalectici, ita 
nulli bypercatalectici reperiuntur. Nunc trochaici aut dimetri 
sunt, aut tetrametri, catalectici omnes, yel hypercatalectici, et ii 
octonarii: nulli siquidem dimetri hypercatalectici sunt Nimis 
fuere ingeniosi qui denarios yersus in Terentio sunt commenti, qui 
pentametros iambicos, qui dimetros redundante pede, qui dimetros 
creticos, qui creticos monometros redundante pede, qui e cretico 
uno yersum breyissimum, qui creticos in quibus pro cretico ponere- 
tur molossus, poneretur et iambus, qui senarios iambicos hyper- 
caialecticosy qui monstra iUa yersuum e trochaicis et iambicis con- 
flata. Porro nec ab iambicis ad trochaicos, nec ab iis ad i>los 
transit Poeta, nisi (quse yetus doctorum fuit opinio, lon^ a ne 
intenrallo renoyata) res id aut postulet, aut certe ferat. Quomodo 
autem id res aut postulet, aut ferat, suis locis in iis Commentartis 
docebimus, quos in Terentium paramus. Quee poetarum more 
licere sibi yolait Terentius (quee quidem pauca sunt) hsec animad- 
yerti : in unam contrahit syllabam, meus, tuus, suus, Deus, Deum, 
Deos, Deeei prior, puer» rei, eho, fuit, ea : in duas, eadem» eodem» 



SGALIGBR D£ C0MICI8 OIMENMONIBUS. 185 

duaram : dissolvit, jam, in syllabas duas ; in tres, Tcro ; tn qua- 
taor, ▼irginem; in quinque, ejusmodi. Redducere, redductus, 
relliquus, geminata effert consonante. literam, quse in, optimus» 
extrema est» tollit frequentissime : extrema prioris versus vocali 
est cum ad inchoandum sequentem utatur : est cum, si forte vocalis 
sit, a vocali quse sequentem inchoat versum elidi velit, quemad- 
modum qua sequentem inchoat ab ea interim absumitur vocali 
quse prcBcedentem cludit. Heec judicio nostro sunt, quss de ver- 
sibus Terentaanis et prsecipi debuerunt necessario, et vere potu- 
erunt. 



JULII C^ARIS SCALIGERI LIBEB, 

DE COMICIS DIMENSIONIBUS. 

Ad SUnnM CaiaremJUiuM. 

QuiBUs artibus poetarum ingenia excolerentur» cum esset a 
nobis duobus libris explicatum ; non prius absolutum fuisse opus 
illud videbatur, quam addita de versibus comicis commentatione 
institutum teneremus. Nam, cum de origine» generibus, partibus 
Fabularum, qu» in scenam afferrentur, et ab aliis olim, et a nobis 
ipsis suo loco sit disputatum ; in animo habebamus, totum hoc 
negotium legare iis, qui de pedum quantitate, deque versuum 
ratione conscripserant. Venim» cum et maximus vir Erasmus, et 
post eum plerique alii ita hanc con6cere provinciam aggressi 
sint} ut et ille his non pauca reliquisse, et hi eadem illa aut ne- 
sdsse, aut prseteriisse visi sint; coactus suro, Silviole fili, hac 
quoque opera ostendere animum erga te nostrum : ut, quem in 
locum naturm ope teipsum evehere mirabamur, nostris auspiciis 
promoveri ac provenire eo possis. Nam, cum pemecessaria per 
se cognitio est ipsa, tum etiam si non esset, videntur tamen viri iili 
tal^n effecisse ; sive ad eorum magnitudinem intueare, quam ad 
hujusmodi lucubrationem demisissent, sive negligentiam spectes* 
qua mutilam depravatamque relinquerent. Ac primum quidem 
quam Erasmus ^ert, vereor ut accipienda sit dubitatio : sit, necne 
certis pedibus astricta Comoedia. Nam, quanquam Quintilianus 
hoc dixtsse videtnr, non tamen pedum leges potius, quam trime- 
tioram preescriptionem dcsideravit: neque in omnibus, sed in 



186 JULIUS GiKSAR SCAUGBR 

Terentianis tantum : qoarum gratianiy quam ekgantia oralionis 

atque puritate consecutee essent, diminutam putabat licentia ver- 

suiwi longiorum : cum tamen Plautus nihilo sit in trimetris fre* 

quentior. Hoc autem amplius eadem in queestione peccat Pris- 

cianus : quosdam esse, qui in Terentii Fabulis extare metra ae- 

gent, atque eosdem tamen ait, illa quasi arcana qusdam, sibique 

solis cognita profiteri. Quid enim est hoc ? negare numeros in 

▼ersu quopiam, eosdemque numeros in eodem versu se s<4os dime* 

tiri posse? Hanc sententiam more suo de illo mutuatus Erasmus, 

commodiorem fecit : dividit enim eam, ejusque partes ad diveria 

refert judicia. Alios inquit negare» alios quasi inutilem eam inves- 

tigationem existimare. Quorum utrumque cum ipse rejecisset, 

quod erat priore loco, merito quasi judicatum omisit. Alterius 

8|.utem rationem banc reddere instituit : non operam perdere nos 

indagandis versuum generibus : hac enim diligentia effici, ut, qu« 

librariorum incuria transpositee voces sint, suis ese sedibus resti- 

tuantur. Ego vero neque hoc esse necessarium video, et plus 

conferre ad solutm orationis libertatem. Nam neque ubivis trans- 

positfls voces versus toUent connextonem : et frequentissime de« 

prehenditpus ob numeri necessitatem itatranspositas^ut, si eandem 

sententiam in epistolam sis allaturus, cogaris aliis sedibus dige- 

rere : veluti cum Terentianus Simo ait : * Si aensero hodie quic- 

quam in bis te nuptiis Fallacim conari, quo fiant minus.* Nam 

priore versu multa invertas sine dispendio numerorum : in altero 

autem et quotidiano sermone, et forensibus contentionibus aiiter 

loquare. Itaque, si librarii ita scripsissent : FalUei^t conari^ 

f MO minu»fiant : ex eorum temeritate hoc fructus capiamus, .ut 

minore negotio imitemur. Hoc igitur non negamus nos, versuum 

legibus duci nos ad verborum sedes investigandas : sed in eo 

uUam esse utilitatem, hoc negamus : immo vero conducere inter* 

dum magis, si transposita sint, quo ordine orationem nostram 

instituamus. Sed profecto hac opera plus fuit laboris sumtum, 

quam captum utiUtatis : ut non sine causa miraremur, summos vi- 

ros tantum studii in dimetiendis iUis versibus posuisse, Priscianuro, 

Donatum, Asperum, Jubam, Scaurum, Probum, Sulpicium, Var- 

ronem ipsum. Quorum frequenti^s cum mihi in mentem venit, 

apparet illico aut obscura dUigentia, qui infecto negotio eguerint 

successore ; aut res ipsa perdita, quse vel ab uno alterove tanto- 

rum virorum nequiverit confici. Quare ea quoque causa, sed po<* 



BE GOMICIS OlftlBNSiONIEUS. 137 

tissiiniim ca, iaquaoiy esne poHiit, ut ad hanc contemplationeoi 
stadiam nottrum adhiberemus. Neque enim sola rei petenda jam 
est oobisy sed ipsa contentione de clarissimis anctortbuB victoria 
reportanda. Atque, ut eorum judicia hac quoque in parte emen» 
demuSy simul ad hanc operam incitemus ingenia literatorum : ut 
non minimam pronuntiandi rationem ex hac commentatione con. 
sequi sese posse putent : quemadmodam cum intellexerint neque 
aspirationemi neque sibilum, neque mutam inter se conspirare 
potuisaey ut prima syllaba in voce hac, ' isthic,* prodaceretur. Qua 
in voce eadem qui patant sibilum eztrudi in pronuntiando, neque 
morein servarunty neque etymologiam observarunt. Nam .£oles, 
qnos Latini maxime sunt imitati, quod alii ioBKop dicerent, ipsi 
hXiy pronuntiabant : ita in verbo, ' isthic/ satius fuit mutam 
abjicere : et fuit ratio : nam * is ' pronomen integrum manet : 
caoda antem illa, quam vocant syllabicam adjectionero, nullo dis- 
peodio expuncta etiam leniori relinquit locum conjunctioni. Prm- 
terea multis in locis animadvertas, posituram consonantium non 
producerevocalem: sed suapte natura niti brevitate : ut: in, sed^ad, 
quod, aliud, simul : in quibus qui putarunt oportere postremum elidi 
elementum, veheraenter errarunt. Sed longe facilius in disjunctis 
vocibus coneptam vocalem tenuere, quam in conjunctis. At in con- 
juoctis ita pronuntiabant, ut positura nihil afferret mom brevitati. 
Sic 'ioaidias ' et 'ioferos' primam producere dixerunt : * indicatio- 
nem ' autem et ^ incautum ' corripere. Quare, si hoc in uno traotu ac 
teoore faciebant, multo commodius interposito eo intervallo, quod 
separatis vocibus debetur, efficere debuere ; nam, si dicas, * in 
sedibus/ atqae ibi prsspositio brevis sit, qum in ea compositione 
longa fuisset; quanto aptius brevis erit, si dicas, ' indiem : ' qum 
si componeSy brevis quoque erit? PrsDterea animadvertemus, 
quam celeriter multas vocales pronuntiando expediverint, ut etiam 
cum sequentibuB obscurarint. Sic enim in illis : scias» busb, tum, 
fuit, dieSy Deos, prius : quse efficiebant monosyllaba : ita ex duobus 
comparativis, potius, melius, dnos constituebant pyrrhichios. Nam 
quemadmodum meosuremus versum ilium ex Andria? * Dabit 
nemo : inveniet inopem potius, quam te corrumpi sinat.' Necesse 
eoim eat ex duabus vocibus his, * potius, quam,' unum pedem 
fieri : quod ut efficias, multa prius ac mirabiii eget interpolatione. 
Ergo vulgo ita qaoque locutos puto, non laturos scenarum barba- 
riem, qum de medio sumeret sermonem. In hac tamen re et dis- 



138 JULIUS GiESAR 8CALIGER 

ceptarunt multiy et non pauci erraruni: sicut et ilH, qui reddeie 
voluerunt rationem Tersuum : cum alii essent curtissimi, alii adeo 
longiy ut mibi libeat cum Plautino trapezita jocari, dum unum 
•cribo, explevit mihi totas ceras quatuor : quantus ille est ex Eu- 
nucho : ' £t magnifica verba : verba dum sint ; verum, si ad rem 
conferentur, vapulabit/ Quanquam, hic quoque ab illis dissentio, 
aioque duos versus esse : priorem trochaicum dimetrum brachyca- 
talecticumy alterum octonarium. Nam sic pronuntiavit, ut, cum 
dixisset» ' Et magnifica verba/ substitit, affixitque ibi propositum 
in verbis : postea simul cum re mutavit sententiam, ut pro factis 
facta redderety et verbera minitaretur. Priscianus distinctionis 
causa breviores insertos versus dicit. Verum neque iUe, distinc- 
tio h»c quid esset, declaravit : neque nos, quid sibi velity sane 
scimus. Nam qum distinctio esse debet, non solum eadem in 
scena, sed etiam persona? quseve in prima scena gravissimse 
Comoedise Amphitryonis ? Ipso enim ingressu statim nusquam sibi 
constat. Aut qualem in ea scena, in qua Pamphilus de patris 
duritia queritur ? qui in eodem argumento propositoque perstaret 
conquestionis, et tetrametris illud inseruit dimetrum : * Quod si 
fit, pereo funditus.' Alii, ut sibi videbantur, acutiores, e rebos 
ipsis duci, non solum pedum statum, aut cursum, sed etiam ver- 
suum tractus prodidere : in re perturbata mutari versus, pedesque 
ipsos confundi : in celeritate trochaicos trudi : gravibus personis 
•tatarios sermones confieri ex spondseis. Afferunt huc non tam 
pro teste, quam pro judice Virgilianam prudentiam, divinam illam 
•ane mihi : qui rem verborum nitore ac «umerorum concinnitate 
oculis subjiciat. Ego vero, ut horum diligentiam veneratus sum, 
quam equidem tanto studio in meis poematis exprimere conatus 
fuerim ; ita in Comoediis falsam simul atque supervacaneam aninv- 
adverti. Nam, si in personarum statibus diveisis, si in contra- 
riis negotiis, si in Fabularum partibus^maxime inter se dissimilibus, 
idero pes, idem pedum ordo, idem carminum genus ostendatur ; 
jam nuHa causa est, quin horum sententia, tanquam vana, exploda- 
tur. Ergo in divina Fabula, ac vere thesauro, quam levi nimis de 
causaTrinummum in8cripsitPlautus,protasis trimetro iambico tota 
constat: item epitasis, tum catastrophe ; Stichus e contrario, tota 
trochaicis longis. In Mostellaria adolescenti Philolacheti, homint 
perdito luxu, atque otio comipto, quique unaro modo rero ageret, 
ut inserviret ventri, dati venus sunt omni pedum psene genere 



0B GOMICIS OIMBNSIONIBUS. 139 

pleni. Traniont aotem serTO trepido, in re desperata» versus com- 
posttiy atque sibi ipsis constantes. Seni Teuropidee, Wro gravi, 
parco, l»to, aucta re, amoto maritimornm metu periculonim» sena- 
rii iambici. Quid gravius Ampbitryone ? quid magis statarium 
quam finis Fabul» conyersflo ? concluditur tamen Fabula trocbai- 
cis. In Sticbo autem tam iambis potant, quam trochsis. Gur- 
gulioy currens in re noyay noTO nuntio ?ehitur trochei rotis. At 
Acanthio in Mercatore haud absimili in re quadratis utitur iambi- 
ds : at iisdem in Terentiana Phormione Geta pari in negotio. 
Ergasilus vero parasitus in Captivis» tam trochaicis, quam aliis : 
cum tamen similem ageret cursuram. Quemadmodom et Dina- 
cium puer, in Sticho» nuntii auctor novi, utrisque mistim usus est. 
Prseterea trochaicis Harpax Cacula militaris in Pseuduloy dum 
lenonem quaBrit. Trochaicis Erotium meretrix in Mensechmis, ul 
obsonium comparandom curet. At e contrario trochaicis Lysi- 
teles adolescens, et gravisy et frugi in Trinummo : et Chremes 
senezy Tir bonus, ac prudens in Andriay seria in primis de re» 
patemo animo, constanti conquestione. Quod si ad Danm re- 
spidant, qui sequenti scena jam otium atque tranquilUtatem impe« 
lando sibiy bellissimos fundit trochaicos» jam ipsi illa de celeritate 
aliqnid consultius remittant. Poetas profecto istos comicos nos- 
trates, ut in menf em venerant, res arripuissey eisque numeros ac* 
commodasse reor. Isti veio legumlatores novi, plerique hoc suis 
obtinent ingeniis peenliare : semel alicubi si quid deprehendere, 
illieo pro lege habent. Atqui longo multoque opus est studio» 
est opns consilio prudenti, acri judicio opus est : quanquam equir 
dem non negarim, Fabularum initiis, ubi animos auresque specta- 
tomm trimetris versibus imboissent, ipsi sibi suo quasi jure 
agerent, deinceps interspersis alicubi ejusdem generis senariis, 
idque neque semper, neque coactos, neque consulto factitasse ex* 
istimamus. Fuit tamen hoc illis in more positum, ut narrationibus 
trimetros majore ez parte adaptarent: neque solum in argu- 
mentis, aut prologo, aut protasi, sed etiam apud personas eas, qum 
etiam alind agerent. Qoemadmodum cum Davus in Andria, de 
aliis rebus loquens, alia utitur versuom dimensione : ubi ad nar- 
rationem deventum est, de navi fracta apud Andrum, ad tri- 
metros divertitur : ^ Ad hisc mala, hoc mihi accedit etiam : hmc 
Andria.' Eadem diligentia in epistolis. In Pseudulo ab longis 
in senarios deflectitur. In Asinaria quoquCi quod pactom con- 



140 JVUUe CJBSAB 8CALIGBR 

scriptttin est inter adolescentem et lenam, senariis expletur : qno- 
niam sit narratio qundam : quauquam ne hic quidem semp^. 
Nam longis yersibut narrat ia Rudente Cirippus, eventit fortunfle 
sese bene acceptum. At in eadem tenez somnium trimetris. Ex 
utrisque vero, atque etiam aliit mistis Sosia Amphitryonis : quan- 
quam, ubi ad manus ventum est, iamborum vim atque alacritatem 
minutiore gyro ilectit ac vibrat. Cum igttur tam inconstantem le- 
gem videamusy ut illis poetis neque cur» fuerit, uti facerent, neque 
salvo puri sermonis nitore efficere potuere, uti numeris essent 
astrictioribus ; nos sic inventa, aut quemadmodum existunt, per- 
mittamus, aut si quid sinistri sese offerat, ne odiose extorqueamus : 
prsesertim cum lioentiee vitium cum Gr»cis, unde sumsissent» sibi 
commune, licentia, uti solet, auxere. Illud vero, quod aliqui dn- 
bitando, quidam etiam asseverando negdiant, Fabulas Terentianas 
trimetris circumscriptas, falsum esse deprehendimus. Nam et 
apud eum poetam plus esse hujus carminis invenies : et contrsy 
apud Plautum quadratos, aliaque longiorum genera. Andria psene 
ex flsquo divisa in utrumque genus est. Haud enim ita muUo ab 
longis senariorum numerus superatur. In Eunucho, et Heauton- 
timorumeno, item. At in Adelphis pmne ex quadrante longi ab 
senariis exceduntur. Phormionem potior senariorum numems 
conficit. Hecyra laxior fabula, ac pedestrior est : itaque, omnium 
Teientianarum, ad sermonem quotidianum quam proxime aocedit: 
est tamen in ea senariorum plus tertia parte. At contrdi, Plautina 
Amphitryo, et Rudens, vix totus quadrans expletur senariis. Asi«> 
naria, Epidicus, quam tantopere ipse auctor laudat, Mostellaria, 
Mensechmi, Miles, Mercator, Pseudulus, Aulularia, Casina, Gur- 
gulio, Bacchides, aut ex utrisque eque constant, aut etiam minus 
habent senariorum. Captivi vero, et Persa, et Poenulus plns di- 
midio textm sunt longis. Trinummus legebatur hactenus tota 
quadratis, aut non multo brevioribus. Eam nos ita restituimus 
pristinee sinceritati, utad quingentos senarios excusserimus. Quo- 
rum tamen numero prsestant longi versus duplo. Quam operam 
etiam cum Trnculento impendissemus, paulo minus ducentis re- 
formatis, tantam longiorum invenimus multitudinem, vix ut illorum 
hi essent pars quinta, Atque is labor non temere susceptus est : 
cum tam facile mendacium Quintiliani auctoritate tegeretur. Nam 
isti magni viri, dum nihil inexcussum volunt, et fastidiunt leviora, 
plus profecto nominis usurpant, quam ponant opers?. Quemad- 



DB COIIICIS DIMKNSIONIBUS. 141 

modum PrisciaDUs quoqne, coi de anapMto sententia excidit satis 
absurda, cum dizit: Erit autem probabilis iambicus versus, et tra- 
goediiB aptus, si secundum et quartum pedem non alios feceris, 
quara iambos, aut enm, qui tribrachys est, aut anapsBStus : quoniam 
sunt pares. Qaa enim audacia fretus anapcestum tribracho parem 
dizit ? Nam quod ait paribus sedibus anapnstnm recipi, Terum 
est. Sic enim extat in Pluto Aristophanis : 'fif S^^yaXiov itpdyfA* 
lartr, i Zt^ Ka\ 6eo/. Et bis in eodem tctsu : 01 i' i^p4worro, 
k' ehK ibSwvr /i' opfy Iri. Verum hoc est illi adeo frequens, nt 
nullus pudor Latinis sit jam futurus, quibus linguffi ratio persuasit, 
ne hoc attentius curarent : preesertim cum Tragoedia quoque hoc 
admiserit, gravius sane ac longe castins poema. Observantior 
Sophocles : Enripides minns obnoxius : nam roinus pepercit i}Ks 
sedibus : rX6rrav i' iwiofHc^aoffay Ihf^ rfjt fptv6$, £t in Hecuba : 
Kec cftiKpov ^oifUf wdvr* hv iipKovvrM l^o*. Neqne solum anapse- 
stnm paribus sedibus posuit iUis, sed etiam in ultimay ut in Oreste: 
AlrrovpyoSf oiwep rac fi6voi vLiovat iroXtr. Quem si tribrachyn 
voceSy syllabam nunc respicias, non legem illam, qua nltima habe* 
tur indifferens. Erasmus autem recte sedibns iraparibus dicebat, 
pro iambo receptum spondeeum, dactylum, tribrachyn, anapsBstumr: 
proeeleusmaticnm autem omisit, quoniam excidisset memoria : et 
ereticumy qnem sane putaret non admitti. Nam, si in eam sedem 
posse recipi sperassety non multa carmina subvertisset. Proceleus- 
maticus autem proxime ad naturam dactyli accedit, differens syU 
labarum numero, temporum tractibus par. Tribus autem modis 
excipitur pes ille. Aut enim molUs est, atqne adminiculis quibus- 
dam umiHor factiis dactylo : ut, ' Oenna labant :' ' Ariete V * Pa- 
rietibus.' Dnabus enim vocalibus constitutis, prior consonantis 
vim quaodam videtur obtinere. Aut est apertior, ut in versu En* 
niano : * Capitibus nutantis pinus, rectosque cupressos.' Aut est 
coactus, ademtis consonantibus quibus syllabarum brevitas impe- 
ditur : cujnsmodi est in Andria : ' Sine invidia laudem invenias, 
et amicos pares.' Itaque ad eum versura cum devenisset Eras- 
mus, neque agnoscere veliet procelensmaticuray quem in suis 
legibus non constituisset, et putaret duriuscule fieri, si iBoli* 
cum digamma auferretur, ut exiret proceleusmaticus ; sus« 
tulit tamen, ut exciperetur tribrtichys in duabus prioribus 
syllabis hujus nominis, ' invidia, ' et ex duabus poMremis 
vocalibns una syllaba concreta esset. VennHy ut in natnra, ita in 



142 JULIU8 CASAR 8CAU0BR 

arte illius imitatrice facienduVn nobis ett, nihil aut otiose, aut 
superfluo agere. Ergo, ut constet ratio dimensionis, si recipias 
proceleusmaticum, unum tantum moliris, cum tollis digamma. 
Si malis tribrachym, et hoc tibi idem curandum est, ut toUaa : et 
pr«terea duabus coofertis syllabis obscuranda oratio. Nam, si 
nihil refert pronuntiesne ' invidia/ an ' invida/ quid intelligamus ? 
quod si (ac verius quidem est) ita pronuntiemus, ut quasi sonum 
consonantis prior vocalis obtineat, jam non sit tribrachys amplius, 
sed anapeestus. Nam ita pronuntiari in quibusdam proceleusma- 
ticis jam diximus, et apparet ex illo versu Poetee : ' Stellio, et lud* 
fugis congesta cubilia blattis.' £t apud Horatium : ' Ut Nasidieni 
juvit te coena beati.* Nam idem nomen aliter : ' Nasidienus ad 
hsec.' Quare in priore versu, omnes erunt spondeei prseter quinr 
tum. Sic enim etiam CatuUus, ' pituitse ' primam cum produxit : 
' Mucusque et mala pituita nasi.' Non corripuit Horatius : ' Nisi 
cum pituita molesta est.' Sed trisyUabum posuit : ita ut media 
litera iEoHcum sit digamma : quod et elicitur ex judicio iEHi Sto- 
lonis, qui a petendo vitara duci ratusest Verum quod in * invidia' 
fecity ut unam ex duabus effioeret syUabam, commodius confecbset 
in * injuria/ illo versu : ' Quo jure, quaque injuria prsecipitem me 
in pistrinum dabit.' Sicut in ' perfidia/ Prologo Amphitryonis : 
* Non ambitione, neque perfidia, qui minus.' Id quod si animad- 
vertisset, non sustulisset pronomen * me,' quod magna cam em- 
phasi ac gestu ad timorem personse positum est : et omnibus in 
exemplaribus legitur. TolU autem iEloHcum elementum in ea voce, 
palam est etiam versu iUo Phormionis: ' Qui ssepe propter invidiam 
adimudt diviti.' Neque enim mirum est adventitiam literam de 
medio toUi quasi peregrinam. £st enim *video,' tiw: sicut in 
verbo * vivo :' fuit enim /3iw : eo versu : ' Liberius vivendi foit 
potestas, nam antea.' Puto enim non admodom vegetam conten- 
tamque fuisse Hteree iUius pronuntiationem, sicuti neque in * ovo,' 
neque in < ove,' cum Ubitum esset : quee, ut asperrima est apud 
Germanos, ita psene vocaHs apud Vascones, non consonans : ne- 
dum ut duplex uspiam ait. Sed nequaquam par ratio fuit aut 
necessitas, ut eUderetur idem digamma, in verbo hoc, ' inveniet,' 
eo versu ex Andria : ' Dabit nemo : inveniet inopem potius, quam 
te corrumpi sinat.' Nihilo enim mutatur versus dimensio, tfive 
toUatur, sive reUnquatur : quare, contra quam sensere, nuUo pacto 
debeat toUi. In conjunctione quoque hac, * enimvero,' durius fit. 



DS C0M1CI8 DIIIBNS10NIBU8. 148 

si eximatur. Quid eniin esset, 'enimero?' Sed anam tyllabam 
fuissey * enim/ cum yelient arbitror : siquidem Oroecum fuit T/f, 
fyj. At quasi pro consonante accepere, ut ostendimus, in ' Stellio/ 
'invidia/ 'injuria/ Quod si cui paulo asperior videatur pronun- 
tiatio ; is non meminit, ea ratione, ' cui ' esse monosyllabum : et 
' Pompei' disyllabum : et ' Cai ' monosyllabumy et ' hui :* et, quod' 
omnium durissimum est, *huic/ Proceleusmaticos autem aliis 
duobus versibus animadvertere quidam, utroque ez Andria : ' Mala 
mens, malus animus : quem quidem ego si sensero.' ' Tibi gene- 
rum firmum, et filiee invenies virum.' Ac de priore quidem non 
est disceptandum. In posteriore autem molUor est : propterea 
quod antiqui pronomina, ' mi/ et * ti/ monosyllaba pronuntiabant 
ab JEolensibus accepta, itoX^ ro\ : tu, rv : rk^ te. Sic enim in Our- 
gulione accipiendum est : ' Curato : ego tibi quod amas, jam huc 
adducam.' ^Tibi' proceleusmaticum hic quoque facient, neque 
errabunt. Hoc tantum agebamus, ut intelligeres secundiorem 
fluxum earum syllabarum ad proceleusmaticumi quarum duss in 
unam redigi atque coalescere possint. De cretico autem, quem 
isti omni conatu subterfugere, pluribus rationibus atque exempiis 
est disputandnm. Nam, si in heroicum admittitur, si in Tragoediay 
quod est poema clarum, nobile^ elatum, castum, locum invenit ; 
quare in medium ac vulgatum sermonem non recipiatur? Est 
igitur apud Poetam : * Et naufragnm Scyllaceeum.' Dicent non 
fuisse emendatum librum. At Vari et Tucc» judicio emendatum 
fuit hoc. At est in emendatissimo libro Oeorgicon, quod supra 
adduximns : * Stellio, et lucifiigis.* At est Euripidse cum alibi^ 
tum in Hecuba : AvoTy hk waihoiv liio i^ccp^ raro^ai. Cum tauien 
dicere potuisset : vaiioir hvolv. Itaque nos quoque in Nemesi» 
studuimus gravitati, et auribus : * Heu g^nus nefandum.' Nam, 
abjecta inteijectione» exsanguis oratio est : item si dicas, * Heu 
gens nefanda.' Et alio loco posuimus, ' sinistra :' potuisset dici, 
' scseva.' Sed paucis aures poeticee datee sunt. Prsatereay si dac- 
tylus et anapsestus in iambi loca suffecti sunt, quorum utervis una 
iUum et syilaba et tempore superaret, quare eam licentiam sermo- 
nis eadem puritas non coegerit recipere quasdam voces, in qulbus 
esset creticus ? prsesertim cum e puris creticis aliquot versus con- 
stent. Prseterea, ea nomina, verbaquCy Deus, dies, fuit» mea, sua, 
tua, eo pertinent, ut, cum coUectionem in unam syllabam patian- 
tur, doceant nos in cretico idem quoque fieri posse, ut emoIIiaDtur 



144 3ULIDS C^SAR 6GALI6BR 

pronuntiatione. Ad hsc» si omnium morostttimas pes, ac peene 
feruSy iLvr%fiaKx^oSi in heroicum receptus ett apud Homerum ; cum 
Aiyvmoy, et iipiporftra, facit ut dactylum primoribus syllabis am- 
plectantur, nulla causa est, quin rationes etiam auctoritatibus 
fulciantur : quas Erasmus si diligentius recensuisset, non transtu- 
lisset preepositionem, ^ez/ in Eunuchi prologo : sic, ' Qui bene 
vertendo, et eas describendo male, ex Greecis bonis, Latinas fecit 
non bonas/ Quod equidem ut non improbOy ita consilium non 
laudo, quo adductus est, ut id faceret, ob amphimacmm vitandum. 
Aty si his rationibus non acquiescat, exemplis saltem credere co- 
gatur: ques quanquam habebam pane infinita, tamen et multa 
omisi, in qnibus possent tergiversari : et alia firma peene innumera, 
ne teediam parerent. Paucis igitur contenti simus. Ex Hecyra 
igitur cum illud possemus adducere : ' eam calamitatem yestra 
intelligentia :' supersedimus dnabus de causis : quoniam et ipsi 
liquidam non geminant in postrema dictione : et nos, pronomen, 
quod primo loco positum est, monosyllabum agnoscimus ; quare 
audiamus ex Asinaria : * Forte si tussire occoepsit, ne sic tussiat/ 
Puto autem sic legendum preecipient : Fon si tuisire. Nam ii 
magis enint ferendi, quam qui putabunt conjunctionem, si, corripi: 
ut in, nisi, et in, siquidem. Quare alia queeramus. Ex Gurgft* 
lione : * Sitit heec anus, quantillum sitit ; modica est ; capit.' Item 
in his duobus, binos : ' Peryelim sepultam : sed quom adhiic naso 
odos meo.' ' Sedatum te : quam longe a me abest : lumen hoc 
vide/ Videamus alios muttos, in eadem : ' Sed grandiorem gra- 
dum ergo fac ad me obsecro/ Ubi, fac, longum est contra recen- 
tiores. * Salve anns : egon' salva sira, quee sicca sum siti ? Jamne 
ego huic dico ? quid dices ? me periisse, age.' Item ex Andria : 
' Sive ista uxor, sive amica est, gravida e Pamphilo est' Quo e 
versu ut creticum tolleret, non veritus est universee orationis de- 
trahere omamentum: pronomen illad scilicet, quod in secundo 
ioco statim legitur. Videamus ergo etiam ex Eunucho : ' Quee 
cum amatore suo cum coenant liguriunt.' Nam hic non possumus 
efibgere, quin aut prima in sede creticus sit, aut in quinta ; nam, 
si secundam vocem non collidas, sed integram relinquas in dimen- 
sione : sicut frequenter fit, et Plautus voluit sibi licere in Pseudulo: 
' Si de damnosis natis, aut de amatoribus :' creticus sit inevitabilis 
in quinta. Nam prima syllaba natura, non positione longa est. 
Coenare enim mediam natura producit. Sin collidas, jam in prima 



DE COMICIS DIIIENSIOMIBOS. 145 

sede hoc erenial, eadem ▼alidistimus ratione : qualis etiam ex 
Heautontimorumeno : ' Itane comparatam esse bominum naturam 
omnium.' Quem versum qui trochaicam putent, nugas agant: 
bcec enim fug^ neque necessaria est, et est frastra. Nam in pro- 
logo Adelpborum, quce pars esse debet politissima : ' Indicio de se 
ipse erit : vos eritis judices.' In eadem Fabula : ' Quam aut hic 
nunc manere tamdiu : aut nunc persequi.' Inepte divertunt ad 
trocbaicos. Quid enim in illo dicent? * Ille fatilis, somnium : 
sineres vero illum tuum V Etenim trocbseos eztorquere nequeant 
ez eo. £t in Eanucbo: ' Sed neminem curiosum intervenire nunc 
mibi/ Qaem Erasmus versum pro senario imprudenter sese me- 
titum esse putat. Et in Hecyra : ' A Myrrbina boec sunt mea 
uxore ezorta omnia.' £t in Poenulo : ' Perque meos amores, per- 
que Adelpbasium meam/ £t in Ampbitryone : ' Inimicos osa sum 
semper obtuerier.' Item in Asinaria : ' Deam sibi invocet, quam 
lubebit, propitiam.' Et in Aulularia : * Nempe sicut dicis. quid 
hic ? non poterat de suo V £z Casina : ' Aut quasi lumbricus 
terram quidem te postules.' Sicut ez Captivis : * Inde me continuo 
recipiam rursuro domum.' £z Casina alterum : ' Quid facies ? 
concludere in fenestram firmiter/ Quod si dicant elidi sibilum, 
quemadmodum in Rudente : * Illustriores fecit fenestrasque indi- 
dit:' objicies illud ez Aulularia: 'iEdepol mortalem parce parcum 
prBedicas/ Quo loco si jurandi adverbiuro pronuntiatum autument 
ab antiqnis per medise syllab«e ezemtionem, alium opponas e 
Pseudulo : * Nunc tuo cum filio liber accubat : omnia.' Ubi si 
dtcanty ad, prsepositionem in compositione etiam correptam enun- 
tiari coosuevisse : quseramus nos, quare in alits carminura generi- 
btts nullis licuerit boc. Quod si respondeant in causa esse pedes- 
trem ac vulgarem orationem : bioc instemus nos, non valde meri- 
tun esse illins vilitatem^ ut tam accuratis astricta numeris creticum 
aspemaretur. Itaque verbum substantivum aliquando miris torsere 
modis : ut in Milite Plautus : ' Censen' vero adeo esse parcumy et 
misere vivere ? Dicas uzorem tibi esse necessum ducere.' Apertius 
vero in Gurgulione simplici sibilo pronuntiatur : ' Huic anui non 
satia est soli : canem esse banc quidem.' Ceterum quis ezimet a 
cretico Yersum illum ez Trinummo : ^ Sit tacitumitati clam fidei 
ac fiducim :' nm qui ad trocbaicam aram illam misere confuge- 
rit ? Quare illo obruantur ez Gurgulione, quem iambicus, ut sese 
in omntavertanty quin sit, efficere neqi^eant: ' Liberi lepos, ut Tete- 
Delpk, €i Var. Chu, Ttreni, K 



146 JULIUS OiESAR SCALIQBR 

ris yetutti cnpida sum/ Atque initio quidem arbitror ▼ocaliom 
tenuiorum moUitie factum, ut subirent pedea alieni : 8ic dicimus» 
XP^it, lltiKnMMu, w6\tWf wkimr i^ ut baccfaium etiam receperimus 
illoversu: ' Et Ifleveis ocreas lento ducunt argento.' At bunc 
yersum spondaicum pmtat Diomedes vir doctus : non male : ut 
mollior vocalis subeat fortiorem. Sic creticum interposuit, ut 
spondeum faceret in verbo, aureo. Quod si in Tragcedia cretici 
Bunty in beroicis bacchius et antibacchius, ut taceam anapfiestum, 
tum Homeri, Bop^ifs Zifvpds re : tum VirgiUi, ' Fluviorum rex Eri- 
danus :' non videntur fuisse tot monstra necessaria, quot isti exi- 
roendis elementis crearunt, in, quidem ; in, sicut ; in, simul ; atque 
aliis : neque excludendas integras fuisse voces, aut aUas spurias 
ingenuis supponendas, quod fecisse Erasmus et supra ostendimus, 
et ex his patet. Nam in Eunucho, despectam, posuit : despicatam, 
sustuUt : * Habeat despicatam, et qum nos semper omnibus cruciant 
modis.' Auxit etiam errorem alia culpa, cum ex eadem fabula ver- 
sum fingit ex putis creticis : ' Siccine agis ? quis tu homo es ? quid 
tibi vis ? quid cum illa rei tibi est ? ' Quem tamen iambicum 
quadratum agnoscas. Pari infelicitate et iUum ex Audria creticis 
conclusit, qui esset senarius integer : ' In denegando modo quis 
pudor est paululum/ restituta namque per initium preepositione, 
quam ille nimis confidenter sustulerat in prioris finem, toUes ilUus 
et errorem, et audaciam : simul deprehendes crassam culpam : qui 
creticum ex tribus vocibus confectum iri speravit illis, quis pudor 
est. Verum ille vir curiosior paulo fuit emendandis auctoribus. 
Nam et apud Senecam : ' Arcum intensio frangit, animum remis- 
sio: ' eum ibi dixit esse inversum senarium, atque ipse sicinvertit: 
' Remissio animum frangit, arcum intensio.' Dixisset commodius, 
quod ad pedes attinety sic legi posse : nunc, cum necessitatem 
afferty causam suam facit deteriorem. Nam et sic senarius est : et 
in aliis apud eundem auctorem senariis non observatas magis leges 
intelUgas, quam in ComcBdiis aut aliis Fabulis, unde iUe sumeret* 
Quod si acrius contemplere, longe conciAnior sententia est : quam 
deformat iUe inversione sua. Nam sententia, tametsi squalibr 
de arcUy et de animo, pronuntiat per contraria, tanien vult arcum 
referre ad animum, quoniam de animo queerit statuere. Itaque 
non ab eo incipere, sed in eo sententiam terminare oportuit : pree- 
sertim cum prseter expectationem de animo sentiat. Nihil enim 
mirumy intensione arcum, at mirum remissione animum frangi. 



DB COMFOIS DIMXNSIONIBU8. 147 

Qoare et creBcit oratio, et talis est, at quavis pedum dispoailione 

potior sit. Ita curiosa heBC ingenia sspenuroero judicio carent. 

De comicorum versuum materia, partiumque quantitate, satis dis* 

putaturo est; de ipsanim partium numero deinceps Tideamus. 

PrincipiOy quod antea in libriB de Arte Poetica Btatuimus, hic re- 

petendum est: Versus per initiacurtos fuisse, dnobus ad summum 

contentos pedibus. Id quod et ratione comprehenditur : siquidem 

partes toto corpore priores sunt : et exemplis : sic enim ortum 

esse* primum senarium in Apollinis pugna, quam cum Pythone 

conseruit, ez illa simplici acclamatione : i^ woiSiy. Quam cum et 

iterarent, et frequentarent, natum aiunt senarium : quo tantopere 

in snis oraculis postea ille celebrarit : l^ xaiav, lilwaidy, ii) wat&y, 

Qua de caus& apud auctores Fabularum, invenias unica voce con- 

tentum versum : ut in Eunucho : * Occidi.' Sed et monosyllabum 

interdum : - ut in Hecuba : ^ev. £t eadem geminata voce, dis- 

tinctm voces, ut in Pluto, ut in Oreste : i^ i» Et conjuncta : ut 

in Philoctete Sophoclis : 'ArrararA. Repetitis deinde tractibus 

productiores facti : ut in Nubibus : 'lov, M. Hoc quoque ita in 

Trinummo duplicatum fuit, ut dimeter fieret : * O Callicles, O 

CallJcles.' ErgOy cum duo pedum essent genera, alterum moto- 

riumy alterum statarium : qui versus ex motoriis constarent, in iia 

binos pedes singulis coUectos tractibus feriebant : qui autem e sta- 

tariis conflabantury satis habebant suum cuique sedi pedem referre. 

In priori classe fuit pyrrhichius : cujus versus Enopolios dictua 

est : quo usi surous nos toto poeroatio, quod dicaveramus Silent 

natalibus : * Modo citus ego pede celere magis ago numeros : 

Abeoqne Venere duce loca super alia volans.' Et Euripides in 

Oreste : Xp^r iftSXtri wore : 'AvaxiXaboy &vo X^eos. Ejusdem 

generis est, iambns, trochmus, tribrachus. In secundo censu 

spondseus habetur, dactylus, anapsstus, proceleusmaticus, creti«< 

cus, amphimacms, bacchius, palimbacchius. Neque vero sine 

ratione fnit hoc. In his namque vocibus, acoentionum natura 

quatnor, aut quinque temporibus frequens est. Ergo statarii ver- 

sus ez pedum numero nomen obtinnere : ita ut heroici, quoniam 

sex spondseis constarent, senarii dicerentnr : motorii autem non 

item : qui ob celeritatem satis habuerunt, ex dimidio tantum no* 

men sibi retinere : propterea quod bini prodirent simul : atque 

ita factum est, ut, quibus essent pedes bini» ii monoinetri voca- 

rentur: quibus quatuor, dimetri : quibus sex, trimetri: quibuft 



148 JUUUS CifiSAR SCALIGBR 

octo, tetrametri. Hec apud Grcecos. Latini anteni his nomiDi^ 
bus etiam alia addidere : non ab dimensionibus, qu» binos cape- 
rent pedes, sed a pedum numero, quaternarios, senarios, octona* 
rios : tanto commodius, cum unica voce etiam imparibns constitu- 
tos pedibus nominabant : quinarios, septenarios. Nam hos Greeci 
brachycatalectici adjectione agnoscunt, quanti sint. Octonarios 
autem etiam quadratos appellavimus : quemadmodum in cubica 
figura anguli octoni sunt : ita, cum eandem quadrantalem dice- 
rent, eodem nomine hosce versus insignitos voluere. Nam con-' 
stituta quadrata superficies, si fluat atque postea sistatur, quad-' 
rantal creat : quare corpus hoc Latini Greeca voce tesseram Toci* 
tarunt : non a laterum numero, ut quidam putavere, sunt enim 
sex : sed ab radice constitutionis : sic enim appellantmatheroatici. 
Prceterea, cum senarii plus in usu fuissent, primusque Boistus 
produxerit octonarios, ab illo tractu longos nominavere. Ergo 
neque Gellius Ennianos versus quadratos recte appellavit trochai- 
cosillos: *Hoc erit tibi argumentum semper in promtu situm. 
Ne quid expectes amicos, tute quod possis agere.' Neque Varro 
in septimo de Lingua Latina illos ex Eunucho : ' Heri aliquot ado- 
lescentuli coimus in Pirseo.' Siquidem Rufinus auctor est, eun- 
dem Varronem ita sensisse, versum seplenarium fieri, cum ad se- 
narium pes trisyllabus adderetur: additque exemplum iisdem 
numeris, ex Hecyra: 'Nam si remittant quippiam Philumenae 
dolores.' Non solum igitur a se dissentit ipse» verum etiam errat 
definiendo. Nam et major est septenario, et trisyllabus pes bac- 
chius prcesertim, iambo non solum est adventitius, sed etiam atte- 
rius tractus diversi, neque dig^us qui in iambici definitioneni 
admittatur ; et ridiculum est, non potius septenarium ex septenis 
fieri, sicut ex senis senarium, quam e senario et uno pede; tanto 
minus trisyllabo. Sed profecto magnos viros auctoritas seepe 
texit, etiam male sentientes : sicut Ciceronem quoque fugit ratio, 
cum in prima qusestione Tusculana septenarios vocat illos : * Heu 
reliquias semiassi regis denudatis ossibus, Per terram sanie deli- 
butas foede diu vexarier.' Erasmus, Varronem 8ecutus,tetrame- 
trum nihilo felicius explicavit illis verbis, iambicum tetrametrum 
interdum in fine fraudari una syllaba producta penultima, quoties 
iambico dimetro acctnitur dimeter catalecticus. Nam quid attine^ 
bat dicere penultimam productam? neque enim necessarium hoc 
est : quo loco et tribrachus esse potest et dactylus : quorum syU 



DB C0MIC18 D1MKN8IONIBDS. 14i) 

labtt po8trem8e breves sunt. Aut qoce est illa explicatio ? quaai 
cum dicas : Homini interdum pes deest, quoties integro semi- 
homine, alteri semihomini pes deest. At vero quis nescit tetra* 
metros, non e duobus dimetris, aed ez quatuor dtmensionibus 
constare? si quis vel partium consideret rationem, qnarum singulis 
«Bquale jus sit in versu : vel originem ipsam intueatur. Neque 
enim Boistus illeyaliusve quispiami dimetro dimetrum aptavit: 
sed trimetrumy quem tum longissimum invenerat, monometrum 
addidtt. Prseterea quisy hoc audiens, non putet esse nefas cabsu- 
ram facere in qninto pede? si quidem ez duobus dimetris tetrame- 
trum est oonsarcinandum. Quid qnod idem abusus est dimetri 
trimetrique appellatione ? namimprudenterversum illum ex Andria 
iambicum pentametrum dizit esse: ' Hoccine credibile estaut me- 
morabile?' qui esset trimeter brachycatalecticus. Neque enim 
idem esse ikhpovp et pedem, supra diximus : sed fiirpor capere 
motorios pedes duos : quare, si pentametrum iambicum exigas et 
a Gr«co poeta, et a Latino, tanto altero majorem ostendat : qnem 
errorem etiam in illo continuavit : * Novt rem omnem : sed est 
Simo intus ? est.' Ergo nihil mirum sit, qui motoriis pedibus 
auferat sua juray ad statarios iimnerito transferre. Illum enim 
versum ez Andria : * Ut malis gaudeant, atque ez incommodis :' 
ausus est creticum dimetrum nominare : qui tamen pes, cum non 
soluoi syllabarum numero, sed etiam temporum quantitate prolix- 
ior, quam spondsBus sit: quare solus unam dimensionem non 
ex|Jeat» si spondseus implet ? Eum tamen secutus Rivius, parem 
erroris admisit proportionem. Siquidem trochaicis anapsestum 
interseri nonnunquam scripsitcausaoeleritatis: quod dictum cum 
illo superiore mazime convenit : idem namque sentiunt : cum 
ilie creticum ad iambum, hic anapaestum referat ad trochseum. 
At qui pes ita esset quatuor praditus temportbus, ut di^o simul 
unam syllabam effic^rent plenam ponderis et gravitatis, non potuit 
inter cursores iilos annumerari : preesertim cum iambo similior 
esset anapeestus quam trocheeo : uterque enim a brevibus iocipit, 
in long^am desinit. Quanto enim gravior est iambus trochfleo, tanto 
est anapeestus dactylo. Quare non levi de causa factum est, 
ut gravissimi poematis g^vissima pars chorus ad gravissimi 
pedis majestatem sese conferrety scilicet anapeestum. Quid 
quod ille nuUam posuit rationem, propter quam trocheeus esset 
iamboTolubilior? At vero et nomen Greecum excitabat nos, et 
snberat ratio. Nam, qui et Syllabarom numeroi et temporum 



150 JULIUS GiES^R 8CALIGBR 

ratione par eflset iambOy non potuit eo esse celerior nisi sane tem- 
porum temporaque deferentium syllabarum situ^ qua una re illi 
iieret dissimilis. Trahit enim trocheeus ayllaba priore vocem ita, 
ut in posteriore emoUescat, ac quasi evanescat. lambus e con- 
trario, celeritatem professus» gpravitatem pnestat. Itaque sangrni- 
narius pes, et promtus-ad vulnerandum^ indicat et impetum primo, 
et statariam pugnam mox. Id quod Hipponax cum acerrimo 
ingenio vir animadverteret, quam rationem impetus in pede agno- 
visset, eam in peculiarem pedi versum transtulit : uty.sicut iambus 
in syllaba longa pertinaz pugparet, sic iambicus versus in longum 
pedem incumberet. Leviorem enim ratus iambum, quam ut ad im* 
pressionem faciendam satis esset, in quintam prcelato sedem, 
succedere ei spondteum fecit. Quare id quoque judicio consecuti 
«umus nos, propius ad naturam partium accessurum fuisse totum 
versum» si iambus imparibus, trochseus paribus sedibus constituti 
Aiissent. Cujus rei exemplum, quoniam res est minus ttsitata, e 
nostris poematiis subjiciemus unum ex iamhicis : ' Malis fortuna 
CornucopiflB fiindit : ' alterum ex trochaicis : ' Si plaudit malis 
fortuna, quid justis fit ? ' Qui flexus numerorum si cui absardus 
Yidetur, is meminerit aurium consuetudinem violentam esse: 
novaque atque inusitata non tam semper admirari, quam Sflspe 
respuere. Verum magnopere nostra interest, qui quoad licet Aris* 
totelis exemplo rerum causas vestigamus, venari rationem, 
propter quam, cum iambo sedem assignarent prisciy maluerint 
pares retinere. Nam, si in dactylico senario una tantum satis 
fuit, quinta scilicet : sive ilie fuit spondaicus, una item fuit satis» 
quippe sexta : quare trochflso impares, alias iambo constituere ? 
nam hoc sane prsBter naturam factum videtur. Etenim per initia 
si solisaut iambis aut trochaois versus constabant, videtur sane 
primam quamque sedem illos arripere debuisse. Quibus verbis 
ut respondeam, sane primum sic agam. Non esse rerum naturam 
secutos veterespoetas : multa illis pro libidine facta fuisse, multa 
fortuito excidisse, quse postea pro legibus probarentur. Unum 
illud satis constat, cum trochseo sedem primam retinerent, non 
inconsulto diversam ab ea, et aliis imparibus adverso pedi iambo 
assignasse. Quare autem hanc huic, illam illi reddiderint, sane 
haud facile est intellectu. Atque hic quidem ita sentit Priscianus : 
Quoniam, inquit, in secundo pede cura dimetiendo feriretur versus, 
minor ei loco mora debita est. Nam mihi contra videtur, majorem 
moram deberi in pronuntiando, ubi tempore ipso immoramur. £t 



DB C0MIG18 DIMKNSIONIBUS. 15L 

falsQBi esset ibi positam pedem, quoniam feriretnr : sed contra, 

verum esset» ibt feriri, quoniam pea poneretur. At hoc quarimus 

nanc nos, qaam ob causam ibi positus sit. Proetereay si ea ratio 

est» qaomodo constabit in trochaicity qni ibidem feriantur ? Ut 

igitnr queestionis rationem apud nos putemus, inteUigamas secun- 

dnm verborum inventionem esBe» ut a longia incipiamas, et in 

breves dedacamur. Nam, quanquam brevis syllaba natura sna 

prior eat, quam longa, quippe simplicior eat : tamen per initia 

inventionam eanctabantar primum : quee ratio est, at vocum fines 

in pronantiatione obscnreBtur. ita enim meditantis et consulti 

animi saspendere vocem, non prttcipitaTe. Quamobrem tam in 

versibos, quam in prosa orationcy postremarnm syllabamm hnbita 

ratio est nnlla. Trochseum ig^tur antiquiorem fuisse iambo/ et 

dactylum anapsesto par est. Ergo trochaicum versnm iambieo 

priorem. Quare, cam primse quseque sedes trochseo fuerint peca- 

liareSy altera illi relictse sunt. Prseterea, cam trochseus esset pes 

volabilis, statim sese ingessit in versum. lambus autem grassator 

ille idem fecit, quod civilibus in rebas plurimis consuevimns. 

In oratione ipsa, ut principiis gravis ac sedata sit, pugnam quoque 

cautitts aggredimur : tum illa incitatu effervescit : sic ad saltnm 

ubi comparamus nos, fortius pedem figimus, at statarise morse 

majorem impetum sabjiciamus. Sic Aristoteles, omnium bonanim 

artium dominus, motum omnem sub finem esse probavit concita* 

tiorera. Ita proposito spondeeo, et iambo, satius fuit ab hoc illum 

exctpi. Proeterea reeentissima quaque memoria fere metimur 

ipsas res : quare assignata prima sede trochaico, ultima qaoque 

necessario trochseo finitur. Quee sedes, primam dico, si iambi 

foisset, in ultima iambum nullum haberemus : nunc, ut in ea ille 

sit, pares fedes illi attribuend«e fuere: ut reoentissimo sono, 

quippe novissimo, aures spectatorum caperentur. Quse de universa 

re dicenda erant, fere babes, Sylvi : quare deinceps ad ea, quse 

particulatim animadversa sunt, descendamus. Atque equidem, 

nt sese offerent, ita ea describam. Sit ergo quod affert ab Adel- 

phico versu : ' Quid is fecit ? quid ille fecerit ? quem neque pudet.' 

Cum enim agnosceret senarium, neque rationem inire posset di« 

mensionum, abstulit alteram ex liquidis in pronomine, ille: id 

quod ut ego quoque fateor, et posse, et solere fieri : ita hic duo 

dico. Primum, ab eo creticum quarta in sede esse constitutum : 

qaem tamen pedem adeo evitaverit, ut everterit multa. Deinde 



152 JtJLIUS CA8AR SGALIGER 

versus aut ipium disjecissey aut aliorum incuria solutos pmter* 
isse. Sic enim legendi sunt : ' Quid tristis es ? rogitas me, ubi 
nobis ^schinus Siet, quid tristis ego sim ? dixine hoc fore ? quid 
is Fecit? quid ille fecerit? quemneque pudet/ Ubi verburaySiety 
unica syllaba concretnm fit. Sic etiam ex Andrife illo sibilum 
abstulit, non unde debuit : ' Quis igitur est relictus objurgandi 
locus ? ' Sibilum, inquit, in pronomine, Quis, eliditur. At vero, 
cum neoessario iambicus sit, nuUo pacto ad eum modum secare 
possis, sed ex participio toUendus est. Sed et iUum male dime- 
t^us est : * Periiy obsecro : tam infandum facinus mea tu, ne 
andivi quidem.' Quem dicit esse trochaicum catalecticum : cum 
sit integer quadratus iambicus» neque ad trochaicum torqueri 
possit. Sicut et prescedentem illum : ' Forte ad nos redierit : vise 
amabo num sit jam : faxo scias.' Nam, ut evaderet amphimacrum, 
non est veritus trahere sui trochaici caudam etiam ultra octo pedes : 
nisi arg^tety scias, esse monosyUabum ; sed, cum omnes iUi sint 
quadrati, etiam hunc iambicum malim, nuUa facta in prima voce 
coUisione : * Quo iUe abire ignavos possit longius, nisi si domum.' 
In Prologo autem Andriee, eo versu : ' Nam in prologis scribundis 
operam abutitur :' cum diceret vocis hujus, prologis, primam 
syUabam esse a Terentio productam, addidit sane rationem frivo- 
lam : Latina, inquit, consuetudine : quibus mos est eam prsepo- 
sitionem productam habere. Nam in Latinis verbis producant, 
in Greecis autem abstineant, nisi alia vis subsit: sicut inhac voce, 
ubi liquida iUa geminatur, sicutin Heautontimorumeno : ' Oratorem 
voluit esse me, non proUogum : ' et ex Prologo Truculenti : * Sed 
reUiquam dat operam, ne sit reUquom.' Et iUo : * Ut pernoscatis " 
ecquid spei sit reliquum.' Nam, nisi hoc soliti essent facere, 
mUle alim vie erant ad eadem peene verba versu condudenda, ut 
rem novam evitaret. Verum nova nequaquam erat : ^ed ab Ho- 
mero usque : nam in Hymnis fjiiXos, in Iliade eXwpia, atque alia 
produxit. Etiamque nunc multee nationes adeo crasse eam Ute* 
ram pronuntient, ut intus esse aspiratio videatur ; Gabali, Arvemi, 
Grseci, Germani, Ligures, Taurini. Ceterum etiam aiia ratio est» 
ut et versus iUe Prologi constet, neque Uquida g^roinetur. 
Sane, si eam vocem, quee in eo versu prima est, non coUidas : 
quod smpe aUbi et in ea, et in aliis factitatum est : sicut in Eunu- 
cho : ' Una ire cum amica imperatorem in via : ' in secunda enim 
sede dactylus est, neque prcepositio coUiditur : ita in illo si con-* 



DK OOMICIS DIMBNSIONIBVS. 158 

jtmctioneiny nBm, non coUidaSy nihil innovabis : pratertim cnm 
in promtu habuity ut pro, nam, subjiceret, namque. Verum, ut 
diximus etiam in alio Proldgo idem factum est, ut geminaretur, et 
recte : minus vero recte a Donato in Hecyra Prologo : ' Prope 
jam remmotum injuria adversarium/ Nam, tametsi geminari con- 
sneTisse fatemur, tamen non eum fuisse locum, eam a£fectandi 
nof ationem, qui sibi iambum, quandocumque posset, ascisceret* 
Sicuti non minus infeliciter Priscianus : qui, cum, redducit, gemi- 
nare mutam diceret, idque exemplo probare vellet, attulit dime* 
tntm Horatianum ex Epodo : * Redducet in sedem vice/ Nam 
quid aiaty si negem ? neque enim necessitate pedis persuadebitur 
nobis. Quid si contendam non esse factum ab Horatio, qui, quoad 
potest, iambos etiam aucupatur? Quare igitur abjecerit genuinom 
pedem, quare admiserit spuriam literam, ut illum exduderet? 
Melins fecisset, si ex Hecyra illud : ' Remissam opus sit vobis, an 
redductam domum/ Neque mirum, quse in» reddo, geminetor. 
In scena quoque primi actus quinta, cum Pamphili orationi inter- 
venisset Mysis, atque suis uterque seorsum affectibus uteretur, ver- 
sus interseruit diversos quoque Poeta, quos Erasmus confudit: 
sic igitur legendi sunt : ' Hoccine est humanum factum, aut incep- 
tnm? hoccine officium patris? Quid illud est? Proh Deum afeque 
hominum fidem, quid est, si non hsec contumelia est ? ' Sic enim 
etiam alio genere Mysis utitur iterum : * Miseram me, quod ver* 
bum aodio ? ' Cui respondet illud Pamphili : * Quod si fit, pereo 
funditus/ In eadem autem scena Tersum iUuro : ' Proh Deum 
atque hominom fidem, noUone ego:' appeUat dimetrom pede 
redundante, laxe sane nimis. Nam quamobrem non quinarium ? 
qoare non trimetrum brachycatalecticum ? quis unquam audivit 
versum uUum pede esse redundante ? nonne ipse ille versus talis est 
hoc ipso pede, quem dicisredundare ? lilud queque male dignoscere 
visi sunt : cum actus secundi putarunt initium, caudam esse postre* 
mi versuSy quo clauditur actus primus : sic : Ne ad morbum hoc 
etiam ; teneo : quid ais, Byrrhia ? ' Nam, ut hoc primum dicam» 
mnlto satius est, ut initia actuum integra sint, quam fines. Deinde 
apparet properatio in Myside abeunte, ut Glycerium consolaretur. 
Itaque abrupit sermonemy atque abiit. Praterea inter actus Vetus 
Comoedia interserebat wpoop^fiara, chorosy deverbia, apostrophasy 
atque alia ejusmodi. Nova Comcedia raro gregem, nisi in fine. 
Aliquando etiam Choragum legimus apud Piautum. Omnino 
aotemtibicen canebat: quod e Psendulo licet perspicere : * Dum 



154 JUL1U8 CMS/LK SCALI6BR 

concenturio in corde BycophantiaSy Tibicen vos interea hic delec- 
taverit.' Tanto igitur intervallOy qnomodo Charinus Mysidis ez* 
plesset versum, quem non audiret ? In eadem vero scena, ita per* 
verse legit, ut alterum novenarium faciat, alterum, senarium 
relinquat : sic : ' Qucbbo eedepol, Charine, quoniam id fieri quod 
vis non potest, velis Quod possit : nihii aliud nisi Philumenam 
volo.' Cum tamen duo priores optimi sint octonarii : sic: ' QuflBso 
eedepol, Charine, quoniam id fieri, quod vis, non potest, Velis 
quod possit: nihil alind nisi Philumenam volo/ Etiam prlore 
consilio monometrum vocat illum : * Ah quanto satius esL' Di- 
meter enim est brachycatalecticus. Sed et nulla necessitate mu* 
tat, abi, in, abin% sive, abeas, cum frustra putat alioqui ccmstare 
non posse versum. Nam et trochaicus est, si coUidas ; et iam- 
bicus, si non collidas : nam et maxima est vis ejus vocalis qutt 
est ultima in verbo, abi. Sic Virgilius, eo pulcherrimo versu, quo 
Theocritum cemulatus est : ' Ut vidi, ut perii, ut me malus abstulit 
error.' £t aspiratio prohibet coUisionem : sicuti ilii : * Hecyra 
est huic nomen fabulse, hsec cum data est.' Sic imprudenter 
nimis elidit sibilum ex pronomine iilius versus : * Sed istud quid- 
nam est ? hodie uxorem ducis ? aiunt* Pamphile.' Qui tamen 
rotundissimus sit octonarius, neque usquam coactus. Nam quod 
xnonet, in nomine, suspicio, tertiam afine produci, verum est: 
sed neque nova res, neque sine ratione; nam et Pkutns ita 
scripsit : < £t ne in suspicione ponatur stupri, £t dandestina 
ut celetur suspicio.' £t satis liquet coaluisse duas vocales 
in unam. Namque ab eo, quod esset suspidtnm, suspicitio 
fnit: itaque, cum erit brevis, tunc intelligetur syncope: cum 
longa, synseresis : ex eo quoque versu in Andria : ' An non 
dixi hoc esse (iiturum ? dixti qnid meritus es ? crucem.' Prisci- 
ani auctoritate dicit toUi verbum substantivum. Quo in loco 
roihi obiatam sentiam occasionem duos simul emendandi magnos 
viros : illum qui errarit, hunc qui non correxerit. £st enim inte- 
ger octonarius. Illud vero ejus proprium est, cujus culpam in 
aliuro transferre nequeas. Nam verbum substantivum, afiuerunt, 
trisyllabum professus est eo versu : * Curo in pariundo aliquot 
affuerunt liberse.' Qui tamen versus senarius iambum habet in 
quarta : ferendus tamen erat quasi lapsus, nisi altero errore 
culpam cumulasset, cum primam auferri jubet syllabam ex eo 
versu : Aufugisttn' ? hera, factum : satin' id tibi placet ? ' Integer 
enim senarius est, etiam citra ablationem, spondseis duobus, ana- 



DE OOMIOJS DIMBN8IONIBUS. 155 

peesto, duobut dactylis, et postremo iambo. Ibi temere transfert 
syllabam inferioris in superiorem: contra debuit transferre in 
Hecyra, neque transtulit : * Qufle dico parvipendent : porro boc 
jttrgium ad Uxorem, beec cujus fiunt consilio omnia:' sicut 
inteijectionem quoque debuit atcribere priori versui in Adelphis, 
ut sic legeretur : ' Syre, pr«eceptorum plenus istorum ille : phy, 
Domi habuit unde disceret : fit sedulo/ Restituisset etiam in 
Hecyree versu verbum, ut sit septenarius» ac par priori : sic : * Te- 
cnm ferantur : dixi : ita ut jubes faciam, pater*' Non debet errati 
censeri loco illud in Andria eo versu : * Tu rem impeditam, et 
perditam restituas ? hem quo fretus sim/ In quo dicit, hem, 
eztra versum ab alio additum potius : quam positum a Poeta : 
cum tamen mutila sit sine eo sententia : et sibilnm elidi videmus 
etiam in multis locis. Sic audacter nimis aufert verbum, cupio, 
ez illo Eunuchi : * Cupio aliquos parare amicos beneficio meo/ 
Cum tamen commodius eximeret vocem sequentem, sine uUo car* 
minis detrimento» etiam sententia rotundiore. Sed aut sit proce* 
leusmaticus primus pes, et alter amphimacrus : aut pronomen 
possessivum : quod postremo in loco est, demittatur in versum 
altemm tubsequentem, qui nihilominus sit senarius : sic : ' Meo : 
id amaboy adjuta me, quo id fiat facilius.' Nam, facilius, eodem 
modo trisyllabum est, quo, potius, bisyllabum. Eligat autem 
lector, quod magis erit ex animi sententia : quandoquidem etiam 
apud Lucretium, aliud, ita bisyllabum accipitur, ut cauda dactyli 
sit* Iniquior fuit illi versui ex Hecyra, ex quo, dum, particulam 
expletivam exemit : qui tamen cum sequentibusy cumque prmce- 
dentibus octonarius sit : ' Mane dum sodes : timeo, ne aliud cre- 
dam, atque aliud nunties.' Hoc ibi cum adimit» ita alibi mque im« 
portune addit de suo : ut ad eum versum ex Eunucho : ' Par pari 
lefertOy qnod eam mordeat.' Modo addit, nunc; modo, mox; 
modo, sic ; modo uescio quid. Ego vero nihil inimutandum cen- 
seo de consilio Poetee : qui integrum proverbium, sicut circum- 
ferebatur, ita interseruit trochaico tractu : quare audacius etiam, 
remordeat, suppositum est. Nam, si quid addas, versus non 
constet: si nihil addas, ad concinnandum trochaicum nihil est 
opus. Et non solum hoc exemplo in omnibus legitur exemplari- 
but, sed etiam eadem fide recitatum a Cicerone in epistola ad 
Lentulum. Verum apposuit pari audacia adverbium, nunc, ei 
versoi : ' Alio pacto honeste quo modo hinc abeam, nescio.* Neque 



156 JULIUS CMSAn boaligbr 

enim vocalis eliditur, sed perstat longa ante asplrationem ad?ert)ii, 
hinc: et trochaicus decurrit ootonarius catalecticus. Sicut in 
▼erbo monosyllabo nulla item collisio fit, neque in adverbio, eo 
▼ersu: ' Ora me, obsecro te vero, Phsedria, i intro; hoi, hei/ 
Corrupit etiam syllabarum quantitates : ut in illo ejusdem fabule: 
' Sic est, inveniam hodie parem ubi pol referam gratiam.' Ausus 
est dicere adverbium, hodie, primam producere : quoniam, inquit, 
idem sit, ac si dicas, hoc die. At, quod nusquam est, narrat 
Nam cum est, hoc die, propter positionem producltur. Nam suapte 
natura breve pronomen est: sicut ejus compar, hic. GreBcum 
enim est, 6, Quare illud Virgilianum : * Hoc erat alma parens :* 
non solum propter interrogationem, sed etiam ob syllabse servitu- 
tem, legunt, Hocee, ii qui existlmati sunt doctiores. Breve enim 
fulsse vel inde deprehenditur, ubi consonante amissa in adverbio, 
hodie, correptum est : quod etiam exemplo invenias ex versu He- 
cyrsB : ' Visum est : certone ? certe Deus sum ; si hoc ita est, 
verum reperies.' Est enim pronomen, hoc, secunda syllaba dac- 
tyliy qui in quinta sede est: quamobrem versus, de quo nunc 
controversia est, septenarius est iambicus. In convivio autem 
poetico, illum ex Eunuchi Prologo : * Habeo alia multa quse nunc 
condonabuntur :' ait mendosum esse : neque enim scazontes in ea 
genera carminum admittl : itaque ut metrum corrigeret, linguam 
Latinam depravavit, cum supposuit, condonabitur. Nam quis 
dicat, ' Tu condonaberis a me commentarios V An vero etiam 
&w]poffwirwf ausus est, et rectum apponere tamen casum ? At ego 
puto Veteres, excitandi spectatores gratia, nsevos hosce asper- 
sisse: neque in ea re falsus sum. Nam qui decuit minus, spondeeo 
claudere iambicum, quam dactylicum sistere? At quantum decoris 
addit affectui, cum diximus in inferiis filiolee nostrse, sororis tuee 
lectissimse, Sylvi : ' Heu heu quonam animam, quo carmine com- 
pellabo V Sed de his numeris in tertio libro Poetices tibi satis est 
disputatum. Ita gravitatem, et lenitatem, et constantiam animi 
ostendens Terentius, remisit de lambi acerbitate : neve sine ex- 
eroplo fecisse eum arbitrere, habebis ex Prologo Amphitryonis 
unum : ' Quod ego huc processi sic cum servili schema.' Est 
enim, ayfifia: quanquam non sum nescius viros doctos sublata ali- 
unde syliaba, sckemaie, legere solitos : quare aliud habeas ex Asi« 
naria : * Age nunc reside jam cave modo ne graxis.' Neque enim 
sequentur analogiam, cjui graxtrU legerint: nihilo sane meKus. 



Dfi COMIGIS DIMBNSIOKIBUS. 157 

quam ^i/aMri» et oeapMerUy proy faxis, et occepsis, maliDt; sicttt 
in Captivis : ' Numquam istuc dixis, neque aoimum induxis tuum/ 
Accipies etiam unum ex eadem fabula : * Avis me fere consimilem 
faciam, ut pradixti.' Adducerem et ex CasinsB Prologo, nisi sus- 
picarer trerba esse transposita : ' Clerumen» hsBc yocatur Comcs^i 
dia Grsece/ Sicut ex eodem alterum : ' Ratione utuntur : ludis 
neminem poscunt.' Sed profecto et alibi multis locis, et in Poe- 
Dulo : ' Gerf«B germanse atque sedepol X^pot X^pmvJ Ac ne in illis 
quidem servavit Latiuitatem : ' Ne te iratus suis ssevis dictis pro- 
telet, scio.' Substituit enim pro mwm diciU^ HtvidieU: at seevi- 
dicnmy mobile nomen est ; cui igitur heerebit ? an ille invenit us- 
quam in naturee legibus, accidens sine substautia? In eadem 
antem scena etiam pedum numerus eum fugit : namque iambicum 
senarium hypercatalecticum dixit illum : ' Non possum adesse, ah 
quid a^is ? quo abis, Antipho ? mane.' Habet enim duos dactylos 
alterum alteri subeuntem ante postremum iambum. iEque autem 
incommode ex Heautontimorumeno brachycatalecticum nominavtt 
illum, in quo periculum potius imminet, ne quid redundet : * Et 
illam simul cum nuntio tibi hic ego affuturam hodie scio/ Est 
enim quadratus iambicus. Sicut illum quoque miuus bene octo* 
nariam hypercatalecticum : ' Probe : huic filium scis esse ? audivi, 
in Asia : non est pater.' Nam, si iambum in prima sede statuas, 
et creticnm in secunda ob positionem, aut dactylum ex natura 
syllabee, septenarius est. Sed, audii, pronuntiandum est, ut, Asia, 
sit anapeestus. Sin malis trochaicum, non collidas adverbium^ 
probe, et erit anapeestus prima in sede, eritque octonarius, tro- 
chaicuSy catalecticus, et, Asia, bisyllabum. In Phormione frustra 
laborat transponendo verba, ut numeris consulaty eo versu : ' Ut 
ad pauca redeam, ac mittam illius ineptias.' Mavult ita legi : Ad 
pamea ui redeam. At vero verbum, redeam, bisyllabum esse, vel 
sexcentis locis, ubi opus est, constat. Eximit etiam vocalem hujus 
preepositionis, per, eo versu Adelphorum : < Per oppressionem ut 
hanc mihi eripere postulet.' At vero, quid fuerit dicere, Proppres- 
sionem ? nempe frigidum admodum est, ne dicam absurdum, no- 
vum fugee genus, quo evitet creticum fatalem illum : cum tamen 
adeo molUter pronuntiari possit, ut vix divertat a natura spOndeei. 
Sed jam vereor ne quis eorum, quos ille multis locis premit fabulis 
atque irridet» reponat ei gratiam : cum in verbo, postulo, sciant 
ab ipso exemtam mediam vocalem. Magno enim in periculo esti 



158 JULIUS Ci£SAR 8CALIOBR 

ne ab illis barbarus appelletur : propterea quod Germani, prttser- 

tim Dostrates Vindelici, CariDJ, Norici, item Suevi, Saxones ita 

illud verbum pronuDtiant, vix ut eam vocalem exaudias. Verum 

equidem, neque irridebo maternoa avos meos, neque hominis con-. 

silium» quippe qui memor sim ejus versus ex Casina : * Nunc ne 

tu respondere postules me tibi.' Non igitur judicium reprehendo, 

sed judicii locum. £i enim versui optimo atque pulcherrimo qua- 

drato, ex Andria, hanc injuriam faciebat : ' Cum is nihil promereat : 

postulare, id gratise apponi sibi/ Verum et hic Dihil necesse ha- 

beas concidere, et prhnam natura cum corripiat, non potuit sibilus 

impedimento esse in illo Casinse versu, quin unico tantum tempore 

proferretur : factum enim est ex, posse, et tolere. Neque enim 

literas geminabant, quod etiam durat in prseterito, tetuli : et teram 

simplici elemento scriptam in libris augurum, ait Varro : et hoc 

monet nos plurimis locis Verrius, ejusque interpres atque imitator 

Festus. Ceterum Erasmus ut^am eam curam alium in versum 

transtulisset, ad nomen hoc, periculo, potius quam tolleret omnem 

sermonis elegantiam, atque adeo Atticismum : quippe pronomen, 

boc ; est autem ex Andria is : ' Sine omni periculo : nam hocce 

haud dubium est, quin Chremes.' Prsesertim, cum anapsestus 

esse potuerit in primo pede. Nam, omnis, primam corripit natura, 

ductum enim est wapa t6 o/mAs» Universitas enim fit ex rerum 

conjunctione. Est enim universum, extra quod nihil est. Neque 

illas mutam ac liquidam potuisse cogere syllabam ad producen- 

dum» et pueri sciunt, et Priscianus docet ex Callimachi versu. 

Major vero difiicultas objicitur in nomine hoc, voluptas : ex quo 

ille vocalem mediam auferendam censet, eo versu Andriee: * Quod 

voluptates eorum propriee sunt : nam mihi immortalitas.' Nonnihil 

veroest, si sit ita pTonuQiiMdfim,d olpias: nihilenim ad Theutoni* 

cum sonum accedere potest proprius : atque hoc ut effugeremus, 

aut constitueremus creticum in prima, aut etiam anapsesturo. Cor- 

repta enim conjunctio est alibi, vel judicio illius : quare hic quo* 

que esset. At frustra viderer laboratre : quoniam duo versus in 

Casina sunt, nihilo nobis secundiores : * Sine tuos ocellos deoscu- 

ler, voluptas mea. Quid deosculer te ? quse res ? quee voluptas 

mea V Nam nisi, vdup, legas, aut facias anapeestum, sane aspera 

est prODuntiatio. Sed, vohKpiaSy fuit volupetas, a, volo et peto ; 

quee omnia cum sint brevia, non imrautarunt naturam. Nam sic 

quoque corripias in versu ex Heautontimorumeno, si ita legas ex 



D^ COMieiS DIMEN8ION1BUS. 159 

Benibi codice : * Nec mibi fas esae ulU me voluptate faiB frui.' 
Quasquam codex ille, de quo vir doctissimus atque taDctissimus 
Bietitur nostroe, plus habnit tum apud nos venerationis, ob yetus- 
tatem, tum apud illum opinionis ob novitatem, quam quantum re 
ipsa prttstare valuerit* Omitto enim qu» ad privatarum vocum 
pertinent rationem : nam eas in Originum libriB tibi satis ezplicatas 
puto. Aty quod ad versuum ipsorum tractus spectat, opera pre* 
tium est animadvertere multosy qui hon constent : veluti e Phor- 
mione hunc : ' Qum si astu non providentur, me aut herum pes- 
sumdabunt.' Ita dico apud hosce qui creticum recipiunt nullum : 
in nostratibtts autem moUius legitur sic : Qike H nan a$iu froti- 
itmtwr* Ubi octonarius est. Item ex Heautontimorumeno sio 
legit: ' Pergin' mulier odiosa esse ? nuUamne ego rem in vita mea.' 
Atin Bostris sic legitur: Venirt in mentem: «t vtr. oh pergin* 
mmlur e$uf uUanme ego. Ubi vides» si addas omnia iUa verba, 
qusB prmcedunt exprobrationem senis, versus fiat stadio longior : 
tt ilH octonarii sunt. Verum lepor quoque in verbis est iUis, ' Oh 
pergin' mnlier esse :' plus enim est esse muUerem, quam odiosam. 
In akero autem sequente : ' Rem unquam volui, quin tu in ea 
mihi advorsatrix fueris, Sostrata V Videtur syUaba redundare : 
sed wdf pronunties, non mihi, Bembus autem ita legit, ut una 
deficiat : sic : Volui : ^n iu in ea mihi fuerii advoreairix Soe* 
traia? Locutionem quoque non leviter pertranseas. lUe enim dicit: 
NuUamne rem volui ? sane tolerabiUs sermo, cum verbo hoc» volo. 
Nam negpLtio, quss est in nomine, in verbum transit, et fit, uUam 
rem nolui. Non possis vero dicere cum verbo substantivo : Nul- 
hme res est ? quonam modo namque esset, si non est ? neque me» 
Uns procedit iUe ex eadem, quem nos sic : * SustuUsti : sic est 
factum: domina, ergo herus damno auctus est.' lUe sic: SueMieti: 
eic eot/actum: domin\ ergo herui dawmo auelui eet. At duo sunt, 
qute dissuadent esse recipiendum. Primum versus, qni trochaicus 
stt : quare in quinto pede iambum statuit : nos anapssstum. £t 
minus simile veri fuit, domi educatam, atque herum latuisse : erat 
enim modica domus, quss vel cmna Bacchidis premeretur : quare 
iaepta fuisset interrogatio. Neque luisset auctus damno, quoniam 
domi educasset : sed quoniam fiUam, cui dos paranda esset. Ita- 
que non fons educandam dedit, sed exponendam. Prseterea plus 
impendii est, si foris educantur Uberi, quam si domi. Sed et iUe 
in Ennucho, toto verbo long^or est, temere repetito : ' Idque adea 
visam : visam si domi'st : quisnam hinc a Thaide exit?' Sed ubi* 



160 aULtUS CJ£SAR SGALI6BR 

que Tidetur tion minimi judicii quispiam neglectis numerii leporem 
queesisse orationis : sicut in eadem Fabula : ' Nihil preeter pro- 
missum/ At nos legebamus : Nihil pfYBtermitium. Verum hic 
argutia etiam dimensionibus suum reliquit locum, si| nihil, sit mo- 
nosyllabum, quod frequentissimum est« Vult dicere, Pbsedriam 
nihil prffistaturum eorum, quea militi poUicebantury neque quic- 
quam illum prater promissum laturum : sed in eadem lepor quo« 
que niddissimus est, iis Tersibus : ' 111 um liquet mihi dejerare 
mensibus Sex» septem prorsus non vidisse proximis/ Nostri tuI-^ 
gate nimis legebant, Sex vel $eptem. Ceterum et a numero ezclu* 
ditur conjunctio, et a sermonis puritate : sicuti, cum dicimus : 
Quinquaginta plus minus annos natus sum. Illud quoque lepidius 
videtur in Heautontimorumeno : * Confitere tu ? au obsecrOy i^tuc 
inimicts siet :' quam quod legitur ab Erasmo et aliis : Qmfiiert 
iuum nan eue d ah obeecro te^ istue inimicii eiet» Splendidior est 
oratio repetita negatione sensu, non verbis : et necesse est ita legi, 
quoniam prsecedentes versus hic concinnat c quos versus tam Bem* 
busy quam Erasmus male disponit. Bembus sic : Subditum se «im- 
ficatun eubditumf aiV tu certe: sic erii, mi vir. Erasmus sic: 
Subditum ee euijncatur : eubditum ? ain' tu f certe, inquMHj mi 
vtr. Verum uterque longior est, Erasmianus unasyllaba: alter 
autem etiam pluribus : quare ita legendi sunt, ut sint trochaici 
octonarii catalectici : Subditum u euspicatur: subditum f ain^ tuf 
certe inquam^ Mi vir: confitere tuf au obsecro, istuc inimicis siet» 
Sic ettam ex Adelphis, illis duobus versibus, neuter est audiendus. 
Bembi codex sic c Obsecro^ mea nutrix^ quid nunc fiet f quid Jiet 
rogasf Recte ^edepol spero : modo dolores mea tu occipiunt primu- 
ium, Erasmus sic : Obsecro, mea tu nutrix, quid nunc fiet f quid 
Jiet rogasf rectt, Ergo Erasmus male coUocat adverbium, recte: 
Bembus male omittit pronomen, tu : ut sint iambici quadrati. 
Heec quidem manifesta lectio, at illa ambigua, utra probiorsit? 
In Heautontimorumeno vetus exeraplar sic habet : Huncdne erat 
€Bquum ex iUius more, an illum ex hujus vivere f et Quod iiium tii- 
simuiat AcnNn, id non est: nam parentum it^uriae Uniusmodi tunt 
fcrme : pauio qui est homo toierabilis. Scortari crehro nolunt^ 
noiunt crebro convivarier. Bembus et aliquot eximit verba, et 
alia serie digerit numeros : Hunccine erat aquum ex ilUus more, 
an ilium ex hujus vivere f Et quod ilium insimuiat durum, id non 
est. Nam parentum injuria uniusmodi suntferme. Scortari cre-' 
inro volunt, voiunt convivarier. Sed numeros obterit Bembus, 



DB C0MICI8 DIM£MS{ONlBUS. 161 

qnarto versQ: in quo et trocbmim invenias tertia sede, et iambum 
sexta : qnare errorem snbesse necesse est, et confundit verBuum 
tom genera, tam quantitates. Nostra autem lectio borum nibil : 
sed asperior risa est in sententia : cum tamen non sit : nam ita 
dicit : Patres doros nihil remittere de imperio, quod ezerceant in 
Hberos : omnia animi laxamenta probibere : at^ qui paulo est tole- 
rabilior, aliqua sane patialur : sed noncrebro ea fieri. Muta?it au- 
tem numerum verborum Terentius; cum in sing^lari dixit: ' paulo 
qui est tolerabilis/ debuerat subdere : ' non vult crebro scortari 
liberos suos, non vult crebro convivari.' Sed retulit numerum ad 
univertitatem patrum. At iu siogularip tokrabilemf posuerat, quo- 
niam rariores sunt. Ita mutat numerum in Eunucho : * Eunuchum 
porro dixti velle te, Quia soIcb utuntur his reginee.' Quam muta- 
tionem aliquis minus commodam cum putaret, sublatis illis verbis, 
ptnJo fui est komo toierabilis, qu8B vitia prohiberent patres in 
nostra lectione, ea feck patrare Bagitia filiis in sua, Heec sunt, 
Sjlviole fili, quse laboriosissima opera excussi tibi : majorene tee- 
dio tot ineptiarum, an metu» ne pari inscitia caperere nescio. 
Omisi vero multa carraina controversa, aut ambigua, alia vasta : 
quse etiamsi ad sanitatem redigantur, at cura ista nostra vel sic 
longe minora sint. y<&rum enimvero neque tibi puerilia videri de- 
benty qut ista setate literarise laudis aditum omnem explorare ju- 
beris ab indole tua, quee magna ac multa promitUt nobis : neque 
mihi plebeia adeo, in quibus, omissis studiis g^avtoribus, tantos 
ilios viros elaborare aliquid non poenitoit. Qut si quibus in locis 
lapst sunty vel hoc ipsum eis debeatur, quod nos excitarint ad ve- 
ritatem. Ci^vs splendorem, fili mi, quovis nomine cariorem ha- 
bere debes. Magnnm fuit Erasmi nomen, preesertim in Germania 
literis renascentibus : majus futnruroy si ille minor esse voluisset. 
NunCy fretus ingenii sui magnitudine, multa tractare aggressus 
est, paulo minus accurate : ita a nominis claritate profecta coofi- 
dentia prsecipitem illum egit, non sine dispendio multonim studio* 
sorum : qui omnes cum docti esse vehementer exoptarent, pauci 
autem laborarent omissis serumnis, quse ipsis in antiquorum lec- 
tione multse exequendse erant, compendium nacti eorum quse Eras- 
mns in unum coegisset, ei de omnibus fidem ita habuere, ut etiam 
extantibus priscorum monumentis, unde ille vel aliquando non 
bona fide arcepisset, Erasmi nomen non pro teste, sed pro judice, 
dtent, atque alieni laboris non quast beneficiarium faciant aucto- 
Dtlph. et Var, Clat. Terent. L 



1G2 ' P. ANTB8I6NANUS 

rem. Quare yobis omnibus ejus nominis tAudiosis, inter quos^me 
quoque sane esse non nolim, commode ostendimus, atque.oppor- 
tune, quid cujusque judicii sequeremini. Quod si quis, ut est in- 
genium quibusdam barbarum ac ferumy pertinacius negligat foveat* 
que ignaviam suam ; te saltem habeamus ab erroribus ejusmodi 
segregatum. 



P. ANTESIGNANUS 

ANTONIO, THEOPHILO, ET JOANNI SAR£IS S. D. 

• * • • • ' • 
Vehsus autem hic iambici aut trochaici sunt omnes : atque 
utrique aut monomatri, aut dimetri, aut trimetri, aut tetrametri : 
et rursus aut acatalectici, aut catalectici, aut brachycatalectici, 
aut hypercatalectici. lambici ab iambo pede, et trochaici a tro- 
cheeo nomen habent. lambici igitur sunt, in quorum sedem 
aliquam iambus, aut in ultimam pro iambo pyrrhichius ingreditur : 
trochaici, in quibus datur trochcBO locus. lambici sive trochaici 
monometri sunt qui una mensura, hoc est, pedibus duobus con- 
stant : dimetri qui mensuris duabus, et pedibus quatuor : trimetri 
qui mensuris tribus, ac pedibus sex, unde et senarii dicti snnt : 
tetrametri sive quadrati qui mensuris quatuor, octo vero pedibus, 
unde et octonarii a Latinis nominantur. Monometri, dimetri, 
trimetri, et tetrametri, in quibus nihiL abundat, neque desideratur 
quicquam, acatalectici nuncupantur : catalectici qui syllaba una 
breviores, et brachycatalectici qui duabus : hypercatalectici vero 
in quibus aliquid redundat. £x iambicis in usu sunt maximo 
apud Terentium trimetri sive senarii acatalectici et tetrametri sive 
octonarii tum acatalectici tum catalectici : in rariori dimetri aca- 
talectici et trimetri catalectici. £ trochaicis usitatiores sunt te- 
trametri catalectici : minus usitati diroetri catalectici et trimetri 
item catalectici. Reliquorum generum exempla non nisi rarissima 
apud hunc auctorem inveniuntur. lambici trochseum non ferunt, 
neque pyrrhichium nisi loco ultimo : at trochaici neque iambum, 
neque pyrrhichium. Quatuor pedes brachysyllabum, spondseum, 
dactylum, et anapsestum tam iambici quam trochaici quavis sede 
ri^cipiunt, prseterquam ultimam si acatalectici, et penultimam si cata- 



DB MBTRIS TSRBNTIANIS. 1G3 

lectici fueriiit^ quibns in locis iambici iambuniy et trochaici tro^ 
chsum proprie requirunt : tamen in catalecticorum regione penul* 
tima brachysyllabus et nonnunquam dactylus pro trochseo collo- 
cantur : atque pro iambo quivis pes, cui in ceteris iambicorum 
sedibus daretnr locus: in ultima vero catalecticorum sede pro 
iambo in iambicis, et pro troch«eo in trochaicis ponitur semipesy 
hoc est» prima pedis illius syllaba : nempe brevis pro iambo, et 
pro trochseo long^ : sed, cum ciijusvis versus ultima sit anceps, 
pro priore iambi, longa ; el contra, brevis pro prima trocheei col- 
locatur. Pyrrhichius etiam in iambicis acatalecticis pro iambo 
ttltimum locum occupat: at alibi nusquam visitur. Proceleus- 
maticus raro sese offert : ei taraen nuUo refiragante datur locus 
et in iambicis et ia trochaicis. Creticos, amphibrachos, eC bac- 
chios quidam omnino respuunt : illos alii segre quidem admittunt : 
sed eos prorsus rejiciendos nequaquam censent. Nos ubique fere 
quo pacto et horum et illorum opinio defendi posset indicavimus, 
uni versui duos dimensionismodos assig^aates ad eum usque locum 
qui dissensionis esset terminus : ssepe etiam ad rem ipsara plenius 
ezplanandam brevissimis scholiis adhibitis. Ac primns quidera 
roodns, quse tres hos pedes recipit, planus, simplez, ezpeditus, et 
evidens est: non enim novit insolitas et asperas illas dieereses, 
syneereses» et crebras literarum elisiones, qura posteriore dimen* 
sionis ratione iis sunt perscrutandsB : qui nulla non diverticula» 
quosyis anfractus, et omnia suffugia qu®runt, quo monstra illa (ut 
ipsi loquuntur) etterorum pedum possint evitare. Preecipua effugia 
consistunt in diseresibuSy synseresibus, et elisionibus. Dieeresi 
vnam syllabara in duas dividnnt : nos hanc duobus in apice 
punctis appositis designavimus : ut : cui, Dei, Dii, Diis^ iam, cura 
e monosyllabis fiunt disyllaba : cuique, deindCy proinde, cum e 
disyllabis trisyllaba judicantur. Synseresi duas syllabas in unara 
contrahunty quara hac nota priori vocali superposita indicatara 
voljiimus. Illa igitur et sequens vocalis, quce in aliis poetis atque 
in hociuxta primura diraensionis modum duas efficerent syllabas, 
in unam coeunt, cum alteram scansionis rationem, qu» exteros 
illos pedes non recipity intuebimur : ut in vocabulis sequentibus : 
abte, abtet, redfom, redtet, ad)k>/ &hu, His, itit, ^n\ ^ebas» 
attenus, alYis, alYo, ^udYo, audYat : circuittone, c5emisse, comm^arc' 
confit)k)r, consilti (idem judicium de reliquis genitivis singularibus, 
et nominativis pluraHbus in ii : ut, negotti, gaudfi, pretti, cetarti. 



164 r. ANTB810NANU8 

hM : quidam malunt legere amsili, nef[Oti, gaudi, preii) cttjus, 
. cupYo: dtembuiatum, Dte, Dtorum, D)i<lm, Df&um, Dfoa, Dtaiea, 
denlio, dispendVo, dYu, dYutius, DorYo, dttarum, dttas, dttos : ia, 
et in ceteris casibuf, ^}us, Sjusmodi, )^um, Sundem, ^an, te, 
)k>dem, fom, terum, i&is, ^ (adverbium,) Sho, eriptiit, ettam : flant, 
fVet, foKunatYor, Hiit, f^enint, Aiere, faiase : grandtuscula, gratta, 
gaudtent: Hegtoni, fottjus, hiljusmodi: ilign)Sis, illtns, indttif, 
injurta, intrbire (quasi doee essent dictiones, intro ire: intr5ibas, 
quasi, intro ibas : sic in, ant^hac, postila, qu5ad, quasi, ante hac, 
post ea, quo ad. Me ipsum, et, te ipsum, pro duabus dictionibus 
sumit semper Terentius : ideo e semper eliditur in,nie ette) istYus: 
libertus : maote, mhM, m)&a, mSum (per omnes casus : sic, tttos, 
ttta, tttum ; et, sttus, stta, sttom) mthi, (alii malunt legere, »1 : sic 
nii, non nil, pro nthil, nonnthil) misericordta : necessarto, nunttare, 
nopttfle, nopttis : omnta (sunt qui in hoc nomine primam ancipi* 
teta esse velint : nam ab ap&s deductum volunt :) patrttum, per* 
dtunt, perdttint, Phantom, Phormto, Phormtonem, prtor, prtoreis, 
prtus, psaltrta, ptter : rti : scto, sctas, sctens, nesctebam, tctebat, 
servtebas: (quidam legunt «ctton, fiesdkrai, terviha^) soltus, 
somntum, succensfom, sumtttosa : timfo : vta, vidtta, usptam. 
Hsec fere sunt quss contrahere coguntur ii, qui creticos, bacchios, 
et amphtbrachos in Terentianos versus non admittnnL Crebris 
etiam utuntur elisionibus, quibus literam unam tollunt e dictionis 
initio, vel medio, vel fine : aut etiam e calce duas. Id apostrophi 
nota ', quse literse rejiciends admoveatur, placuit indieare : tameo, 
cum literm n applicatur, non abjidendam sed abjeetam innuit : nt: 
ade6n', a(n', vid6n', pro, ade6ne, aisne, vid^sne : ubi ethoc obiter 
monendum, vocalem prsecedentem, brevem hac interrogationis 
nota fieri, etiam si natura produceretur : quidam ancipitem esse 
arbitrantur. E principio tollitur v, ut in dictiontbus sequentibus 
v'erebamini, v'er6, v^erum, v'eru8, v'ix, v*oluptate, Voluptas, v*os 5 
quas ut ezteris illis pedibus locum nullom prmbeant, ita efferunt : 
erebamini, ero, eros, &c. In, volnptas, tamen potest n ante pt, 
ttt ante mutam com liquida Grsecorum more oorreptom censeri. 
£ medio eliduntur a,. u vocale et consonum, 1, s, et t : a, ut pa*« 
rare, quasi, prare : u vocale ; ut, discipu'li, ssecu^lum, pericu'lum, 
per omnes casus (sunt qui malint legere ditcipiif ueclumf perieium, 
pericli, pericio, &c.) postu'lo, po8tu']are, quasi dicas, postio, post- 
lare : v consonum ; ut, adjuv'erit, div^itias^ enimv'ero, inv'eniet. 



DB MKTRI8 TERENTIANI8. lOA 

inv*i^y 8ttb?*eDite ; quasi legas, adjv^erit» diitias (vel, ut aKi ina« 
hintf ditias) enioierOy ineniet, inidia, subenite. L deperditur teepe 
in pronomine, ilPe, iU*a, iU*ud per omnee caens, iU*ic» iU'uc : tum 
i corripitur ; ile, ila, ilud, &c. ut et nonnuUi etiam legunt : in, 
paulu*lum, eliduntur 1 et u, ut legatur, paulum : quod et alii alte- 
rius loco reponunt. S abjicttur in, hujiis'modi et e|48'modi, ut 
antepenuUima corripiatur. In, i8t'e, i8t'a, i8t'ud et reliqnis casi- 
buSf istu'c, ist^icy isfoec, ist orsum, quidam a, alii t malunt elidere» 
ttt i breve eenaeatur. In fine dictionum seepe absumuntur d et t 
ante qoasvis literas: sed ante consonantet ipt» solm : ante yoca- 
les vero, non solum ipsm, sed vocalis illas prsecedens : atque hsac 
fere sunt in quibus absorbetur d : ad' (et in compositOy ad'sum,) 
apu'dy id\ quid' (mazimc ante pronomen, iste, ista, istud) quod', 
sed'. S in terminatiooibus as, es, os, excludendum non offendi, 
nisi i», dies', narras', res', et taoes' : in is parce, idque dum breve 
est, veluti in nominativoy anguis', mensis', pestis', is' cum est pro* 
nomen : in ^nitivo, Qt, adolescentis', venustatis^que : in verbisy 
uty agis'y credis', dicis'» obtundis'. In, magis', et satis' passim 
absorbetiir s : sunt tamen qui iu illis locis roalint legere magef et 
9ai. In dictionibus in us breve desinentibus elisionem admittont 
etiam ii qui creticis, bacchiis, et amphibracbis utuntur : ut in, 
opus% herus*, stolidus', ipsus', dehortatus', ejus', hujus*, quibus', 
samus'^ aliisque innumeris. Qui pedes illos rejiciunt, us prodnc- 
tom etiam interimunt, nt in, rus': andent etiam elidere b in, ob' : 
1 in simul': m ante consonantes in, quidem' et enim' : atqne t in, 
erit', ezcesstt', facit', liceret', occidit*, oportet', studet'^ et simili- 
bus : sic in, quot' et ut*. Sed de diseresi, synmresi, et elisione 
bacteotts. lilud et hoc loco monendum, apud hunc auctorem 
passim inveniri vocales finales non eUsas (quod hac nota " expres- 
simus) ante alias vocales : idque in uno atque eodem versu : et 
contra, in versibus diversis vocalem finalem prioris a vocali 
sequentis absorberi : et rursus primam secundi versus ad finem 
prioris pertiapre : idem judicium de dictionibos in m desinentibu?» 
com sequitar vocabttlum a vocali iacipiens, Ceterum vocales iilm 
finales. non elism, qus» natora aut diphthongo producerentor, hic 
iere corripiontur : interdum tamen invariatm manent> et maxime 
anle ' h/ qood hic sespe ita plenam vim habet consonantisy ut 
preecedens brevis in m vel aliam consonam desinens positu longa 
censeatur. Horum omnium exempla huc congerere supervaca- 



166 P. ANTESIONANUS DB MBTRIS TBRENT. 

neum esse duximuB, cum nusquam lectori non sint obvta futura, 
in quamcumque bujuB libri paginam oculos conrerterit. Illum 
iuque bis principiis et pmceptionibus instructum eo dimtttam, 
modo et illud addiderim, nos uni versui geminam dimenaionem 
apposuisse, non solum ubi incidit disceptatio ob alienoa illos pedes, 
sed etiam in versibus ambigpiis : cum scilicet idem rersus simul 
et itt iambici acatalectici et in trochaici catalectici numeros yenire 
poterat. Sunt et alia ratione versus ambig^i, prsscipue tetrametri 
catalectici : in quorum sede septima ponitur bracbysyllabus, in 
aliis yero regionibus nullus consistit iaabus, aeque etiam tro* 
chnus : ut actus ii. Andrieey penuUimo scencD, 2. versu. 

Nisi vides, nisi senis amicos oras, arobis. C. Bene mones. 

Hic verstts regione prima tertia et septima bracbysyllabum habet : 
secunda dactylum : quarta, quinta> et sezta, spondseum : ultima 
syllabam longam, quee versum illum catalecticum esse demonstrat. 
Sed ambigere quispiam merito possit, iambicusne, an trocbaicus 
censeri debeat ; cum ibi nuUus sit iambus qui iambicum, neque 
trochffius qui trochaicum possit indicare. Judicium igitur aliunde 
petendum est : nempe a vicinis versibus, qui trochaici sunt omnes : 
quo circa et hic trochaicus est judicandus. Quamvis enim iambici 
et trochaici smpe inveniantur intermisti ; hoc tamen est ita tem- 
perandum, ut, quo plures ejusdem generis in unum digerere quea- 
mus, id omnino conemur : neque vero hujus rei gratia, vel etiam 
ob alias quascumque comicorum versuum leges, eorum diligeotiam 
imitandam existimo, qui etiam contra omnium probatorum et re- 
ceptorum codicum testimonia nihil non in Terentio sibi licere in- 
vertere autumant, modo versum ad unguem suis numeris constare 
demonstrent : in quorum tamen observatione ipse Terentius de in- 
dustria negligens fuisse perspicitur. Nos Tereatio numeros, non 
Terentium numeris astringendum arbitramur: quapropter nihil 
unquam ob metri rationem immutavimus in contextu : nisi duo 
aut plura eaque fide dig^a in idem consentirent exemplaria : lec- 
tionis tamen varietatem ubique fere ad marginem apposuimus: 
una cum literis et notis, quee diversam indicent dimensionem ab 
ea, quam receptiori et in contextu positss lectioni assig^avimus. 
Valete Saraiy ezimia spe adolescentuli. Lugd. Idib. Aug, 1556. 



JOACH. CAMERARIUS DB GOMIC18 VBRSriBUS. 167 

JOACHIMI CAMERARII 

D£ COMICIS VERSIBUS DIATRIBA. 

De Plauto Fabularum istarum auctore pauca dicam, in primis ut 
coustet quo tempore yixerit. Hunc incidere in cetatem Catonis» 
qno et ipso censore mortuum esse, scripsit Cicero, ante se Cos* 
160. annisy boc est, ab U. C. circiter D. P. Claudio, L. Portio 
Coss. Cujus setatis, in quam Nsevius quoque includitur, participes 
fuere ultra citraque Ennius, CeeciliuSy Pacuvius, Terentius. Pacu- 
Tium quidem ac Cspcilium male locutos, Cicero ait. Ennium et 
Nsevium probat. Sed nostro studio relictus est Plautus et Teren- 
tius tantnm. De bis ig^tur petenda forma Latinn locutionis» et 
stemendum quasi solum, super quo oratio bona et diserta, verbis 
et sententiis apte constructa collocetur. Non enim composttiOy 
neque veluti sedificatio quaHs esse debeat illiusi binc cognosci et 
disci potest. Etiam munditiss et nttoriy et, ut ita dicam, innocen*' 
tise ac integritati sermonis antiquitas officit, cum quia omnium re- 
rum est sua elaboratio et perpolitio, quse perfectio existimanda, 
tuin quod studium elegantiee ut in vita, sic sermone quoque illa 
non usurpavit. Quapropter posteriores in sermone priorum non- 
nulla routarunt emendantes, formam certe componendo, et quasi 
ooagmentando atque reconcinnando reddiderunt et pulchriorem 
et meliorem. Hsbc jam illa est certa et constans, atque omnium 
eruditionis atque bonarum artium cupidorum imitationi sola pro- 
posita, Ciceronis, et eorum qui setate illa vixerunt: sed Ciceronis, 
ut prindpis et auctoris Latinse ling^ee, de quo alibi disseruimus 
copiosiuSy cum contra reprehensores hujus studii disputaremus. 
Heec autem qui perspexerit, in Plautinis et Terentianis scriptis ita 
versabitur, u^ quasi materiam orationis bonse, et, si fas nobis est 
dicerey eloquentiee Latinse ab illis sumat, neque in delectu vel 
verborum vel figurarum sermonis hallucinabitur. Sed de hoc jam- 
dudum satis. De comico autem carmine etsi alii scripsere, quo) 
et magniiacio et probo, tamen nostro quoque studio existimo ad- 
hucioci aliquid relictum esse. Cnm res illa quidem ejusmodi sit, 
ut penitus comprehendiy et omnium etiam diligentia quasi enucleari 
his temporibus nequaquam posse videatur. Quo autem est diffi- 
etiior labor, eo assiduitatis plusculum in vestigando adhiberi con-. 



168 JOAGHIIfVS CAMBRARIUA 

venit. Nihil autem tam est abstrusumy d^ quo non aliquid, si 
Boepius et studiose exquiratur, erui posse sperandum sit : ro yu^ 
Stp-ovfieyoyf inquit SophocleSy iXttToVf iKfevyti Ik riifUkovfAtyoy» 
Minus autem certe turpe est, in eo a quo quamplurimos magnitudo 
et obscuritas detemierit, quantumvis modicos, quam illorum ves- 
tigiis insistentem nullos progressus fecisse. Si tameaestadeo 
digna res» ubi quis nervos intendat suoSy ut ait Tereatius. Quod 
quidem ita esse nobis persuasum est, et seaserunt omnes qui aU- 
quam famam eruditionis literarum et doctrinm coBseculi fuerant 
Gum quidem non solum besti» demulceaotur numeroso aono» sed 
solitudines etiam atque sylvse quasi afficiaiitury ita r68pood«ant 
carminibus. Qui Musarum reliqui«» in cuia bonarum artium noa 
amplectetur, vel etiam contemnety eum nos quidem nimis aut fa»- 
tidiosum aut barbarum quoque esse judicabimus. Etsi fatemar ia 
bac parte supervacaneumy et in quodam inconcesso amore Musa- 
rum insanum studium impendi non oportere» ne, sequentes volu- 
cres illas» hoc remigio destituti» ut de Pyr^nmo fabulse tradunt, in 
exitium nos prsecipitemus. 

Sed ad rem accedamus : pauca quidem quasi prsefati de honuii 
scriptorum genere. Comicus poeta fuit Plautus. Comosdia autem 
est poema bfm/AanKoy, hoc est, expositio numerosay id est, canmne 
comprehensa, et in actionem implicita, seu coilata in persoaasy 
argumenti ficti, de rebus, casibus, negotiis sumtis e vita communi» 
et quasi quotidianis eventis. Hoc carminis genus de Tragoedia 
fluxit, ut Horatius docuit, qui Thespin dicit iavenisse ignotum 
genus tragicee musse : atque addit: 

' Successit vetus his Comoedia non sine multa 
Laude.' 

Initia atitem fuisse admodum parva et rudia, cum hilareSi post 
labores exactos, diebus festis concinerent aliquid, e^ alii, et idem 
Horatius in Epistola ad Augustum perhibet, ubi dicit, ab innoxiia 
jocis libertatem hanc ad intoktabilem licentiam provectam fuisse* 
Qui priouis autem Comoediam scripserity noa constat. In libco 
qui Aristoteii inscribitnr de Poeticay inter alia et hsec leguntur : 
Siculos sibi vendicare inventum Comfledise» fuisse enim Epichar-^ 
mum ante Chonnidem et Magnetem : et uti nominis qaoque testir- 
monio. Esse enim certe Commdiam non Aird rofr cw/iov, sed A/tra 
rwy Kufi&yt id est, non de hilaritate et exultationey aed de pagia 



DB COIIICI8 VBS81BI78. 160 

appeUatam. Sed ab Athenientibos pagos ooo rM/tot, verum dt^/fovt 
vocari. Sioiiliter et qooadam Peloponoesioe ait suum facere io- 
veotum TragoKliam, quod fabalee hpafMarm dicaotur. com tamen 
Atheoienaibus io utu ooo sit verbum ipjly» ted wparrur. Ibidem 
et hoc tcriptnm ett* Ab eo demum tempore ConMedifie auctoret 
celebrariy quo foimam illa et tpeciem qoaodam oacta fuerit, cum 
prindpio obtcora ettet, et aoctoret iptiot latereot. Sed Comeedia» 
qom pritcit temporibut in utu fuit, qoa nominatim bi avt impro- 
bot aot ioimieot toot perttriogebaoty priacipom etiam virorom 
vitam et moret reprekeodeotet, btec igitor aotiqua dicta etL De 
cujut Uceotia KmpmieiaOQg volgo dixere eot, qoi probrit lacettereo- 
tur. Hujnt aoctor vetuttittimut nomioatur Sanoyrio. Sed eicel* 
leotet Aiere, temporibot belli Pdopoooetiiy 

Eupolis atque Cratinut, Aristophanetqne poetse. 

Hfiec pottea fnit motata, com dolerent, ot ioqoit Horatios, croeoto 
dente lacestiti. Tum oomen obtinoit Hedisey qnse dittimolato oo- 
mine vitia tantom ezagitaret : 



Quinetiam lex 



Poenaque lata, malo qum nollet carmine quenquam 
Describi. 

Atque ferunt Enpolin in mari submersom, ab iis qoos maledictis 
kesisset. Tam igitiir Tn^cediarum fere argumenta detoleroot io 
sceoamy retexta ad ridicubim modom : deqoe hoc geoere choros 
paolatim defiuzit. lo qoo prse ceteris elams foit Plato comicos. 
Haac seeota est oova Comeediay io qua primas tenoit Meoaoder, 
potiente rerom Alexandro magoo : atque hsec chorum omnino non 
habet, sed omatu vario et muttipHci persooamm instgnis est. 
Atqoe httc indicanda breviter et strictim putaviy de initiis ac pro- 
gressionibos Cmooedim apud Grsecos. Apud Latinos autem, sce- 
nicos hidos institutos fuisse C. vel ot alibi, T. Solptcio Beetico 
(vel ut alibi, Petico, afibt Potico) C. Licinio Stolooe Coss. notavit 
Valerius : et paulatim ludicram artem ad satirarum modos perrex- 
isse, a quibus primus omnium poeta Livius ad fabularum argu- 
menta spectantium oculos et animos transtulerit. Cicero autem 
Bcripsity Livium primum omnium Fabulam dedisse, annis fere 
410. poat Romam condiCam : faere aotem ceiebrati primom Ludi 
Romani patrum et eqoitomi qui et Magni, hidicrom autem eqoi 



170 JOACHIMUS CAMBRARIUS 

6t pugilesi ut Livittg memorati lib. i. qui et Ludorum plebeiorum 
mentionem fecit lib. xxviii. Idem Livius, quo tempore et qua de 
causa instituti et Ludi scenici dicti sint, copiose eadem quee Va- 
lerius retulit lib. vii. Quod tempus est Urbis circiter 309» Idera 
tamen lib. xxxvi. scripsit, ob dedicationem eedis Matris Mago» 
primos ludos scenicos factos, Valerium Antiatem esse auctorem, 
Megralesia appellatos, quod teropus distat a priore annis pluribus 
165. Cicero Livium Fabulam docuisse, ut retulimus, scripsit ia 
Bruto, et prima Tusc. Glaudio et Tuditano Coss. anno U. C. 410. 
Hoc Gellius retulit in annum 510. ideoque fuere qui apud Cicero- 
nem numeros mutandos censerent. Quod nobis fieri oportere non 
videtur, cum ipse Cicero indicet, alios hflec aliter exposuisse, et res 
sint inexplicabiliter confus». Sed, postquam componere Fabulas 
argumentosas poetce Latini coeperunt, sequentes et vertentes Gree- 
corum scripta, in hoc genere magna licentia usi fuerunt. Cum 
autem essent Latinorum propria queedam poemata, ut Atellano- 
rum, videntur libertatem illam in Greecis et Latinis argumentis 
poetee Latini, non tam fuga laboris et cupiditate edendi sua, ut 
Horatius putat, quam necessitate quadam custodiisse, ne aures 
civium peregrinitate offenderentur. Ita factum puto, ut neque 
intra trimetros constiterint, neque Greecorum exquisitionem et quasi 
normam, ad quam numeros illi exegerant, hi servarint. Sed nunc 
deinceps de ratione horum, et carminum comicorum structura, 
quee nostra diligentia observavit, quseque postulare videtur lectio 
Fabularum Latinarum, breviter quidem disseremus : ita tamen, ut 
fortasse nondum ab aliis demonstrata indicemus. Metra prseci- 
pua sunt novem; iambicum, trochaicum» dactylicum, anapsesticum, 
choriambicum, antispasticum, ionicum a miyore, ionicum a minore, 
peeonicum. £ quorum numero nunc eximemus iambicum et tro- 
chaicum, deque iis quee videbuntur dicemus. lambicum metrum 
a principe pede nomen habet : qui a conviciis appellatus fuit, ut 
placet Aristoteli: cumque sit maxime conveniens sermonibus (naro, 
fortuito etiam loquentes, iambos crebros proferimus), 

Hunc socci cepere pedem, grandesque cothumi, 
Alternis aptum sermonibus, et populares 
Vincentem strepitus, et aptum rebus agendis, 

ut ait Horatius. Hoc carmen, cum purum est et integrumi omni- 
bus in locis iambos habet : ut apud CatuUum : 



DE GOMICIS VBRSIBirS. 171 

Pbaselus ille quem Tidetis hoapites 
Ait fuisse navium celerrimus* 

£t Horatium : 

BeatuB ille qul procul negotiis. 

Quo astem graTius paulo in tarditate procederet iambus, 
Spondceos stabiles in jura patema recepit 
Commodtts et patiens, non ut de sede secunda 
Cederet aut quarta socialiter. 

Sed neque tragici hoc, in primis Latini, servarunt, et comici om- 
nibus in locis collocarunt pedes sine discrimrne quinque : dacty- 
lum« anapsstumy tribrachyn, spondseum, iambum. 

Syllaba longa breyi subjecta vocatur iambus : 

DeoSy cHenSy ferox ; quce si ambse breves sint, Pyrrhichius is pes 
vocatur : lege, here, grave. 

Spondseus habet duas longas : exlex, concors, amens. 
Tribrachys tribus brevibus constat : domine, canere, misera. 
AnapsestuSy duabus primis brevibus, postrema longa : silices, ra- 

bieSy patiens. 
Dactylusy prima longa, sequentibus duabus brevibus : litera^ scri- 

bere, musica. 

In Latinis comicis rari iambi sunt» etiam in trimetris, qui sunt se- 
narii. In integro tamen iambico» vnlt esse ultimus pes hic, aut 
propter ultimse indifferentiam pyrrhichius, quasi definiens numeros 
ac versum. Sicut in dactylico, quintus dactylus. Homm loco 
cum spondaeus ponitur, ii versus tum owopiatSovres et oroyooiiKoi 
dicuntnr, ut : 

Armatumque auro circumspicit Oriona* 
ApoUinarem conveni meum scazon. 

Claudicare enim hi verlius putantur, et oK6SoyT€$ nominantur, et 
Xtt^ffioi, Comici autem, ut dixi» numeros ideo minus distinx- 
erant, ut similitudo sermonis communis custodiretur. Itaque Ci- 
cero in Oratore sic ait : ' At comicoram senarii propter similitudi- 
nem lennonis sic ssepe sunt abjecti, ut nonnunquam vix in his 
nnmerus et versus intelligi possit.' Heec confusio cum est maxi- 
ma, tum carmina vocantur iiwtfifaiyoyTa, id est, immanifesta, et 
hy{tpfiooTa : 






172 iOACHIMUS CAMKRAR1U8 

Ezclnsit, revocat, redeam ? noo ti me obtecret. 

Qui versusy si producas peDOltimamy erit dactylicus ^rToyiaiSuy. 

Tres unam pereunt adolescentes mnliereio : 

Totns dactylicusy prseter ultimum iambum. Hoc genus et ad 
octonarios prodncitur a Comicis, qui sunt rtrpa/itrpoi : a Latinis 
etiam quadrati yocantnr. Habet apnd eosdem et Kar&Kfi^tv, ita 
ut ad senarinm additus ampbibrachys» id est, syllaba brevis longa 
brevis : aut bacchius, id est, syllaba brevis longa» (oltima eDim 
syllaba omnis Tersus est indifferenSy) boc numeros perficiat : 

Nam 81 remittant quippiam Pbilomenam : 

hic est rp//ierpof. Addantur illsB tres syllabse, ' dolores/ et erit 
jam rerp&fLtrpos miroXfKrunSs. Nam in hoc genere alii pedes, quam 
supra memorati, non nominantur. Sed neque serTarunt hoc, ut 
ante Kar6\filiy semper esset iambus : neque non pro syllaba longa 
catalectica seepe duas breves posuerunt : 

iEdepol lenones, meo animo, novisti, Lusce lepide. 
Ante Kar&Xif^iv rpifipaxm est : 

Tacuisse mavellem, haud male meditate male dicaees. 

Ante KaraXfi^iy est spondeeus : 

Bene ego istam eduxi meee domi, et pudice. 

Si hujus miseret. 

Ante KaroKf^iy est dactylus : 

Nunquam me orares quin darem : nunc illum te orare me- 
lius est. 

* Lius est ' in unam syllabam coocrescunt. Hi versus appellantur 
hipponactei, ab auctore, et Latine septenarii : tom enim, Priscia- 
nus ait, Varronem scripsisse, fieri septenarium, cum ad senarium 
iambicum trisyllabus pes addatur» hoc modo : 

Quid immerentibus noces ? quid invides amicis ? 

Talia sunt Aristophanea in Plnto, quorum primum hoc : 

^tt ToXXa Sj^ rf i€9Tor^ raltroy 9iifioy ^y6yr€S» 

Trochaicum carmen est iambicum commutatum : Crocheeus a vo- 
lubilitate ct ratione nomen habet, contrarius pes iambo, constans 



D£ COMICIS VBRSIBUS. 173 

loDga et brevi scribey masa, verba. - Hoc iambum non admittit, 
quemadmodum neque in iambicum trocbeeus ingreditur. Etti re- 
peritur etiam in Grcecis rfwxoVxoK rerpafAerpov caraXifmvoy, in cujus 
quarto loco ponitur iambus, ut in NebuHs : 

*n Qe^ftxroif KarepA irp6s y vftds i\€tfOipw$, Idque 'EinroKiitwy 
affvaraTo^ vocarunt. 

Sed multo majore licentia Latini usi fuerunt, et passim, utTide- 
tor, inBemerunt iambos. Docent autem ita 6eri hoc carmeDy si ad 
senarium iambicum addamus creticon, qoi A/i^i/mu^s, id est^ syl- 
laba longa brevis longa : ut * aurifez/ hoc modo : 

Dii boni, 

Boni quid porto ; sed ubi inveniam Pamphilum ? 
Et: 

■■ ' ■ Leetus est, 

Nescio quid : nihil est : nondum heec rescivit mala. 

Ita hos numeros composuisse Archilochum perhibent, atque ab eo 
likrpov *ApyiX6ytioy dictum. Sed hoc non servarunt comici, preB« 
sertim Latini, ut secundam syllabam brevem semper facerent, quod 
prsceptum de cretico subjicity cum in hoc versu ubique reperiatur, 
dactyluSy anapeestus. spondeeus^ trochseus, rpi^j^n : 

Apage, non placet me hoc noctis esse : coenavi modo. 
Quid si ego illum tractim tangam ut dormiat? servaverts. 
Exossatum os esse oportet, quem probe percusseris. 
Facinus, nequiter ferire malam male discit manus. 
lUic homo me interpolabit, meumque os finget denuo. 

In fine esse ante ffardXi}{cK debet trocheeuSy ut carminis ratio ap« 
pareat, sed reperitur et rpifipaxv : ut : 

Quid id exquirts tu, qui pugnis os exossas hominibus. 
Et Aristophanes : 

^ft trofwaroi Otarat, ievpo roy yovu irpovijftrt, 

Ssepe autem multumque usi fnere boc carmine Archilochio Comici, 
et illo plttrimas sermocinationes composuemnt. De aliis generi- 
btts quid dicam, aut quomodo in Latinis Comoediis indicem, non 
habeo. Etsi Sisenna, referente Rufino, anapsesttcum metrum in 
Aulularise quadam scena esse dixit, sed concisum ita, ut non in- 
telligatur. In his igitur nos frustra torquere, preesertim tam fcede 



174 JOACHIHUS GAMRRARIUS 

comiptis ezempltSy et in metricee nequaquam exacta cognidooe, 
nihil necesse, vel potius curiositatis hoc fuent, otio non admo- 
dum liberaliter abutentis. Confusa qoidem, id est, avyK€)(Vfiera 
fiirpa plurima sese offerunt passim tam in Plauto, quam Teren- 
tio: in quibu^ iambus et trochsBus, et alii pedes ingredientes 
hsBC metrat coliocantur promiscue. Quod autem ad «araX^fecs et 
/SpaxvcaroX^eis et ^pi:araXi}£eM attinet, de eo magis auspicari 
possnmnSy quam certi aliquid demonstrare. Qui tamen cogita- 
tione non illiberali his de rebus sese occupare voluerint, ii primum 
ad exemplum aliquod rationem numerorum in versibus confe- 
rent, et ita informabunt animo qualemcumque notionem horum. 
Ponatur igitur hoc. Numeros esse aptos quosdam et determinatos, 
et consentaneos sonos vocis humanse. Hi cum 'in voce natura 
insinty in oratione quoque iuesse oportet. Sed, cum abest cura 
compositionisy et ars qusedam veluti structurcBy facile ilii et dissi- 
pantur et delitescunt. Atque hoc est quod Aristoteles poemata 
auapte sponte extitisse, et fortuito prodiisse ait, ipse airoer^^eSc&ff- 
fiara vocat. Hsec concinnitas quGedam in omnibus linguis repe- 
ritur, ad quam aurium observatione adhibita, versus extitit, elabo- 
ratus studio et arte ingeniosorum et doctorum hominum, et pro- 
cessu temporum ita suo quisque in genere perfectus, ut nihil fieri 
elegantius neque pulchrius, aut magis sonornm posset. Potest- 
que de nostris vernaculis cantilenis etiam aliquo modo hoc cog- 
nosci, utquamvis forte hoc ineptum videatur, sed in docere fide- 
liter cupiente nibil ineptum, si couferamus bsBc nostratia ad illa 
«rudita ; nonne in his simiiiter desinentibus, quie nostrum vulgus 
rhythmos appellat, aliquid iambicis senariis simile agnoscitur ? et 
in modis chorearum, quasi anapsesticum est et pseonicum melos. 
Sed et in soluta oratione diligentia nunc multoruro, accurate verba 
componens, p^fiov$, qui sunt numeri, efficit. Certo autem et 
plane ostendere omnia, id esse ejusmodi puto ut fieri nequeat, 
quemadmodum et in aliis, quee usu perdita fuerunt, insiauratio et 
restitutio absoluta desperanda est. Citius enim mihi aliquis illud 
Hesiodeum plaustrum lignorum centum construxerit, quam scenam 
hoc tempore explicuerit, omnibus partibus et numeris suis, ut 
dicitur, absolutam. Hoc tamen dubium non est, in linguce cujus- 
que usu communi,barum rerum rationem consistere, quo labefactato 
aut amisso, illa quoque vacillet atque confundatur, vel potius non 
magis apparea^, necesse est. Est autem in omni genere carmi- 



DB COIIICIS VKBSIBUS. 175 

Dam varietas numerorum depositionis, ut vocant : ea est versus 
conclusio, talis qumdam. Veraus dicitur ^caraXiirrofi qui est ple- 
nos et integer, et pedes suos habet totos : ut : 

Poeta cum primum animum ad scribendum appulit. 

Versus est iambicus trimeter, qui et senarius &raraXi*icroff. Sic est 
&i:arciXj|rroff Theocriteus hic primus in Fistula : 

Ovbtyos eifydreipay fiaKpowraX^fioio ik /iar^f>. 

£t postea oK&S^y : 

Maiifff iLyriWttrpoio Qoop rixes IBvyrfipa, 

£t mox KaraXifATacos etff avXkafifjv : 

Ovx^ Ktpaaravy 6y wore Opiiffaro ravpoirdrtap, 
£t T€yr&fi€rpo% deinde, vel KaraXriKrtKos els ovXXa/Jas : 

Ovyofi' Skoy SiStay o ras fiipawos woOoy» 

Atque ita usque ad ilfierpa raraXifKriicd eis wWa^^y^ raXXi^r^ 
et yi|Xev9ry. Nam in hoc genere fioySfjierpos &Kar6XrfKros fieret 
unus pes. Metimur enim omnia genera carminum pedibus dupli- 
catisy prseter dactylicum. Idque et Rufinus testimonio Herodoti 
comprobavity Veteres factitasse : nam dactylica oracula reddita 
fuisse ait r6yf i^afihpf. Gygis autem facinoris meminisse Archi- 
locum in iambico versu rpifiirpf, qui hujusmodi quidam ibi as- 
cribitur : 

Ov fioi ye rvyeitf rov wokvypf^aov fiiXet, 

Est ergo et elegiacus dactylicus, quem, ut scimus, tribus dactylicis 
pedibus additi anapssti duo absolvunty 

"Orfi bk fiolpa iraOecv, ov ri iihotKa waBtiy* 
Lis est cum forma magna pudicitiee. 

Ita penthemimeris utraque conjuncta, et ipsa facit ^ipondeeumy 
ut sic pedes quinque dactylici construantur. £st autem penthe- 
mimeris ro fi^.weydfifiifiepijSf id est, quinaria» cum syllaba in verbo 
superest post pedes duos : 

Arma virumque cano. 

HepthemimeriSy ro fi^ ^BiffHfiepifs, cum fit hoc post tres pedes : 

Mnesthea Sergestumque vocat. 



176 J0A0HIMU8 CAMBRARIUS 

8ed in aliis ▼ertaum generibiiB netra dnplicatift pedibut prooe- 
dant, ut in iambico est hoc fiordfurpoy iu:ar6XfiKrory id eat, habet 
duos pedes integros : 

Pettimay mane. 
Optume, odio et« 

/ltfi€rpoy hoc : 

Verebar quorsum evaderet. 

Tpift€rpoy : 

Obtequium amicot| Yeritat odium parit. 

Ttrpafitproy hoc : 

Quid faciam nunc ? ti tret yiri me in carcerem compegerint. 

Atque hactenut producti iambici versut exempla adduxitte tatis 
fuerit, etsi graromatici : weyrafiirpov quoque formam adjiciunt. 
Illum autem tetrametrum reperitte Boitcum quendam Cyzicenum, 
kiriypafifia indicat, tetraroetri aKara\/iKrov et amrnXqKrurov» quod 
legitur in Commentario RufiDi de Metris Terent. 

B^iVcoff ii*iro Kvf CKOV, wayrot ypafwt woiiffiaroi^ 
Top oKrAwovy tvpity orixoy ^o/jS^ ridiioi bApoy, 
Boiscus ille Cyzicenus scriptor omnis carminis 
Vertut pedum octo repperit, Photboque dedicavit. 

Verum ad KaraX^ieis revertamur. Ett igitur raraXnKrirosy cum 
deett, quo minut versus compleatur, syllaba una : 

Date, mox ego huc revertar.* 

lambicus hifierpot Kara\rfKrtK6s. Sit enim ' revertero/ nam et hac 
forma usi verbo fuerunt, erit jam &Kar6\fiKrot. 

Si mihi perget quse vult dicere, ea quse non vult audiet : 

trochaicus Archilochius, id est. rerpAficrpot seu quadratus rara- 
XtfKriKot, Sit enim ' audientur/ erit trochaicus rerpAfierpot omni- 
bus numeris absolutu^. 

Hypercatalecticus versus est, in quo syllaba una abundat : hujus 
exemplum de dactylicis adducunt : 

AUoquitur Venus. O qui res hominumque Deorumque. 
Jactemur doceas, ignari hominumque locorumque. 

Verum diligentiores in dactyiico genere vwepKaraXfiiiy et /3paxvKa- 



OB CaillOIS VEKISIBUB. 177 

rakiff/Lr noBUDari Gponne negant, sed Kar6Xi}{iy cis ^vXXafiir, aiit 
tlt ivo. E^ Plauto PrisciaDUS Ufi^rpw iambicum ihrefNcaraVim- 
w esse huDC voluit : 

Hospitio pttblicitns accipiar. 

De quo nos dubitare, neque hanc distinctionem seryasse, ante 
indicavimus. 

hpaxyKaraXiiKriKos dicitur, cum toto pede deficitur versus inte- 
gritas. Ut si fioydfitrpos sit, ' ebeu mibi/ /3f>axuraraXq{tt erit, 
' elieu/ Priscianus ii/i€Tpov hunc retulit : ' ita peregre adveniens :' 
de4|uosupra. £t jam fassi suraus» heac neque obsenrariy neqjue 
exquiri potuisse a nobis, et haud scio an a nuUo possint omnium 
qui nunc viyunt, in tam tenui scientia musices antique, et hac 
depravatione exemplorum. 

Sciendum autem, Comicos Latinos Prologos et primas fere 
tcenas pertezuisse senariis iambicis, qui sunt rplfurpot &jearaXi|acroi. 
Plautus tamen et in Amphitryone et alibi, in primis statim scenis 
Duraeros mutavit. A trimetris autem ad longiores pervenerunt, ut 
TtrpafAirpovt : 

Mirabor hoc si sic abiret, et heri semper lenitas. 
Ne forte imprudens faciam quod nolit, sciens cavebo. 
Quid ? credebas dormienti heec tibi confecturos Deos ? 

Nec non concidisse reperiuntur versus, ut subjicerent longis bre- 
viores. Nec non confudisse numerosy ut miscerentur trochsei et 
iambi : de quibus jam satis dictum. Hoc antem silentio prrater- 
eundum non est, in iambico et trochaico creticum non esse : quam- 
vis de Archilochii trochaici structura ille prsecipiensi RufinnSy ut 
ferunt, hoc scripserit : 

Creticon Archilochus supra caput iambi. 

Nam cretici ratio, qui est, ut dizimus, ^/u^t^ai^isffy temporum quin- 
que, ab hoc genere est alienior. Itaque quidam iDCulcaDtes iam- 
bicos et trocbaicos versus huuc pedem, audieDdi, mea quidem 
seuteDtia, dod suut. £t si, ut verum fatear/hoc dixisse illi 
videDtur, iu his versibus reperiri verba iD quibus creticus insit : 
ut * eedepol/ et sioiilia, de quibus postea. Nod quod \n versu jam 
sit creticus, sed quod iu illis esset verbis, si totis syllabis plaoe 
proferreDtur. Heec seuteDtia est, ut puto, Scaligeri» viri eruditi, 
qoi de Versibus Ccanicis edidit brevem Ubeilttm : itaqiie in eo re- 

Delph. €t Vtr. Cloi. Termi, M 



178 J0ACHIMU6 CAMBRARIU8 

quisivimufi nonnuUa, qua minuB explicarentor nobis, et viderentur 
secundum Platonem, tov waTp6$ beioBat fioffrov^ ahrd ovr iifjtvyaff' 
6ai, ovT€ fioifiilaai ivyaTd avroi». Ad numeros versuum comico> 
rum expediendofi assumenda sunt ea quss Greci wadii nominant 
X^{€wf» quibus et dilatantur et contrahuntur dictiones. Idque ni- 
mirum tum loquentes communiter fecerunt, ut pluribus aut pauci- 
oribtts syllabis verba enuntiarenty quam nos descriptura, aut secun- 
dum rationem versuum nobis notam. De qua re nunc etiam 
breviter queedam memorabimus. 

Dilatantur verba dissolutione, seu divisione syllabarum, qu» 
est bialpeau. Ut ' iam/ biaavWafius, Quod et Scaurum Ruflnus 
ait indicasse, qui diceret in Pseudolo ' nunc iam ' esse tres syU 
labas, et Plautum divisisse ^jam' in duas. Tale est indicatum 
in eadem fabula, * malai/ TpievXKafloy. Sic et ' quis/ ' qui/ 
' quee,' et casus horum diviserunt : 

Qui per virtutem peritat, non interit. 

Legendum * Qui ' iiaffvW&fims : si est vera scriptura, de quo quse- 
retur illo in loco. Sed exempla in Plauto jam multa indicavimus. 
Apud Horatium lib. ii. Carm. 

Ramis et obliquo laborat. 

Est enim versus iambicus dimeter vrepcaraXifcrucof. Huo pertinet 
* calim,' pro, clam, ut Festus ait £t iu diversis verbis hiatus 
vocalium. Quod tamen non fecisse Latinos, nisi poetas quosdam, 
Cicer. in Oratore scripsit, qui, ut versum facerent, ssepe hiaveriaU 
Ennium semel : ' Scipio invicte :' et se : 

Hoc motu radiantis etesiee in vada ponti. 

Sed sunt et apud Maronem hujus divisionis exempla ; 

£t longum formose vale, vale, inquit, lola. 
Insulrn lonio in magno. 
Ter sunt oonati imponere Pelio Ossam. 
Glauco et Panopeee et Inoo Melicertee. 

Apud Horatium, lib. i. Carm. 

Ossibus et capiti inhumato. 

Apud Lucretium, lib. v. 

Passim per cceli volvunt se inania templa. 
£t lib. II. 

Vivam progeniem qui in oras luminis edant. 



OB COM1CIS VBR8IBI7S. 179 

Ubi tameD et italpetns esse potest dictionis * qui :' ut et in hoc 
versu: 

At contra queB amara atque aspera cumque yidentur. 

Et apud Horatium rursum lib. iii. Carm. 

Jam virum expertce male ominatis 

Parcite yerbis. 

Et Sermon. lib. i. Satira 9. 

Si roe amas, inquit, paulum hic ades. 

Itera cum retinetar litera m, iikMXiTrrot, tum collisio usitata 6eri 
Don potest, ut : 

Insignata fere tnm millia militum octo. 

Ut Horatius : 

Nil opus est te circumag^. 
Lucret. lib. iii. 

Namque papayerum aura potest suspensa, leyisque. 
£t libro X. 

Corporum in plumbo est. 
Et rursus : 

Plus in se corporum esse. 
Et mox : 

Corporum aug^bit numerum. 
Et paulo post : 

Corporum atque loci. 

£t mrsum lib. iii. 

Sed dum abest quod avemus. 
£t libro II. 

Ceteraque cum ita sunt. 
£t hoc : 

Nam quod fluvidum est* 

Atque etiam vocalium concursum et contractionem, interposita 
litera d, probibuerunt. Sicut in : redeo, redhibeo, redarguo, redo- 
leoy reduncuSy et in diversis dictionibus : mederg^, tedhoc noctis. 
Ita loDgee illffi manent, si natura long;ee sunt. De his exempla 
queedam Plautina promiscue ponam, pauca illa quidem, sed de 
quibus similes loci facile explicari posse videantur : 

Jam hi ambo et servus et hera frustra sunt duo. 



160 JOACHIMUB GAMBftARIUS 

* Jam lii am' est iambin, vel toluta dictiooe Mam/ rel reteota 
litera m. 

Quot pondo tedesse censes nudum, non eedepol scio. 
Ille opere foris faciundo lassua noctu advenit. 
Quanquam invita te carebo, animum ego inducam tamen. 
Te heri me vidisse, qui hac noctu in portum advecti sumus. 
Blepbaronem ut re divina facta mecuro prandeat. 
Nimis bella es atque amabilis, et si hoc esset meum hodie. 

Qui yersus omnes btaip^fftt explicari poterunt. Contractio sylla- 
barum crebrior est. £t apparet, fuisse linguam Latinam magis 
aptam ad voces cogendas, quam distrahendas. Hoc illud etiam 
indicat, quod retulit Cicero lib. ii. de Divinatione : * Cum M. 
Crassus exercitum Brundusii imponeret, quidam in portu caricas 
Cauno advectas vendens, CauneaB, clamitabat. Dicamus/ in- 
quit Cicero, ' si placet, monitum ab eo Crassum» caveret ne iret.' 
Sonuisse enim apparet illud, * cauneas/ contractum hoc, * cave 
ne eas.' Hmc indicantur nominibus evyoKoifnf et hrtavyaXotfiis. 
Synaloephe, quse et cvvaipteti proprie vocatur, cum duse syllabe 
in unam veluti confluunt. Ut Pheeton bteavXXafioyy pro trisyliabo 
Phaeton : 

Cum te dejectum crudeli fulmine, Phsthon. 

Nam a et e lingua Latina diphthongum faciunt Deinde, proinde, 
iivovWAfiw Lucret. Tandem coierunt Tpt9v\X&fiti$. Nihil, nil : 
mihi, mi : mehe, me : si vis, xar iKd\t\pty u pro consonante, sis ; 
ille et terris, illet. Sceptroque inniaus eburneo : ebumo. Pen- 
dent lychni laquearibus aureis : iiffavXKal^tis : 

Libra diei noctisque pares ubi fecerit horas. 

Diei, vel, die, duabus syllabis. Tale et, rei, ovyppri/Uyms» 

Sic Dii, Di sunt : et iit, it : periimuB, perimus : iwtovyaXoti^ 
autem longius patet, cum, qualescumque Tocales contrahuntur, 
deque duabus syllabis una fit : quod snpe nobis mirifice factum 
videtur in lingua Gneca et Latina, cum in sua fieri nemo miretur, 
quia minus considerat. Secundum autem diversarum linguarum 
naturam diversitas in his est. Sed exempla iwtovya\ot^$, ad quam 
quidem et (fK0Xc^a et avylStiats referenda, heec sunt : fuit, una syl* 
laba. Lucret. lib. v. 

Et ambiens multa perussit. 



D& COMlCtS VBB81BU8. 181 

Ei: 

Et equorum duelUca proles. 
Ubi et aiiXXii^ esse potest ' duel/ £t : 

£t sonitu sterilia. 
Item: 

Nunc scio quid sit amor. 

' Sco ' Kar hriffvyaXot^v legendum, ut Diomedi placet Sodes : 
si audes. Saltis : si yultis, Kar* l<:6Xii/«v. Suam, sam : suttm, 
8um : suis, sis : eum, im : eapse, ea ipsa : sapsa, se ipsa : 

Postquam lumina sis oculis bonus Ancus reliquit. 
Virgines nam sibi quisque domi Romanus habet sas. 
Quo res sapsa loco sese ostentatque jubetque. 

Tuos, tus : tua, ta : suse, se : aut ffvXkijyl/et iiovofrvKKafi^$^ sicut : 
suaTis. £st et crebra MXi^f/iSy et postea contractio : ut, amave- 
ranty decreverat, commoverit : amarunt, decrerat» commorit. Et 
apud Lucretium : 

Irritat virtutem animi. 
Pro Irritavit. Sultis, pro, si vultis : 

Pandite sultis genas et corde relinquite somnum. 

Omnino autem, quo minus corriperetur pronuntiatio, non obstitit 
Veteribus u pro consonaute : ut ' Sine invidia laudem invenias.' 
Est enim Sin inid. rplfipaxvn, Audivi, audii. Eliditur et litera m» 
' Multum ille et terris.' Hanc collisionem vocant. £tiam litera 
b non obstitit interdum contractioni syllabanim : ut, abi, fUivouvKr 
Xafim$ prolatum: avyKonil est concisio, cum syllaba diminuitur 
verbum. Nis, pro, nobis : scilicet, pro, scias licet : capsis, prot 
cape si vis. Emem, pro, eundem. Cette manuB, pro, cedite. Actm 
noo alio rege puertiee, pro, pueritise : 

Evasti ? credo metueSi doctusque cavebis, 
Viicety cui vitam Deus et sua dextra dedisset. 
Motttg quoque surpere debet. 
Quss me surpuerat mihi. 

Extritio autem proprie unius tantum literm est, ut illa iKdXtypu K- 
teree m, et literse u, pro consonante : et, caldior, lamnfie, pra cali« 
dior, lamiuBe: istic, priore brevi: ab olis, pro, ab illis: antiqui 
enim literam non geminabant, ut inquit Festus : qui et fenstram 
dixere, quam posteriores rpitrvXKAfiwi fenestram. Senx, vel snex, 



182 JOAOHIMUS 0AMBRARIU8 

prOy senex. .£depol, ttdpol. Virgines, yirgnes. Semine oriandi ! 
Sed magis univertum, apud Lucretium, Semne et unversum. Sic 
et in, evenat, extrita i litera yidetury ut apud Enntum, referente 
Nonio : 

Senex siem, utinam mortem oppetam priuaquam OTenat. 
Quod in pauperia mea senex grayiter gemam. 

Quin etiaminitiales syllabas quasi absorbentes minus expresserunt. 
Sed ad extritionem revertamur. Delituit igitur in Latina lingua 
sflBpe ac multum in pronuntiatione litera s : 

Samnis spurcus homo vita illa digpdus locoque. 
Formido quid ago ; da, Venus, consilium. 
Pandite snltis genas. 
Puncto temporis reddant* 

Huc referenda illa qun a Cicerone memorantur, muUimodi», va- 
aargenteis, palpet crinibus tectifractis : pro, multis modis, vasis 
argent. palmis et cr. tectis fr. Et illn avyKoira), secundum quas 
tali et ala extitit de taxillis et axilla : et meum factum, exitium, 
prOy meorum factorum, et exitiorum : quss in quibusdam usitate 
admodum fuerunt, Deum, nummum aurenm, tiberum. Quinetiam 
duorum virorum judicium, aut trium virorum capitalium, aut de- 
cem virorum htibus judicandis, ait se Cicero, dicere nunquam, 
quomodo ergo ? nimirum <n/yK€KOfifAiym, duum virum» et trium vi- 
Tum» et decem virum. Item siet, sit. £ rep. pro» ex : pomeri- 
dianas quadrigas, pro, postmeridianas. His addantur Airorovai : 
viden', ain', satin', men*, mihin' ; de quibus abscissum est, ne« 
Exin, dein, proin, amputato, de : famul, pro, famulus. Lucretius: 

Ossa dedi terrce proinde ac famul infimus esset. 

Volup, animal, exemplar ; de quibus recisum est e : ilUy pro, illic. 
Jam de productione et correptione vocahum multa dici possent. 
Fuit, fieri : extenta priore syllaba. Inclytus, ut ait Cicero, prima 
brevi. Secundum hsc fiunt mirificn coUisiones, elisionesy detri- 
tiones, et comprehensiones Uterarum ac syllabarum, et pronuntia- 
tione vera, quam seepe nos non possumus conjecturis nostris con* 
sequi, versus procedunt : in quibus scriptura non raro, prcesertim 
in dilatando, numeros non servat. Sed nunc et eorum, de quibus 
multo minus diximus, quam dici potuisset, et tamen satis fuisse 
manifestum indicium videtur, Piautina exempla afferamus : et ita 
tandem hanc quasi commentatiunculum finiamus : 



DE COMICIS VBR8IBV6. 183 

Similein rem ipie in legem jassit esse Japiter : 
Ant corripitar, esse : aut est car kwurvyoXoi/^fir, similem, ScvoA* 
Xo/Sor. 

Ut conquisitores fierent histrionibus : 
HistrionibuSy xara avviitioiv. Nisi maluerit aliquis, conqufestores. 

Qui, ne quo placeret alter, fecisset minus : 
Qui ne quo spondseus, pronuntiatione mediam syllabam absor- 
beote. 

Qui cum Amphitryone abivit hinc ia exercitum : 
Et mox : 

Nanc hodie Amphitryo veniet huc ab exercitu. 
Hinc in exe, et hac ab exe, spondsei sunt pari ratione condsionis, 
in brevitate syllaba quasi evanescente : 

In tabernaculo : id quidem hodie nunquam poterit dicere. 
Simplicissimum est, ut legatur, iaiemaelo. 

Quid in tabernaclo fecisti ? victus sum, si dixeris. 
Qnid in ta, trocbseus. Vel, ut notavimus, Quid in, Kara Scacpeoty, 
anapestus, et tabema, spoodeeus. 

Ridiculi causa, vel hunc rog^to Sosiam : 
Nam hanc veram lectionem puto : vel, hunc, fioroffvKK&fitu pro- 
■untiandam. 

Quin, si tu voles, domi servi qui sunt castrabo viros : 
Dmiy ftopoopXXiifiw Kar' iwivvyaXoij^v, 

Portitorum simillimfle sunt janu» lenoniee : 
Ant, Portitum, xara oiryffoin)v, aut simillimae rar* iwiovyaXoi^y 
proauntiandum» 

Da, meusocellus; da, mearosa; da, mianime; da^mea 
voluptas : 
Ant sic, Da, mus ocel. Aut sic, Da, ma rosa, et mea voluptas, o 
brevi absorpto, hiaavXKa^s : vel, ma voluptas. 

Lenonis hee sunt eedes, male istis eveniat : 
Pronuntiandum, evenat, car' lcOXitpcy literee i. 

Credam pudor si cuipiam lenoni siet : 
Pronuntiandum cuipiam buravXk&fit^s Kara owaiptoiv et owtSvioiv, 

Voltisne olivas aut pulpamentum, aut capparim ? 
Olivas iioovXK&Pwf ut notavimus, et ut in versu Lucilii ' maluisti* 
rpiovXKafimtt in prooemio primi libri de Finibus : vel potius, Vol- 
tine, extrita litera s. Quis autem sdt utra potius pronuntiatio 
actori arriserit? 



164 joAOHmufir 

Fateor : abi deprome : age tu interea hiiie t omniiiiii : 
abf de, tpcmdttus : hoic boidi spondceiw : kot* ^cwMXotfi^i^ et 

Superstitiosus hic quidem est, vera preedicat : 
Qutdem ett ve, spondcBUS Kai^ hnewaXoif^y : faflBC collisio creber> 
rime occorrit in comicis versibus. 

Qui peijurnm convenire vult hominemy mitto in comitium : 
Ni re vult, spondffius» elisa u, pro consonante. 

Quo iB homo insinuavit facto se ad te? per Dionysia: * 
Qoo is ho, rp//3poxv« i^ara bialpeaiy syllabay Quo. 

Nam eum paterejus subegit: nunc mea mater irata est mihi: 
Naib enaii pater, dactylus est : ejus sub, aut dactylus liqueacente 
s : aut trocheeus, rar' ewiavyoiKoifiy, ut, ejus, una sit syllabo. 

Hujus quse locuta est querere aiebas filiam : 
Hujus» irar* ^vc^i^aXoi^^r, una syllaba : sicut, aiebas, du«. 

Ego ad anum recurro rursum. Lampadio» obsecro: 
Aut est, Ego ad anum, anapssstus, pronuntiatione e initiale col- 
liquante : aut etiam prioris hoc com versus ultimss dictionis finall 
syllaba, ut ssBpe fit, coUidente. 

Videai' fortasse in his alicui nimis diu morari, et non neeesBa 
riam, vel etiam inutilem operam consumere. Verumtamen ego de 
re neque [^rorsus negiigenda et digna liberalibus studiis, et a ple- 
risque tractata negligentius, dicendum hoc k>co aliquid potavi : 
quod quidem ejusmodi esse confido, ut, qui ibrte voluerint in his 
yerftari accuratius, mediocrem occasionem exercendi Mudium suum 
habituri esse videantur, Etsi autem hsec sunt preBcipua, per quse 
poterunt numm versuum comicorum ekpediri et quasi exsolvi, 
tamen et alia queedam ad hanc curam assumenda sunt, et in pri- 
mis syilabarum productio, qum Irravcr, ac correptio, qusB «^tffAXi^ 
nominatur. Fit autem iKraots, vocali interdum producta natum» 
brevi : ut, fuit, et fieri, quod supra retulimuii. Interdum geminata 
consonante, ut, relligio, redduco, repperit; ^ffroXi) autem, syilaba 
correpta : ut omitto, et rejicio, et owaipiaei, reicio, ut: 

Tityre, pascentes a flumine reice capelias. 
Ita putatur iKrerafiiror^ vitam dederitis in uodis : et, transieritis 
aquaH. Etsi quibusdam natura flexionis postulare videtur, ut in 
hujusmOdi verbis, ri, syllaba produoatur, et illa corripiatur «arcr 
^voToMfv, HsBC et superius indicatorum itaBwr de Homero etiam 
nunc qumdam demonstrabimus : 'lA. o'. 



013 COMlCn VBMIB04I» I8S 

Yiei ifif K\vrd rtv^ta i6fi€rat wnpfay6mrra* 
Est enim i^fAtratf qtiasi M/iraiy sicut, abietibut, et ariete, et jiarie* 
tibus: et hoc Enniaouni : 

Capitibus nutantes pinus, rectasque cupressos. 
In quibos tamen ffvXA4i/«<t sunt, pronuntiato i, pro consonantey 
sicut hoc versu 'O^. y, 

Tl6\y Irtfi^fn' iBtfity. 
Est enim fiiipC ddt dactylus : yvy 6* aM fit ^/Xe* 'Adfiyii : vel ut 
alibiy 0/Xac, 'AO^yii : et ilox"^ yap fuy iflkaro IlaXXc^f 'A6//vif ; pro- 
nuntiandum enim quasi gemino XX, ut ^t longum fiat. Sicut. 
•IX, ^. 

"IXtoy igwipaayr eMl\€oy iLwoyieodai. 
Quasi Amr, Tale et illud "Apcf, quasi "AfS^et esse yidetur. Ita 
et fiKofieiiffs ^A^pobtrif^ habet Xo syllabam productam. Et hic 
Tersus similiter pronuntiationis productione sustentatur» 'IX, y\ 

Aliol6$ re fioi eooXf ^lke iKvpi^ ieiy69 re. 
Nam et aspiratio bre?is rocalis pronuntiationem remoratur; et 
peiei, est qnasi peiiei : sicufESSetM i' 'EX^i^. Rursum : *IX. e\ 

Kal y6 Key Iri wXioyat Xvk/wk rrai^e Siof 'OSv^vcvf . 
Etsi poterat facere Kai rvi^ ht wXioyaSf tamen iilud maluit, nimi- 
mm pronuntiatione versum ezpedientCy quatuor brevibus syllabis 
nnam longam et duas breves sonantibus : sicut *0i, ?• 

Kal r6re ^i^K^y is w6\Ly tftey ^ji' ipieoBat» 
Est enim v^ii' "tfieyj dactylus non syllabis, sed veteri pronun- 
tiationey qoam nos exprimere lingua aliena non possumus.- Hoc 
loco in mentem mihi venit versus quem Scaliger adduxit ex Euri- 
pidis OrestCy in quo esset ^i^vvaXoi^^ : 

Alrovpyof * oiTcp cal ^i^yoi o^ovei w6kty. 
Sed noa et io editis ab Aldo exemplis et in explicatione rqperitnus 
»6c8b » > * ytr, Hoc igitiir relinquamus. 'IX. v'. 
M^patfioy ii oi iffr* iiXiaoOat, 

Ubi manifesta eat ovyKowiif. ei illud fi6potfiop quasi fi6popoy, Sieut 
6t iD boc» 'IX. «#'• 

'Etfrof ^iy Ul \i^t yipoy ^e. 
Est eaim pIane,ypov ^Xe. Quemadmodumet 'Oi. V* 

Miflf o6re0 fl\or Att warplk yh^otro, 
UU fCkor est qvasi ^r, Jam iii hoc, 'IX. ^, 

Biifmd' i' vwoH^e, 
mmdp€WMe%U 



186 JOACH. CAMBRARIUS DB GOlflCIS VBR81BDS. 

"Ews 6 raSff ^fiaiytl 
'IX. a . cum sit primus pes hfififi^x'^^ alienus carmine heroico : 
Oepareverac ro fiirpov avvi^iioti, gecundum Eustatb. 'Ilff 6, producta 
syllaba 6, Aristoph. £/p. 

Oi yeiifpyol roZpyor i(,i\Kovtn k6XKos oirSe/f. 

Oi ytiapy, Bpondeeus vwiHivti, 'IX. ^. 

"tiKeov b' Iv nXevpMyc. 
Hesiodus : 

Nc/cea leal ifjpiv o^lXXeiK. 
'IX. autem » • in boc : 

XoNS/uevos f riyi h^r» UeKt^ov iKravev "XcrMpy 
est 9uvlSrifru, 
In hoc vero IX. ff. 

IIws /ikv KpoKowewXos 'iKlbvaro watrav Ir* aloF. 
Et hoc, 'IX. /3'. 

IloXvffra^vXiSv 0' 'Iffrcaiai^. 
Et boc, 'IX. e . 

'0<rr' ixa fiiwv iKibaffvt y€^vp6u, 
Et paulo ante : 

"Os pa Kofiavbpov 
'Api7n)p IrirvKTO. 
Et hoc, 'IX. rf. 

Zoi' bijroi JcXlos Iffrac Sffov iwiKibvarat, i^ws. 
Et hoc, '05. e . 

KXv6i, &va{, o^rcs laac. 
Et boc, '0«. X'. 

Kai p lo^ev bvo waibas, 'Afitpiova re Zrfiov re. 

Ilai^as ^/i^* spondsus liquescente litera ^, ut in superioribus 
▼ersibus omnibus cursui hsec numerorum obstaret, nisi removeretur 
pronuntiatione. 

Nam 81 Tersibus aliquis alienos pedes, qui sunt proceleusma- 
ticus, et creticus seu &fi^/;iarpos, aut nescio quos alios inserit, cum 
constet heroici carminis proprios pedes esse, dactylum ac spon- 
dseum : iambici, iambum, spondceum et spondseo eequales : tro- 
chaici, trocbseum et spondnum et huic sequales, et alios alius 
generis : illum igitur, qui admiscet alienos, non audiendum puta- 
mus, corrumpentem carminis modos, et numerorum rationem dis- 
8ol?entem. Sed pronuntiatio hsec omnia quondam nuUo cum 



T. PABEI OBSERVATIUlfCULiE. 187 

negotio et sine omni insuavitate ezplicuit. Quare don aasentior, 
neque Plutarcho, qui Homerum, studiosum bonoe narrationis, 
compositionem neglexisse scribit, et primum statim Yenam &/Lie« 
Tpor extulisse : 

non enim ille ita eztulit, ut Plutarcbus, multo minus ut nos, se- 
cundum perscriptas literas : neque Scaligero infulcienti creticos 
in iambicos modos. Etsi ad hoc delabitur ut, yoluptas, anapoes- 
ticam Telit esse dictionem : id quidem melius, sed illee mryKoipal 
pronuntiationis rectius ezpediunt numeros, mea quidem sententia, 
et antiquitate teste, cujus unum etiam nunc ezemplum adducere 
Tisum, Hesiodi : 

"AffKp^, X^^h^ Kaicpy O^pec &/>yaX^y oihkiroT* ^90\p. 
£st enim 6^7 et Xi|. Sed de bac re, cum tantum jam veiborum 
fecerim, plus quidem quam initio institueram me facturum esse, 
nunc desinam, et hsec nostra judicio aliorum submitto : et, quod 
restat, obserTationem et curam harum rerum diligentium studio 
committo. Quantulamcumque autem operam hanc industrio 
mese cnpio omnes boni consulere, quod bonos et bonarum artium 
cnpidos Bcio esse facturos : ii enim neque ullam in literis ezquisi- 
tionem nimis parvam et futilem ducunt, neque hos conatus judicii 
nostri poterunt despicere : 

ITepc hk T&y ^SXXmv, ol ^porrU 'IinroKXe^S^. 



T. FABRI OBSERVATIUNCULiE 

MISCELLANEiE AD METRA TERENTII. 

I1.L1 se mihi magna quadam Toluptate, et fructu haud mediocri, 
privare Tidentur, qui Terentium studentes legere, nec metra tamen 
illa, quis uti Terentius consucTit, noTcre. Memoriea enim tam 
Tenustum, tamque amabilem scriptorem quis mandare possit, et 
mandatum custodire, nisi si et ipse metra illius senserit ? Dein, 
multo sibi majorem admirabilitatem poeta comparet, ubi intellez- 
erint lectores quo genere carminis hic aut hic utatur. Nam apud 
Terentium quidem plane ita Tidemus fieri ac apud Virgiiium solet. 



IBft T; PABRl OBSBRVATIUNCUtiB' 

ut carminis ratio et modas rei, qua de agitur, nataram fere ple« 
rumque exprimaaty quod in primis obfterrandum est^ et acri quo- 
dam aurium judicio consectandum. Est aliud etiam, in quo max- 
ima utilitas posita est : si qui enim forte errores in carmine fue- 
rinty quod perquam facile potest evenire, et nimium ssepe eyenit, 
eos errores deprehendere possit nemo, nisi qui versuum rationem 
calleat. Sed heec satis ; neque enim hoc loco artem metiendi 
carminis docere decrevi. 

Paucas igitur observatiuncula proposuisse suffecerit, quss et 
cert» sunt et perspicuee. Eas autem priusquam ingredior, hoc 
audiy quod apud Ciceronem in Oratore Perfecto scriptum est : ' At 
Comicorum Senarii propter similitudinem sermonis, (quod nos Galli 
vulgo vocamus conversation et enireiien^) sic seepe sunt abjecti, [id 
esty neglecti et populares, et, ut Grseci vocant, AOrOEIAEIIJ 
ut nonnunquam vix in his numerus [id est, rhythrous, ut Grsece 
dicitur] et versus [id est, dimensio] sentiri- possit.' Vides Cice* 
ronem ipsum ftiteri, quse fatetur de dimensione, de rfaythmo; 
utrumque, sciltcet, vix sentiri posse. Quid nos barbaros homines, 
et a felicitate ac doctrina illius sseculi tam mag^a intercapedine 
dissitos, judicare deceat ? Sed, quod mirere, de senariis tantom 
loquitur Cicero. Quid, si de trochaicis, de anapsesticis ? de uni- 
verso genere iambicorum? quid si de universis anapesticoAim 
formis agendum ipsi fuisset? Quid de aliis g^neribus, que in 
Grsecorum Comoediis celebrata olim fuerunt ? Tum vero magis 
dixisset, ' vix sentiri possunt.' 

Sed ad rem venio. Sic igitur docd existimant, duo tantum rer* 
suum genera esse apud Terentium, iambicos et trochaicos. Id ego 
in universum esse verissimum scio. Sed quid ad hos versus Act. 
IV. Andriee sc. 1. dicas ? 

Hoccine credibile est aut memorabile, 
Tanta vecordia innata cuiquam ut siet, 
Ut malis gaudeat alienis, atque ex incommodis 
Alterius sua ut comparet coromoda I ah ! 

Ibi nihil Faemus, vir in isto genere diligentissimus. Muretu» 
ailltem ultro fatetur, horum quatuor versuum rationem explicare 
difficile esse. Scio quid Goveanus, quid Scaliger, quid Erasmus 
dixerint ad hunc versum. At non est senarius, &c. Arbitror esse 
Dactylicum quatemarium perfectum ; et talis necessario fuerit, si 



AD MBTRA TltRBNTII. ISD 

-modo toUatttr illud, est, qiiod ex glosseinate hac irrepsit. PoMat 
referri et ad genus choriambicum. Secandua poteat esse trochai- 
cus seiiaritts catalecticus ; sed fortasse iambiouB tiimeter fuerat, 
•ic ad formam suam redigendus : 

Innata cuiquam tanta ut siet Tecordia. 

Tttncy siet, fuerit monosyllabum. Exempla infioita sunt Ter- 
tins est trocbaicus septenarius oatalecticuty cujusmodi non me- 
mini me multos legere : 

Ut ma-lis gaa*deat alien -at*qu' ex-in-commo-dis. 

Tamen, quod minus credibile yideatur, ex regula et observa- 
tione, quee inferius ponetur de elidendo S, poterit esse senarius 
sic: 

Ut mali'-gaudeat a-Iienis atqu' ex-incom-modis. 

Erit synizesis in secundo pede, ut et in tertio, nil frequentius. 
Qttartus est : 

Alterius sua ut comparet commoda ! ab. 
Pnto scribendum esse, Altniui ui wa eommoda eompartt l^ak. 

Erit dactylictts qttatemarias. Illttd autem ak extra versttm eriC, 
ttt solent ease exdamationes, inteijectiones^ in fiae et initio, apud 
SQphoclem, Baripidem, Arislophanem. Quin et apiid Terendam 
ipsom exempla reperies. 

De Cretico, sen Amphimacro. 

Joachimns Camerarius, vir inter Germanos superiori sseculo insig- 
nia, honoratissimus, et longe optimns, putat, Creticum in iambico 
et trochaico genere locum habere non posse ; multi contra nitun- 
tur. Sed videamus. In And. act. i. sc. 1. 25. legitur : 

Liberius vivendi fnit potestas : nam antea. 

Debet atttem esse verstts tenaritts iambtctts. Itaqiie * Liberitts ' 
^rit Cretictts extrito E, qttod breve est, quasi proDttntiares, Li- 
britts. Exempla ejvs rei iunt innttmerabilia in comicis et tragicia 
antiqttis. Quin et apud Virgilium diligentissimnm scriptorem, 
legaSy aspris, pro, asperis; semttstttm, pro, semiost«m; vinclis, 
-proy vincttlis ; oraclttm, pro, oraculum ; gubemacloy pro, gnber- 
nacttlo ; circlos, pro, circttlos ; et maniplis, pro, manipulis. Ac 
si elidatnr S in,Iiberius, quod olim fiebat, erit tantum dactyltts, 
libritt'. At fllttd, fuit, erit monosyUabttm ; quod et venim esse 
'^nterdum scio. Tttnc Creticus eKcfaistts fnerit. Ergo quBevatur 



190 T. PABRI OBSBRVATlVNCUIiiB 

aliad, et aliud etiam. Andr. act i. sc. 1. 1 19. ^ Pro oxore habeie 

haDC pere-grinam, ego il-lud sedulo.' ManifestiBBimus esse Tide* 

tur creticus in, grin' eg' il ; sed in, iile, ilia, &c. olim prior syllaba 

erat communis ; quo nihil certius. Ibid. 141. ' Nunc tuum est offi- 

cium has bene ut assimales nuptias.* Est autem hic versus plane 

trimeter ; ergo Creticus in prima sede. Ad id negatur, per collisio- 

nem, scilicet, et synizesin, ita ut sit spondeus in prima parte senarii. 

Ibid. sc. 2. 12. ' Dave. Hem. quid est? ehodum ad me: 

quid hic volt ? quid ais ? qua de re ? rogas ? 

Nemo, videtur certe, negare possit, quin hic sit Creticus in 

quarta regione, nam versus est octonarius acatalectus iambicus. 

Sed vide : aiunt D elidi : itaque spondeeus ex Cretico fiet. 

Act. II. sc. 6. 17. * Nil propter hanc rem» sed est, quod succen- 
set tibi/ £t moz : ' Quidnam est? pueril' est, quid est,'&c. 
In utroque exemplo affirmant miserum illud D exteri debere, ob 
quod meritum, nescio. 

Act. IV. sc. 4. 26. 'Vestri cuju' ve-stri? Pamphili. Hem: 
quid, Pamphili?' 
Est indubitatus iambicus senarius : itaque Creticus secundam 
sedem occupabit, quo te cumque verteris» nisi priorem in^ cuju', 
brevem olim fuisse contendas, quod an fieri possit dubito. Tamen 
et ad hoc respondent, syllabam illam, ju', plane perire : unde pro 
Cretico habebis spondseum. 

£un. act. i. sc. 1. 34. 'Sed ecca ip-sa egreditur nostri fundi 

calamitas.' 
Act. III. sc. 1. 5. 'Dedu-cam sed ec-cum militem: estistuc 
datum.' 
Nemo non dejeret esse Creticum in locis notatis, at multi ne- 
gant. Nam olim dicebatur ecum, ecam, quia non geminabant 
eandem consonantem. 

Ibid. 56, ^ Tu par pari referto quod e-ain remordeat.' 
Est planissime senarius, seu trimeter. Quamobrem in quinta sede 
erit Creticus. Sed et qui Creticum hinc ablegant, scin' tu quid 
dicant ? dicunt illi versum esse aliter metiendum ; sic : Tu par- 
pari-refer-to quod eam-remor-deat. 

£t tunc erit anapeestus in quarta dimensione versus. Id autem 
verum esse potest ; nam olim, eum, eam, eas, suum, suas, suis, 
&c. monosyllaba erant, ut ex Lucretio constat ; ne ad Ennium 
usque, et ad Livium Andronicum ascendamus. Sed et falsam 
ibi lectionem esse» dixi, opinor, in Notulis. 



AD MBTRA TBRBNTII. ISl 

j^ndr. act y. %c. 5. 4. * Quod yoloptates eorum propri» sunt : 
nam mi immortalitas.' 

Est octonarios iambicus acatalectus ; debet igitur esse Creticus 
initio dimensionis. At contra aiunt secundam syllabam in, volup- 
tatesy esse brevem, quod mihi quidem videtur incredibile. Me- 
liiu dicas primam syllabam, qum brevis est, ita raptim pronuntia- 
tam fuisse, ut non audiretur ; et pro, volu, diceretur, ulu, per V 
consonum. Verum hsc satis de Cretico. Dices, Quid ais, tan- 
dem ? An admittendi sunt Cretici in iambos, in trochaicos ? Non 
arbitror: cum in Cretico pius temporis absumat pronuntiatio, 
quam in spondcM), cui tamen in iambicis comicis et tragicis locus 
est. At sunt tamen Cretici illis versibus superius positis ? Fateor 
id quidem : sed ii non pronuntiandi ut Cretici. Quid ita ? Hsec 
reguia certa esse videtur, cum a natura proficiscatur : Syliaba 
brevis inter duas long^s posita vix pervenit ad sensum. Id au« 
tem ni esset, qui tandem Virgilius potuisset dicere, asprisi pro, 
asperis ? circlos, pro, circulos ? &c« 

De tribrachy nihil necesse est dicere; cum pes ille tempus 
iambi impleat, et eundem motum habeat. 

Proceleusmaticus, id est, duo Pyrrhichii, seu quatuor breves, 
cum spatium spondeei consumat, cui spondeeo jos est sedendi in 
iambicis et trochaicis, mirum esse non debet, si apud Comicos 
frequens reperiatur ; nam et in tragicis recentioribus illum inter- 
dum reperias* 

In Andr. ' Ita faci-am hoc primum/ &c. 

Act. I. sc. 1. 123. ' Sati' vehe-mens causa ad objurgandum/ftc. 

Nisi dicas esse anapeestum, cum apud Horatium legas : 
* VemenSy et liquidus, puroque simillimus amni.' 
Act. III. sc. 1. 19. ' l^um immemor es di*scipuli? ego quid 
narres nescio : * 
ad quem versum notant quidam pro, discipuli, pronuntiandum, 
discipliy trisyllabice ; id quod tamen minus necesse est ad dimen- 
sionem versus deprehendendam. Verum plura addere nihil opus 
est. 

Nunc, quod dicam, id esse verum videbitur, et non est tamen ; 
molosBum scilicet, is ez tribus longis constat, pro iambo, spondeeo, 
aut anapeesto sumi, pagina decima octava : * Sive ista u-xor, sive 
amica est, gravida e Pamphilo est.' 

Sed ibi errorem esse pqto, de quo in Notulis ; neque enim miht 



%92 r. PABRI OUBRVATIUMGULfi 

credibile fiat, MoIosAuiOy <iui ta^to longior et ponderosior sit aliis 
pedibas, hic a Terentio usurpatum fuisse. Deiu posset etiam 
«Me CreticuSy ex ea observatione qu» superiuB pogita est, circa 
pronomen» iste, et ille ; quod tamen bic verum eaae non puto. 

Bacchiu9y seu Baccheus, id est, brevu, longa, longa, videtar 
«licubi repeririy quod tamen minus verum est. 

Andr. act. III. 8C..1. 4. 'Sed hic Pam-philua: quid dicit? 
firmavit fidem.' 
Non esty inquam : nam versum ita scribere» ita metiri debemus : 

Sed hic Pampilu', quid di-cit? firmavit fidem. 
Extrito S finali : qua de re mox : 

Act. III. sc. 3. 32. ' Neque illum hanc perpetuo habese, neque 
me perpeti.' 
Non est Baccheus ; est anapsestus ; nam prior in, illum, cooimunii 
est apud Veteres. 

Ibid. 34. ^ At istuc periclum infilia fieri» grave est.' 
Neque hic Baccheus est, cum priorem in, istuc, istic, et aJiis bene 
iMltis id genus nominibue modo longam facerent Antiqui, modo 
brevem : nam th, ut 6 apud Grsecos, est levis sibilus tantum, id 
est, psBne nifail. Adde quod, periclum, necessario longum est in 
secunda, nam illud I ante ipsam decurtationem longum erat. 

S perit ante consonantem. Lucretius : Ennius : Plautus : Tra- 
gici veteres. Ita, heru', magi', tristi', omni', ^c. 
S perit ante vocalem : exemplum insigne est, Audr. act. iii. 
sc. 1. 8. 
' Bonum ingenium narras adole-scentis : optimum.' 
Ubi necessario pronuntiandum est, scent' optimum : perit enim 
S : et fit synalcepha : est autem trimeter iambicus. 

Act. IV. sc. 5. 7. < Itan' Cbrysis ? hem ! nos quidem pol mi- 
seras perdidit/ 
Ubi, cum S pereat in, Gbrysis, pronuntiabis, Chrya', hem. 

Ibid. 14. * Semper enim dicta est ejus hmc, atque habita est 
soror :' 
pronuntiandum est, ju' heec, una syllaba per synizesin, seu consi- 
dentiam. Sed exemplis parco ; sunt enim InBumerabilia. Hinc, 
obiter dicam, facile discas quse apud veteres Latinos pronontiandi 
fuerit ratio, et quantopere iUa sub Juiio et Octaviano CfiesaribuB 
variare cceperit. 
Coneidentia, seu, ut Grsecis dicitur, synismis, aliisisynmresie» in 



AD MBTRA TERBNTH. 196 

his poetis frequentissima est ; ea autem fit, cum doce syUabee ex 
vocalibus compositee in unam coalescunt, ubi id res fieri postulat. 
Ezempla in duabus primis fabulis en tibi, sed de multis pauca. 
Deosy monosyllabum, ut et, suo. Quiesci disyllabum ; grandiuscnla, 
tetrasyllabum, Andr. act* iv. sc. 5. 19. ait, monosyllabum ; ibid. 
act. II. sc. 6. 19. et alibi. Ita, fuit, monosyllaburo, ut apud Grm- 
cos yi in, harpyiee, et in omnibus praeteritis participiorum activse 
aat medialis formee, quee sint secundi sexus. Ita et, siet, mo- 
Dosyliabum; possiet, duarum interdum est syllabarum. Sed et 
hujus figur» exempla sunt apud Virgilium satis multa. 
M. In medio dictionis eliditur : Andr. act. i. sc. 1. 64. 

* Quicquam attine*re, enim ve-ro spectatum satis.' 
Ibid. sc. 3. 1. ^ Enim ve-ro» Dave/ &c. 

Est anapsestus: versus autem est octonarius. 

Ibid. act. III. sc. 2. 23. Ante consonantem in voce sequenti, 
eliditur. 

* Certe enim scio : non satis me pemosti etiam qualis sim, 

Simo.' 
Est dactylus in prima scde, Versus est tetrameter perfectus. 

Ibid. act. IV. sc. 5. 7. ' Itan* Chrys' hem ? nos quidem pol miseras 
perdidit' 

Eliditur L in, ille,iIloSy illis, &c. Et aliis quibusdam. Eliditur et D, 
ut in EuB. act ii. sc. 2. Eliditur quoque R, nt bene a Faerno obser- 
vatum fnit. Graviter itaque lapsus est Mutetus, qui non viderit in 
versu iEschyli» quem ipse profert, primam in, morphen Gr. esse 
brevem, propter R liquidam : atqui sic est. Unde apud poetam 
Grcecum, ut ostendi olim ad Phsedrum : pherbe boas, pherbe mela, 
&c. Est autem hexametnim. Secundum illud, pherbe, junctum 
cnm syllaba, as, efiecerit palimbacchium, qui pes plane ab hoc 
genere alienus est. 

Elisio interdum nulla est. 
Breviant interdum Comici quse alii producunt, ut I in, abiy Andr. 
act. I. sc. 5. 20. bis^ et act. v. sc. 6. 14* Ita Terentius ultimam 
corripit in« mane» act iv. sc. 4. 21. in, jube, &ct. v. sc. 4. 53. 
in, tace, Eun. act. iii. sc. v. 23. &c. quia, ut opinor, ea verba 
eraot et secundse et tertise inflexionis. 

ME. TE. SE. 

Pro ME dicebant med : ut Andr. act. iv. scen. 4. 5. 
' Reliquit med homo, atque abiit,' &c, 
D€lfk. tt Fccr. Cht, Terent, N 



194 T. FABRI OBSS. AD METRA TBRBNTII. 

Sic enim omninb legendam esC. Ita Plautus, med erga. 
Ita fit et, 8ed, pro se ; Terentius Andr. act. iv. sc. 5. 2. 

* Quee sed inhoneste optavit parere hic divitias.' 
Jam disyllabum est« act. ii. sc. 1. 29. 

* Profer, dum proficiscar aliquo, ne videam : audi nunc iam.' 
Est trochaicus. Sed hoc plus decies apud Plautum invenias. Pro- 
nuntiandum quasi si scriptum esset, Yam. 

Hoc in primis necesse est meminisse, ne quis faliatur in metien« 
do carmine, Terentium ab uno genere ad alterum interdum tran- 
silire ; quin et trochaicos iambeis, et contra, sic intermiscerey ut, 
absque diligenti observatione, id haud facile sentias. 

Eiio, utaliee qusedamexclamationes, indignationes, interjectiones, 
interdum extra metrum oensentur, ut Andr. act. iv. sc. 4. 27. 

' Ebo, an non est ? recte ego semper fugi has nuptias.' 
Cum autem sit iambicus senarius, * Eho ' debet esse extra versum; 
et id Grceci factitabant, ut supra notavimus. 

Postrema omnium obsenratio est, omnes dmnino Fabulas Te- 
rentii in trochaicos desinere ; quod idem de omnibus Plauti Co- 
moediis verum esse scio. Excipienda tiimen videtur Pseudolus, 
cujus postremus versus est : 

* Atque approbare hunc g^egemi et fabulam ; in crastinum 

vos vocabo.' 
Sed andacter affirmare possim duobus in locis versum unuro cor- 
ruptum esse. Eum sic leges : Atque hune apfrobMre gregtm, et 
/tAulam ; tii craetinum vos voco. Quod miror a nemine animad- 
versum fuisse. At istuc» fabulam, disyllabice pronuntiari debet, 
ex regulis et exemplis superius positis. Cetera bene procedent. 
In extremo versu Asinarise est etiam error : nam ille versus ex 
Trochaico legitimo factus est octonarius vitiosus duobus locis. 
Sic habet : 

* Remur impetrari posse, si plausum sic clanim datis.' 
Sic aiitem ille scribendus : 

Remwr impetrari poue^ siplauium clarum datit. 
Ceferi, qui a Grege pronuntiantury et huac prcecedunty sunt cer* 
tissimi TrochaicL 

Hcec paucis quidemi sed, ut spero, ea satis fuerint ad illa in- 
telligenda quse in ceteris Terentii Fabulis paulo impeditiora vide- 
buntur. Neque vero mihi ad credendum difficile est, quee dixi 
modo, non ex eequo omnibus probatum iri ; sed ad eOs proTOco, 
qui scriptores antiquos bene ac diligenter legerint. 



JO. LBNOIU8 DB RATIONB METRI TBRBNT. 195 



DE RATIONE METRI TERENTIANI 

JO. LENGIUS. 

De metris Terentianis nt multa dicamy neque instituti nostri bre- 
Titas patitur; et plurifni, qui de hac re scripserunt, yiri doctissimi 
BUpenracaneum fere fecenint. Sed quoniam in variis hujus aucto- 
ris lectionibus dijudicandis metri ratio haud parum juvat, idcirco 
pauca qufledam, quee huc spectant, preemittenda duximus. 

Versua igitur, quibus utitur Tcrentius, sunt plerumque vel tri- 
metri sive senariiy vel tetrametri seu octonarii : dimetris quidem 
nonnuDquam, sed rarius, utitur j monometris rarissime, 

DE SENARIIS. 

Notum est Senarios olim perfectos sex pedibus iambis consti<r 
tisse : qualis est : 

Amantium irse amoris integratio est. 

Sed preeter hunc versum nullibi me purum iambicum apud hupc 
auctorem deprehendisse memini : quod etiam facit ut credam, 
proverbiale hoc fuisse dictum, ab antiquiore aliquo poeta mutua- 
tum. Deinde autem receptum est, ut prseter pedem iambum tri- 
brachyn (qui fit et resolutione iambi) etiam spondaeus et omnes pe- 
des qui sunt ejusdem cum spondeeo temporis (preeter amphibrachyn) 
in sedibus imparibus, nempe prima, tertia, quinta admitterentur ; 
locos pareSy i. e. secnndumy quartum, sextum occupante interim 
solo iambo. Hujusmodi versus apud Grsecos tam comicos quam 
trag^cos usitatissimi, apud nostrum auctorem interdum, sed miqus 
frequenter, apparent : ut : 

Accede ad ignem hunc, jam calesces plus satis. 

Postrcmo igitur, nt metrum comicum ad sermonem vulgarem pro* 
pius accederety de sede sexta tantum sive ultima soliciti esse coe- 
pemnt» ut ipsam semper iambus occuparet; in ceteris autem, 
dummodo trochseum excluderent, satis habuerunt, si vel tribra- 
chyn, vel spondseum, vel spondeeo (quoad tempora) parem dacty- 
lum, anapeestum, proceleusmaticum pro libitu usurparent. Per 
trochaenm autemf quem nunquam admittit carmen iambicum, istum 
semper intelligo pedem^ cujus primam syllabam longam sequitur 



196 JO. LENGIUS 

altera brevis, qui maxime iambo coQtrarius est. Quod ideo hic 
obiter moneo, quia Cicero et Quintilianus hunc pedem choreum 
plerumque appellant, illum autem alterum tribus brevibus constan- 
tem trocheeum vocant : contrarium vero facit Hepheestion, et ple- 
rique grammatici ; quos ideo sequimur, ne a more recepto disce- 
dere videamur. 

Proceleusmattci quidem minus frequenter occurrunt quam ceteri 
pedes supra memorati, sed nonnunquam tamen adhibentur : ut : 

Qui seepe propter invidiam adimunt diviti : 

seepius autem in prima sede, et in iis dictionibus quee ad flexum 
Tocis magis accommodantur : ut : 

Ita populus studio stupidus in funambulo. 
Minime equidem me oblectavi, quee cum milite. 

Quinta vero sedes vel proceleusmaticum vel tribrachyn raro ad- 
mittit; ne scilicet nimius sit brevium syllabanim concursus, quem, 
prope finem versus, aures non facile patiuntur. 

DE TETRAMETRIS. 

Tetrametri seu octonarii sunt vel iambici, vel trochaici. Rursus 
iambici tetrametri sunt vel acatalectici, vel catalectici. Acatalec- 
tici vocantur, qui justam mensuram octo pedum semper habent, 
quorum ultimus est iambus : 

Nil tam difficile est, quin queerendo investigari possiet. 

lambici catalecti (qui et scazontes dicuntur) sunt quibus in fine 
una deest syllaba, sedem septimam sive penultimam occupante 
iambo: ut: 

« 

Salu I tant ad \ cosnam \ vocant | adven \ tum gra \ tulan | tur. 

In catalecticis tamen, apud comicum nostrum, pro iambo seepe 
ponitur spondeeus yel dactylus in sede penult. vel etiam tribrachys: 
ut, Hec. II. 2. 

Novi : et quee dicis omnia esse ut dicis animum induco. 

Et te hoc mihi cupio credere, illam ad vos redire studeo, 

Si facere possim uUo modo. L. Quee res te facere id prohibet ? 

Trochaici tetrametri apud hunc auctorem sunt plerumque catalec- 
tici, i. e. quibus in fine una deest syllaba brevis, quo minus con- 
stent octo plenis pedibus, quorum septimus est trocheeus : ut : 



D£ RATIOMB MRTRl TBRBNTIANK 1117 

Propec I cato | magno | paulum | supplici | i satis | est pa | tri. 

Loci reliqui tribrachos, spondeeos, dactylos, aDapcestos admittunt» 
iambo semper excluso, qui nunquam trochaicum ingreditur car« 
men, uti nec trochseus iambicum. Nec tamen tantum interest in- 
ter trochaicum et iambicum versum, quin, qui nunc trochaicus est 
catalecticus, possit modo fieri iambicus acatalectus, si unicam 
duntaxat syllabam initio prceponas : ut : 

Cum/aci \ em vide | nt vt | detur \ etse | quanti | vispre | ct. 

IVochaicus est ; sed si 1eg;as : 
Qui, eum \ faciem | videas \ vide \ tur e$ \ se quan \ tivis \ preci, 

fit iambicus acatalectus; hoc enim modo neque hunc ingreditur 
trocheeusy neque illum iambus. Hinc etiam se^e fit ut propter 
syllabam aliquam communem idem versus possit aliquando vel 
trochaice vel iambice mensurari : ut : 

Eho, non tu dizti esse inter eos inimicitias, camufex ? 

cum enim ultima in^ Eho, sit brevis, trochaicus est versus ; at si 
vel longam facias, vel nonne pro nan legas, e trochaico statim fiet 
iambicus acatal. et propterea trochaici a nonnullis appellantur 
iambici ab initio catalectici : quod Aristoteles etiam facere videtur, 
ubi hnnc versum ex iambis Archilochi citat, Rhet. I. iii. c. 17. 

'Sfifffi&rmy S* iieXwToy oid^y kariv oM* ckiriS»/ioroy. 

Atque exinde nemini mirum videri debet, si trochaicos ciim iam- 
bicis in eadem scena ssepe mistos videat, cum ab his ad illos tam 
facilis sit transitus. 

Trochaicis acatalectis parcius uti videtur, atque ibi solum ubi 
fabuls partes turbatiores aguntur, ita ut vix numerum sentire pos- 
sis : uty Phorm. i. 3. 1. 

Adeon* rem redisse, ut qui mihi consultum optume velit esse : 

et in iis ipsis locis multo majori numero catalecticorum semper im- 
miscentur. £t certe felicissima ubique arte id agit Poeta, ut re<- 
rum qute aguntur turbatam vel tranquillam rationem carminis 
etiam ratio confuia vel expedita semper exprimat : quod etiam fa- 
cit Qt plnrimunt voluptatis iis proreus pereat, qui ad hunc ancto- 
rem legendnm neglecta vel non intellecta metri ratione accedunt« 
Tetrametris nonnunquam intereeritur dimeter iambicns : ut, 



196 iO. LENGIUS 

Verebar quorsum evaderet : 
Amore abundas, Antipho : 

aut trocbaicus : ut, Frob Deum atque bominum fidem : rarius mo- 
nometer, ut, Quid illud est. 

Sed de bis non opus est ut quicquam dicam, cum et raro oc- 
currant, et ex iis qufB de trimetris et tetrametris diximus, facile 
possint intelligi. 

DE LICENTIA METRI TERENTIANI. 

Diximus supra, carmen iambicum a comicis usurpatum, prffiter 
pedem iambum, etiam spondeeum, aliosque pedes, qui sunt ejus- 
dem cum spondeeo mensune, frequentius admittere. Dubitatur 
autem interea inter doctos, annon et pes creticus sive ampbimacer^ 
qui spondeeum excedit, in metro Terentiano locum babeat : quan- 
quam enim alii nunquam admittendum esse censeant ; alii tamen 
admittunt, sed parcius. Et certe siquis ad normam Vir^lianam 
omnes nostri Comici voces vocumque pronuntiationes expenden- 
das esse credat, nuUo modo pedem istum effugere poterit. Sed, 
cum beroicum carmen longe a comico scribendi modo distet, du- 
bitandum non est quin et alius quoque pronuntiandi modus huic, 
alius illi conveniat. Comoedia quippe popularem fere sermonem 
nobis exbibet ; cujus apud omnes gentes mos est, ut ese dictiones, 
qum frequentius occurrunt, contractiore modo ssepe pronuatieiitor, 
et veluti in unam coeant : quod tamen, si vel in orattone gravi vel 
in heroico carmine fieret, ridiculum videretur. Hoc modo apud 
auctorem nostrum voces, quid, quod, sed, &c. cum voce sequenti 
quodammodo coalescere iuterdum videntur : ut : 

Nihil propter banc rem ; sed est quod succenset tibi. 
Quidnam est? puerile est : quid est? nihil : quin dic, quid est? 

ubiy ne pes creticus admittatur, sed est, et, quid est, quasi in unam 
coire syllabam credimus. Quod autem hic de pede cretico vitando 
diximus, de ceteris etiam intelligendum est qui spondsBum exce- 
dunt. Sic vox, Nihil, in primo pede prioris versus modo allati, 
monosyllaba est ; quanquam in quarto pede sequentis eleganter 
disyllabice pronuntietur. Eodem modo non solum voces, mag^s, 
et, satis, sed etiam, quidem, simul, apud, et tamen, vel ultimam 
literam seepe elisam habent, vei in unam syllabam contrahuntur : 
ut: 



DB RATIONB HBTRI TBRBNTIANI. 199 

Ne hoc quidem tacebit PanneDO. Oh dabiumne id est ? 
£t simul conficiam facilius ego quod volo. 
Prasto apud me esse aiunt : egomet convivas mororr 
Tamen vix humane patitur, verum si augeam. 

Muretus quidem, ut hanc licentiam effugiat, legit : Tamen humane 

vix patiiur sed in nuUis Mss. ita leg^tur, neque Latina vide- 

tur ea yerborum collocatio. £t certe quanquam frequentes istse 
sive collisiones sive elisiones syllabarum illorum auribus insoiitee 
videantury qui omnia ad Augustani sevi normam exigere solent ; 
non absurdsB tamen iis videbuntur, qui ve\ £nniani sseculi reliquias 
legunty vel popularem loquendi morem, quem supra memoravi- 
musy paulo attentius considerant : nec fortasse mirabuntur, si pri- 
mam syllabam in, ille» ipse, iste, Stc. vel ultimam in, vide, cave, 
jobe, domi, heri, &c. scepe correptam videant. Ob eandem etiam 
rationem seepe fieri solet ut, Dii, Deos» ait, scio, mihi, meus, tuus, 
suus (nonnunquam, tibi et sibi, ut putat Faemus) in unam sylla- 
bam contrahuntur, aut vox, jam, in duas extendatur. In vocibus, 
ejus, hujus, cujus, sunt qui primam syllabam corripiendam, et s 
finale in secunda elidendum, ante consonami more antiquo, cen- 
sent: quorum sententiam etsi non prorsus improbamus, melius 
tamen versui consuli posse censemus, si ese voces in unam sylla- 
bam inter pronuntiandum contraliantnr, adeo ut eodem fere modo 
proferantur quo apud Anglos, his et whose : ut : 

Si illum relinquo, ejus vitee timeo ; sin opitulor, hujus minas. 
Interjectiones, jurandi adverbia, et voces fictitias, pro libitu lo- 
quentis vel produci vel corripi, ipsa comicse locutionis ratio suadet 
ut credam ; neque opus esse, ut pro ai at scribatur ai at at, vel 
apol pro edipol, qu» vox sape primam corripit apud hunc aucto- 
rem. Nemo non observat voces esse quasdam quse diversam 
quantitatem apud diversse setatis scriptores habent : sic vox, sus- 
picio, contra mensuram hodiernam, plerumque apud nostrum auc- 
torem secundam syllabam producH : quod ne fieret, Goveanus in 
ejus locum reposuit 8U$pectio ; sed sine ratione, cum idem fieri 
videas apud Plautum : 

£t ne in suspicione ponatur stupri : Amph. i. 2. 27, 
Suspiciones omnes ab se segreget : Asin. iv. 1. 29. 

£t apud Phsedrum in Prologo lib. iii. 
Suspicione siquis errabit sua. 



200 JO. LBNGIUS 

Nec a ratione fortasse alienum videbitor, ti syllaba nainra brevis 
interdum, quasi data opera» producatur, quo roagia empfaatice 
mentem loquentis exprimat. Sic Phorm. v. 6. 75. 

Quin novo modo ei faceres contumeliam. 

Quo in loco Phormionis personee admodum convenire mihi vide- 
tur, si prima syllaba in, novo, comice producta sit. Agnosco qui- 
dem Faernum, ut et Waseum, aliter hunc versum metiri, nempe 
Contrabendo vocem, novo, in unam syllabam, et primam in^ ei, 
producendo : sed heec ratio impeditior videtur : quod si cui neque 
horum neque nostra hujus versus expediendi ratio placeat, nee iste 
turbatum a Mureto verborum ordinem, contraomnium Mss. fidem, 
si velity amplectatur. Ita enim Muretus legit : 

Novo modo ei quin faceres contumelias : 

sed, an hsec verborum coUocatio venusta sit, doctis judicandum 
relinqno. 

Cum tantam itaque licentiam sibi nonnunquam sumserint Co- 
mici, ut metrum suum ad popularem loquendi morem magis ac- 
commodarent ; mirum non erit si frequentius ista libertate utan- 
tur, quam vel ipsi carminis heroici scriptores sibi interdum permi- 
serunt. Hinc m finale vel vocalis ante alteram vocakm in se- 
quenti dictione scepe non eiiditur : ut : 

Ego cum illo quocum tum uno rem habebam hospite. 
Jamdudum te amat, jamdudum illi facile fit. 
Eho vero laudas qui heros fallunt? in loco : 

nec eupboiiia sua caret hsc elisionis omissio. 

Initium quoque sequentis versus ssepe in scansiose fini prtece- 
dentis annectendum est : ut : 

Rationem, est hercle inepta, ne dicam dolo, 
Atque absurda : pisces ceteros purga, Dromo. 

S finale ante consonam ssepe exteri, non opus est ut memorem, 
cum nemo, qui vetustiorum poetarum reliquias versat, boc ubique 
fere fieri non videat. 

Atque hsBC de Comicorum licentia quasi obiter attigisse su£S- 
ciat. Qui plura cupit, Gabr. Faerni emendationes adeat, hominis 
in hoc genere versatissimi ? vel Chr. Wasei nostratis libellum 
qui Senarius inscribitur, sive de legibus et Ucentia veterum poeta 




» ^] 



pfO JBOE 




z aiu 




1 *:'z 





I. nfrT..r«i 





■ ■^=1 - L 



c ^ 




802 FRANCISGU8 HARB 

simul conftUre metii ratio vetat,) utri utra locum cedat, ambiga- 
tur ; interdum, posthabita metri rationey utramque admittit; inter- 
dum contra, irreptitiam simul cum genuina deiet. Sic cum huic 
Tcrsui olim, 

Sine me vacuum tempus ne quod dem mihi, 

deesse aliquid ad metrum viderat Muretus, ez conjectura dem mu- 
tavit in duim; Faemus autem e cod. Bemb. pro vacuum reposuit 
vacivom : Heinsius, contra metrum, utramque simul mutationem 
retinuiL Sic Heaut. iv. 5. 19. 

Quod ei es poUicitus : garris : unde id ? a tuo patre. 
cum aliquid metro superesse deprehenderetur, Muretus ex ingenio 
suo delevit vocem iuop Faernus ez auctoritate Mss. delevit^M; 
editio Heinsiana utramque vocem sustulit, metro rursus depravato. 
Quod pluribus in locis fieri videbit, quicumque editiones Mureti, 
Faerni, atque Heinsii invicem conferre operm pretium fore ezis- 
timabit. 



FRANCISCUS HARE, S. T. P. 

DE METRIS COMICIS. 

Qui cum fructu legere velit, quee de metris comicis dicturus 
sum, domo afferat oportet eorum cognitionem, ques in vulgatis 
carminis condendi regulis continentur ; neque enim prima proso- 
diffi elementa tradere hujus instituti est. Qui iis leviter imbutus 
est, novit brevem syllabam unius esse temporis, longam duorum ; 
pedes autem ez syllabis componi ; et ez iis unum esse duoram 
temporum, pyrrichium; tres trium, trochoeum» iambum, tribra- 
chyn; quatuor temporam quatuor, spondeeum, dactylum, ana- 
pflBstum, et amphibrachyn^ (sed hic ultimus ad metra Terentiana 
intelHgend^ prorsus inutilis ;) tres ez pedibus simplicibus quinque 
temporum, bacchium, antibacchium, et creticum ; unum denique 
sex esse temporam, nempe molossum : sed hi quatuor ad peeoni- 
cum genus spectant, de quo nihil hic dicturus sum. 

£z pedum dissyllaboram geminatione vel conjunctione ori« 
untur metra, quee Gresci biwcllas seu avSvyias dixere, numero 
sedecim. 

]. £x pyrrichio geminato fit proccleusmaticus, temporibus 



DB METRIS COMICIS. 



ao8 



spondfldo eeqaalisy adeoque in simplicium pedum numero merito 
ponenduB. 

2. £x geminato trochoo, trocfa«eo-trochttus» seu ditrochttus. 

3. £z geminato iarobo, diiambus. 

4. £z geminato spondaeo, dispondceus. 

5. £x trochfleo et pyrrichiOy pceon primus. 

6. £x pyrrichio et trocheeOy peeon tertias. 

7. £x iambo et pyrrichio, pfleon secundus. 
8« £x pyrrichio et iambo, pson quartus. 
9. £x trochceo et iambo, choriambus. 

10. £x iambo et trocheeo, antispastus. 

11. £x pyrrichio et spondeeo, ionicus a minore. 

12. £x spondseo et pyrrichio, ionicus a majore. 

13. £x trochseo et spondeeo, trocheeo-spondseus, aeu epitritus 
secundus. 

14. £x spondeeo et trocheeOy spondcso-trocheeuSy seu epitritus 
quartus* 

15. £x iambo et spondsOy epitritus primus. 

16. £x spondsDO et iambo, epitritus tertius* 

£x hisce metris quatuor solum ad preesens institutum faciunt, 
secundus scilicet, quartus, decimus tertius, et decimus quartus. 

In heec quatuor metra, aliaye quse iis sunt temporibus eequalia, 
omnes versus Terentiani, exceptis pauculis pceonici generis, ut 
inox yidebimuSy resolvi possunt. His igitur probe cognitis, nihil 
erit in metris Terentianis, quod non vel tironi facillimum videbi- 
tur, preeter iicentias, de quibus suo loco. 

Metra autem quee quatuor supra memoratis temporum ratione 
paria sunt, et eorum vicem sustinere possunt, sequens tabella ex- 
hibet. 

TracbKO-traehco Trochso-tpoiidco SpoiidKo-trochao Spendieo-BpoiKlco 

se« diUocbco mu epitrito secando seu epitrlto quarto mu ditpondso. 



Sunt temporibus sequales, 



DiCrtbradiys 

Tribrachy-trochsBi 

Trocfaco4ribrachji 



Tribrachy>Bpondcus 

Trlbradiy-dBctylttB 

Tribrachj.uupc»ta» 

TrochKO-dactjloB 

Troch»o-anapMtvs 



Spondso-tribradijs 

DactjIo-trochKus 

Dactjlo-tribrachjs 

AnapBnto-trochaas 

AoapMto-tribrachjs 



8pond«o-dacty lus 

Dactjlo-spondKus 

6pond«o>anapttsta« 

Anapcsto^spondMs 

Dactjlo-aoapcstoii 

Aoaptfsto dactjlus 

Didactyltts 

Dianapcstus. 



204 PRAKCI8GUS RARB 

Unaque com its metroram vigmti quifKitte numerum conficiant; 
qufle juxta alphabeti ordinem in quinque classes distributa lectori 
ob oculos ponere «tile pntavi, cnm exemplis singulorum adjunctis, 
locisque unde sunt desumta. 

1. A. A. Dianapeestus : iter hac-habui. Elun. v. 8. 35. 

2. A. D. Anapeesto-dactylus : t^ amd-quo magts. Ad. iv. 5. 46. 

3. A. S. Anapsesto-spondeeus : video-sentum. Eun. ii. i, 5. 

4. A. Tr. Anapesto-tribrachys : itidem-pStria. Eun. ii. 2. 4. 

5. A. T. Anapsesto-trochseus : prius au-dite. Eun. v. 8. 37. 

6. D. A. Dactylo-anapsestus : est genus-homlnum. Eun. ii. 2. 

17. 

7. D. D. Didactylus: quid lacry-mas pater. Ad. iv. 5. 45. 

8. D. S. Dactylo-spondseus : ut tuo a-mori. Eun. v. 8. 46. 

9. D. Tr. Dactylo-tribrachys : interea-alrquYd. Heaut. ii. 4. 11. 

10. D. T. Dactylo-troch»us : suppedi-tare. Eun. v. 8. 46. 

11. S. A. Spondseo-anapeestus : quid con-libuit. Eun. v. 8.26. 

12. S. D. Spondseo-dactylus : nemo est-principi^ v. 8. 48. 

13. S. S. Dispondseus : pannis-annls. ii. 2. 5. 

14« S. Tr. Spondseo-tribrachys : muhum ac-cipere. v. 8« 45. 

15. S. T. Spondseo-trocheeus : ut spes-nulla. Eun. ii. 2. 9. 

16. Tr. A. Tribrachy-anapsestus : adeo ut-etiam. Hec. ii. 1. 24. 
l^. TV. D. Tribrachy-dactylus : nisi vi-des nisi. And. li. ^. 36. 

18. Tr. S. Tribrachy-spondeeus : faomine-quoquo. Eun. v. 8. 53. 

19. Tr. Tr. Ditribrachys : hodie-item-alia. And. il. 2. 17. 

20. Tr.T. Tribrachy-trocheeus : me4 quidem-hercle. Ahd. ii. 2. 

10. 

21. T. A. TrochsBO-anapeestus : missa-facio ef-. Ad. v. 9. 34. 

22. T. D. Trochseo-dactylus : dum stu-des dare. Euh. v. 4, 28. 

23. T. S. Trocheeo-spondseus : vis po-tiri. Heaut. ii. 3. 81. 

24. T. Tr. Trochseo-tribrachys : fundite-emite. Ad. v. 9. 34. 

25. T. t. Ditrocheeus : vis a-mare. Heaut. ii. 3. 81. 

Hi sunt pedes compositl, seu metra quibtts ad metra Terentiana 
ezplicanda opus erit, quoi omnes compendii gratia ditrochdsos 
dicere liceat, cum ditrochseis vel puris vel impuris pares sint. 
Horum vero numeras augeri possit, si longam syllabam in dactylo 
vel anapsesto in duas bteves resolvendo eorum loco proceleusma- 
ticum suffeceris, ut, quam quid)$m redeat ttd, Heaut. v. 3. 8. sed 
boc rarissime factum est, nec ullus fere proceleusmatici usus, nisi 



DB METRIS OOMICIS. 805 

» 

cum in fine versns dactyji vel cretici locum su6tinet> quodsespig- 
sime fit. Quia et e metris supra positis ista in qutbus pes poBte- 
rior est dactylus» vel ubi nimius syllabarura brevium concursus, 
rarius usurpantur ; optima contra illa suntt in quibus primus pes 
trocteus vel tffocheeo par, vel anapmtus ; alier vero vel spondesusy 
vel anapmstus. Furua enim ditrocbeeus est levior numerus et 
tDpudi|& quam sermonibus aptior^ idftoque levitatem istam adjunc- 
tiooe tardioris pedia temperare vi&um est. 

His de metris pramissis» jam ad versus ipsos accedamus ; quos 
ut penitins inteUigamus, ante omnia hoc principio loco, utpote 
quo tota fere res innitatur, ponendum est, versus comicos cujus- 
cumque generis non per simplices pedes> sed per metra seu 
biwohias dimetiendos esse. 

Hoe prfleoeptum» quod est quantivis pretii in re metrica, Grsdcis 
unice debemus. Quibus non est copia consulendi de hac re He- 
phffistionis Alezandrini libellum de Metris, qui jam diu est raris- 
simusy adeant vetera scholia in Aristophanemt vel Triolinii in So* 
phodera : in iis videbunt veraus omnes per integra illa scripta per 
biToSias dimensos : quod apud Gnecos tam constans fuit, ut inde 
nomina versibus indiderint^ ac trimetros et tetrametros dixerint, 
quos Latini non sine magno rei metrico iocommodoy senarios et 
octonarios. Hinc enim factum est ut vetus illa per metra dimen* 
sio paulatim in desuetudinem abierit, et una cum ea rei metricee 
scientia, quod ad heec versuum genera, fere interciderit. Qui enim, 
raetrorum subsidio deatitutuSy de versus mensura judicare nequit» 
nisi ex pedum simplicium numerOi nec ipse veterum Comicorum 
Bcripta apte et numerose legeti neque, si ab aliis recitentur, nume- 
mm in iis aliquem deprehendet ; nec unquam sciet, num versus 
suis numeris constet, nisi ad digitos exigat, quod non n^iQlestum 
modo^ sed et nimis quam absurdum ; cum et nimiam id inter 
legendum vel andiendnm moram» prseterquam res patitur, postulet» 
gratiamque omnem et venustatem numerorum ab aure, cujus unum 
est de numeris judiciumy et cui delectandse preecipue inserviunt, 
in totum eximat. Contra, qui versibus comicis per roetra dime* 
tiendis assueverit, statim ex ipso versus sono, simulac audierit, 
facile intelliget cujus generis sit, an in parte aliqua quantitas de- 
fidaty aut aliquid vttii sit in numeris ; nec opus est ad judicium de 
his ferendum, ut in concilium digitos adhibeat. 

Hsec ita esse res ipsa comprobabit exemplis quse mox afieram 



306 FRANGISGUS HARB 

ex troehaico genere deBumtit. Sentio quidem me hic ab aliis rei 
metricee scriptoribus abire, qui de iambico genere primo loco 
solent agere, ut antiquissimo et facillimo: sed doctissimoram 
virorum yenia dicere liceat, utroque nomine eos vebementer falli. 
Primum enim clarissimo ex Aristotelis libro de Poetica tettimonio 
constat trocbaicum genus fuisse antiquissimum. Heec enim ille 
c. 4. T6, r« likrpov Ir rerpafxirpov (rpoxaUmv) lafi^loi^ iyivero» 
ro /i^y yap wp&rov rtrpafAirpf i)(p6yro, iia ro ffarvptKi^y xat opxifau* 
iswipay tlvat ri)r wolriviv. \kfym hk yevofiiyjpf alri^ 4 ^vm rb olKeTow 
ftirpov efpe. fidXtvra yap Xerrucoy r&y fiirpoy ro lafifieUy iarL. Quod 
si hoc secus se haberet, tamen, si quse de re metrica scripturus 
sum, facilius intelligenturea primum tradendo, qu8B ad trochaicum 
genus spectant, heec est idonea ratio, cur hanc potius quam illam 
viam insistamus. Heec autem ratio quantum altera facilior sit» et 
non modo rei metricse imperitorum captui accommodatior, sed et 
rei ipsi de qua agitur, aptior atque utilior, non opus est ut yerbis 
meis dicam ; lector ipse statim expertus re ipsa deprehendet. 

Sedy antequam vera ex Terentio exempla adducam, fictis exem- 
plis, uno scilicet verbo sspius repetito, singula versuum genera 
lectori ob oculos ponam, quo clarius et planius eorum naturam, 
quantitatem, et numerum perspiciat. In trochaico igitur genere, 
trochaici tetrametri integri exemplum hoc esto : 

Phormi-onem = Phormi-onem || Phormi-onem =: Phonm-ODem. 

Hoc est perfectissimi trochaici tetrametri exemplum : hnrMat 
enim, seu metra quibus constat, sunt omnia ex trochseo et spon- 
deeo, id est, ex epitritis secundis conflata» quse hujus generis 
summa laus est. Trochaici enim generis proprium est, ut tro* 
chseus sit in locis imparibuSy sive in priore metri parte ; in altera 
vero spondceum vel spondeeo parem, ut prius dixi, malit, ne justo 
levior et mobilior sit. Hunc versum integrum dixi, quoniam con* 
stat ex quatuor metris sive htwfAlats integris ; quod genus Greeci 
hKaraXffKroy dixere, ut distinguatur ab aliis, in quibus aliquid vel 
deficit, vel superat. Si versus una syllaba excurreret ultra debi- 
tam tetrametri mcnsuram, ifwopKarahiKroy dixere ; si una syllaba 
deficeret, Kara\riKTtKoy ; si pede integfo, fipayvKariikiiKroy» Atque 
heec vocabula Latini rei metricse scriptores sua etiam fecere, cum 
verbis e Latio sumtis eorum vim haud eeque commode exprimere 
potuerint. Ut hujus autem versus naturam et venustatem intelli- 



DB'MSTRIS GOMICIS. 207 

gasy ad Bingula metra paululum subsistas oportet ; quod ai feceris» 
Ttdebis Don modo nullam in medio versu ceesuram fieri^ sed et 
singula metra, intra suos quodammodo limites conclusa, integris 
dictionibus finiri, ita ut nusquam unum idemque verbum in diversa 
metra distrahatur : quod etiam in veris exemplis plerumque fieri 
comperiemusy ut hoc indicio, si dubium aliquando inciderit (quod 
interdum fit) ad quodnam genus versus referendus sit, iambicum 
dico an trochaicum, si ad trochaicum genus reducendo verba in 
metromm finitionibus crebris csesuris incidantur, hoc inquam 
indicio satis certo cognosci possit alterius esse generis. Ut hsec 
qvm dixi hujus carminis propria esse lector facilius deprehendat, 
versnm quem exempli loco adduxi in biseg^enta hac nota || dis- 
tinxi, bisegmenta vero in metra hac =, metra denique in pedes ez 
qnibos constant hac -. Atque harum notarum primam per totam 
banc editionem in versibus tetrametriSy qui etiam quadrati a 
Latinis rei metricss scriptoribus dicuntur, semper adhibui ; alias 
vero duas notas iis tantum in locis, ubi metrum impeditius visum 
esty et roolestiam aliquam lectori parum in his exercitato creare 
potoisset. 

His de hoc ficto exemplo dictis, ad illud vera qumdam e 
Terentio sumta jam expendamus ; qualia sunt hsec ex Eun. it. 
6. L 

Th. Cred» eqaldc»- illancj*" adfa«tor<» este | , ut ni» a m« • cripi=:at ; 

liDe-veoiat. 
Atqtti - &* illanczdiKir» at-tigerit || 00«, ocoV - illico=effodi-cotar. 
Uiqne ad«« er> - nnas=:ferrc - poM"» in || cpti*^, ct niag=oifica verba, 
Vorba - dom Biot =: : vcro» cnl» • t* ad rcm l confc-rcotor= , vapolabit. 
Cb. Thais -, cgo jam=::dad«w hic • ads». Th. O I mi Clire>mcs, t« f ps» = 

expcc-tabam. 
Scto to - turb*" hanc= propter • t« cmc I fact*" ? ct -» ade« ad := t* atti-ner« 

banc 
Omocm^r*»? Cb. Ad mc = ? qoi? qoaa* - istoc || . Tb. qoia dora^tibi 

aocrorem • stodeo 
Reddci« - ac re=»titaei« -, hme atq*" | httjttsmo-di som = mnlta - paisa. 

Qnibtts addas hsec ex Heaut. iii. 3. I. 
Cu. Qoid Istac-qoKi» eftt=:? qol Utic^moa cst, H aitiph» - ? !taoc=: 

fier* o-portct ? - 
Cl. Qaid ego - feci = ? Ch. Vidin • ego te | modo man"» • in sui» = huic 

mere-trici— ct v. 6. 
Hoiiiin«" a-micam=:rccipcr«-ad tS atq««||ejaf a-micam =:: Bobagi-Urc. 
Vcl lier* io- vioo=zqa*"» inuno^dcstos H faiiti-. Sy. Factam:=. Ch. 

Qaam mo-lestas. 



208 FRANCI8CUS HARB 

£t Adelph. ii. 1. 1. 
\Sa. Obte-crd popicrUret • ferte|| miiet^» ttq"* • miiocrcent* aaiiliam : 
Sttbve-nit* inop* = . JEs. Oti-o«e ||, nnnc jim • illicP =: liic conciste. 
Quid re • tpectei=: i nihil pe*ricli est ||; oamqaMn - d"» eg® ader^ = , hic 
te-tanget. 

£t Hec. IV. 1. 1. 

Perii • , quid mgtmz:? qno me • vertem || i qnid vi«ro meo = re«pon*debe 
Mitera* i n*« ladi^viMo- vocem || pueri • vitutt zz vagi-entij. 

£t exPhonn. iii. 1.1. 

EdI" ver«- Anti=:pbd mnl-timodis || c"" istoc - anim^» es = vitnpe-randoi : 
Itane - 1* hinc abzziss*, et - vitam || tnam ta-tand** alizzis dedisse f 
Alioe • tnam rem = credi-ditti || magV* qnam • tet* aniT"madverenroa ?) 
N** at nte^rant ali*:;» IUi-certei||| qnm nonc-tibi dom^z: est, con* 
•olerea. 

Qui hoB versus attentius eipendet, comperiet unum tantum ex 
iis esse, in quo bisegmentum non integ^ dictione claudatur ; in 
eo vero, non simpHcem vocem distrahi, sed prsepositionem solum, 
quacum composita est : et tum in bisegmentis, tiun in metris fere 
omnibus, si qua dictio in duo metra dividatur, sectionem ita fieri, 
ut syllaba^ in quam accentus cadit, non divellatur e sequentibus, 
sed una cum iis eidem metro accedat. 

Atque hsec de hac prima trochaici tetrametri specie dicta sint, 
qua quidem Terentius rarissime utitur, nisi tn initits scenarura ; 
atque ibi raro inveniesplus uno versu hujus generis adhiberi, adeo 
ut in toto Terentio vix sint totidem alia, quot hic adduxi.. In hoc 
autem versu ut venustas aliqua sentiatur, partes ejus tardius pro- 
ferendsB sunt, quod et ipsa in initiis scenarum coliocatio quodam- 
roodo ostendit, cum sermo in primo cong^essu ipsa natura duce 
fere semper lentior sit. 

VersuSy quo maxime gaudet in trochaico genere, quique jucun- 
dissime et summa cum venustate decurrit, una syllaba ab hoc 
deficity inde dictus tetrameter catalecticus» Latini septenariimi 
dizere, ad hunc modulum factuSi 

Phormi-onem = Phormi-onem [\ Phormio-nem = Phormio : 

qui constat ex tribus ditrochmis et cretico, pro quo, prima syllaba 
in duas breves resoluta, sfiepe adhibetur proceleusmaticus. Hujus 
formsd exempla in Terentio ubique obvia. £ multis heec habe ex 
Andr. ii.2. 22. 



DB MBTRIS COMJOrS. 209 

BedeoQt^ - iDtm* = tx ip-sa re 1 m^ ind-dit «icupiei^ : heniy 
Puliil™ - ob«on' = : ipsQS - trUtis 1 : d* impro-t iio = niiptia : 
Moo C0'hsrent i=. Pa. Qaorsnmn** • istnc 1 ? Da. Ego me - eentiDU* = 

ail Chremem. 
Nihilor-oati=, nihil tn-mttlt>. ac||eess*: intr*-aspc=rxt. Pji. Scio. 
Magnmi - signom =z. Da. Nnm vi-dentnr || conve-oir* hsec n noptiis ? 
Pa« NoOyO-pinor=Dav«. Da. 0-pinor||, narras-? Doorect^=acclpis. 
Certa- res est= : etiam - pner*" inde | abiens - conve-ni Chreniis, 
Oler* et • piscicn^los mi-nntos 1 ferr* ol>ol* - in c»=:nam seni. 

Et Ean. t. 8. 45. 

Qood des - panlnl» r: est, ne-cess* eit | mnlt"* ac-clpere := Thaidem, 
Vt tafi a-morizz snppedi-tare 1 possit - sine snmzztn tno. 
Ad ttmni*- h»c msgis = oppor-tnnns |, nec magis - ex ii=sn tuoy 
Nem* est : - priocipi** =z et babet • qnod det 1 : rt dat - nemo zz largtns. 
Fatnos • est, io=snlsns -, tardns |, stertii • noctesq««= et dies. 

EtAdelph.y. 4. 1. 

Nonq"*" ita - qoiiqnam =: bene snb-dncta | ration* - ad f i^tam fuit, 
Qnin res-, stasz:, nsns - semper | aliqnid • apporzztet novi ; 
Aliqnid . moneat =z, nt nia-qnse te|lscire-credas:z, nescias ; 
Et qnm - tibi po=:taris - prim% in]| experi - nnd* ot z= repndiei. 

Hecyrce denique illa iii. 5. 20. 

£f o me - scio caizvisse -, n* nlla | merito • contuzzmelia 
Fiei* a • vobls :z possit - : idqne | si nnnc • memorar* zi bic velim, 
Qnan fi-deP anim<>=z, et be-nign* in|ill«* et - demenzzti fni, 
Vere - possom zz; oi t« ex - ips* lisee | magts ve-lim rezzsciscere. 

Sed de hac trochaici catalectici specie heec aatis : est et alia cata- 
lectid speciea quam cretici loco claudit moloBsus, qui Tersns 
Scazon HephcestioDi dicitur; sed nulla hujus generia exempla 
Bunt in Terentio ; nihil igitur opus ut de eo plura hic dicam. 

Eat vero in trochaico genere preeter has species insignis etiam 
dimeter catalecticus, seu posteriuB bisegmentum tetrametri cata- 
lectici, cujns heec forma est : 

Phormi-onem = Phormio. 
Hujns generis yersiculi sing^li tantum occurrunt, nec seBpius simul 
repetiti, scenam yel scens partem constituunty sed tetrametris 
eleganter immiscentur. lis tamen parcius utitur Terentius. Ex- 
empla sint hsc : 

Proh De»- atq"* homi:^num fidem. And. i. 5. 10« 
Quod s' ab-esset = longius. Adelpb* !▼• 1. 8. et 
Dicam-yuon eedezzpol scio. Hec. iv. 1. 5. 

Primum etiam hujus versus bisegmentum seu dimeter acatalec- 
Delfk. ei Vur. CUu. Terent . O 



210 FEANCISCU8 HABB 

tu8, est Plauto iVequtiif , ted apud Terentiom natqoatn. Nec cmiit- 
tenduui est apud Terentium Andr. xv. 1. 14. umrai esae exemplnm 
trochaici tetrametri brachycatalecti, cui scilicet integer pes deest 
ad tetrametrum complendum. 

Mon verentur := : Hlic nbi nihll I Ofmt est-y ibi ▼ecrBatur. 

His de trochaico genere dictis, in quo lector nullam difficultatem 
aentiet qui hec ezempla probe tenet, niii qu» ez lieentiia orilur, 
aiquidem metrice legere expedite queat, omissia literis quea per 
aynaloepham eliduntur ; transeo ad iambicum gennSi quo maxime 
Comici veteres utuntnr» ut aermoni et rebus agendis omnium com- 
modissimo. De hoc autem genere sciendum est, quod tn paribus 
locis pedem illum postulet, unde ipsi nomen est. Atque hoc ex 
ipsa versus iambici natura profluit, cum a trochaico derivetur, qui 
iambicus fit, si principio syllabam vel semipedem apponas ; quod 
cogitatum etsi neminem fugere potuisset, si de trochaico genere 
rei metricsB scriptores primum agere coepissent, nescio tamen an 
cuiquam in mentem venerit ante doctiss. Bentleium nostrum. Is 
certe primus id me summonuit ante annos complures, cum, inter 
vario sermone confabulandum, de Terentii versibus forte verba fa- 
ceret, pauca quidem, sed qu6B homini non prorsus &fiovaf satis 
essent. Hoc autem pacto syllaba brevis, quea in trochaico versu 
secunda fuit, in iambico terttam sedem oecupabit; i. e. aecuodus 
pes erit iambus, atque ita porro in ceteris paribns locis. Sed ea 
veteres Comici usi sunt licentia» ut in jomni sede prster ultimam 
spondasum vel spondeeo parem reciperent, unde exsurgtt non mi- 
nor metrorum in hoc genere congeries, quam quse genus trochai- 
cum ingreditur : sed ab hac nova pedum compositorum mole 
lector liberabitur, cum perspiciet, quomodo versus iambicus a 
trochaico deducatur. Trochaici tetcametri catalectici exemplum 
hoc erat : 

PhormUooeiidPlionni-oaeaill PbonBl-oaeacPiiorBue. 

Appone syllabam principio, et ex hoc vervu fiet iambictis tetrame- 
ter acatalectuB : 

Proh Phormiooein, Phormionem, Phormionem, Phormio: 

quod in metra lambica distinctum hanc formam induet : 

Proh Phor-mio=aem Phor-mio=nem Phor-miocznem Phor-mio : 

quo nihil invenustias ; sin syllabam, quam principio addideras, 
vjrgula apposita a sequentibus abscindas, metra, quse supersunt» 



0S MBTEI8 00MIG19. 811 

eraBt omnia eadem qv« prmiy aempe ditrochmi t ande •eqitilur 

iambieum teteametrum aeatalectum commode speetari posse, ut 

compositum ez syllaba seu semipede, tribus ditrochssis» et cretico 

seu dactylOy cum ultima yersus syllaba communis sit ; aut si pri- 

mam cretici syllabam in duas breves resolvas, proceleusmatico. 

Ut scias igitur, an hujus generis versus sit numeris suis integer, 

non opus est, ut ad pedes iambicos, seu metra ex iis composita 

confugias ; rejecta ab initio syllaba vel semipede, qui seepe duabus 

constat syllabisy queere modo, an supersint tres ditrochmi cum 

creticOy Tel pede cretico pari : quod si rem ita se habere compe- 

reris, certo scis ad versum recte constituendum nihil desiderari ; 

quantitas sua, numerus illi suus constat. 

Atque hinc lector clare videat, quantum in re metrica tradenda 

fectum sit compendium agendo primum de trochaico genere, et ex 

illo iambicum deducendo, contra quam vulgo fit ; cum hoc pacto, 

qui unum noTit, ambo noverit; nullum erit ei negolium cum pedi- 

bvs iambicis, iisve pedum compositionibus seu metris, quss genus 

iarobicnm constituunt ; qutt et sdre labor est, et, si scias, non 

Umen statim intelligas, utrum Tcrsus ex iis conflatus recte se 

habeat, oecne : quod facillime dignoscitur, si, syllaba Tel semipede 

ab ioitio rejecto, in trochaicum redegeris. Atque ad modum hunc 

iambicos tetrametros in hac editione ubtque in medio Tersu distin* 

gnendos curaTi; syllabam etiam Tel semipedem ab initio in om- 

nibus iambicis virgula resecui, quoties tcI minimum difficultatis 

inerat ad dignoscendum» utram unam, an duas syllabas abjiceie 

oporteret. Hujus autem generis ezempla hsec habe ex Eun. ii. 

3.21. 

Haad' tlmllis - ▼tri;* eit = ▼irgi-nom no||ttranim • : qnat miztrss ttudeDt 
Dfs^iait^- Iwmerit c= ette -, Tincto 1 ptctor«-, ut gradzlK tisnt. 
Si^qn* ett ha-bitlorzz paalo -, pagiV>" eiiie | aianC* : dedozsciuit dbnm: 
TamCt^ti bo-n* ett oic:tar»-, reddimt | cora-tara= janceu. 

£t III. 5. 35. 

Adliorler - properent =: : d"* sppa^ratar | , Tirg» in - cQncla=:Ti tedet, 
Sii^tpectima-UMam^qaandam-picty»: ibi 1 inerat - pictor* = hsc» 

JoTem 
Qo(/ pacto - DanatB=:mitlat« - alnnt 1 qoond"" in - greml"» ludii^s 

aareom. 

Hjs adjuBgas Heant. ii. 1. Is 
Qoim iD^iqoi • tont pa=:tret in - omnet | adole-tcentet = jodicet : 
Qui iBqM^ ette • centent = not a • poerit | ttli-co mczwl tenet ; 



213 VRANCISGUS HARB 

Neq"« IKUr» af finet =: ene • rernm 1, qoM fert - •dtilecztcenthi, 
£x' taa li-bUii=:ne iiiode-rantttr||, nunc qu«« c»t onoa qu** odia fuit» 

£t T. 2. 34. 

Dttm Is^tis fu-isti^ solus-, dnm nuU* || alia • deleczztatto, 

Que' propior - eesetzz, t^ indnl-gebant || ; tibi da-bant: nnnc:r (ilTa 

Postq^i*^ est in-TCttta z= ver*, in-Ycnt* est | canaa-qna t* ez=peUereiif. 

Sed nihil opui pluribus in hoc genere exettiplis, cum sint tanto 
Biunero ubique obvia : ^ his satis liquet iambicum tetrametrum 
acatalectum a trochaico t. c. nihilo diflTerrc, nisi quod syllaba ab 
initio sit auctior; atque hinc fit, ut seepe inter se misceaniur, 
quai(i generii ejusdem essent. 

Altera iambici tetratnetri tpeciefl, qua plurimum utitur Teren-» 
titts, queeque ex priore oritur, syllaba a fine resectay est versus 
iambicus tetrameter catalecticus, cujus exemplum hoc esto : 

Proh' Phonni-onem = Phomii-onem | Phormionenc=: Phormi : 

constat nimirum ez syllaba seu semipede, tribus ditrocheeis, et 
spondeeo vel pede spondoeo pari, anapsestOy seu tribrachi qui ob 
ultimam syllabam commanem anapsesti vicem sustinet : hoc igttur 
modo si resolvas iambicum tetrametmm catalecticum, statim de- 
preheqdes, Tersus suis numeris constet necne ; nec opus est ut 
ad alia metra exig^s, ut inteHigas an quicquam aut nimium sit, aut 
deficiat. 

Sed ut iambici catalectici naturam indolemque penitius intelligas, 
exemplum quod dedi, in hanc formam refingi oportet : 

ProV Pbormi*onem = Phormi- 5, proh I Phormi- onem := Phormi. 

Hujus enira carminis venustas in hoc prsecipue consistit, ut ia 
quarta sede sit iambus, isque voce integra finitus : quod sequentia 
Terentii exerapla liquido ostendent. Eun. ii. 2. 25. 

CoaTcamiat - laeti = m*^ obvi-am coplpedi - nari* = omnes : 
Ce'tari-iy lanczi, co-qni, fargtorea - pisca=tores, 
Qnlbas' et re - saU* et = perdi-ta pro||faer«», et - prosum =r sspe : 
Salutaat- : ad ccezzuam vo-caot : ad || ventom- gratu=lantar. 

£t nz.4. 1. 

Her*' aliquot- adnle=sceota-li co||iroat - iu Pi=rteo 
lo' huac di«" - ut de =z symbo-lis e»||8emas-. CliBrre«" =r ei rei 
Pr8B'feci-mas : dat^= anao-li : loctts ), tempos • consti=tutnm est. 
Pr«^teriit-tempiisz=, qof* in io-co dt||ct"* est, pa-rati =: nihil ett. 




OK mmrmis conias. ns 



ui.5.44. 




1 01» - r«U«=ffsnnC 
mt: v«nl|u% ktwt*^ iifttt: 




CBCBiifis, ia q««rta lede eit iambQi in intefnun 
alqee itm pleniniqiie fit ; ne teneii boc peqpe- 
«bi hanc sedem occiipet oon modo tnbirm« 
fity^qpuem, I f po ri b n t mmbo pv, aed etiam spondmut» ei tpon* 
dso pnr ■■■pn iini, iiqne non voce int^^ finitus : qnod liquel ex 
bis Hcc II. 3. S. 

1 I^n^«Pr*>cci^-cft»cii=:»«Mwri.bwtei»tee|-t«.priM««ebf«=: 




::r ftdli-taa certlraaiptt • Ulor"* stiaMa : 

■sgis* ia i^ et I oottrsHiy et • TOttr^ ids 

4. NflMrTidc*ia.iUs=mipe-t«ttst«|c«e t«-. Pn. H«is-Y«ro. 

5. IJL AdTi a he-ri dc z= fili» : at ▼«n* | , itid«» iB<«rt<* s=isitti. 
S- HtMT its de-eet, si = perpets-sm v\m | cm* sf-6ni=tsl^ Imbc, 

7. Ce^re • t* irat= : si qnid • ett p«c|cst"* s • nobit =, profor : 

8. Astf «« re^Meod*=, aot psr-|puEHlo|y Yobls • corri-geaiut« 

In bomm Tertuam secundo, tertio, et texto in quarta tede etl 
anapcettut ; in quaito, quartam tedem occupat iambut» ted non 
in Tocem integram detinit ; in octayo, pro iambo ett tpondmut, 
nec ille integra dictione finitut : adde quod tecundut et tertiut 
nullit tunt numerity niti pro communi tecandi ratione aliam tubiti- 
tsas, quati conttarent ez primo trocbaici tetrametri bitegmento 
sive dnobut ditrochteit, et iamblco dimetro catal. hoc modo : 

fied Don • sde» at = nes fe-cllitsi | eor^rampst- illor»" = snlmoi. 

Qnod tn • sl Idemrr faceres, awgis tn | r«» et' nostr» et • vosir» Id = 



Ea vero Terentii ars ett, ut hanc in numerit perturbationem 
hand fecile inveniaty niti ubi les ipiet quoque de quibus agitur 
perturbatioret tunt. In rebut pacatit, tranquillit» Iflttiti tecundit 
numeri quoqu^ fettivi sunt, nec leniter modo ted et jucunde inee« 



214 FRAN0I8CV8 HARB 

dmit : fenumque lU coDttitutum in Tera sua bMegmenta fiurfle 
resoWas, iambicum scilicet acatalectum, et iamb. dimetrum cata- 
lecticum, ut in hoc exemplo : 

8a'laftnt • ad cflf^nim ▼oeantl , «d^ventnm - graticrltntar : 

atque hsdc bisegmenta seepe seorsnm posita yersiculos constituunt, 
et quibusvit tetrametrit permiscentur. 

Majoris bisegmenta, seu iambici dimetri acatalecti ezemplum 
fictum boe sit : 

Proh' Phormi-onem = Phormio. ^Vera autem hflec : 

1. Ve'rebar, quors** er:? aderet. Andr. i. 2. 5« 

2. Mise'ram me-, quod vetb"* ::= audio 7 

3. Quod' si fit-, pereo =: Ainditus. 

. Nam' quid ego - dicam =: de patre ? Andr. z. 6. 6. 10. 18. 

5. Rogi'tare-, quasi difzficile sit. 

6. Quod' poteris-y ab ea= pellito. Eun. ii. l. d. 9. 

7. Ita' prors"" ob-litus:^sum mei. ii. 3* 14. 

Ut homm numeros teneas, censendi sunt constare ex syllaba seu 
semipede, ditrocheso, et cretico aut cretici vicario proceleutmatico, 
ut in ezemplo quinto. 

Alterius bisegmenti, sive iambici dimetri catal^tici exempHim 
fictum sit : 

Proh' Phormi-onero = Phormi. — ^Vera autem hsBC : 

Date': mox eg«-huc re^vertor. Andr. iii. 2. 5. 

Id a'nus m*^ in-dicium = fecit. Adelph. iv. 4« 9. 

Ad'(^rediar -. Bacchis=: salve. Hec. v. 1. 5. 
sed hec apud Terentium rariora sunt ; ex tribus, qusB adduxi, 
. duo prioaa sunt versuum Bacchiacorum clausnlse, de quibus suis 
locis. 

His de trochaicis et iambicis tetrametris acatalectiti catalec* 
ticis, eonimque bisegmentis dictis, paucula adjicienda tunt de 
versibus hypercalecticis» quos si conferas cum trochaico tetrametro 
acatalecto, videbis alios esse una syllaba a fine auctioret» aliot 
vero una syllaba auctiores ab initio: prioris generis, trochaici 
toilicet tetrametri hypercatalecticiy tunt hi ; 

Ne t" liot«iiiiU po»ltriaBi>dieas|, Btvi • factam =:eoniill* • et dolku 

Aod* m. 8. 29. 
Aecar»«-atjde=:lectet -hio no«|: ili^ cx*citmat z: mUiioie - fentiom. 

Eun. if. I. II. 



DB MKTBIS COMICISU 215 

Reppe-riati zz tibi qndd - pkce«l|, «n noad^ - •tiam rr ? St . De fal-lacia. 

Heant. iii. S. 85. £t : 
Ta for-tasae = quid me • 6at || , parvi • pendb r= d&m Yili - coniDlaft. i v.' 

t. S7. 

lambici tetrametri hypercatalectici hi sunt ; 
Ego' de me - flicion conjec-tnram || nttaf* est - mcor^» a=:micor«* • hodie. 

Heant. in. 9. IS. 
Qnin' mihi mo-lett^ etts. Cl. Perfb • herele ||. 8«. Vemm - dico =r 

qnod Tidetar. Sll. 
Cni' qnanto-faerat=:pnBita-biliaf||, abif is • genti*» = afei* ai-tatem. 

Hec.iu. 1.4. 

Sin hos hypercatalecticos conferas cum utriusque generis cata- 
leeticiBy priores sunt trochaico catalectico uno peda auctiores^pos- 
teriores autem iambicum catalecticum uno pede excedunt : sed de 
his satis» quorum usns tam infrequens est, nt utriusque generis 
in toto Terentio rix phisdecem sint. 

Qood ad homm vero bisegmenta, nescio an trochaici t. h. poso 
teriore usus sit Hec. iv. 1.4. 

Quod si-rescie=rit pepe-risse eam. 
£t iambici t. h. priore, Eun. ii. 1.6« 

Ne ITstuc tilm in-iquo ^ patiar* animo. 
licet utrumque Plauto sit satis frequens. 

Hia igitnr relictis, accedo ad iambicum trimetmmy qoem Latini 
senarium dixere» yersum longe nobilissimum, et omnium maxime 
a scenicis poetis frequentatum ; cnjus tanta venustasy nt Quinti- 
lianns dixerit, etiam Terentii scripta plus gratisB habitura, si intm 
TEiMXT&os stetissent. Ad versus hnjus constitutionem intelli- 
gendam, ei^ qui probe tenet ques de iambico tetrametro acatalec- 
tico dicta snnt, verbum satis erit ; istius enim versus normam in 
animum revocet, qua hmc fuit : 

Proh' Phormi>onem= Phormi-onem || Phormi-onemzr Phormid. 

£x hac unum quemvis ditrocheeum eximat; reliqua iambicum tri- 
metrum conficient hac forma : 

Proh' Phormi-onem = Phormi-onem zz Phormio. 

Ut trimetri igitur numeros statim ac audieris teneaSy oQnstare 
censeas ex syllaba seu semipede, duobus ditrocheeis, et cretico, 
Mti procelensmatico, qui cretico par : si trimetrum in has par- 
tes resolvaSy illico^ deprehendes absque aliis auxiliis» integer sit 
iieeoe. 

Hujns generis omnia ubique plena snnt : exempli loco sint hsec 
ex Enn. i. 1. 



S16 FRANCI80US HAR£ 

Qaid' igftur- faciain = ? non e-am, ne = niinc quidem 
C"* ac'ce88or-ultif ? an = potius - ita me =: comparem, 
Non' perpe-ti merenztricum - contu=meIia8 ? 
Ex'clu8it- : revocat=: redeam - ? non, si =:m* obaecret. 
Siquid*^ hercle - possis =, nihil pri-us, neque =: fortius ; 
Ve'rum 8* in-cipies, =: neque per-tendes z= naviter, 
Atq*«^ ubi pa-ti non = poteris, oum nem* = ezpetety 
InTecta - pac*, ultr* = ad eam venies = : indicans 
n a'mar*f et - ferre = non poss* - ; acf est ! = ilicet. 
Per'i8t>: e-ludet =, ubi te-victum = senserit. 

Sed quod de nonnuUis tetrametri8 dixi, de trimetris quoque qui'* 
busdam dicendum e8t, aliam acilicet secandi rationem interdum 
adhibendam esse^ ne legitima verborum pronuntiatio nimium vio- 
letur, et numeri invenu8te incidantur : sed vix tria aunt in toto 
Terentio huju8 generis exempla : duo tantum scribenti hsec occur- 
runtiquorum alterum est in Eun. iii. 1. 62. 

-tromit-tamu8 = commis-satum = tu' Pamphilam : 

altenim in Heaut. ii. 3. 66. 

Facile - scires = desi-deri* id = fie'ri tuo. 

Hos ver8U8, ut aiiquo sint numero, vides resolvendos esse in du08 
ditrocheBos, syllabam 8eu aemipedem, et creticum. 

De hoc autem carminis genere unum porro monendum restat; 
nempe ut in tetrametris generibus sunt quidam versus, qui Bieii- 
suram trochaici tetrametri catalectici, et iambici tetrametri cata- 
lectici uno pede excedunt, ita in hoc genere sunt quidam^ qui uno 
pede, justo trimetro prolixlores sunt, quos iambicos septenarioa 
dicas, quales pauculi sunt in Terentio, plures apud Plautum ; de 
quorum tamen magna parte merito dubitari possit, utrum satis 
sani ac sinceri sint, Hujusmodi sunt hi ex And. iv. 4. 3. 

Poer^ hercl* ett - : mulier :z, tan' •d-poiai8t*= bunc ? ub< - illic eit ? 

£t V. 6. 
Qaid' tarb** eit - apttd fo=ram ? qaid - iUic =homiiiani - litigant? 

Hic quidem versus, si singulis syllabis detur maxima sna 
quantitas, erit T. t. c. sed id parum convenit homini perturba- 
tionem magnam simulanti, et prse metu raptim verba prmcipitanti ; 
quid quod nuUum certum est in Terentio exemplum, trochaieum 
tetrametrum catalecticum iambicis trimetris immiscendi : nec nisi 



DB MSTRis vomictn. 217 

rarissime fit apud Piatttum: Tid. Heaut. u 1. SO. Aliud auteni 
■eptenarii ezemplam habemus hac ipsa in scenay y, 16. 

Mi'niin ▼€!« - impicdenter - nbalier i^ si fidt 

Mere^trix. Ch. Ab • Andri* r: est an-ciil» b«c ^ , qnant» in-telligir. 

Si, Meretrix, non e ibargine traducta sity vel coUocanda est poKt^ 
mulier, et sic prior erit septenarius, aut sequenti apponenda est, 
ut hic, et tunc ille tino pede augetfitur. His addas Hec^ iit. 
4. 16. 

Her^ etiam - tn nonc =z hic ttas - f Pa. £t qniden =r t* czspec-td.. Pa«. 
Qiiidest? 

sed httjus versus lectiouem mihi suspectam esse ad locum diii. 
Saperest ut moneam, versibus tetrametris et trimetris^ preeter cola 
illa de quibus prius dixi^ interdum immisceri brevissima qusdam 
commata; unius syllabse, ut» non, Eun. iv.4. 32^ duarum» ut^ 
Jn-jttSy Phorm. v. 8. 44. trium, ut, flos ipse, qui est iambicus mo- 
nometer catal. Eun. ii. 3. 28. Occidi, Eun. ii. 3. 1. et, Dorio» 
Phorm. III. 3. 1. qui sunt trochaici monometri catal. quatuor, seu 
que metrum iamb. integrum constituunt, ut, quid illud est ? And« 
I. "5. 2. Esse denique quse metrum iambicum hypercat» constitu- 
unt, uty dis'crucior-animi, Adelph. iv. 4. I. 

£st quidem in vulgatis editt. exemplum etiam commatis iambici 
dimetri brachycatalecti : Phorm. i. 4. 18. Homi'nem. An. St&^ 
illico. Gb. Hem. Sed, Hominemy ad versum procedentem reji- 
ciendum esse^ ad locum dixi : nec plus uno hujus generis meminl 
apud Plautum. Pers. iv, 4. 116. 

Ab*' argent"* - efier huc. 

His paucis absolvi quicqttid scire opus est ad inteUigendum 
omnia illa carminnm genera, qu89 a trochseo vel iambo nomen 
suum sortiuntttr ; qttatentts ad metromm Terentianorttm intelligen* 
tiam eonim cognitio necessaria est. De his autem duplex quentio 
moveri potest ; altera, qiiamobrem tantam carminttm varietatem 
«dhibaerit Terentitts, et non potitts intra trimetros steterit» qnod 
volttit Quintiliantts. Consilii hujns rationem multi e rebus ipsis 
petendam arbitrantur, et Terentium variis versuttm generibus usttm 
foif se, ttt rei de qua agitttr naturam numeronim concinnitate spec- 
tat«rum ocnlis melitts sabjiceret ; sed vereor ttt hoc responsum 
aatis firmum sit, cum loconim inspectione constet in Fabttlarum 
pariabus aiaxime inier se diasentientibus idem carminis genua 



218 FmAMCiiGua harb 

adhibitmii» in coAtinuia autem negotiii diversa. Bst qnidemubi na* 
meri rcbas mire conyeniunl ; eaueam tamen tant» Yarietatis opinor 
hanc unicam fuisse, ut eo magia poeta spectatorumanimoa refice- 
ret et tmdium levaret ; cum ipsa etiam orationii virtntea fastidium 
pariant, nisi gratia varietatii adjut». Gaudent enim omnes varie* 
tatCy ety sicut oculi diversarum aspectu rerum magis detinentur» 
ita aures crebris numerorum atque adeo versuum mutationibus 
oblectantur. Quod cum ipsius Quintiliani judicium sit, mtror 
voluisse elegantissiraas Terentii Fabulas solis trimetris a^tringi, 
cum et alia genera sint venustissimay et sine illis gratissima nume- 
rorum varietas omnis fere periisset. Hinc est quod in scenis, 
qu8B ex tetrametris solis constant, ssepius de alio genere ad aliud 
transitur ; sed hoc tanto fecit judicio Terentius, ut in ipsis quoque 
narrationibus ad aliam rem transitns simul fiat. Vid. Eun. xi. 2. 
14. et III. 5. 44. In hac denique versuum varietate Latini secuti 
sunt GrmcoSy Gresci vero naturam, cui semper grata est vicissi- 
tudo. 

Quod ad alteram qnsBStionemy cur diversorum generum rersus 
Terentius misceat, et nunc trimetrum tetrametriSy nunc tetrametrura 
trimetris inserat» nunc in diversis tetrametrorum generibus idem 
faciat ; hoc quoque factum arbitror ob easdem fere causas, et ut 
In prolixioribus scenis dormitans lector ad aures arrigendas 
excitetur ; sed semper commodis in locis, et ubi res ipsa muta- 
tiones ejusmodi vel suadere vel pati saltem videatur. Duo vero 
genera, quod antea monui, tam parum inter se distant, ut eorum 
mistura merito nulla censeri debeat, trocbaicum dico t. c. et 
iambicum. t. acat. cum sola inter versus eos differentia sit, 
quod alterum ab initio alter una syllaba vel semipede exce- 
dat Atque hsc de trochaicis et iambicis generibus dicta lint 
Sunt vero in veteribus ComidSy praater hsBc, exempla qassdam gene- 
ris^Btiam pssonici» versus sdlicet bacchiaci et cretid ; qnos apud 
Plautum magno nomero et in omni fere Fabula inveniai, led ia 
Terentio tam paud lunty ut ne uni quidem pagtnes implendss 
■uffidant : de quibus ad loca lua aatii dixi, ut iii hic immorari 
plane lupervacaneum sit« 

Pergo igitur ad alteram hujas instituti partem, eamque longe 
diffidUimam, de licentiis dicere* quibus veteres Comid usi sunt, 
earumque modos et rationes exponere. In quibus intelligendia 
cnm vidersm me parum aiiyatum a rei metricsB scriptoribuey quo- 



DB MBTRIS COMIOI8. 219 

mm tractatuB hac in parle iunt •opra quam dici potest sterilet et 
jejoni,curo eorum nemo in rem altius penetrarit, aut qnicquam soUdi 
tradiderit, prfater yulgaria illa qu» in tririis nota tnnt ; deereTi 
tnte omnia lioentiarum causat et originet quantum potoi inTet- 
tigare, et niti plurimum fallory quttnam luerint, noa obtoure de-* 
prehendi. 

In primit igitur tciendum ett licentiat Comicorum, quod ad 
partem earum longe maximam, uniut etae generis, et in id ferri» 
ut popularem pronuntiandi contuetudinem reprasentent. Cum 
enim Commdia in eo tota sit ut vera vitt» humanm sit imago, non 
ittis erat eas sibi materias sumere, qum e quotidiana Tita essent 
depromta, humilemque illum et depressum populi sentionem imi^ 
tari; oportttit insuper eandem quoque pronuntiandi rationemi 
quaatum poterat, assequi, qua populus in congressibns et collo- 
quiis familiaribus uteretur. Hic vems licentiarum fere omnium 
fons, quse tantum eruditis negotium feceitunt ; hinc est quod co«- 
micis poetit licuit» quod alii nuUi poetarum generi concettum ett. 
Cetera poemata tcripta sunt ut legantur; Comcedim vero (ut Tra* 
gwdise) ut audiantur. Ut igitur eorum numerot intelligamut^ et 
f eiborum modot rite scttimemut, non tam ad literat quea te oculis 
iogerunty intitamque earum quantitatem attendendum ett, ted ad 
sonot quot efficerent cum in ore populi ferrentur, qualetque ad 
aaret accederent. 

Quomodo Tcrba pronuntiarent Veteret Romani, ea pressertim 
qus» ia colloquiis sunt frequentioris usus, idque iis temporibus, 
cum floreret adhuc respublica, nec dum civilibus armis fracta uni 
inimperium cessisset, nemo dizerit; nec profecto in ullalingua 
▼era pronuntiandi ratio certo sciri potest, nisi ab iis qui viva voce 
kquentes andierint eos, quibus linguay de qua agitur, fuerit ver- 
nacnla. Nobis igitur, cum Romana lingua per tot jam ssscula in 
usn communi esse desierit, longe facilius est ez versuum comico- 
ram conatitutione et licentiarum usu pronuntiandi consuetudinemi 
quam ex pronuntiandi modo versuum et licentiarum rationes 
iavestigare. Hoc tamen nemo non sentit, qui vel leviter animum 
ad htsc adveitaty in termone et coUoquio famUiari verba multa, 
ea prttterttm qnee in frequentittimo tunt utu, qussque nuUam in 
te emphaain habent» nec tententiam multum adjuvanty ted quati 
vincula qQsedam orationis partibus invioem nectendis inserviunt» 
qualea sunt artiouli» prsspotitioneti interjectionet, conjunctionety 



220 tRANClSOUS HARB 

et adrerbia non pauca; nemo, inquam, est, qui non sentit hujus- 
modi verba quodammodo pr«ecipitari et nimia celeritate ferri ; in 
Terbis etiam vel proUxioribus, vel durioris soni, queque difficilius 
proferuntur» literas alias emolliri, altas supprimi, vocesque alias 
in medio, alias in fine syllaba trancari^ verasqne syllabarum quan- 
titates mire corripi ; multis denique modis effici ut quam minimum 
temporis inter confabttlandum verbis proferendis insumatury nisi 
ttbt vehementior loquentis affectns, aut rei de qua agitur natursi 
postulet* ut in hoc vel illo verbo insignior mora fiat. 

Si quis adeo harum rerum incuriosus est, nt nihil nnqnam de 
pronuntiatione lingu» sibi vemaculm cogitarit, quid velim facile 
intelliget» si in animum revocet, quid ipse senserity si unqnam 
homines exteros audierit sermone peregrino et sibi prorsus ignoto 
coUoquentes : nonne ipsi visi sunt miris modis verba prmcipitare, 
incidere, devorare, et dimidiata plurima proferre, ut nihil plane 
et distincte exaudiri potuerit ? Immo qui eatenus linguam ezoti- 
cam tenenty ut scripta oculis subjecta probe intelligant, illis tpsis 
bomines lingua ista confabulantes tanta celeritate verba fundere 
videntur, ut non modo litersB, aut syllabea, sed integra etiam 
verba ssepe eos fugiant : quod vero nos de exteris colloquentibus 
tentimus, idem illi etiam de nobis. Quod ostendit hoc omnibu^ 
)inguis natura insitum esse» ut celerius proferantur, quam legan* 
tur, cum multa queB plene scribuntur, non tamen plene pronun- 
lientur-; sed inter loquendum alia premantur penitus, alia muti- 
lentur, ab aliis asperi aliquid abradatur, ahis sua quantitas insig* 
niier imminuatur; alia denique tam raptim efferantur, ut non 
modo duse tresve syllabee, sed interdum etiam duo vel tria ver-> 
ba in unum coaluisse videantur. 

Ut fasBC pronuntiandi ratio in acena etiam servaretor, necesse 
fuit ut poetm in versibus compiagendis non tam spectarent, quid 
oculus postulet, qnam quid ab aure desideretur ; qualemque pub* 
lice recitati sonum effecturi essent, potius quam qua specie essent 
tacite lecti. 

Heec irera origo atque unicus, opinor, fons licentiarum fere om- 
nium, quae in veterum Comicorum scriptis occurrunt, quseque 
tantas offeneiones objiciunt lectoribua harum rerura imperitis, et 
eraditis etiam, qui causas earum investigare neglexerunt. Plerse^ 
que entm-omnes eodem tendunt, ut veras syllabarum quantitatea 
imminuanti et prosodiee legibus producenda corripiant, quo ad 



DB M£TRIS OOMICIjB. 221 

jMpalttrem loqoeBdi coBsuetudineiD ipsa quoque pronantiatioiie 
propius acce^ant : quam dum coodectaaiur, longitudo illa ex 
consonantium positione orta frastra iis obstat ; in syllab» quanti» 
tate «estimanda ad vocalis solummodo naturam, qu«B syllab» quasi 
aaima est, respiciunt ; si ea brevis sit, syllabam pro libitu corri* 
piunt. Idque non in ultimis modo verborum syllabis factitatura 
est, sed in aiiis etiam quibusvis» mediis, primis, nisi contra obstet 
accentiis ; acutum illum inteliigo tenorem, qui in omni voce unus 
est, syllabamque quam acuit pr» ceteris intendit^ et intendendo 
versB ejus quantitati aliquam novam addit; cum intentione illa 
major aliquantum mora in acuta pronuntianda insumatur : alias 
positionem facile negligunt, prsBcipue quidem illam quee ex eadea 
consona geminata oritur^ cnm antiquitns ejosmodi voces litera 
simplice^scriptm essent; dein illam qum fit-ex muta et liquida» aut 
ez quibusvis aliis consonis qusB in vocis initio connecti possunt, 
nulla vocali interposita. Sed nec intra hos fines se continuerunt^ 
quflecumque consonee brevem vocalem excipiant, sive in eadem, 
sive in diversis vocibusy longitudinem quee exinde syllabfie accre»* 
cit, pro nihilo habent, et, si versus ita postulet,^ ilUco corripiunt : 
immoy qaod magis mirere, malunt hac corripiendi liceatia uliy 
eliamsi facile ab ea cavere potuissent, quam vocem dissyllabam, 
cujus prima brevis est, in diversos pedes distrahere, cum crebrm 
csesuree orationem nimis exquisitam et elaboratam, nnmerosam 
nimis et a pedestri sermone remotam faciant. 

Quod videtur etiam in causa fuisse, cur toties creticos, quamvis 

•ano tempore justo longiores, ditrochseorum partes fecerinL Hoc 

enim scepenumero ab iis factum quivis facile viderit ; sed ereticos 

quatenus creticos non receperunty cum iste pes ab his generibua 

omnino abhorreat : lios igitur pedes, licet revera creticoSy ac pro- 

inde quinque temporum, versibus suis immiscent quidem» sed sub 

alia quadam specie ; nunc utique dactyli, nunc anapsesti, prima 

acilicet ▼el ultima pro correpta habita, nunc spondeci, extrita 

media Tocaliy vicem sustinent. Maluerunt sciiicet prosodise leges 

aliquantum violare, quam a sermonis natura et pronuntiandi con- 

auetudine nimium recedere ; cum istis legibus obsequi non potUf 

erinty nisi crebris ceesuris uterentur, et verborum creticum pedem 

constitnentium ultimas syllabas a prioribus seepissime divellerent* 

Hoc aatem non modo in singulis verbis, cum cretico pares essent» 

/actum est, sed scepe etiam cum duee voces ad pedem istum effici* 



rRANClSCUS HARB 

eBdam concuirerent. LicentMe hujas nnnm exemplum^ ied in« 
figne admodum dabo^x Plauti Trinummo, ii. 1. 172. 

QW MqM fa^tnfa Mc =facta tlkat • tanen ilzli scimt. 
Id boc versn cuiTis manifestnm est duos esse pedes creticos^ sed 
qui dactyloruro plane vicarii sunt. Innumera sunt licentim bujus 
apud illum exempla ; nec pauca in Terentio, Hcet bac, ut et aliii 
fere omntbus, Plauto longe parcias utatur ; quod inter prmcipuas 
Terentii laudes merito recensendura est, quiy quamvis in Hcentiis, 
«ve earum numerum sive genera apecteSy adhibendis tam panim 
•ibi ittdukerit, sermonem tamen tanta arte temperavit, ut Plautino 
minus assurgat, et pedestrem multo magis referat. Sed de his 
bactenus. 

Alteram, quod plurimi est in hoc argumento ponderis, est ac- 
eeotas quem dixi, seu tenor, quo verbum secundum legitimam 
pronuntiandi rationem modulatur. Ut enim ille non temere mo- 
vendus, nec syllaba quam occupat ex longa in brevem mutanda, 
ita aHarum syllabarum quantitas, ejus prmsertim que acutam 
proxime pnecedit, ab eo plnrimum pendet ; et maximarum iicen- 
ttaram ratio inde est petenda. Quod ut intelUgamus, hmc pauca 
principfi loco de natura et vi accentus probe tenenda sunt. 

Primo, itt omni voce esse acutam, eamque unam tantum. 

8ecundo, ultimam nunquam esse acutam, ideoque in dissyllabis 
priorem semper acui ; unde fit ut ultimee exiHus sonent, et obscu- 
rius audiantur. 

Tertio, in polysyliabis secundam, si longa sit, acutam esse ; 
alias tertiam ab extrema ; intra trium enim syllabarum numerum, 
sive hse in verbo solee sint, sive ultimse, acutam semper conlineri : 
ideoque, si plures acutam prsecesserint, omnes graves esse, pariter 
ac illfts, quiB sequuntur. 

Quarto, cum syllabm, quam acutus tenor occupat, ex intentione 
ejus, nova qumdam quantitas accedat, istud incrementum quanti- 
tatis de sytlaba proxime prmcedente quodammodo detrahi videtur, 
dum voK ioquentis per eam rapte fertur, ut ad acutam veniat» in 
quft insignior mora fttcienda : hinc usu venit ut syllaba &cut8B 
proximapro correptahabeatur, breviorque acuta videatur» etiam 
cum ipsa quoque brevis est. Exempla hujus infra afferam cla- 
rissima. 

Quinto, ftceentus legitime migrat ex penultimft in ultimam loii- 
gam, quoties voci alicui enditicft ftdjuncta est, cum hoc pnctb 



»U MBTR» GOMI€i9. SSS 

ttltkita Boii ampIaiM ultisiaiii, eed «b ultina seeiuidam eedem ooca- 
pet : e. g. in, DecBy acuitur prima, ia Deeeque» secunda. 

Sexto, in disayilabisi qttoram prior brevis est, aliera k>D(a, si 
csesura ia dtyersos pedes distiabantury aoceDtus necessario migrat 
ia ttltimaai; quod ideo liottum fuit, quia fieri noii poterat ut poetss 
bac Ueentia iiou utecentur ; ipsa metri neoessitas excusat. Nec 
vitari potest io cujusvis generis iambiciay quoties yersus ab 
bttjuaaodi yoce iacipic; et« si in taJem desiuaty qumcumque vox 
pvBsceaoerit, ultima ejus syllaba si loaga sit, a ceteris divuka fiet 
prima pedis cretici, adeoque iii pfonuntiaodo acuetur: quod 
yalet etiam in trocfaaicis cataledicis» qui faac in parte ab iambicis 
nifail differunt. 

SeptimD» in trisyllabis metri conditio interdum mutat acoeoturoy 
&citque ut e prima in secundam migret; cum sciUcet syllaba 
brevia ante mutam et liquidam producitur : ut si secundam iu, 
volucresy producas^ qum extra metrum et in ore popuU semper 
corripitur : sed non licet contra in trisyllabis accentum e secunda 
in primam vel tertiam movere, mediamque licet positione sola 
long^am coiripere; cum eo legitima pronuntiandi ratio uimium 
immutetur^ nec immutationis idonea satis causa audieuti, quo 
minus offendatur, se ostendat. £st quidem ubi Plautus hac etiam 
licentia utitur, sed parcius ; e. g. vi eorum, quse quarto loco dicta 
sunt, corripere licet secundam in, voluptatisy sed non idem Ucet 
in, volDptas, quamvis faoc quoque a Plauto sflepius fiat. 

XJnum porro monendum superest de pronuntiatioDe consonarum 

i et Uy quee non tam dure efferendm sunt, ac apud nos fieri solety 

sed moUiore sono^ quiqae proxime accedat ad iUum quo pronun- 

tiamus y et w ; quod et ab aUis dudum observaturo est, et verum 

esse abunde constat ex resolutionibus syUabarum quee ab istis 

Uteria inciimmty qum nnDquam tam crebrce fuissent, si Veteres 

Uteras eas eodem quo nos modo pronuDtiassent : cum majus tum 

fuisset inter ejusdem Uteree sonosy quibus nunc consona, nunc 

vocaUs effersetur, diserimeo« qmam quod «x aitera ia alteram 

trausitum faeile pati poiuisset : e. g. inter, pariete, et» pargite, 

quomodo nos efferimus* pemimium tnterest; iDter, pariete, veio 

et, paryete, parum admodum : sie, teimsa« et, ten- viay idem fece 

eonaat, sed, tenuiay et, tenvia, cum vau, sono maltum diversa aunt. 

Atqoe fasBC observatio de veris faarum Uterarum sonis est araadnMB 

ampe atilitalia : y vero coosanasn ste proiMflEtisri solers darissime 



324 FRANCISOUS HARB 

oftteodit vox, cauneas, cam sono referrety ca?e ne eas : Cic. de 

Dim. II. 40. 

His autem principiia ex pronuntiationis in sermone fbmiliari 
usitatm et accentus natura desumtiB inntxi, omnium fere licentia- 
rum qufbus Ck)mici veteret usi sunC, rationei facile expediemus. 
Qnod ad illas, qum alterius sunt generiSy ex iia etiam plur^s ex 
sermonisetcolloquiinaturaortantur; alim libertati isti impatan- 
d«e sunt qum aliis etiam poetis ex metri oecessitate concesaa est, 
quoque ex eo poetica licentia dicitur, in qua Latinia prflBiverunt 
Gr«ci» imprimis vero Homerus. Sed, ut distinctius agam de 
licentiis bisce, qu» ex diutuma Plauti et Terentii lectione obser- 
vari, buc fere redeunt. 

PrimOy monosyllaba quttvts, ea prmsertim qu» sunt frequen- 
tioris in sermone usus, pro libitu corripiiint» licet obstet non po- 
sttio modo, «ed in nonnuUis etiam vocalis longa, vel dipbthongus. 
Exemplo sint bec : 

a aut ob * quod 

ab dein per bic 

abs e sed beec 

ad ex vel boc 

an baud ut huic 

at in prob bunc 

et nec qui banc 

atq'(vel)ac nunc quid boc(abI.) 



bac 

buc 

binc 

mibi (monos.) 

Is 

id 

nibil 



cum rem 

dum quum 

hem quem 

jam quam 
nam 




Ad» aby absy ob^ an, in, coa, in compositione etiam seepe corri- 
piuntury oum brevis sit omnium vocahs. " Observat curioseque 
asiimadvertit (ut Geliii verbis utar, 1. ii, c. 17.) M. Tullius, in et, 
couy prmpositiones tunc produci atque protendi, cum literce seque- 
rentur, quea primee sunt in, sapiente, atque, felice: in aliis aotem 
omnibns correpte pronuntiari." Qusb vero in sermone correpte 
l^ronuntiabantur, in versibus quoque Comici pro arbitrio corripue- 




q^ri» 



ntio 




«jcs 

cvjits 

perqne 

Bvmqvid 

qnicqiud 

Bnqmai 

■sque 



iDic 

iU«e 

iUiw 



nmt Elqaod dc^ a^ct 

sitioiiilras ^ paitinfii 
qosiBfrasBO loeo 
demaotali&s 
tnr, cnm id mm ab 
penderety nobb 
SecniidOy in 
mone «sns, 

QtUI 

anie 

avtefln 

e^ 

etn 

fortc Mape 

ipse 

ipsQS 

ute 

»tic ecqoid 

istnc idoe 

utbc qoodqae 



Qaibiis oddao, herde» Dere/ et sive. 

Tertio, in dissyttabis, qnoniai prior breTts est, altermm qaoqoe 
sspUsime corripiont : ntin 

apud foris qoidein otmin fidem 

ennn foras sbnul amor Jovem 

ehem heri tamen color manos 

ftre pamm velut pudor forum • 



adde 
redde 



1 Qtt] loy eju, cojiB, et 
at prior corripiator, i cobmhm ia ▼•- 
calem ▼ertitor, et cnoi Tocmii pnece- 
deote dfphtliongeflcit ; dipbtliongiiiii 
utea «Dte Tocaleai corripi ad Or«- 
tonuD exeaiplnni poetit Latinis rami- 
liare ctt : et liinc fit qnod cnin, inodi, 
<»iBpoiita s*pe ns abjiciant, et di« 
ciains, eiModi, caiaMMli» hnlmodi. 

S iBr] Prior in, iUe, ipse, et iste» 
eorripitar per onmet easns, et secnn* 
da fere in, illins, ipsioi, et istlas. 



S OMau] Priorens ia, omals, vW 
deatar proanatlasse» at Itall ia 



4 Net€] Neye et sItc, cnm pyrrht- 
chli locnm obtinere videntar, oplaor 
promooosyliabis potlos habenda esse, 
et licet plaoe scribantnr, contracte 
prooootlari oportere, nt o«n et sm ; 
et iode esse qood sto' cormpta slt, 
Aod. I. t. %w Sive Istt oxor, • slve 
a=mica est-grarida e^Psmphilo 
est. 



Dtlph. et Vur. Clat. 



Terent. 



326 



VRAMOISOVS HARA 



fores 


viria 


hero 


dabU 


sedens 


Kdem 


bonifl 


herum 


dari 


erat 


levi 


bonaa 


senex 


dolet 


erant 


manum 


bonos 


soror 


habet 


erit 


manus (plur.) 


malis 


uxor 


habent 


foret 


miser 


malos 


abi 


solent 


abest 


minas 


domi 


cave* 


studet 


potea 


modo 


domo 


mane 


siudent 


potest 


aves' 


domum 


nega 


tacet 


velim 


ovei 


puer 


roga 


taces 


velis 


boves 


pater 


tace 


taoens 


velint 


noY» 


patris 


vide 


vides 


volunt 


novo 


patri 


amat 


viden 


lubet 


novum 


heruB 


dedi 


videt 


licet 


dolis 


heri 


dedit 


lubens 





Quarto, in polysyllabis compositis, si prima syllaba componens 
brevis est extra compositionem, in compositione quoque smpissime 
corripi solere, (quod de monosyllabis prius observaviy quodque 
valet etiam in compositis ab, ante, et interOexempla hsecy ne plura 
congeram, ostendunt* 



advenis 


arcesso 


interest 


indiUgenter 


abduco 


cog^atus 


interminatus 


ingenium 


absurde 


coUoquor 


ignavus 


integer 


adsitis 


commodare 


ignoro 


invidia 


advenis (verb.] 


1 incedo 


impingo 


inveniri 


affines 


incepto 


intelligo 


oblecto 


ancilla 


incertus 


impero 


obsecro 


antehac 


indignus 


imperium 


occultus 


antiquus 


interim 


imprudens 


ostendo. 



Quinto, qu6B acuuntur in tertia ab extrema, interdum acutam 
corripiunt, si positione sola longa sinty ut, optime, servitus, perve- 
lim, Pamphilus» et pauca alia, quo cretici mutantur in anap^Bstos. 
Idem factum est in, neutiquam» licet incipiat a diphthongo: inter- 



6 Ave$] V lOy aveiy et aimilibnt, 
videtor io vocalem verti, et voces 
proinde pro monoijUebit habendas 



6 Ceee] In, cavetOy ettam, negato, 
et rogato Ploutai secnndam corri- 
pit. 



eMe. 



SE MBTRI8 COMICIS. 227 

dum quidem in yerbis hujas formes dubium est, utrum prima an 
ultima sit quo pro correpta habeatur, ut in, eipedi, centuplex^ 
perdidit, Sec. 

Sezto, io polysyllabis syllaba, qufle acutam proxime preecedit, 
seepe corrtpitur, etsi non positione modo, sed et vocali longa sit, 
▼i eorum qus de accentu dicta sunt, ut in 

^rgentum minYstremus voliintatis sup^llectilis 

5rnatus magtstratus voldptatis cic^trices 

Al^xandrum pugYllatum venttstatis obSdirent 

gub)^mator potSstatis sen^ctutis vid^batur 

ver^bamini. 

Plautus hac licentia usus est etiam cum syllabam producit 
diphthonguSy ut in, audivi. In nonnullis etiam, cum syllaba acuta 
brevis est, ea qum illam proxime preecedit, etsi vocali longa ani- 
mata, tamen corripitur, ut in, amicitia et pudicitia. 

Septimo, in quibusvis verbis vocalem longam vel diphthongum 
finalem sequente vocali corripiunt, et pro arbitrio negligunt longi* 
tudinem ex positione sola ortam ; et quasvis syllabas pro brevibus 
habenty quarum vocalis brevis est, siquidem accentus non eas 
intendat. Plautus quidem ipsam acutam quoque in nonnulHs 
corripuity ut in 

dedisse modestm fenestras Philippus 

necesse sc^leste papillas Philippei 

libello puellam sagittas sinistram. 

Terentius vero nusquam, quod sciam, nisi in, tametsi et favillse, 
quas in vulgi quoque ore corripi solere credibile est : quod de aliis 
etiam mazimam partem dicendum arbitror. 

Octavo, in unam seepissime contrahunt syllabas in quibus durn 
qusevis vocales concurrunt, ut 

ai in, ain ia in, scias 

ea in, solea ei in, hodie oi in, proin 

ei in, dein ii in, rediit ui in, huic 

eo in, adeo io tn, otiose uo in, duobus. 

eu in, Deus iu in, diu 

Exempla hujusmodi sunt magno numero : 
mihi^ eum eorum fuere 

nibil eam earum fuisse * 



828 



PBANCISCU8 HARB 




eodem 

eadem 

eamuf 

filii 

perii 

aiebat 

fui 

fuit 

fuisti 

gprandiuscula 

tardiusculuB 

comprehendit 

reprehendit 

deosculor 

dehortatus 

aperiuntur 

ejiciat' 



(biastet 

sciunt 

videat 

taceo 

docuit 

commoveo 

transeuntem 

gaudii 

jurgium 

potuerit 

rejiciat 

introiit 

abieram 

abiero 

redierit 

perierim 

periimus. 



Nono, verba ssepe breyiant exterendo yocalem yel syllabam e 

media voce, vel resecando a fine : quorum prius syncope dicta est^ 

alterum apocope. 

Eodem modo in dissyl- 

laba contrahuntur 



Ezempla syncopes sint heec : 



erpite 

surpuit 

exporge 

amisti 

commisti 

promisti 



dizti 

justi 

sensti 

audistin 

dize 

decesse 



pnescripsti ezcessis 
exclusti . scissem. 

7 MihS] Mihi et nihil 8ont sefnper 
fere moDoayllaba, Tel certe rtriMime 
in dnos pedes distrahantnr. 

8 MtiUer] lo hac Yoce plurimisque 
aliis, in quibns ▼ocalis prior est i,con- 
tractio fit motando i in consonam, 
quB, nt ante dictnm ett, pronnntian- 
da eftt ot Dostrnm y : atqoe hac ra- 
tione pedes proceleosmatici in Ter- 
sunm finibos SBpe in dactylos vel 



alterum 
militis 
nominis 
Tirginem' 
clamitans 
paululum 
liberee * 
liberet : 



quo pacto 
hce voces 
e creticis 
fiunt spondeei. 



creticos contrahnntor, ot in, mnlie» 
rem, mnlieres, abiero, perierioi, re- 
dierit, preterieris : qnse pronoo« 
tianday mnl-jerem, mnl-yeres, ab* 
yero, per-yerim, red-yerit, prteter* 
yerit : neque syllaba, qnse i in conso« 
nam versam pr8ecedit,mntatlone ista 
semper prodncitnr. Hojos exempla 
plnra sont apnd Plaotom, obi, mo- 
lier, potius, probior, et simiici voces 



DB MBTRIS C0MICI8. 



229 



Apocopes ezempla httc habe : 

itan tun in, pro, isne ttar* ' 

satin parumn' haben potess' 

egon sanun viden animur. 

Denique in multis non modo s finale pro libitu abjiciunt, sed 
Tocalem etiam qu» proxime prsecedit. Ezempla sunt innumera^ 
in quibus s abjicitur cum dictio desinit in us ; sed ▼ocalem quo* 
que, cui adjuncta est, resecuit ssepe Plautus, idque non in nomi- 
nibus tantum, ut in, servus, sed in verbis etiam, ut in, volumus, 
attulimus, &c. Eadem quoque licentia, cum vox desinit in is, non 
modo a abjicitur, ut in, magis, nimis, pergis, tristis, quod a Terentio 
factnm, sed is etiam, ut in, similisy consimilis, exorabilis, corporis, 
Veneris. Interdum s abjecta, i corripitur, neque s modo sed is 
qnoque a fine detrahitur, etiam cum natura longa est ; exempla» 
ubi s detracta i corripitur, sunt, multis et miris, ex quibus facta 
snnt, multimodis et mirimodis : posterior quoque in, nobis, et, vobis, 
eadem licentia aliquoties apud Plautum conipi videtur, et non* 
nunquam totum is abjici, nisi pro iis legendum sit bis et vis, 
quorum prius pro, nobis, antiquos dixisse annotavit Festus : hujus 
autem licentieB clara exempla sunt, paratis, imperiis. 

His addas quod es interdum abjicitur in, res ; et, res est, ex eo 
sepius fit monosyl. 

Atque h» fere sunt rationes, quibus veteres Comici veras ver- 
borum quantitates solent imminuere» corripiendo nempe et contra-* 
hendo. £t hujus generis est licentiarum pars longe maxima: 
eamm vero causee ex populari loquendi consuetudine et pronun- 
tiationis natura petendce sunt. Sed et ali» nonnuUffi sunt alterius 



pjrrfaichii loco snnt, qntsi dnornm 
tantnm essent temporom. 

9 ^itimt] In vocsbos bnjos formss 
prior i cmn altora in nnam coolesciti 
et tnm i dnplez cnm vocali prima 
diphtliongnm indnit. 

1 Virgimimi] Non satis constat 
ntmm in bac voee vocalis media eli* 
denda sit, an prima corripienda ; pos* 
terins nmlimy cnm in mnliis animad- 
veitas, vocalem brevem ante duas 
eonaonas qnornro prior est r^ corripi. 
Contra vero affertnr hic versns Ennii : 



Virgines nam sibi qnlsqne domi Ro- 
manns babet sas. Sed satis mnlta 
apnd Enninm ezempla snnt, In qni- 
bns vcrsna bexameter ineiplt ab ana- 
pssto. 

a LUfero'] Eadem contraclio fit In, 
llberare, Uberinsy pericnlnm, et siml- 
libns. 

8 SUm^] Clara, ni fallor, apnd Plaa* 
tnm exempla snnt hnjns licentise, qna 
e finale in Torbis modi infiniti abji- 
citnr seqnento consonay qna licentia 
noUa apnd Italos frtqaentior. 



230 FRANCISCUS HARE 

generis, quee scilicet inaitaB verborum quantitates aogent, et in 
prosodiee leges peccantt ut syllabas naturabreves producant; quee 
fere sunt hujusmodi. 

Primo, synaloephas crebro negligunt, et Tocalium concursus, 
nec vocalem ne brevem quidem elidunt, his prscipue locis ; se* 
quente diphthongo, ante pausam, in bisegmentis, et cum alia per* 
sona dicentem excipit. 

Secundo, in dissyllabis quibusdam priorem non raro producunt, 
ut in, eiy rei, spei : quse tunc i duplici scribi solent. Plautus 
etiam eadem licentia usus est in, tuus, suus, eum» Deus ; qua 
licentia nutla minus venia videtur digna ; nunquam certe eam 
adhibuit Terentius. 

Tertio, finales syllabas breves in quavis sede ante diphthongum 
producunt, ut, id aunim, sed sequum, inaudivit ; nec non ante 
vocalem quamvis in bisegmentis, et vi csesurBe ; id quod Plautus 
seepe fecit in vocibus dactyiicis, cum in vocali exeunt sequente 
consona ; sed et vocalem brevem «equente etiam vocali seepius 
produxit in bisegmentis. 

Quarto, re in compositis seepius prodocunt consonam quee se- 
quitur geminando, ut in, redux, reduco, retulit. 

QuintOy in polysyllabis seepe producunt antepenultimam, con- 
tra prosodiee leges, si in eam cadat accentus» ut in, conventitia, 
Gonductitium, projectitiee, emissitiisi et aliis in itiis desinentibus. 
Sed Plautus hac licentia usus est etiam in dissyllabis, cum encli- 
ticee adjectione accentus movetur^ iErftque, Lact^ue, in quibus 
vel secundas produxit, vel» que, in duas syllabas resolvit : idem 
etiam in vocibus quaternis autquinis syllabis constantibus primam, 
brevem licet, plus semel produxit, ut iui amarentury amatoribus, 
amatorie. 

Sexto, i et u breves in primis aut mediis syllabis ante vocalem 
producunty ut in, ierit, fnetity pluerat, audlerat, habu^. 

Septimo, unam syllabam in doas resdvunt, vel resolutione 
diphthongi, ut in, hospitce, Cliniee, aquee, vel i et u consonas in vo- 
cales mutando, ut in, iam, quod seepe fit dissyllabumy larvee, lar- 
vatus, milvus, &c. quee mutatio non dura, aut coacta videbitury 
si, quee prius dixi de legitima literas has, cum consonee sunt, pro- 
nuntiandi ratione, in animum revocemus. Et hac forte licentia, 
quid et que interdum Plauto producta sunt. 

Octavoy h consonee ssepe vim habet, ut syllabam brevem poai* 



OB IIBTRIS COMICIS. 231 

tione longam leddat, vel nt vocalit finalia, q\xm pracesserat, non 
elidatnr. Hoc Planto perpetunm : sed Terentius parcitBime. 

Heec antem ea fere sunt qnee de licendis dicenda habui,V|Uamm 
qnasdam in prosodin leges et pronuntiandi rationes nimium 
peccare non diffitendum est. Sed istse plereeque omnes Plautin» 
sunt ; Terentius etmodum adhibuit, quod ad licentiamm numemm, 
et miro delectu usus est, quod ad earam genera, et a non paucis 
penitns abstinuit. 

Is quidem tam caste egit, tam pareus fuit in licentiis utendis, 
118 prsesertim qno veras yerborum quantitates augent atque inten- 
dunt, nt scepe in iambicis, cum licentiam adhibitam putes, dum 
in legendo legitimn pronuntiationi et sectioni in ditrocheeos ob- 
temperas ; si tamen Tcrsum ad veros pedes ezigas, nullam ei sus- 
tentando licentiam necessariam esse deprehendas. Vide And. i. 
6. 54.* And. i. 5. 14.* And. iv. !• 58. Eun. iii. 5. 12. £un. iv. 
3. 23. et 4. 6.* Eun. v. L 17.* Heaut. iii. 1. 6.* Heaut. v. 1. 
50.* Hec. IV. 1. 46. Hec. iv. 2. 29.* Phorm. i. 2. 96.* Phorm. 
III. 1.10. Phorm. iii. 2. 44. Qnee cum recogito, Terentium ad 
veras vocum quantitates magis quam ad pronuntiandi rationes ani- 
mum in pluribus advertisse arbitror ; ideoque muto jam sententiam 
in iis ex locis laudatis, quibus signum hoc * apposui, et eoram 
sectiones ad veras verboram quantitates refingi velim, contra ac 
putabam, cum notas ad ea scriberem, Plautinis licentiis eequo tum 
forte addictior. 

Sed et ipse quoque Terentius in earam usu nimius videbitur iis, 
qui novis solum Augustei seeculi poetis legendis assueverint, nul- 
lum vero in Veteribus hisce legendis tempus posuerint. Ab his 
qufleretury cur non Terentius eandem in numeris puritatem serva- 
verity ac Greeci in suis Comoediis, aut Latini etiam ipsi in Tragce- 
diis componendis. Quod ad GreecoSy si Terentius eos non asse- 
cutns est hac in parte, in aliis enim non raro superavit, id non 
poeto sed linguee culpa fieri pnto, quee tam dura, tam aspera, tot 
consonis obsessa, tot elisionibus obnoxia, ut, quod Quintilianus 
dixit, ' Sermo ipse Romanus non recipere videatur illam solis At- 
ticis concessam Venerem, quando eam ne Greeci quidem in alio 
genere linguee obtinuerint :' quod de numeroram et versuum apud 
Grsecos puritate et suavitate non minus verum est, quam de alia 
quavis Comoediee Greecee prsestantia, unde tanta illis quam miran- 
toromnes venustas. Quod vero Tragcedias Latinas spectat, ex 



2S2 rRANGISCUS HARB 

fieneca male judicatur de illis qui Terentio erant vel antiquiores 
vel «Btate pares, cum apud eos etiam numeri multo sint impuriorea 
quam apud tragicos recentiores. Quod si ipsi etiam Terentio 
longe castioret fuerint, et parcius multo licentiis uterentur, id 
diversis scribendi generibus iroputandum est. Cum Comcedia^ ut 
pluribus dixiy vulg^rem et loquendi et pronuntiandi cousuetudi- 
nem imitetur ; Tragoedia vero, ut in argumentis longe majoribus 
versatur, ita dictione quoque sua, et eloquendi ratione a plebe 
longissime recedit. Trag^dia enim est poema nobile, elatum, 
grandi lentoque passu incedit, amat lecta, pulchra, sonora verba, 
nec quicquam eorum qu» profert, aut prsecipitari velit, ant obscure 
premi. Hinc Tragoedia in numeris etiam tantum a Comoedia dis* 
tat, et licentiee in hanc frequentissime receptce, quse in altera ne* 
quaquam essent ferendee. 

De Comicorum enim licentiis in genere, jure dicas, quod Te* 
rentianus elegantissimis versibus dizit de stngulari illa, qua in 
lambicis spondeeum vel dactylum in secundo vel quarto loco po- 
«uenint. 

Sed qui pedestres fabulas socco premunt, 
Ut queo loquuntur sumta de vita putes, 
Vitiant iambum tractibus spondaicis, 
£t in secundo et ceteris seque locis. 
Fidemque fictis dum procurant fabulis, 
In metra peccant arte, non inscitia, 
Ne sint sonora verba consuetudinis, &c. 

lambi quidem sedes Greeci quoque Comici vitiarunt tractibus spon^ 
daicis ; et id insigne est discrimen inter eos et Tragoedise scrip- 
tores : sed hoc Graeci raro. Latini vero, ut Prisciani verbis utar, 
'in multis initium aliquod accipientes a Grmcis, solentab angusto 
in effusnm licentiee spatium hoc dilatare :' quod, ut dizi, linguse 
plurimum vitio vertendum est. Latine quippe scribentes salvo 
puri sermonis nitore haud efiicere potuere, ut, in vitse commanis 
rebus exprimendis, numeris astrictioribus uterentur. 

Quod ad eas autem licentias quas adhibuit Terentius, ne lectori 
minus ezercitato vel minimam offensiunculam objicerent, ubicum* 
que in prosodiee regulas peccatur, signo aliquo queenam esset 
licentia, indicavi : syllabis prseter morem correptis accentum bre- 
vem, productis longum apposui; eonim etiam alterum appinii 





PB MSTBIS CmilCBSw 

omnibus sj^labit in qoibiis wpm^aifkm. ^ 

iKmiinoqiiam iis etiam fjUabia 

est : o etiam finale TerboTom, ot 

qoi pleramque pro corrqiCo babexe 

tricos cadit) accento loogo ooCavi : ofai vno aa wmet aai«ott 

■yllabflB io uoam contraboBtor, id 

oitendi* Ad httc, com 

dirersis modis resoln 

pronontiationi minime offidt, 

ejusmodi metra hac noto - io 

omissum est, quod excogitan 

gentia facillima redderctor, ci •A tsr» 

modata. Cum Tero yefBoa cooMd ^ d 

ot de iis panca qnsdam dicom, qn« mam flmc Mt aofiiiyite jm^ 

que in Fabularom 
De his molti moiu et Tokie <S:v^ 

nedom excutere tcI ocini css ici 
primis temporibos tibias 

cem antecesserat, bef» 

inquit Plinius 1. zti. c 

Ti^v fikr wp99 Tf piS^ 

ie(/t&ri ex his 

a Donato dictom 

esset foramine, 

mo Libello de Viribw Mkji^mk ^Wl. 

tat apod Porphjriom io Ujftmmammm a4 

£ay \afiji ru 

rAr KoiXimr itnffpMttmt, 

X^vaum, eSp4#ct 

^Myyor rov 

raiM KotXIau orrsf , 

£XXjfruc6r. 

£a qose de TIms 
sic se hobeiit: 

1 t ^ 

A/4A fftmmm 

poribw TrjGM d«a£ns Twau myifufj^, 

et sinistrio. destrin» d»ftde d«jiUs d4;xt#i0# 




884 PRANCI8CU8 HARB DB IIBTRIS C01IICI8* 

4 5 6 

Tibiii Sarranis. Tibiis paribus* Tibiis imparibos. 

Sed queedam ex his non satis sincera esse liquet cum ex codi- 
cum yarietate, tum ex Donato, juxta quem» 

Secunda acta est Quarta Sexta 

tibiis dextra et siuistra. tibiis dextris. tibiis Sarranis. 

Ut h«c autem intelligamuSy obseryandum est Vetenrai tibicines 
duas'simul tibias inflare solitos esse, qusBy si dextra mann dextra- 
que oris parte tenerentur, dextra dictee sunt: quse Tero leBva 
manu IsBYaque oris parte, sinistr» ': hunc apud illos morem fuisse 
antiqua marmora et nummi magno numero ostendunt. Duas 
▼ero dextras, non pares dextras, et proinde duas sinistras, recte et 
proprie dici patet et ex his titulis, et ex notissimo Pheedri loco 
K V. Fab. 6. de tibicine, qui sinistram fregerat tibiam : 

DuAS cum DEZT&AS maluisset perdere. 

£x tertio titulo liquet tibias dextras ab imparibus distingui, 
ideoque pares fuisse, id est, paribus foraminibus» paresque sonos 
edidissoy quod idem pari jure de duabus sinistris etiam dicendum. 
Impares igitur fuere duss tibiee, quarum dextra altera, altera si- 
nistra : in primo igitur titulo, cnm tibiis paribus addatur dextiis et 
•inistriSy in quinto Tero tibiis paribus nihil tale addatur» cenaen- 
dum est vel in primo dextris et sinistris ex abundanti adjici, vel in 
quinto Toces eas injuria quadam excidisse : cumque» nisi aliquid 
ejusmodi addatur, scire nequeamus, utrum dextro an sinistrse 
fuerinty opinor paribus tibiis quatuor intelUgiy duas sdlicet dextras, 
cum duabus sinistris» et diversas Fabulss partes diversis tibiis actas 
fuisse ; alias nempe duabus dextris, alias vero duabus sinistris ; 
vel totam Fabulam altera vice his tibiis, altera illis. Utrumque in 
iisu fuisse non est ut dubitemus, .cum ex hisce titulis constet ean- 
dem fabulam non semper iisdem tibiis actam fuisse ; et in eadem 
actione modos cantioorum et diverbiorum ssepe mutatos annotarit 
Donatus. 

Quarta fabula acta dicitur tibiis Sarranis, vel, ut alii leg^nt, 
Serranis; sed mihi indubium est Sarrani$ veram esse lectionem, 
a Sarra dicUs, quee Tyro olim nomen fuit; unde Virgilius, ' Sar- 
rano indormiat ostro :' G. ii. 506. et antiquior Virgilio Ennius, 
' Poenos Sarra oriundos/ ut locum illum laudavit Probus. Mihi 



R1CARDU8 BBNTLB1U8 OB 1IBTR18 TBRBNT. 285 

quidem lociis non panim fuspectus est» cum in nullis aliis titulis 
tibin pToprio nomine indigitentur ; quamTis dextras Lydias fuisse, 
impares vero Phrygias, post Donatum eruditi fere omoes existi- 
ment : sed ut ut hoc sit, si nec duse deztrfle, nec dextra altera, 
altera sinistra fiierinty necesse est fuisse duas sinistras; quas forte 
ominis causa Sarranas-quam sinistras dicere maluerunt. 

Atque hflBC de Yexatissima qumstione dizisse sufficiat, cum, 
pauca licet, e rebus tamen ipsis petita sint, et proinde Tera, et illa, 
quflB de tibiis in titulis dicuntury satis explicent, Tota enim 
qusestio curiosa magis, quam utilis, nec ad Fabulas melius intelli- 
gendas quicquam adjuvaty cum esedem Fabuls diversis tibiis, di- 
verssB vero eisdem agerentur. De tibiis igitur qui plura velit, 
adeat JuL Scaligerum, Salmasium, Is. Vossium ; proe ceteris vero 
C. Bartbolinum, qui de earum materiis, formis, usibusi copiose 
atque erudite scripsit. 



RICARDI BENTLEII 
DE METRIS TERENTIANIS 

aXBAIAaMA. 

^ApaUp Sifftt, et Aivo&a. 

Iambicus versus senorum pedum Latinis veteribus senarius voca- 
batur, a pedum et ictuum numero. Horatius, Art. Poet. 251. 

Syllaba longa brevi subjecta vocatur lambus, 
Pes dtus : unde etiam Trimetris accrescere jussit 
Nomen iambeis, cum senos redderet ictus 
Primus ad extremum similis sibi. 

SeXy inquit, habet ictus versus senarius; et tamen Trimetrus sive 
Temarius Grrncis vocatur; quasi tres tantum ictus reddercty ob 
pedis celeritatem, prcBsertim cum totus iambis puris decurrit La- 
tini igitur per fioiwA&ay, singulos pedes, hos versnsdividebant; 
GrBBci per Siiro&fay, seu geminatos. Inde, qui GrBecis est Tetra* 
metms, Varroni a pednm numero est Octonarius. Juba rez apud 
Rufinum de MetriSi p. 2712. * Quod autem binis pedibus, et non 



238 RICARDU8 BBNTLBIU8 

singulis, scandator iambicos, vetos institotum est/ Et moz: 

* Unde apparet heroicum singulis pedibus scandi etiam apod Ve* 
teres soUtum, lambum autem binis/ Marius VictorinuSy p. 2497. 

* Per Monopodiam sola Dactylica scandontur ; per Dipodiam Tero 
cetera.' Nescivit hic Bacchiacos et Creticos, quos etiam Mono- 
podia dimetitor. Diomedes, p. 503. * Feritur senarios iambicus 
combinatis pedibus ter.' Terentianus Maurus, p. 2432. 

lambus ipse sex enira locis manet, 
£t inde nomen inditum est senario : 
Sed ter feritur, hinc trimetrus dicitor ; 
Scandendo binos qood pedes conjongimus. 

Ictos Percussio dicitur ; quia tibicen, dum rhythmum et tempus 
modcrabatury ter in Trimetro, quater in Tetrametro, solum pede 
feriebat : "Apau autem sive Elevatio appellatur ; quod in iisdem 
syllabiSy quibus tibicen pedem accommodabaty actor vocem acoe- 
bat ac toUebat. In Thesi autem sunt ceterse syUabsey que ictu 
destitutsB minas idcirco audiuntur. Hos ictus sive Apatis, magno 
discentium commodo, nos primi in nostra editione per accentus 
acutos expressimus, tres in Trimetris, quatuor in Tetrametris : 

Po^ta cum primum &nimum ad scribendom dppulit, 
Id sibi negott cr^didit sol^m dari. 
EnimverOy Dave, nil loci est segnitise neque soc^rdisBy 
Quantum intellexi m6do senis scnt^ntiam de niiptiis. 

Etsi revera, quod Romani voluerunt, seni in quoque Trimetro sint 
Ictos ; qoi sic exprimi possint : 

Po6ta ciim primum &nimum ad scrfbendom ippulity 
Id sibi neg6tt cr^didit soliim dari. 

Verom quia in paribos locis, 2. 4. 6, minos pleromqoe elevantor 
et feriontory qoam in imparibos, 1. 3. 5, idcirco eos more Grsco- 
nim hic placoit omittere. Horom aotem accentoom docto (si vox 
in illis syllabis acoator, et par teroporis mensora, quee pedis 
Ditrochsi vel '£ircrp/rov hm-ipov spatio semper finituri inter sin- 
gpilos accentus servetor) versos oniversos eodem modo lector effe-' 
ret, quo olim ab actore in scena ad tibiam pronuntiabantur. Hoc 
quoque commodi in his accentibus lector inveniet : quod statim et 
ictu ocuU trochaicos ab iambicis, qui in eadem scena interdom lo« 
eum habenty possit distinguere : si accentos scUicet in prima Ter- 
■us syllaba est, trochaici sunt ; sin minusy iambici. 




In 



Sieetii 






ux». "^n^iL 



Ul. 



Pcr 



Hl 



310 RIGARDU8 BBNTLBIUS 

qui versuSy nisi toto pulmone exhausto, pronuntiari apte non pos- 
sunt : in trimetris vero clamosa heec waOii inarescerent prorsus et 
obmutescerent. 

Ditrochssis igitur sic constituitur iambus trimetrus : 

Id I sfbi nef oti | cr^dtdit so | Idm dari. 
Vi I c6niniodaTi | c6iiimodan | c^mnoda* 

lambicus tetrametrus plenus : 

Dam I t^mpns ad eam | r^m talit siTi | &nimam ot exple | r£t saom. 
Vi I c6mmodaTi | c6mmodaTi | c6mmodayi | c6mmoda. 

Trochaicus tetrametrus plenus sire &jcoraXi|irror, 

'Adeon' liominem eiae | invenoBtam aat | fnfelicem | qa6mqaam nt ego lam. 
C6mmodavi ] c6mmodavi | c6mmodavi | c6mmOdavi. 

Trochaicus tetrametrns syllaba deficiens, sive KarakqKnKos^ 

Qa6t modit con | t6mtaa ipretni? | fHtcta, trantacta | 6mnia : bem. 
C6nmiodaTi j c6mmodavi | c6mmodavi | c6mmoda. 

Pentametrus icaraX^icrucdf ; qui semel iterumve adhibetur : 

Sinns .es i Domnm | f re pergam : ibi | plArimnm est. Revo [ e^nns 

hominem. | Sta illico. 
C6mmodavi | c6mmodavi | c6mmodavi | c6mmodavi | c6mmoda. 

In his omnibus commodius est, meo judicio, biwohlay Tpo)(a'aaiy 
csesura accommodatam et congruam, quam UfifiiKily ab ea deer^ 
xantemy in metiendo versu asciscere. 

Superest tamen unus iambici g^neris, tetrametrus fforaXqirrcraf ; 
in quo iiwoila ▼eterum mag^strorum lafifiiK}) sine controversia te- 
nenda est ; ob ipsam, a qua in aliis discedit, Cssurs conciQni« 
tatem: 

Nam sf remit | tent qnippiam | Phil6menam | dol6res. 
Ap^s ^i\m I irai S^/iorai | leoi to6 irortu^ | wpd/rrm, 
Ai|fiAii0cn|f J Afift/6a$€yovs | Ucudntvt | eypda^, 

Vi c6mmoda | vi, c6mmoda | vi, c6mmoda | vi, c6mmo. 

Sed et in his hirobla TpoxaiK^ tempus quidem et spatium ezacte 
servat, in incisionibus tamen peccat. Ceterum utram yelit ratio- 
nem lector sequatur : accentus in nostrse editionis textu ambabus 
sque conveniunt : at in nupera quadam, nniversi hujus generis, 
quorum ing^ns copia est, versus prava cssuree distinctione jugu* 
lantur : 

Concurrunt Iseti mi obviam cup | pediarii omneSi 
Cetarii, lanii, coqui, far | tores, piscatores. 



DM HmiS TlftENTlAHI^ £41 

CttBsic 




I 

Ulad qiKM|iie iit lioe geaere obaermdui, pedea Olm mmtt cm«- 
Tun, mi olmafli, el, i ooqu scmper, «t kic, cictiaui vd ei 4# < xf 
vov media bieTi esse oportere; nalfani kie ^fmd KujIimw Kccal i» 
locDm esse ; dob magis qvsiii m fine semni. H«c Tefsmm ho- 
ram indfto et sola gnlia esi : q|«am m Dostim editioiie incolomem 
liabent; in priorilms vcio anle nos inBa m fi is memlis sliangnlalam 
et sepultam. 

CREnCI, BACCHIACi. CHORIAMBICt. 

Porro, soper hos iambicos trocbaicosqne, etiam creticts, bac* 
chiacisy chociambicisqqe Terribas, sed semel lantnm ringnlis, ntitnr 
Terentitis ; eisqne in mooodia dnntazat, nonqnam in diTerbio : hi, 
riDgente licet inridia, nobis se apnd Nostrum debent : 



Creticu: TftatSTe | c6rdiita | ■&tacri^|«am | ilri«t. 

Cistitas lcislitas | dntitas | dslitaa. 

BscchiacBs : Adb6c Ar | cbjtts qn ad | soKiit ^nsqae | opMct. 

HoB6slas I h o a fjt as ] boafstas | boii6«tas. 
Cboriaabicas: 'Obstipwt | p^tore con | sfstere all | c6asili qait. 

C6atreaioi | c6tre a ial | c6atreMi | c^ntreattsco. 



Hi tamcDy more GrfficOy noTtssimum sibi versnm alterius gencris 
assumunty ut pro rfaythmi ratione cum strepitu ac canore fiuiantur. 

CLAUSULiB. 

De clansulis sic Varro apud Rufinum, p. 2707. * Clausulas pri- 
mum appellatas dicunt, quod clauderent sententiam : ut apud 
Acciom! 

An faa6c jam obliri siint Phryges ? 
Nonnnnquam ab his initium fit ; ut apud Ccecilium : 

Di boni, quid hoc ? 
apud Terentium : Discmcior animi*' 

Httic nltimm adde aliam ex Nostro : 

Occidi. 

Cetemm de clausulis hoc uno verbo dixisse sufficiat : si ab eis ini- 

tium fity liberte sunt et nullius metri legibus astrictm : sin senten- 

tiam claudunt, a proecedentibus legem accipiunt. Scilicet post 

nelph. ei Var, Ck». Terent. Q 



SMO RIOARDUfi BBNTLBIUS 

qui TenuSy nisi toto polmone exhausto, pronuntiari apte non pot- 
8unt : in trimetris Tero clamosa h«c waBii inarescerent prorsus et 
obmutescerent. 

Ditrocheeis igitur sic constituitur iambus trimetrus : 

Id I ifbi negoti | cr^didit to 1 16in dari. 
Vi I c6aimodavi | c6imnodan | cdmmoda* 

lambicus tetrametrus plenus : 

Dam I t^mpas ad eam | r^m talit siTi | ftnimam at explo | r£t saam. 
Vi I cdmmodiTi | c6mmodaTl | c6mmodaTi | c6mmoda* 

Trochaicus tetrametrus plenus sive iLKaraXriKTos, 

'Adeon* liominem eiae | fnvenafltam aat | fofelicem | qa6mqaam nt ego sam. 
C6mmodaTi | c6mmodavi | c6mmodavi | c6mm6da?i. 

Trochaicus tetrametrus syllaba deficiens, sive KarakqKnKos^ 

Qa6t modis con | t6mtns spretns? | fHeta, transacta | 6mttia : liem. 
G6mmodaTi | c6mmodavi | c6mmodavi | c6mmoda. 

Pentametrus KaraXifKricoff ; qui semel iterumve adhibetur : 

Sinns .es ? Domnm | f re pergam : ibi | pl6rimam est Revo [ e6mns 

hominem. | Sta f Uico. 
C6mmodavi | c6mmodari | c6mmodavi | c6mmodavi | c6mmoda. 

In his omnibus commodius est, meo judicio» biroUay rpox^iKiiy 
csBSurse accommodatam et congruam, quam iafifiiK^v ab ea deer* 
imntemy in metiendo versu asciscere. 

Superest tamen unus iambici generis, tetrametrus ffaraXifin-cKos ; 
in quo ^ciroSia vetenim magistrorum laftfiiK^ sine controversia te- 
nenda est ; ob ipsam, a qua in aliis discedit, Cssurse conciqni-» 
tatem: 

Nam sf remit | tent qnfppiam | Phil6menam | dol6res. 
An^s ^Am I Koi Z4iiurrai \ «« roi wonm» \ tpdarm^ 
Aiifi6a$enis J AiUJuiaBmwus \ Umdntvs | rypd^*. 

Vi c6mmoda | vi, c6mmoda | vi, c6mmoda | vi, c6mmo. 

Sed et in his iiwolla rpoxaUii tempus quidem et spatium exacte 
servaty in incisionibus tamen peccat. Ceterum utram velit ratio- 
nem lector sequatur : accentus in nostrce editionis toxtu ambabus 
seque conveniunt : at in nupera quadam, nniversi hujus generis» 
quorum ingens copia est, versus prava csesursB distinctione jugu- 
lantur : 

Concurrunt Iseti mi obviam cup | pediarii omnes, 
Cetarii, lanii, coqui, far | tores, piscatores. 



D£ MBTRIS TBRBNTIANIS. 241 

Cum sic cssura pooenda esset, 

Concurrunt Ifieti mi obyiam | cuppediarii omnes, 
Cetarii, lanii, coquiy \ fartores» piscatores. 

lllud quoque in hoc genere observandum, pedem illum ante coesu- 
ram, mi obviam, et, i coqui semper, ut hic, creticum vel ei icn^o- 
voy media brevi esse oportere ; nullum hic apud Nostrum licentiee ' 
locum esse ; non magis quam in fine senarii. Heec versuum ho- 
rum indoles et sola gpratia esi : quam in nostra editione incolumem 
habent ; in prioribus vero ante nos innumeris mendis strang^latam 
et sepultam. 

CRETICr, BACCHIACI, CHORIAMBICI. 

Porro, super hos iambicos trochaicosque, etiam creticis, bac- 
chiacisy choriambicisque Versibus, sed se!mel tantum singulis, utitur 
Terentius ; eisque in monodia duntaxat, nunquam in diverbio : hi, 
ringente licet invidia, nobis se apud Nostrum debent : 

Crelicoa : T&nU ve | c6rdia in | o&U eniquani | 6t siet. 

C&stius I c&stitas | c^stiUs | dUtitat. 

BacchiacoB : Adhdc Ar | cbyiis quae ad | sol^nt qnseqoe | op6rtet. 

Hon6sta8 | hon6sUs | hon^stas | Iion6stas. 
ChoriaBbicaB : 'Obstipnit | p6etore con | sfsterenil | c6nsili qnit. 

C6ntremni | c6ntreniai | c6ntremni | c6ntremisco. 

Hi tamen, more Gr«ecOy novissimum sibi versum alterius gencns 
assumunty ut pro rhythmi ratione cum strepitu ac canore fiuiantur, 

CLAUSUL^. 

De clausulis sic Varro apud Rufinum, p. 2707. * Clausulas pri- 
mum appellatas dicunt, quod clauderent sententiam : ut apud 
Accium : 

An ha6c jam obliti s^nt Phryges ? 
Nonnnnquam ab his initium fit ; ut apud Csecilium : 

Di boni, quid hoc ? 
apud Terentium : Discrucior animi/ 

Huic ultimm adde aliam ex Nostro : 

Occidi. 

Cetenim de clausulis hoc uno verbo dixisse sufficiat : si ab eis ini- 

tium fit, libereB sunt et nullius metri legibus astrictee : sin senten- 

tiam claudunty a prsecedentibus legem accipiunt. Scilicet post 

Deiph. et Vwr, Clof • Tertni, Q 



342 RIGARDUS BBNTLBIUS 

iambicos tetrametros, yel trochaicos catalectieot, ab iambo inci* 
piant ; ut iUa Accii : 

An ha4c jam obliti sdni Phrygea? 

et illtt Nostri : 

Pneacfase me ante? ii6iine prins eominteieetiim op6rtiiit ? 

Bliierim me, qaod verbem alidio ? 
M6noi nottmm oniito verbii, qii6d poteris ; et ittvm e^molom 

Qaod p6teria ab ea p^Uito. 

Ita lemper in ceteris : et ratio est, quod itwoila rpoxaun) quasi uno 
versu continuetur : 

CommWcatam op6rtiiit : miserim me qnod verbnm «^dio P 

Unde in trochaico pleno, quo inrobia consummata est, a trochfleo 
incipit : 

Pr6tn tu soiicit6dinem istam flUsemy qme te ezcr6ciat, mittas. 

Qnfcam loqaitor fUias? 
'Et illad ms nall» ^a cansa tlun male odi, nfsi qaia prope est : 

Qa6d si abeaset 16ncins. 

Hanc sibi legem fixerunt, sancientibus aure ac rhythmo, primi 
artis inventores : sed in hac tamen ante nos editiones peccant. 
lUud porro notandum ; in tetrametris solis apnd Nostrum, nun« 
quam in trimetris, dausulis locnm esse. Neque id omittendum, 
has et reliquas omnes apud Nostrum clausulas in cretico termi- 
nari : audio, pellito, filiusy longius ; una tantum excepta, Hec. v. 
1. qusB in spondseum ezit : 

Aat n6 qaid faciam pldS| qnod post me mf oas fecisse sitias sit. 
Aggr6diar. Bacchis, s&ife. 

Id tamen judicio, non casuy a Poeta factum : quippe post hanc so- 
lam ex omnibus clausulam a tetrametris plenis in catalecUcos scena 
transity qui spondseo finiuntur : 

Sal?6y Lache. Edepoi er^do te non nfl mirari, Biceliis. 

, LICENTIA TERENTIANA, QUA DEFLECTIT A 

GIL£CIS COMICIS. 

De licentia veterum Romanorum, tragicorum comicorumquey 
paulo inclementius loquitur Horatius, Arte Poet. 255. lambicns, 
inquit» versus, 



DM MBTRIS TBRSNTIAKIS. 248 

Tardior ut panlo graviorque veniret ad aures, 
Spondeeos stabilet in jura paterna recepit 
Commodus et patiens ; non ut de sede secunda 
Cederet aut quarta socialiter : hic et in Acci 
NobilibuB trimetris apparet rarus et Enni. 
In soenam missus cum magno pondere versus 
Aut operse ceieris nimium curaque carentis, 
Aut ignoratsB premit artis crimine turpi. 
Non quivis videt immodulata poemata judex : 
Et data Romanis venia est indigna poetis. 
Idciroone vager, scribamque licenter? ut omnes 
Visuros peccata putem mea, tutus et intra 
Spem veniflB cautus ? vitavi denique culpam, 
Non laudem merui. Vos exemplaria Orseca 
Noctuma versate manu, versate diuma. 
At vestri proavi Plautinos et numeros et 
Laudavere sales : nimium patienter utramque, 
Ne dicam, stulte mirati ; si modo ego et vos 
Scimus inurbanum lepido seponere dicto, 
Legitimumque sonum digitis callemus et aure. 

Candide magis de iis judicat, venustissimus in tenui materia scrip- 
tor, Terentianus Maums, p. 2433. 

Cnlpatur autem versus in Tragoediis, 
£t raras intrat ex iambis omnibus : 
Ut ille contra, qui secundo et talibus 
Spondeeon aut quem comparem receperit. 
Sed qui pedestres fabulas Socco premunt, 
Ut quse loquuntur sumta de vita putes, 
Vitiapt iambon tractibus spondaicis, 
£t in secundo et ceteris ceque locis : 
Fideroque fictis dum procurant fabulis» 
In metra peccant, arte, non inscitia : 
Ne sint sonora verba consuetudinis, 
Paulumque rarsus a solutis differant. 
Magis illa^ostri : nam fere Orcecis tenax 
Cura est iambi, vel novellis comicis, 
Vel qui vetusta pfsecluent Comoedia. 
Ceteram quod in utrisque vituperat Flaccus, et in Comicis ex- 



244 mCARDUS BBNTLEIUrt 

excusat Mauru8, boc est : qaod in sedibus paribus, secunda et 
quarta (nempe uterque per dipodiam iambicam dimetitur : in ra- 
tione nostm erunt prima et tertia, pedea scilioet ditrochceonim 
priores) non volubiles pedes iambum aut tribrachyni ex rhythmi 
lege ac Grsecorum exemplo; sed tardos spondeeos sive alios 
eis lffoj(p6yovi intulerint, Totum hoC) uno exemplo, et sensu et 
memoria facile tenebis. Grsci ad hanc formam in iambicis : 

Yi c6mmodayi | c6mmodaviy c6mmoda. 
Latini ad istam, non semper, sed quotiescumque vellent : 

Vi c6mmendavi | c6mmendavi | c6mmoda. 

Vides, menda, spondssum bis positum pro iarobo» moda : postre- 

mam sedem violare nunquam sunt ausi* Idem et in trochaicis 

obtinet : 

Oneci : Commodavi | commodavi | commodavi | commoda. 
Latini : CommendaTi | commendavi | commendavi | comrooda« 

In his pedibus, excepto ultimo» pro brevibus longs syllabee as- 
sumuntur; quod tameuy opinor, celeri pronuntiatione juvabat et 
occultabat actori ne ipse a tibicine rhythmum Grsecum servante 
discreparet. 

Quod ad crimen autem hoc attinet ; tragicis quidem veteribus 
minor est excusatio, cur non ad artis reguias versus suos exege- 
rint ; cum, toto stylo et colore a communi sermone discrcti, nova 
verba ac sesquipedalia pro lubito finxerint. Fugiebant scilicet 
limsB laborem; certi se in re ante inexperta et apud aures tum 
indoctas veniam impetraturos. Melius vero ac mitius de comicis 
est sentiendum. Profecto Terentius noster, si qutsquam alius, in 
artis leges arte peccavit ; studio, non ignorantia ; necessitate vel 
saltem commoditate inductus ; et, qualecumque illud delicti est, 
magnis virtutibus redemturus, Sermo enim ea de causa propius 
apud Nostrum ad consuetudinem accedit, quam apud Menan- 
drum : oratio apud unum de medio sumta deque vita honestiorum 
civium ; versus minime cavi, sed verbis sensibusque spissi : apud 
alterum, dum metro servire coactus est, stylus paulo elatior, et 
sententiee dilutiores. Adde huc, consonantes in lingua Latina 
pro vocalium numero frequentiores esse, quam in Attica: adde 
omnia apud Latinos vocabula, monosylbbis duntaxat exceptisy 
esse barytona ; de qua rc mox plura dicam ; et facile pronunties, 
minoris esse opersB atque artis, ad Menandri normam Grsece scri- 
bere, quam Latine ad Terentii» 



D£ MBTR18 TBRBNTIANIS. 345 

DE METRIS IN LINGUA NOSTRA USITATIS. 

EDimyero par et cequum est, ut eandem yeniam yeteribus La- 
tinis derous, qnam hodiernis qui Anglice Bcribunt poetis concedi- 
mns : quorum nemo est, cui non indulgemuSy ut syllabis interdum 
longis contra indolem rhythmi loco breyium utatur. Naro, ut 
Latini omnia metromm g^enera de Greecis acceperunt, ita nostrates 
sua de Latinis. Qao magis est dolendum atque indignandum, 
jam a literis renatis pueros ingenuos ad dactylica» quod genus 
patria lingua non recipit, ediscenda, ferula scuticaque cogi : Te- 
rentiana yero roetra, quoB domi tamen et in triyiis inscientes ipsi 
eantitant, magistrorum culpa penitus ignorare. Trochaicus te« 
trametrus catalecticusy ut Terentio, ita nostratibus frequentissimus 
est: 

'Ego ille agrettn, | M^ynf, trUtif , | pirem, troealen | tlUy tenaz. 
H&ppy U tbe | co<intry life blest | wUb content good | be&ltb sn' easc. 

Qai trochaictts, unius syllabeB accessione, fiet iambicus tetrame- 
trus plenus : 

Thrice b4ppy u \ tbe ootintry lile | blett wfth eontent | good he&Itfa an' ease. 

Quin et iambicus ille KaTaXjiKrucot, Terentio roultum et roerito aroa« 
tuSy apud nostros quoque in roagna gratia est ; 

Nani sf reniit | tent qoippiam | Phil^nienani | dol6res. 

Is d^cently | rnn throtkgb tfae Inngs : j And th^re'sanend | o' B611y. 

Neque yero bacchiacus Terentii nostris intactus est : 

Adfaiic Ar I chylls qusB as | sol^nt qnseqoe | op6rtet. 
Allj6y to I great Ca6sar | long If fe, love | and ple^iire. 

Creticum ejus quoque lingua nostra facillime adroittit ; 

Tinta fe | c6rdia In | nlLta cnl | qnam 6t siet 

'O tbe sweet j co6ntry llfe | bl6st witb health | pe&ce an' ease. 

Denique et illud roetruro, quod in epicis et heroicis jaro diu apud 
nostrates regnum obtinet, ab iambico Veterum senario profluxit ; 
necessitate lingueB nostrfie, quee tota monosyllabis scatens ceesu- 
ram senarii raro admittit, quinarius factus : 

Tbongfa de6p, yet clear ; | tfaongfa g6ntle, yet not diill. 

Huic in fine sextum iambum appone ; et extemplo babebis sena< 
rium Terentianum : * 

Tfaongfa de6p, yet clear, tbongfa | g^ntle, yet not dolly slow. 



346 RICARDU8 BBMTLBIUS 

Rursua, si ab hoc Euripidis senariOy qui primus omiiium ia Oresta 
[Hecuba] yenity 

Hk6 vtKpmy Kw^fiAwa cai mconnf mXcw , 

pedem noTissimum auferas; quinarium jam habebis, perfectissi- 
mum hodiemi nostri epid exemplar : 

Hn& vtKpmf I KtvOftAya jccu aicorov. 
Though deep, yet clear, | though gentle, yet not dull. 

In Anglico tamen hoc notes yelimy tres syllabas positione longas 
loco brevium poni. Eas tu postea, et quam Denhamo Teniam 
concedisy Terentio neges. Perfectissimum autem exemplar ideo 
appello ; ut poetis nostratibus, ingenii sane venseque felicibus, sed 
eruditionis interdum modicis, quid hodierni epici, quo numeris 
omnibus absolutus fiat, rhythmus geniusque sibi poscat, obiter 
ostendam : in versibus nempe singuUs tres syllabas breres. Hoc 
sane confitendum est» a?orum tempore, scabros asperosque Tersus, 
magno longamm pondere onustos, plerumque exiisse : hodiemos 
autem poetas longe eos teretiores toroatioresque dare ; sed aure 
fortassis magistra, non arte ; quss tamen ara principio judidfous 
auribus dedebatur. Habent itaque, quod in longo sane opere 
frastra expectandum, in epigrammate vel elegiola facile ob- 
tinendumy versus epici exemplar; quo et nnmerus brevium et 
sedes ostenduntur. Quanquam in nostris est et varietati locus, 
ut in his : 

Though de£p, yet clear ; though g6ntle, yet not dull ; 
Str6ng without rage, with6ut o*erflowing full. 

Ictus in hoc posteriore» qui in siecunda syllaba fieri solet, in prima 
fit ; et venuste quidem ; modo raro fiat, ac brevis sequatur. £t 
nescio equidem, an in Terentio quoque. cum trimetrum aliquoties 
inchoet ab, hicine, hocincy sicine, lib6ra, non in primam retrahen- 
dus sit accentus, libera, &c. etiam in iambico ; ob r6 iVo^^povoy 
scilicet et Mppu$fiop ; cum rhythmus, Hephsestione teste, sit metro 
potentior. Tal^ illud Plauti, Rudent. ii. 6. 29. 

Piscibus in alto credo preebent pabulum : 
ubi, piscibuSy libentius efierrem, quam, piscibus. 



DB MKTRI8 TBRBNTIANIS. 847 

LICENTIA TERENTIANA, QUA DEFLECTIT 

A LATINIS EPICIS. 

Sed, ut redeam, nnde digressns snm. Ut a Onecis comicis 
desctverunt Latini pro brevibus syllabis tardas infulciendo; ita 
▼itio prorsus contrario ptccarunt, corripiendo scilicet ejnsmodi 
syllabasy qnie in Latino sermone erant long^. Hujus autem li« 
centiee modum ac fines non cujusvis est reperisse ; cum ex inter- 
pretibuB hi, qui lazissime et ultra terminos licentiam hanc expan* 
dunt, monstra nonnunquam et portenta pro veris lectionibiis 
tnentur ; aiii contra, qui nimis arctis eam finibus daudunt, sylia- 
basque omnes ad epiconun poetarum normam eiigant, singulos 
fere versus miseris modis, addendo, mntilando, infertendo, contra 
codicum fidem, jugulant et tructdant. lUud in universum, anim- 
advertas Telim, nullas eos syllabas, que natnra et Tocalis sono 
ioDgse snnt, corripuisse ; sed eas tantum, quse per yocalem qnidem 
breves erant, positione tamen et consonantium coocursu ftictsB 
suBi longee. Hse vero voces et numero paucss sunt» monosyllabss 
fere vel dissyllabfie, vel cum prmpositionibus compQsitse ; et ez ipsa 
sede situque commodo veniam merentur. Cum autem in ipso 
nostree editionis teztu singula bese in versibtts tingnlis per aocen- 
tuum intervallum sponte se ostendant ; non opus est, ut singilla- 
tim hic enumerentur. lUud tantum monebo, quod ante me opinor 
nemo; in primo fere versuum pede, et parcius alias, licentiam 
hanc exercuisse Nostrum : idque rectissimo judicio ; cum actor» 
in fine prioris versus antma recepta, plenum rapidumque spiritum 
posset efiundere : 

Sed id gr&tnm fttisse — Color v^rus, corput. 

Stne invidia laudem. N^ne Antipho &Ua« 

Sine omni periclo. Sed hoc mihi molestum est. 

. Propter hispitai. Bonum ing4niam narras. 

Hic est Ule non te. Sed hic P&mphUus quid. 

Stndet p&r referre. Is hiac biUnm fdgiens. 

Ob hanc inimicitias. Nempe Ph6rmionem* 

Ob d^em mnas inquit. In hanc n6stram plateam. 

Inde s6mam uxori. Supell4ctile opus est. 

Soror dicta est, cupio. Sed ecca ipsa egreditur. 

' Simul consiUum cum re. Ego excUidor, iUe. 



248 R1CARDU8 BBNTLBIU8 

Negat quis I n^go, ait, aio. Sed ostium c6ncrepuit. 

Enimviro, Dare, nil loci est. N^mini pl^ra acerba. 

Habent d^spicatu. Quid ign&ve peniculo. 

Dolet dlctum impmdenti. Sed estne ille nogter. 

Adest 6ptime ipse. Tamen vix humane. 

Solent ^sse id non fit. Tacet ciir non ludo. 

Quid huic hic negotist^ Jubet fr&ter ? ubi is est. 

Student f&cere. Omnia 6mne8 ubi resciscunt. 

HoCy ut Tides, Terentii judicium erat ; ut in primo fere pede ver- 
sttSy ttbi paratior yenia est, licentia illa uteretur : idcirco excnsa* 
tior, quod non ip^e eam primus intulerit ; sed a Plauto, CseciUo, 
ceterisque tum in scena reg^antibus acceptam retinuerit. Licentia 
certe erat; et indigna forte, cui Romuli nepotes indulgerent. 
Nam, qui hodie non Comicos yeteres excusatum, sed defensum 
euDt ; qui fontem rei cattsamque et originem deprendisse se glo* 
riantnr ; popularem scilicet tunc temporis pronuntiandi morem : 
tttnecesse fuerit comicis, qttse verba communi civium sermone 
spretis consonantibus rapide efferebantur, ea verba in suis Fabulis, 
qtt« ttttdiebantttr scilicet, noa legebantttr, corripere : nee illi operoso 
conatu nihil diount, poUicentes magna nihil extricant. Quid 
enim ? si usus tum civium commaniS) 

Quem penes arbitrium est et jus et norma loquendi, 

syllabas de quibus agitur raptim pronuntiabat ; jam non comico* 
rum vel licentia vel crimen est, qui mori obtemperantes eas corri^ 
piebant ; sed epicorum, qui usu improbante producebant. Mutan- 
tur tantum rei ; crimen ipsum non eluitur : aut hi aut illi sunt 
culpm damnandi. Quibus autem culpa hmreat, scitu facillimum 
est. Priorem in, ille^ et, esse, constanter producebant epki; 
Noster interdum corripit» ssepius producit : quod si recte et ex 
ttsu corripit, tanto ssepiusy dum seepius producit, peecat. Propteri 
apud epicos semper priore longa est : Noster semel corripit, And. 
II. 6. 8. 

Propter h6spitai hujusce consuetudinem. 
Si hoc ex consuetudine vulgi ; cur intra decimum versumy et ttbi- 
quealias, producit? 

Nil pr6pter hanc : sed est quod succenset tibi. 
Eadem reliquorum ratio est: quibus venia quidem, prsesertim 



DB IIBTRIS TERBNTIANIS. 249 

hodie, lingaa jamdudum emortua, hciie conceditur: nifii culpam 
quis defendendo fecerit majorem. 

Ceterum, abi, domi, redi, dari, roga, jube, tace, vide, et 8i« 
qua id genus alia qu» ultimam breyem habent, vix est ut licen* 
ter dicasy Bed legitime corripi ; cum veteres epici idem jus usur» 
paverint. 

Similiter de crasi censeas ; qua dne vocales, quarum una brevis, 
in unam contrahuntur : ut, diu, Deum, Deorum, meum, tuum» 
suum, meorum, &c. fuit, fuisse : heec, et siqua hujusmodi, jure 
quoties vellent contrahebant comici ; quia idem epicis jus erat. 
Durius quidem nostratibus sonant, hujus, cujus, ejus, novo, levi, 
in unam syllabam contracta : verum id eo evenit, quod nos hodie 
male pronuntierous. Notum enim est eruditis, consonantes i et u 
apud Latinoa eodem fuisse sono et potestate, quo hodie y et w. 
Pronunties igituf, cuyus, nowo, lewi, et mollior fiet crasis. Ita 
Noster, twa, swa, graadyuscula, stellyonino ; plane ut Virgilius, 
stellyo, abyete, &c. Eadem rationcy cum, jam, efierrent, ut nos 
hodie, yam ; in duas syllabas pro lubitu dissolvebant, ' nunc iam.' 
Ceterum in hac editione, ubi iam disyllabon est, notatur disresis ; 
et, cuius, huius, eius, ubi monosyllaba sunt, super i habent accen* 
tom; ubi disyllaba, super u et e ; c6jus, h^gus, ^jus. 

Eii, reiiy speii, priore per ectasin producta, non indigent venia ; 
cum Lucretitts aliique olim epici idem fecerint. In nostra editione, 
cum producuntur, duplice i scribuntur. 

Neque illud inter licentias numeres, cum Comici s finale in syl« 
laba brevi, sequente tamen consonante, nonnunquam abjiciunt, ut| 
tristi*, fameltcu' : siquidem idem facit passim Lucretius. Ceterum 
quod nos quidam docent, et in syllaba longa hoc solere fieri, et 
lequente vocali, et totam etiam syllabam cum s seepe resecari, 
ftUuntur et fallunt. In, consimilist, a priore nihil, sed ab, est, 
vocalis resecatur ; ut in, palamst, necessumst. Multimodis apud 
Nostrum non divisim effertur, multi' modis ; sed vox una est ut, 
omnimodis ; et Lucretius utraque utitur. 

Quin et, ubi synaloephee vis cessat, et vel vocalis queepiam vel m 

finales non eliduntur, altera vocali eas excipiente ; ne hoc quidem 

in licentiis ponas : qualia ista et plura apud Nostrum : omnes qui 

i aroant, mk et eetate, ne ubi acceperim, quae erat mortua, una ire 

! c^m amica, diim id effioias, quicum uno r4m habebam. Quippe 

etepici, Lucretiqs, Virgiliua, Horatiua eodem modo in hexametris : 



I 



SfiO RI0ARDU8 BBNTLBIU8 

sed d^m abest quod avemtu, credimus an qni amaxit, n me amas 
inquit, cocto nixm adest honor idem. In hia antem aliiaque aimiU« 
bus tria sunt obserranda; nunquam hoc fieri ntsi in Teibo moBo* 
syllabo ; quod Yerbum si in Tocalem exit, oportet syllabam esse 
longam ; ictum denique habere in prima syliaba anapessti. Harum 
yero conditionum ignorantia quot nuper peperit errores ? dnm et 
in polysyllabis vert^is, et in syllabis brevibas, ei in aliena sede, 
posse fieri hoc existimabant. 

Atque hactenus de licentia Terentiana, deque ejus limilibns, 
modicis sane illis neque incommodis : qualem hodie in poetis nos- 
tratibus patriaque lingua patienter ferimus. Quin et ausim pol« 
liceri sponsorque fore, quemvis adolescentem, vulgaris modo pro- 
soditB et syllabarum quantitatis callentem, lecta una alteraque 
editionis nostree scena, suo Marte ac sine magistro totum hoc qnod 
qusBritur perceptumm. Quo magis mirumy quosdam cetera doc- 
tissimos, sed in his rebus paulo S^lftftadevripovg^ tam immodica Ter- 
borum pompa se et operam suam efferre : quasi tantse molis esset 
Romanam nunc licentiam, quantm olim erat gentem, condidisse. 
Neque tamen, si ipsi audiendi sunt, immerito gloriantur : cum ex 
eorum sententia nihil non Teteribus Comicis et licuerit et libuerit : 
ut tam yagse licentisB limites ullos posuisse, perinde sit ac Sarma- 
tas et Oelonos intra campos suos coercnisse. Nimirum hi non 
ipsos poetas, non artem etrhythmi genium, sed librarios sibi duces 
sumunt ; et tot fere licentiarum species sibi fingunt, quot ia toto 
Plauto Terentioque vitiosse lecUones nunc restant ; unique loco, 
qui emendandus erat, ex altero ssque mendoso patrodnium quse- 
runt. Quid mirum igitur, si, quo major iis tam fiilsse metri<» 
aotitia accrevit, eo in dies, ut queruntur, magis deereverit emen- 
dationum suarum numerus ? Iliud, si dubitas, exemplo sit ; ubt 
Plauti auctoritate pedes creticos in trimetris asciscunt. Locus 
elegantissimus est, Trinummo, i. 2. in urbanos, quos yocat scurras, 

Qui omnfa se simulant scire, nec quicquam sciunt : 

Quod quisque in animo h&bet aut habituriist, sciunt : 

Sci^nt, quod in aurem r6x reginse dixerit : 

Sci^nt, quod Juno f&bulatast ciim Joye : 

Qu8e neque fu ( tura neque | facta sunt | tamen illi sciunt. 

Duos illic creticos agnoscunt et accipiunt, dactylorum scilicet vica- 
rios: neque hoc contenti, innumera hujusmodi portcnta Plsiuto 



DB IftBTRlS TKRBNTIAKIS. S51 

Mio uftigaanty pauca etiam Terentio. Nof panca illa jam ejnravi- 
mna; de imnimeria oUm fortaase curabitur* Interea, quid hie 
PlaBtilocufl sibi |K>Btulety videamus; 

Qufle n6que futura neefacta sunt^ tamen ilU sciunt. 

Hic du«e longn corripiuntur ; duo cretici veniunty quo ne dactylia 
quidemy si anrem habemus, venire fat est. Hosoe numeros ut 
laudaverint Pisonum proavi ? quis comoedus actor, ne ipse quidem 
Pellioy vel pretio voluerit emere ; vel blaterare hcec ad tibiam^ in 
scena ausus fuerit ? non suas potius sibi res poetam talem habere 
juaserit ? Si licentiarii nostri de emendatione desperarunt ; huma* 
nius tamen erat, de mendo potius confiteri, quam poetam ipsum 
proscribere. Vide tamen» quam facilis ea ne quserentibus quidem 
se ofierat, Tolle illud fqpta ; et trimetrumy quales hic ceteri sunt, 
rotundissimum habes : 

Quie n4que futuray n^ue sunt, tamen illi sciunt« 

Ouin et hoc sensus ipse, non metrum solum, efflagitat : nam quee 
futura, et quee sunt, in eodem genere sunt opposita : non futura 
et facta. Si illud * facta sunt' a poeta esdet, dixisset utique, quee 
neque fient neque facta sunt ; atque insuper de duobus peccatis 
unum lucratus esset. 

ARS TERENTIANA. 

Restat jam» ut de arte Terentianay qu» tantopere olim celebrata 
est, pauca deltbemus. Horatius, Epist. ii. 1. 

Ambigitur quotiens nter utro sit.prior; aufert 
Facuvins docti famam senjs, Accius alti : 
Dicitur Afrani toga convenisse Menandro : 
Plautus ad exemplum Siculi properare Eptcharmi : 
Vincere CeBcilins gravitate, Tekektivs abte. 

Ubi dubium est, artemne metricam velit, an comicam. Utramque 
opinor ; nam in utraque laude Noster, tam versuum concinnitatis, 
qnam luddee rerum dispositionis, primas tenebat. 

Illud sane in lingua Latina notabile, ne unum quidem veH>um 
prseter monosyllaba tonum in ultiroa habuisse. D^um» igitur, vi- 
rum, m^umy t6um, priore licet brevi pronuntiabanty nunquam nisi 
in versu, Deiim, virifim, meiim, Uiiim, Quintilianus, Instit. i. 5. 
* Est autem in omni voce utique acuta syllaba, nec ultima unquam : 



352 RICARDUS BBNTLBIUS 

ideoque in disflyllabis prior.' Priscianut, p. 1287. * Acotiis acoen* 
tus apud Latinos duo loca habet, penultimum et antepenultimum : 
apud GrscoB autem et ultimum.' £t paulo post : * Apud Latiao» 
in ultima syllaba, nisi discretionis causa, poni non solet accentus.' 
Donatus, p. 1740. ^ Tonus acutus, cum in Greecis dictionibus tria 
loca teneaty ultimum, penultimum, et antepenultimum ; tenet apud 
Latinos penultimum etantepenultimum; ultimum nunquam.' Maxi« 
mus Victorinus, p. 1942. ' Acutus, cum apud Grflecos tria loca te- 
neat, apud nos duobus tantum poni potest ; aut in penultima, Qt, 
preelegistis ; aut ea quee a fine est tertia, nt, preel^gimus.' Oiym* 
piodorus in Aristotelis Meteora, p. 27. T<$re fikp Fpaucol lcA^Oifrary 
yvy S^^EXXiireff. rovro ik ro orofjta o! fiiy 'pM/taloc irapo(vvov0'Cy rjpac* 
«oc X^yovres. 4 ^^ cocr^ Sc^eirrof ^(i^rec. KaB6\iov ik oc 'Vtifftaioi rar 
orofAU wapo^jivovat bta rov K^fiwor* Mer 'YxefniropiorTes lcX46if crar 
viro tSp woifir&v, Hoc est : Qui olim rfMccroc dicti, nunc appellan- 
tur "EXXifves. Illius autem verbi penultimam Romani acuunt, di- 
centes rfKccKoc ; sed communis sermo acuit ultimam, rjoacxo^. £t 
universim Romani in quacumque voce penultimam vel antepenuU 
timam acuunt, propter fastum et gp*andiloquentiam : unde a pOQtis 
dicuntur 'YwepnvopiovTes, feroces et superbi. — Ceterum quod bic 
fastui tribuit, id dialecto ^olicee, unde lingua Latina partem maxi* 
mam profluxity rectius imputatur. JEoIenses enim, ut notum est, 
Bapihroroc erant ; et 6^« "Ariyi pronuntiabanty cum alii Seoc» 
*Aviip. 

Jam vero id Latinis comicis, qui Fabulas suas populo placere 
cuperent, mag^opere cavendum erat, ne contra lingnss geninm 
ictus seu accentus in quoque versu syllabas verborum ultimas oc- 
cuparent. Id in . omni metro, ,quoad licuit, observabatur ; ut in 
his : 

'Arma viriimque c&no, Trdjee qui primus ab 6ris 
It&liam f4to pr6fugus Lavinaque v^nit 
Littora; multum ille et t^rris jact&tus et &lto 
Vi siiperumy sa^vee m^morem Jun6nis ob (ram. 

Qui perite et modulate hos versus leget, sic eos, ut hic accentibus 
notantur, pronuntiabit ; non, ut pueri in scholis, ad singuloram 
pedum initia, 

'Italidm fat6 profugiis Lavinaque v^nit, 
sed ad rhythmum totius versus. Ubi nulla vox, ut vides, acceu* 



DB MBTRIS TBRBNTIANIS. 258 

tam in ultima habet, prteter unicam illam, vir^im : idque recte ob 
sequens encliticon, que : quod bic semel dictum, in Terentio pas- 
sim fieii, animadvertes, Idem efficiunt mb, te, se : Miserdm me, 
4|iiod yerbum audio ? quippe bsec Latinis, ut etiam, rem, enclitica 
sunt, ut Greecis M£, ££• Eadem est et interrogationis vis ; sive 
cum ne enclitico, sive absque ne. In hac igitur concinnitatis laude 
palmam omnibus preeripuit Terentius ; eamque ut conseqni posset» 
ut et vetitos ictus effugeret, et vocabula tamen significantiora sem« 
per sub ictu poneret ; non minore studio judicioque verba dispo* 
suii, et a prosse orationis brdine decenter invertit, quam mirificus 
in bac materie artifex ipse Virplius. 

Priscianus de versibus comicis narrat, * fuisse quosdam, qui ab- 
negarent ulla esse in Terentii Comoediis roetra : vel ea, quasi ar« 
cana qusedam et ab omnibus doctis semota, sibi solis esse cognita 
confirmarent/ Ibidem ait, ' Omnes quidem Comicos crebris syn- 
aloephis et episynaloephis et coUisionibus et abjectionibus S literse 
fuisse usos scandendo versus suos; Tebentium autem plus 
OMNXBus/ Verum profecto hoc est; et causa unica, cur magis- 
telli isti vel negarent metra esse apud Nostrum, vel ut arcana 
queedam venditarent. Quod vero hic queritur et criminatur mag- 
nus grammaticus, non vitium est, sed virtus Terentii prima : qui 
synaloephas illas data opera consectatus est ; quo syllabee ultimee 
liquescerent coalescerentque cum sequentibus ; eoque vetiti ac vi- 
tiosi in ultimis ictus artificiose effugerentur. Hee vero synalcBphse, 
qufle tenebras olim magistris offuderunt, jam in nostra editione, 
percussionum intervallis distincta, ne pueris quidem negotium fa- 
cessent. 

Totum autem hoc, quod de ictu in ultimis syllabis cautum fuisse 
diximus, de secunda tantum trimetri biwobif capiendum ; nam in 
prima et tertia semper licuit ; siquidem ista sine venia conclama- 
tum actumque erat de Comoedia Tragoediaque Latina. Cum igitur 
hunc versum similesque apud Nostrum videris : 

Maldm quod isti Di Deeeque omn6s duint : 

cave vitio id poetse verteris ; etsi, Mal^m, illud et, omn6s, si in 
communi quis sermone sic acuisset, deridiculo fuisset. Nimirum 
aures vel invitee patienter id ferebant, sine quo ne una quidem in 
Fabtila scena poterat edolari. Quin et Grtecos ipsos eadem te- 
Buit necessitas, eadem passa est indulgentia. Cum Aristophanes 
dixit. 



254 RIGARDU8 BBNTLBIUS DB MBTRIB TBRBNT. 

Cum Euripides, 

Hcw ytKpmv MvOfU»m mu okotc4 «vXat. 
idem admiserunt in £kov\6y et Hr^y quod Noster in, Mai6m et om* 
n6t : ipsi enim alibi priorem acuunt, /iovXov et 'Hci#. 

In secunda i^tur trimetri baroii^ hoc de quo aginua non Koe* 
bat. Gellius xtiii. 15. ' In tenarits versibut animadverterunt 
metrici duot primos pedet, item eitremot duot, habere potte tin- 
gulos integrat partet orationit, mediot haud unquam posse : ted 
constare eos semper ex yerbis aut divisis aut mixtis atque conAi- 
sis.' Quotus quisque hoc vel intelligat ? nedum ut tenarios per 
tingulot pedes scandendo tempus in hac observatione conterat t 
At in nostra editione vel aliud dgentibus in oculos incurrit ; simul- 
que ratio» quam metrici isti tacent» plane apparet. Hoc illi voln* 
erunt ; in his et similibus tenariit : 

Venit Chremet pottridie ad me clamitant. 
Mantuetique animi officia, quid multit moror : 

duot primot duotque pottremot pedes singulis verbis claudi, et 
recte : at pedem tertium quartumve non posse recte. Cur hoc ? 
quia tum necesse est, ut ictus in ultimas syllabas cadant ; quod, 
ut dixi, in prima ultimaque Siwoilg, solet fieri ; in media nec solet 
et vix unquam licet. Rarissime igitur, semel atque iterum, sed 
magno sententiee lucro, admisit hoc in trimetris Terentius : 

Persu&sit nox, am6r, vinum, adolescentia. 

SceUsta ov^m lup6 commisi : dispudet. 
Nam illud, 

Nosse 6mnia hsec sal^s est adolescentibus, 
in hac editione $aluH est. Notandum quoque in, am^r, et )np6, 
priorem brevem esse, et ex musicee rationibut ita oportere ; nt 
apud Horatiumy 

Jam jam efficaci do maniis scienti». 
Ad pervicacis heu ped6s Achillei. 

Et similiter in verbo trisyllabo duos ictus recipiente, si id SiiroSiav 
trochaicam inchoat, media erit ex arte brevis : 

Nisi pol fili{im multimodis £xpeto, nt rede&t domam. 

Ita recte hic editum, non exptcto ; ut et alia plurima, quee ante 
nos vitiosa ferebantur, in omni versuum genere hic corriguntur. 



ELOGIA VETERUM 



DE PUB. TERENTIO.t 



Varro, Pannenone ; Nonins in^ Poscere. 
In argnmentis Caecilius poscit palmam; in ethesin Te- 
rentios ; in sermonibus Plantiis. 



t lo hit jadi€iU qaaedam ne absar- 

ditateqaidem carent: qnale Volcatii 

Sedigiti pridem doctis Tiflom eat. 

' Elegantia aermonis/ et ' moresy' 

consenin tribaantnr: etiam 'ars et 

metri diligentia.' In * argnmentia ' 

qnid Taleat snbinde Tidebimns. Diz- 

imns antem antea, aliod ▼nlgi, alind 

emditomm de Poetis jndiclnm esse. 

Certe, sl qnis attendat, Horatii ver- 

snt allatiy ▼nlgi sententiamy non ip- 

sins, snmmi sane Critlci, exprimant* 

Qnid enim Ipse admiraretnr in prin- 

cipe Comicomm, nolnit cniqnam oc« 

cnltnm esse. Ipsi eraditi tantnm in- 

ter ae non dbcrepare Tidebnntnr, si 

slngnlos intneamnr, qnin nnins et al- 

teijna sententia ceteromm aactori- 

tate obmi queat. De Horatio dic- 

tnm est: quemnon legit, mnltominns 

Terentianas In eo imitationes obser- 

▼aTity qnl ad interpretes siblhic ean- 

dnn existimat. Servii anctoritas tan- 

ti non est, at loco rationis esse de- 

beat. Nonne enim mnlta sant, qnse 

ernditlonis potius, qnam jadicii ftcnl- 

tatem in eo Orammatico testantnr ? 

Fabina Qaintilianns pleno laodat ore 

Terentiam ; nisi qnod incante de tri- 

metriaaddit: refntatns merito aOeor- 

gfo iPabricio. Ceterami qai paucis- 



simosaccuratft criticas successn omni 
SYo prsestitisse ignorat, illom ple- 
raqae ioteriorls doctrinsB mysteria 
fagiant necesse est. Non sofficit ern- 
ditio, quae confidentiam persspe ge- 
nerat ; nt plos satis promti sint, ad 
pronantiandum, qni Auctorls geninm 
nondum perdidicerant : ne dicam de 
penralgatis opinionibns, qnsB haud 
raro eximias quoque mentes dever- 
tunt : cnm praesertim, quod probe 
notandnm, de Nova Comcedia judi- 
catnrisy respectns Veterls snbinde 
obstaret, animnmqne divorse trahe- 
ret. Dicam iteram : Accedat rir In- 
genio et doctrina praestantissimns ad 
ferendam panlo ezplicatius de magno 
aliquo et perfecto ex Veteribus Poeta 
sententiam : nisi itemm iterumque 
relegeritynisi cogitaverit subtilissime» 
ac exegerit singula attentissime, fa- 
dle linea excidet. Docnmenta no- 
Inmns jam nisi ex proximo petere. 
Sicut acerrimi viringenii Franciscus 
Ouietus nuper admodum, rectissime 
et felicissime amplexns Afranii sen- 
tentiam, * omnes omninm Comicoram 
Innno Terentio emlnere vlrtutcs/jn- 
dicayit ; ita superiore saecnlo, noUe- 
mus snmmo viro, et quod caput rel 
est, ffpfrimrr^i Julio Scallgero ea 



256 



ELOGIA VRTBRUM 



Cicero, de optimo genere oratorum. 

la re quod optimum sit quaeritur : in hominibus dicitur, 
quod est. Itaque licet dicere^ et Ennium snmmum epicum 
poetam, si cni ita videtnr ; et Pacnvium tragicnm ; et Cx- 



de DOBtro poeta excidisse, qne oiillo 
niodo dcfendi, ac ne tolerari qnidem 
potsnnt. 

Illiid qiiidem libeoter snniimnsy 
qiiod de jiidiclo popnli fatetnr : qno 
etiamsi inperatum esse legam a Plii- 
lemone Menandrnm, nondnm tamen 
idco Menandro major ent Pliilemon. 
Dehet enira, ni fallor, ernditis idem 
licere, qnod popnlo : nt bic qnidem 
pro Buo captn, illi pro ingenio et doc- 
trina sententiam ferant. At enim po- 
pnlijudiciohicstandum est: popnlo 
dabaotnr fabnlap ; et is ' non ad dta- 
cendam sermonis pnritatem eo con- 
flnebat, sed ad animnm riso ac jocis 
relaxandnm :' quae Scaligeri verba 
snnt. Sed irtpitfryta populi non tollit 
artinm institnta. Qnando in foro 
rens accnsatnr ac defenditnr, popu- 
liis non confluit ad discendam sermo- 
nis elegantiam ; neqne propterea non 
laudabitnr Orator, qni ei studet. Con- 
fioxerit popolus ad oblectandum ani- 
mnm visu et anditn rernm ridicnla- 
mm ; huic desiderio explendo, nemo 
opinor Poeta fabnlam scripserit : his- 
trione enim qnam poeta dignior hsc 
opera esset. PoetsB institutnm ad phi- 
losophiam spectat : atque in Comce- 
dia hoc ipsnm agil, ut, dnm pntat 
populus Indicram remgeri, amore vir- 
tntnm, odlo vitiomm, quvqne his 
liffinla snnt, et ad emendandos mores 
pertinent, imbnatnr. Rudioribns ita* 
qne temporibns, rudins hoc solebat 
fieri: animisqoe nec compositis nec 
excnltis aliqnid indulgendoin erat 
Acdedente quodam cultu, nt in om- 
nibus civitatibus ab inconditis mori- 
bns ad gradns qnosdam disciplins 
proccditar, temperaodum erat quic- 



qnid niminm videbatnr ; invitatis et 
placide traductis ad rectiora animis, 
ut volnptatem non jam ex solo risn, 
quod imperitissimornm est, sed ex 
consnetndine vitae fortnn^qne hnma- 
na;, eleganti rerum textn ac consecu- 
tione per imitationem expressa, sibi 
petendam judicarent. Quam ipsam • 
rem cum Comcedia Nova sibi propo- 
snisset, aliomm indnstria sane profe- 
cerit; certe solins Terentii ingenio 
ad fastigium ascendit. Si fgitnr Vol- 
catlus Sedigitns de Comicis jndidnm 
ferre volnit, cur tam diversa miscnit? 
Cnr Plantum et alios ideo prstolit, 
quod plus de antiqoe Comoedise ge- 
nio referrent ; cnr popnlo, etiam col- 
tiori sscnlohand «egre ad solntiora 
respicienti, adolatus potins, quara 
Poeseos instituto, et doctrin» legibos 
obsecntus est ? Sed mittamns Sedi- 
gitnm : qui tamen errandi Scaligero 
anctor fuit : nam, ut ejus judicinm 
defenderet, sno non bene usus est. 
Qois enim porro ferat ista ? ' At res 
putentnr ipstt, profecto langnidiores 
ernnt Terentianae :' quam apod Plan- 
tum scilicet aliosqne. Qnis demum 
llle languor ? si omnia excntias, boc 
dicendnm fnerit: Quae res in Comce- 
dia ita exhibentnr, nt minns captetnr 
risus, neque jocis et facetiis omnia 
impleantnr, 111» languidiores snnt 
Kunqnam tulisset ille princeps Cri- 
ticomm sequo animo, si qniBqnam alius 
pronontiasset langnidiorem esse Poe- 
sin, nbi retinetnr, qnod est difificilli- 
mnm, sed Poeta atcnrato dignnm, ez 
hilaritate modns. Qnid ? qnod urba- 
nitatis eruditse ac festivitatis artificio 
nemini cedit Terentins. Tantnm 
obest rationi anctoritasi cui te aeiuel 



DE TBR£NTIOv 



3S7 



cilium fortasse oomicom. Uimibi vero est genus perfecti, 
a quo q«i absaat, genere difiertBit» ut ab Accio Terentiiis, 
aed in eodem non sunt pares. 

Etinfra. 

lidem et Andriam et SynepbebeSi nee arinas Terentium 
et CaeciUimiy quam Menandram legmil. Qsod est ^tur 
eomm in orationibns e Gisbco conTeraiB fiurtidkini, nuUum 
cam sit in ver^bas 1 

lAh. VII. Epist 3. ad Attic. 

Secutns sum, non dico CaBcifium, Mane ut ex portu in 
Piraeeum, (malus enim auctor latinitatfs est^) sed Teren- 
tium, cajus Fabelte, propter elegantiam sermonispataban- 
tur a C. L»lio scribi : fieri aliqaot adolesceittali coimos in 
Plrseeum. 

In LaBlio. 

In Andria SBuntHaris meus Terentius dixiL 



penDtseriB. Et excogitaodoni tamen 

aliqnid foity ne sine rattone videretnr 

dbpntari. ' Qoando^' iagnit Ssall* 

ger, * res eo perdncta ett» nt nos in 

liBgna patria, hoc est, Latina ftimns 

peregrinif' qnam ex nitidiMimi cn- 

jnsqne aoctoris opeaitma emendica* 

tam, ad ea, qnas ■entimoaj applicare* 

mna ; atqne in ea Terentianae mnndi- 

tim potiores easent lalibntPlantinis r 

qnantnni .propter animt foluptalam 

triboenint Planto Priacl, tantnm m- 

taa Boatra ob Ungnn Latinae cultum, 

Terantio. Ille igitor iHornm secnnda 

fortona commendBtns : bicnoBtmmir 

seria raagnns fiictns est. Nam eqnl- 

dem Plantnm nt Comicamv Tewn* 

tl^in ot locutorem admlrabor.' 81 

miaeria jnnioris sefi cansam dedit 

ofuifrii/um. Kpvrm^^ qnld ergo- ante 

tot asecnia Horatlnm.morit, ot stoltif 

tisBpoatnlareteos, qoi salef Plantinos 

ad/Drbanitatcm et leporem referrent^ 

nt ooD pbrasin magis Terentii, quam 

•alea et lepores tanto studio consec- 



taretnr ? At unus et item alter ob 
solum llngoflB Latinse nitorem- nnper 
tantomTarentio trtbnit. Neado, qni- 
nam illi fnerint :. omniom minime de- 
cebat Scaligemm in eo numero ^ut : 
qnt, si tanfn iofeniilone animl tractaA- 
setTerentinmv.qoaate.yirgiliam, non 
minns perfectum in soo opere illom 
per omnia jndicasset. Sont antem, 
Qt omnibns pntet^inter emdltDs non 
panci, et foerai&t^ qni orationem Te- 
rentil merito q^oidem adamaroot, 
longe piora antem, id est, omnia ea, 
qoibus opera bojosmodi caramendan- 
tnr, Ineoiadmiratisont: neentMo- 
cotoris' (abslt verboram vilitas, obi 
ploa qunm verba spectantnr) sed nt 
Comici et Pbilosopfal exacti boc ezem- 
piar sibl proposuerunt. Enlmvero, 
qul prater stylnm» niblL in Terentio 
amare didicit, enm a Mnsis et Gra- 
tiis cum maxime aliennm esse, nemo 
abnnat. Sed hsc baetenns ad Jul. 
Scalig. Poet. lib. iii. cap. 96. et lib. 
VI. cap. 2. Jb. Htnr» Baclerus, 



J>eipk.etVtar,Claa. 



Terent, 



1 



258 £LOOIA VBTEBUM 

Etmox. 

In obseqnio^ qnoniam Terentiano verbo libenter utori 
comitas adsit. 

Horatias, lib. Epist. ad Augastnm. 

Dicitor Afiranl toga convenisse Menandro : 
Piaatos ad exemplar Sicali properare Epicharmi : 
Vincere Caecilins gravitate, Terentins arte. 
Hos ediscit, et hos arcto stipata theatro 
Spectat Roma freqaens. 

Ovidias, lib. ii. Tristiam. 

Nec liber indiciam est animi ; sed honesta volantas 

Plarima malcendis anribas apta refert 
Accias esset atrox : conviva Terentias esset ; 

Essent pngnaces qai fera bella canant. 

Volcatias Sedigitas, apad A. 6ell. lib. xv. cap. 24. 

Maltos incertos certare hanc rem vidimas, 
Palmam poetss comico cai deferant. 
Eam, me jadice, errorem dissolvam tibi : 
Ut contra si qais sentiat, nihil sentiat. 
Caecilio palmam Statio do comico. 
Plaatas secandus facile exsoperat ceteros. 
Dein NfBvins, qai servet pretiam, tertia'st. 
Si erit, qaod qaarto, dabitar Ldcinio. 
Post inseqni liciniam facio Atiliam. 
In sexto seqaitar hos loco Terentias. 
Tarpilias septimam, Trabea octavam obtinet. 
Nono loco esse facile facio Lasciam. 
Decimam addo caasa antiqaitatis Enniam. 

Velleias Patercalas, lib. i. 

Dalcesqae Latini leporis facetise per CaBcilium, Teren- 
tiamqae, et Afraniam sappari astate nitaeront. 

Fab. Qaintilian. lib. x. cap. 1. 
In Comoedia maxime claadicamas; licet Varro dicati 
Masas u£Iii Stilonis sententia Plaatino sermone locataras 



1 



0B TERBNTIO. 260 

faisse, si ](iatine loqui vellent : licet CsBciliom landibns fe- 
tant: licet Terentii scripta ad Scipionem Africanum re- 
ferantor: qoae tamen sont in hoc genere elegantissimai 
et plos adhoc habitora graticB, si intra versos trimetros 
stetissent. 

Idem Declamat. ix. sive Gladiator. 

Terentiom^ qoem inter ceteros captivos, secondo Ponico 
bello, Scipio Africanos vincolis exsolverat, memori» tradi- 
dere majores, insigne receptce libertatis pUeo testantem in 
triompho docis esse conspectom. 

Plinios, lib. i. Epist. 16. 

Legit mihi noper epistolas^ qoas oxoris esse dicebat: 
Plaotom vel Terentiom metro solotom legi credidi. 

A. GellioSi Iib. vii. cap. 14. 

Vera aotem et propria hojusmodi formarom exempla in 
Latina lingoa M. Varro esse dicit, obertatisPacuviomi gra- 
cilitatis Lociliom^ mediocritatis Terentiom. 

Uem, lib. vii. cap. 21. 

Neque magno intervallo postea Q. Ennios, et joxta Cee* 
cilios et Terentios, ac sobinde Pacovios: et Pacovio jam 
sene Accios, clariorqoe tonc in poematis eorom obtrectan* 
dis Locilios foit 

AosonioSi in Protreptico ad Nepotem. 

To qooqoe qoi Latiom lecto sermone, Terenti, 

Comis et astricto percorris polpita socco, 

Ad nova vix memorem diverbia coge sencctam. 

Lactant de Falsa Sap. cap. 4. 
Nemo potest de se recte jodicare, qood nobilis poeta 
testator: Ita enim coroparatam esse hominmn natoram, 
&c. 

Eosebios in Chronico. 

FtoIomsBi VI. id est, Philometoris regno decessit P. Tc- 
rentios, qoo tempore AristarchoSi Homericorom ille ver^ 
suam censor^ floroit. 



200 BLOOIA VBTBRUM 

HieroD. in Chronico, Olymp. 1S5. ann. 3. 

P. Terentios Carthaginiensis, ComoBdiaram scriptor, ob 
ingeniam et formam libertate donatna, in Arcadla moritnr : 
qai primam Andriam, anteqaam iEdilibas Tenderet, Caocilio 
( Acilio) maltam se mirantt legit. 

Idem : de Optimo Genere Interpretandi. 

4 

Terentias Menandnim, Plaatas et Ca^cilias veteres co* 
micos interpretati sant: namqaid hasrent in verbis? ac non 
decorem magis et elegantiam in translatione conservant, 
qnam veritatem interpretationis ? 

Idemi ad Saniam et Fretellam. 

Hanc esse regalam boni interpretis, at idioma alterias 
lingasB saas lingaae exprimat proprietate : qaod qaidem et 
Talliam in Protagora Platonis, et in GBconomico Xeno- 
phontisy et in Demosthenis contra ^schinem oratione fe- 
cisse convincimasy et Plaatam, Terentiam, Caeciliumqae, 
eroditissimos viros in Grsecis Comoediis transferendis. 

Idem, ad Paalinum. 

Habet anamqaodqne propositnm principes saos. Ro- 
mani daces imitentnr Camillos, Fabricios, Regalos, Sci- 
piones : philosophi proponant sibi Pythagoram, Socratem, 
Platonem, Aristotelem : Poet» ffimalentur Homeram, Vir- 
giliam, Menandram, Terentiam. 

Paalos OrosiaSy lib. iv. cap. 19. 

Scipio jam tunc cognomento Africanas^ triumphans nr- 
bem ingressas est^ qaem Terentius, qui postea comicus, 
ex nobilibus Carthaginiensiam captivis pileatus, qnod in- 
dultsB sibi libertatis insigne foity triamphantem post carrum 
secutus est 

LiTio% lib. XXX. Don comienin hnnc intelligit, sed ad Terentinm Cnlleonem 
tenatorem Roro. refert, qui pileo eapiti imposito lecntns ett Scipiooem 
trinmphantem : certe de alterntro Qnintilimii etian locns ex Declam. ix. 
intelligendot eit. Lmdenbrogius. 



. . DB TBRBNTIO. 261 

Sidonias ApollinaT. Cam. xx. 

Quid Yos eloquii canam Latini^ 
Arpinas, Patavine, Mantnane, 
Et te, comica qni doces, Terenti, 
Et te, tempore qui satus severo» 
Graios, Plaute, sales lepore transis T 

Rufinus Orammaticus Antiochensis. 

Agnovit metrum servatque Terentius artem ; 
Nam prologos trimetro didicit componere versu, 
Scenarumque actus primos pede claudit eodem. 

Servius in illud, lib. u ^eid. 'Talibus incusat' 

Sciendum est Terentium, propter solam proprietatem» 
omnibus Comicis esse prsepositum ; quibus est, quantum 
ad cetera spectat, inferior. 

Fl. Sosipater Charisius, lib. ii. 

^Hi^y Qt ait Varro de Latino Sermone, lib. v. nulli alii 
servare convenit quam Titinnio et Terentio. ndhi vero 
Trabea, inquit, et Attilius et C»cilius facile moverant 

Isidor. Origin. lib. i. cap. 39. 

Fabnlas poet» quasdam deTectandi causa finxerunt, 
quasdam ad naturas rerum, nonnullas ad mores hominum 
interpretati sunt Delectandi causa fictas, ut eas, quas 
vulgo dicunty vel quas Plautus et Terentins composuerunt 

Ex antiquo cod. Ms. in Bibliotheca Regis Gkdl. 

Natus in excelsis tectis Carthaginis alt» 

Romanis ducibus bellica praoda fui. 
Descripsi mores hominum, juvenumque, senumque, 

Qualiter et servi dccipiant dominos : 
Quid meretrix, quid leno dolis confingat avarus ; 

HaDC quicumque legit, sic, puto^ cautus erit. 



262 BLOGIA VETBRUM DB TBRBNTIO. 

DE JEIAO DONATO. 

HieronyiD. in Chronico Olymp. 284. 

Victorinus rhetor et Donatas grammaticuSy praeceptor 
mens, Romas insignes habentnr : e qaibns Victorinns etiam 
statuam in foro Trajano meruit. 

Idem Apolog. adyers. Rafinum. 

Puto quod paer legeris Aspri in Virgilium et Sallastium 
Commentarios : Vulcatii in Orationes Ciceronis : Victorini 
in Dialogos ejus^ et in Terentii Comcedias prseceptoris mei 
Donati^ £eque in Virgilium, et aliorum in alios ; Plautum, 
Lucretium, Flaccum, Persium, atque Lucanum. Argue 
interpretationes eorum, quare non unam explanationem 
secuti sint, et in eadem re quod vel sibi, vel aliis videatur 
enumerent. 

Hieronym. in Eccles. cap. 1. 

Comicus ait : Nihil est dictum, quod non sit dictum prius : 
unde et prseceptor meus Donatus^ cum ipsum Tersiculnm 
exponeret, Pereant, inquit, qui ante nos nostra dixemnt. 



DE EU6RAPHIO. 

Gerbertus quondam scholasticus ad Airardum, Epist. vii. 

Petitionibus tuis annuimus : nostra ut exequaris negotia, 
yelut propria, monemus. Plinius emendetur, Eugraphius 
recipiatur. 

Gerbertus hic postea PP. factus, Sylvester dictus fuit, 
Tixitque sub Othone III. Imp. circa A. C. 996. Vid. 
Fascicul. Tempor. Onuphrius Panvin. in Chron. Eccles. 
et alii. 



ELENCHUS ALPHABETICUS 



SCRIPTURiE COMPENDIORUM 



QUiE IN HAC TERENTII EDITIONE INVENIAS. 



A B C 


H» DOt» expIicootDr in p. 18. PfttfationU. 


Arg. 


Editio Argentina. Pr«f. p. 7. 


Bas. 


Codez Basilicanuf . 


Beni. 


Codex Bembinua. 


Beot. 


R. Bentleiot. 


Bip. 


Bipontina Editio. 


BodL 


Bodleiana« Codex. 


B«cl. 


Bcecleroa. 


Bceod. 


Bcendermakeri Codex. Vide Prsf. p. 5« 


Both. 


F. H. Bothe. 


Br. 


Codes Halensifl D. Panli J. Bmni. Vid. Pr«f. p. 18. 


CCC. 


Mt. Collegii Christi Corporia. 


Dftc. 


A.Dacieria. 


DaTeot. 


Editio DaTentrientifl. Pr«f. p. 7. 


Do. 


Donatnfl. 


E/L 


Editio Anonyma. Vid. Pnef. p. 6. 


£M. 


Editio Mediolanenflifl. 


EP. 


Ed. Prima : ann. 1481^. Vid. Pr«f. p. 6. 


Er. 


Eraflmnfl. 


ET. 


Editio Tartifliana. Pr«f. p. 6. 


Eaf. 


Engraphiofl. 


EV. 1. 


Editio VeneU 1490. 


£V. 9. 


1518. 


EV % 




JEf V . V. 

EV.4. 


1659. Vid. PrsBf. p. 7. 


ya. 


Faemofl. 


P.P. 


Franc. Fabriciofl. 


F.H. 


Franc. Hare. 


O. 


Mfl. OrvTii. Pnef.p. 4. 


OC. 


Oothanofl Mfl. Chartaceos. 


O.F. 


Oeorg . Fabrictafl. 


OUr. 


Olareioafl. 



264 SLBNCHUS ALPHABBTICUS. 

OM. Ootbuiai Mi. Membranaceas : qni Friderico C. G. Perlet 

ftntiqaior ▼idetnr chartaceo. Vide GC. aapra. 

GoT. GoYeannt. 

On. 1. S. Sie snofl Gaelferbytanot oodd. appcUat Bothe. Vid. Pr«f. 

p. IS. 

Goelf. 1. 9. t« Hi aoDt trafl codd. aic ordiMti a Perlet. De qnatnor 

codd. Gnelf. aic loqnitnr vir doctna : ** Ante omnes, 
Gnelferbytani, fl.WolfenlMittelanicodd. qnatnor maximo 
nani mlU contifermit. Qnoa ab iMgero, bibliotheeario 
meritiflflimo, Tenia data ab his qni ex intimif Sereniafl* 
Dncifl Brnnflfrigm lloreatf nt accipere m ImpetraTiflse 
me gratbflimo animo testor. De bifl codd. membr. eat 
nnnfl, forma flplendlda, in fol. de anno 14SS. Secnndna 
mihi Gnclf. cod. in 4to. eflt, tIx aliqna re prmter formam 
inaignitnfl. Tertinfl flcriptnfl e»t a dnabnfl manibnfl diter- 
flifl. Ultimnm commemoro Gnelf. libmm» qnem debeo 
hamanitati Langeri nltro mihi flnperaddentia.'* Cete* 
mm, qnod attinet ad trea priores hornm codd. et qnofl 
nominamna Gn. 1. 2. hflecnotandajiidicavimnfl: Redili- 
genter perpenfla, credimnfl On. 1. Boihii eflflo enndem ac 
Gnelf. t. PerietU: (Cf. W. LL. ad Andr. i. 1. T2. 
Enn. ProL va. t. Adelph. 1. 1. 4S. t. 8. S.) et Gn. 2. 
Bothil enndem eflie ac Perletii Guelf. 2. (Cf. VV. LL. 
ad Awlr. i. 2. 20. et 2. It.) At, qnoniam vU omnefl 
nodofly qnl aobifl qnBrentibnfl erast impedimento, poflan- 
mnfl expedlre, potina eomadem codicnm lecliooea repo- 
tcre, qnam in ambefes et inflidian lectorefl nddncere 
viflnm est. Ergo qniflqne pto ae jndicet. 

Guy. GnyetDfl. 

HeL Vid. Prttf. p. 18. 

HnL Donati Ms. Hiriflt. 

J. ' Addo/ alt Periet, ' lectiooea e codiee Jenenfli, Romaiio 

nc Veneto deflnmtaa, qnaa variantcs Bachinfl familinria 
benigne mecnm commnnicavil.' 

Jnnt Ed. Jnntiaa. 

Leid. 1. 2. t. 4. 6. Codiccfl Leidenflefl. Praef. p. 1. 

Llnd. Lindenbrogiofl, s. Lindenbmchiufl. 

M. Mfl. Markiannfl. Prmf. p. 4. 

Mnr. Mnntnfl. 

Pal. et Pall. Palntinna et PalnUni : Perei codicea. 

Par. Pamna. 

Par. 1. 2. t. Parei codiccfl. 

Peri. Frid. C. G. Periet. 

Pet. Codex Petreoflifl. 

Pict. Editio Pictavienflifl. Praef. p. T. 

Pr. Priflcianna. 

R- Mfl. in Bibl. Reg. Parii. 



ELBNGHUS ALPHABBTICU8. 265 

RC. RoaHUiiiB Cod. mpiid Perlet. 

R.D. Rolmkeiiii Dictata. Vid. Pnef. p. tO. 

Rif. RiYiot. 

8t. Editio R. Stephaoi. Pnef . p. 7. 

Tr. Codex Aeodeai» Tn||eetin«. Pr«f. p.'4.' 

V. Codex Vaticanot. 

Vi. Vietorianos Mt. 

Vict. ''Victorios vel Vietorianoa cod.*' Sic h«c nota in n%u 

ett apnd Perlei, et lie ab eo eiplicata. 
Veit. WesteriiOYins. 

Wiel. Abr. Wielincins. Vid. Pr»f. p. 8. 

Wit. Mt.V.D.De Wit. Vid. Prsf. p. 5. 

Z. Zeonientit ed. Lond. 1880. Paacistiinis exceptit, repe- 

titio (ti AnctoreoB tpectet) inera ett editiontt Frid. Un* 

denbrogii. 
Zeuo, M. J. C. SSeoniot, 



PUB- TERENTII 

A N D R I A.t 

ACTA LUDIS MEGALENSIBUS, » M. FULVIO ET M. GLABRIONE 
-fiDILIBUS» CURULIBUS. EGERUNT L. AMBIVIUS TURPIO. ET 
L. ATTIUU8 PRiENESTINUS. MODOS FECIT FLACCUS' CLAU- 
DII* FILIUS, TIBIIS PARIBUS,' DEXTRIS ET SINISTRIS.^ ET 
EST TOTA GRiECA.7 EDITA M. MARCELLO» ET CN.» SULPICIO 
C0S8. 'o 



t PMblii Ttrentii CtfrfJMfMMMtf 
JJH Awdna, Sic bme Fabnlam co- 
rontt LindeDbrogiiM, et sic notat: 
' Pub. Ttrentii CaHkagtiuaui»] Aase- 
rere hunc titulum Terentio ▼olni, 
qaem in nonnallis exemplaribas ita 
oonceptam reperi. Itaqne sic Toca- 
tar a Donato, et a quibascnmque 
aliis Vitam illios descriptam habe- 
mns. Fuit alios Terentius Libo, de 
qno in Prolegomenis : cnjns fortean 
fragmenia snnt, apad Varr. de L.L. 
lib. y. ' Gaodia sua si omnes horoi- 
nes oonferant nnom in locnm, tamen 
men ezsnperet Isetitia.' £t Gellinm 
Noct. Attic. lib. xviif. c. 11. * Pai- 
linm fiice nt splendeat.' At ▼ero ver- 
ba illa apnd Festom in Sommnssi: 
' Qnod potes Bile,cela, oeculta, tege, 
tace, mnssa, mane : ' potias C«cilii, 
qoam Terentii etse poto. Ex Car- 
thaginiensii Tcro hnjna sez, quae re- 
liqn» snnt, fabalis, com primnm in 
•cenara prodncta esset Andria, pro- 
nnntiata foit ' Andria Terentii/ nt et 
'Adelpbce:' quemadmodnm docet 
Donatnt. At in reliqnis omnibns no« 
mcn Anctoris prepositom : qaod 
scire nos, saffecerit. Nam ita nanc 
quoqne edi debere, fntilis ratio es- 



•et : nec pnto qaemqaam adeo Inepte 
religiosom, at in hoc me errasse di- 
cat.' Hsec habetEditor DelphiDensu: 
AndriM] Hspc Comcedia prima Te- 
rentii nominatnr Andria, ab Andro, 
Iniola B|^ris iEgsi {CArchip^ngmiyf 
hodie Andrd. 

1 Ludit itfiyvtoiitte*] ExhibiU in 
Indis Scenicis, Cybele inagnss Deo- 
rnm Matri sacris. 

2 Af. FkM^HM. GfaArJMt JSdiii- 
tei] ^diles erant Magistratns Ro- 
ms ; ex eo dicti, qnod «des sacras 
et privatas carabant; nt annoiiam 
qnoqne, et Indos et spectacnla pnb- 
lica, qn» popnlo exhibebant : prop- 
terea Fabnlas, Tragosdias, et Coma- 
dias a Poetis emebant, agiqne man- 
dabant. Primo ^diles ex plebe 
creati snnt : deinde dno ex Patriciis 
adjoncti ; qni Camles nominati sunt, 
qnod honoris cansa in Cnriam cnm 
Teherentur: in qno sella ebamca 
erat imposita, in qna eonsiderent. 

i Modw ficii Flncen»] Id est, nn- 
meros coniposuit Canticoram, qoi 
post singulos Actus canebantor, eos- 
qne distingnebant. 

4 [Cloiidii] In Mss. plerisqae ClnmdL 
Perlet. Sic dat Both. qui, * CUmdi : ' 



PABULiB INTBRLOCVTORBS. 



267 



ait: 'lotell. libertnf. Volgo mole 
•dditorjfliM.'] 

6 [ParibuM] lo qoibosd. vett pan- 
Ukn. Liod.] 

6 Tib.tfe. ITUiiiparibus, d imjm- 
ribn: dexfnt, «I «MlfCrif ] Tibiedez- 
trc et sioistr» dict» lont o loteriboi 
oode inflorentor. Poret tont dex- 
tne, tel sioljitrs, si loUs deztrit, Yel 
loEe elnlitris caneretnr : impores, si 
ona dextro, oltero sioistra : qose im- 
pares dict» sont, qnia, nt numero 
foromionm, sie etiom sono differe- 
bant. Naro dextra paociora babe- 
btt foromina, ac proiode sonom gro« 
fiorem : sinisfra plora, idcirco sonos 
erot ocntior. Qood si deztra et si- 
nbtro jongerentnr, sonus erat mixtos 
ex gra^i et acuto. Dextne qnoque 
LjdiK dicebontnr; sinistno Sarra- 
lutf o Sarra, qne aliler Tyms dicta 
cst, nnde Sarrannm ostmm, pro por- 
pora Tyria. Deztro et sinistra dic- 
tse snnt Phrygise. Lydiae con^enie- 
bant rebns graribns; Sarranc, sive 
sinistrse jocis. Pbrygiae adhibeban- 
tnr,sijocisgra¥itasmisceretar. Hsec 
fabola Andria acta foit tibiis pari- 
bns, portim solis dextris, portim solis 



sinistris: nec enim semper in toto 
fabola iisdem modis olebontor, sod 
s«po eos motobaot: qood cnm fie- 
bat, ascribi solebat, M. M. C. boc est, 
Motootor Modi Contici. 

7 Ei eai toia Grttea'] Id est, argu- 
meoti Orsecl; nam in ea indocontor 
Orseci, conctoqoe scribootor secon- 
dnm ritos Onecoram. Gijvcsb Co- 
mcedtss dicontnr Palliatse, ut Latine 
Togatss : nom Oneci snper Tooicam 
Palliom indocebaoi; Lalini Tero To- 
gam. 

8 EdUa M, Marcello] Priscom qoi- 
dem et primoro fnit institutom Ho- 
monoram, per aonos Regnm et Con- 
snlnm temporo notare: mot vero, 
nnmeraro res gestas ab aonis Urbis 
coodits, sero ccepit. 

9 [Olar. legit Cote.] 

10 [Mihi sic loscriplio h»e vlde- 
tor legendo: Aadria TenuiH, A, I. 
M. M. Fnlvte, M. G. a. c. Egere L. 
A. Tarpic, L. A. P. M.f. CIsm, Flae- 
cos, Ckm. FiUui t. p. H imparibaa, hae 
eti, tiaietrie et dexirie. Teia Gr. csf. 
Menaadrea. Ediia M. MareeUe, Cu. 
S. C. Oov.] 



fabulje: interlocutores. 



SiHO, senex, pater Pamphili: a simo naso nominatus. Simi 

iracundi. 
SosiA, liberius Simonis. A vifyi¥, servare, in betlo servattu. 
Davus^ servus Simonis. A patria. Davi enim iidem ac 

Daci. 
MysiSi anciila GlycerU. A patria Mysia. 
PAMPHiLUSy adokscens, Jilius Simonis. A ri weiv, et ^/Ao^; 

omnium amicus. 
CharinuSi adolescens, amans Philumenam. A x^9^f» S^^' 

tiosus. 
ByRRHIA^ servus Charini. A wv^^g, rufus. 
Lbsbia, obstetrix Gljfcerii. A Lesbopatria,ferace vini sua- 

vissimi. 



268 PBRIOCHA. 



Glygbrium, amica PamphilL A yXuxt^d;, dulcis. 
Chrbmbs, senex, pater Philumtna. A ^ifuimaieu, screare, 

quod senes screare soleatit. 
Crito, hospes Andrius. A Kpiriis,judex. 
Dromo^ lorarius, A tfii^os, cursus. 



C. SULPICII" APOLLINARIS PERIOCHA* 

IN TERENTII ANDRIAM. 

SoROREM falso creditam meretriculee, 
Genere Andriee, Glycerium Titiat Pampbilas : 
Gravidaque facta, dat fidem, uxorem sibi 
Fore hanc ; nam aliam pater ei desponderat,' 
Gnatam Chremetis : atque, ut amorem comperit, 
Simulat fbturas nuptias ; cupiens, suus 
Quid haberet^ animi filius, cognoacere. 
, Davi fuaau non repugnat Pamphilus. 
Sed ez Glycerio natum ut vidit puerulum 
Chremes, recusat nuptiasy generum abdicat. 
' Mox filiam Glycerium insperato agnitam 
Hanc Pamphilo dat, aliam' Charino conjugem. 



fdko crtdebatur sortr CkrjfiidU mentneulm ex Audro inMifa ; fHM Gkfce^rimm 
cum gruridum fecistet Pampkibu, dut ei Jldem ee hme uxorem dmchtrum: mum 
paier Simo iUi deeponderai aliam ChreuutiM fitiam, uiemime Pkilmmeuam: mtfue 
reecioU SimoJiUum captum eete amore Glycfrit, Jiugit umptiaM te UU parare mmm 
faciendat^ veieut depreheudere amimum PampkiU de uxore duceuda : iUe, tuatm 
Z>avt terd, aU fatri Simomif tt quam it dederit uxorem Ubenter aeeeptmrmm : tmi^ 
«f Ckremet ouM pmenUmm natum ette ex Ghfcerio, PamtphUum genermm rmcU^ 
muptitt recutat : «mmc IUumi Ghfcerium eum agnocittet prater tpem, dat eam P«»- 
pkilo ; aiiam momime PkUumunam dat etiam in uxorem CAortno. 

SOTIE 

1 C. 5i(4ncii] SiilpicinB Apollinaris cQm vnlgo legstar iDOMiciime: mm 

illo Oit, qai, a Oellio svpe Isadataty oUimi p. «t dttpomdtrai* C ii6t dtipon 

Pertinacem Imperatorem literaa do- derat,*'] 

CQit. 4 [Hab,] A kabeai, minns bentt. 

a P«riidka] Ett brevU expKcatio fiolA.] 

rem comprebendeni, a vc/M^<Fy eom- 6 [Himc, ^re.] Valgo ediam legilnr 

prehendere, complecti. pro iUam, confoiione ^ et / literarum 

S [Nosi, Sfc.'] Nam pater ei aUam non infrequenti in codicibns. Id, qal 

detpoutaverat dat Boih. qai ite notat : exhibet H, P, iUmm dat Ck* Z. Oost 

' Detpontmverai dedi ez B et Hel. P. kanc, oliam Ck,]i 



^LII DONATI, 

V. C. ORATORIS URBIS ROMiE, 

PR^FATIO IN ANDRIAM TERENTII. 

CoM (ZDiA Andria, cum Palliata sit, de loco nomen accepit, a ' 
Menandro prias, et nunc ab ipso Terentio : qui, cum de Chryside 
loqueretur, sic ait: ' Hei, vereor, ne quid Andria apportet mali :' 
et hoc commune vocabulum est et in Graca et in Latina lin^a. 
H«BC majori ex parte Motoria est ; continetque actus amatorum 
adolescentium, et patrum piorum. Sunt ibi callidi seryi, astutee 
ancillse, severi senes, adolescentuli liberales. In hac, primee par- 
tes senis Simonis sunt, secundee Davi, tertiee ChremetiSy et dein- 
ceps reliquorum. Prologus in hac acer inducitur, et in adversa- 
rios non mediocriter ezasperatus, sed tamen id subtiliter, ut omnia 
lacessitus facere videatur, ac dicere. Hic protasis subtilis, epita- 
sis tumultuosa, catastrophe psene tragica ; et tamen repente ex 
histurbis in tranquillum pervenit. Hsc prima acta est ludis^ 
Megalensibus, M. Fulvio et M. Glabrione ^dilibus Curulibus.' 
Egerunt L. Attilius Preenestinus et L. Ambivius Turpio. Modos 
fecit Flaccus, Claudii filius, tibiis paribus, dextris et sinistris. £t 
est tota Grnca, edita M. Marcello et Cn. Sulpicio Coss. Pronun- 
tiataque est Akdria Tzkevtii, ob ineognitum adhuc nomen 
Poetee, et minoris apud populum auctoritatis ac meriti. Diver- 
biis aut canticis^ lepide disiincta est : et, successu spectata pro- 
spero, bprtamento Poetse fuit ad alias conscribendas. Initium 
autem wporartKov wp6atinrovp id est, adventitiam personam recepit 
Soeiee, propter evolvendam argumenti obscuritatem. Persona au- 
tem protatica ea intellig^tur, quee, semel inducta in principio Fa- 
bulee, in nullis deinceps Fabulfle partibus adhibetur. Annotandum 
sane, puellarum ' liberalium nullam orationem in proscenio induci, 



l Eia daot edd. Delph. et Z. 4 DherhUs mtihiniieiM. Sic quidem 

S Vet. cod. Petr. DenieUs B^bc pr, omnet icripti libri. Sed non dabito 

/ecfa etij aHa huH$, Lind. quin vera fit emendatio h»c : JHv, 

t Al. M. Fmiffia adikf ei M. Gkt- aiMicmiHeit. Id. 

MoM, Q. Miaucia Valerio carulilms, 6 AfuutiaMdum tane^ paeUarum] Fal- 

Id. sum est, qnod hoc loco monet Dona- 



270 AROUMBNTA. 

in Cpmoedia Palliata, prater tnTocationein Junonis Lucinee ; qae 
et ipsa quoque po8t Bcenam fieri solet. 

tiit,paeUMliberalesoatqaainiaPal- Carcolione Planesiani, in Epidico 
liata Comcedia loqoi : loqaitor enini Tirgo illa Stratippoclit, alie alibi. 
in Heautont Antiphila, in Plauti 9VeH. 



MLU DONATI ARGUMBNTUM IN ANDRIAM. 

Chrbmbs Atticas, pater Pasibols et Philamen», cam ez hia daabas le Pt- 
■ibalam perdidiue falso crederet, relictam Athenif, nec visam postea 
molto tempore, taoqoam onicam sibi potabat Philumenam : qoam Chs* 
rinus adolescens Atheniensls adamabmt untce, et sibl petebat nzoren. 
Sed pater eam Pamphilo cnidam Simonis 61io altro deiponderat: qai 
Pamphilus contra sororem Chrysidis, ac peregrinam tnm creditam, Pasi- 
balam snpra dictam, alteram Chremetis fiiiam, sob nomine Oiycerti,la- 
tenter sic amavit, ot ex ea filiom soscepisset inscio patre. Qoa re intel- 
lecta, commotns Simo pater Parophili, dom per falsas nuptias tentat ani- 
mam Pampfaili, maltls modis a Davo ipse deloditur servo : pericnloqoe 
Charinl et Pamphili motus error in Fabnla nsqne ad eum finem ductns est, 
dam Atbenas venlens Andrias qoidam Crito rem aperiat, et nodam Faba- 
Ise solvat : per qoem agnita Pasibnla recipitar a parentibas, et trmditar 
Pamphilo amanti : Philnmena vero Charino despondetor, et traditnr ex- 
optaatL Perspecto argomento, sclre debemns, hsnc esse virtutem poeti- 
cam, ut a novissimis argnmenti rebas inciplens, initium Fabulsp, et origi- 
nem narrative reddat spectatoribos : aactoremqoe prssentem slbi ezhl- 
beat,' ubl finls est Fabulsp. Hunc enim orbem^ et circolom poeticae Tir- 
tntis > non modo secoti sont Tragici Comicique Auctores : sed Homerus 
etiam et Virgillas tennerunt. Divisionem Actuum in Latinis Fabulis 
intemoscere difficlle est : caasam jamdudnm demonstravimus. Unde •«- 
tem, ant qao modo, quamvis segre, tamen Intelligi distinguiqne pooalnt, 
est opersB pretinm dicere. Principio dicendnm est, nnllam peraonam, 
egressam qninqnies, nltra exlre posse. Sed illa re pleromqne declpl- 
mur, quod personam, cnm tacnerit, egressam falso putamus : qosp, nihil- 
ominns In proscenio tacens, loquendi tempas expectat. £st igitar mt- 
tente animadvertendum, ubi et quando scena vacaa sit ab omnibaa per- 
sonis, nt In ea Choros vel Tibicen aodiri possit : qood cam videruona, 
ibl Actum esse finitnm debemns agnoscere. C/onfundit ssepe lectorera 
id, qnod persona in snperiori scena desinens, et in proxima iQelpiena 
loqoi, non Intelligitur ingressa: qnod ipsnm experientes, statim dyodi* 

1 Excerpta Ms. R txhibiiwrui, 2 Ita R. AI. ^rdinem, Id. 
lind. S AI. ptttiea ttrtii et vin. Id. 



AR6UMBNTA. 271 

cant de reram ec tenpornin qnMititatc. Pott enim 6eri, nt et ingreMa 
lit ac egreut, qoam prave credtraot de proscenio non recefltisse. Poue 
aatem qointo egredi persooam, non et nccette esse dicimaa : nt apparcat 
nltra exire non poMC. In Tragaedia et parcins ezire, et solere paiiter, et 
lieere. Primns Actns in Andria narrationem Simonis apnd Sosiam con- 
tinet nrgnmenti: qnod popolas hac occasione perdiscit: mox querelam 
apad ae Dari do domlno, etejnsdem com domino verbay et rarsns ejosdem 
serri deliberatlonem, qaid remm gerat. Secondi Actos hec snnt : Cba- 
rini Terba prlmo com Byrrhia serrOy et post cam ipso Paraphilo de nnptiis 
Phiiamcnras Davi intcrventns, et cnm eo dispatatio de nnptiis Pamphili : 
Pamphlli sermocnm patre, dolo consentientis in nnptias: Byrrfaias verba : 
Davi callida oratio adversnm senem. Tertio Actni hsec attribaantnr : 
Mysidis cnra obstetrice colloqniam, Davo ac Simone audientibas : partos 
Olycerii saspectas seni: et Davi apod eom fraodolenta sermocinatio. 
Simonis verba cora Chremete de nnptiis : Davi perturbatio ac Pampiiili. 
Qoartnm Actom per haec intelligimas. Prima Charini Torba snnt» iodig- 
naotls Tclot fidem sibi non serTatara a Pamphilo : tom Mysidis Terba 
apnd Pamphilamy ejosderaqoe qoestos : Davi adrainistratio doli adversns 
Chremetem. lo qointo Acto : Simonis et Chremetis prope jnrgium dis- 
patado ; tnra detectio fallaciamra DaTi ; tora indignatio patrts adTcrsns 
filiom ; tnm Critonis interTcntus : et per enm cognitis rebns in tranqnil- 
lom reM acta, docentibas ozores, qoas concnpiverant, Pamphilo et Cfaarino. 
Illad non commoTcre nos debet, qaod in faornm Actaora distinctione vi- 
dentnr de proscenio non disccsslsse persons» qns^dara : sed tenere debe- 
mnSy ideo Terentinm Ticinitatis mentioncm fecisse in principio, nt mo- 
dico receptn et adcMC et abesse personam intelligamas. Nifail crgo se- 
qidot^ factom est ab antiqnis, qai ad bonc modnm Tereatlanas Fabolas 
divisemnL 

4 Secu» Z. 



AR6UMENTUM BU6RAPHII t IN ANDRIAM. 

SxD irane de Andria Tidearans. Andria priraa fabnla ideo Tocatnr, eo qnod 
ex Andro, insola Oraecoram, Tcnerit Chrysis fcemina Athenas, nbl hcc 
acta refemntur, et cnra Cfaryside alia, qoae Tocabatnr Olyceriom, cora non 
esset ex Andro sed potins Atfaeniensis, sicnt consequentia manlfestant. 
Argnmentam totios fabols istad est. 

Bello exorto Athenis Cbremes qnidam Atheniensis, relictis omnibns, ad alia 
demigraTit. Cojns frater Phania, qoi Rhamnosias dictns est, accipiens 
filiam illios, neptem Tidelicet snam, noraine Pasibnlara, qase postea Oly- 
ceriom dicta est» in Asiam proficiscitor, qoaerens fratrem snom, nomlne 

t Vid. Pracfationem excerptam cD. PanloJac. Brnns. 



272 ARGUMBNTA. 

Chreniettro. Sed iief e frecta, vemt «»«1 cibb Mpte edkae parvnle, ad 
■naalam Grvconmi, noaiine AndniB, ibiqne dem Merarelnr per eliqmt 
dies in liotpitio cQJusdam viri qni lialieliat liliam ▼orabiilo CbrjeideoB, 
morte prsveDlna eat. Nec nralto poat pater Chr]paidii qaeqne mofitBr. 
Tom ill« dnae pneU«> ab Andro pro6ctacentea, cnm altia pediaaeqau, 
AtbeoaR deveocnmt, folaoqoe Paaibnla, qn» et O^omam, cfedelialDr 
aoror eaae Cbrjraidla ob masimam famlMarttatem. lUia i|oefl|iM diebaa et 
Cbremea reYcrMH eet, pater Paaibnlm, cum aUa fiUa, PfailmneBa ■ominata. 
Attamm, cnm aimnl mm in nrbe babitafent, Chremea et fiUa ejna Pmi- 
bnla, qu» et Oljcerinm, a neaaine agnoacebaHiff, qiwd fiUa cjna easet. 
Noa emm recognoacebat lUam, qnoniam adoodam panp«la erat, qnaodo 
ipae ab Aihenia demigrafit Qno tempore Simo qaadam Athemenaii 
deaponaaYit Blio a ao Pampbtlo fiUam Chreaaetia PbihmMmmk Sed, dwn 
cam aliia Jnveaibna Pampbilna ad domnm Chryaidia meretiieia conciirte' 
ret, oon propter ipaam, aed propter Olyccriaaa, qnm fiMao aoror Cbfyaidts 
credebatar, niminm iratna paler ejna Simo aimnlavit ao Telle anptiaa ac- 
celerare, atatiiitqne diem mtptuimmy qnaado fiUua qpsui filiam ChrenKtia 
Pbilamenam, qnam ei deaponaaYorat, daoeret, filio totnm ignoranle, «o- 
leaa probare, ai ? erum eaaet, qnod de fiUo andiebat, dam Ule amt apemevet 
Pbihimenam propler acorlnm qm» d&cebatnr Glycefiom aal etiam dace- 
ret. Habebat aotem Uberlmn aanm nomiM Saabim et aenrami Damm, 
qaomm conaiUo credebat fiUnm amare Olycerinm, el, dwn eis maaifia- 
taaaet, qnldam reaimtiaTit omnia Pampbilo, filio iUina. Qn^ qua fidem 
babebat promiaaam Olycerie, jntavit WQdlo modo oam dinMtlere. 'Auic 
Davaa antotiaaimna dedit eiconiiUnm, qaatemm inlerrc^aina a patro Si- 
mone, ai vellet Phihuaenam dncoie, non repofnaret» aed ae ▼elle obedire 
dieeret, alcqoe deiaana paUr prolongaret ipaaa nuptiaA; aiQqno foeit. 
Sed Chremca, nt vidit natnm puerulom ex Olycerio, recnaafvil naf^tiaa, 
ignorana Olycerinm filiam eaae anam. Tnnc temporia anpervenit ab An- 
dro vir nomioe Crito, cognatna patria Clirysidia ; atqoe, dnm inter Simo- 
nem et Chremetem Piunphilnroqne altercatio eaaet, nimiomqne Simo 
iratoa caaet filio ano PamphUo, adven&t Crito Andrius et edocuit iata om- 
nia aoperiua dicta, Olycerium videlicet filiam eaae Chremetia. Et, qoia 
Philumena, qnam ei pater deKponaaverat, aoror erat Glycerii, placoit, ut 
Pamphiloa OlyceriMm habeset ; Philumenam vero dedit Chreroea Charino, 
qui eam ducere volebat. 
Senana vero totiiia fabulc iate eat, aed Comicua miro eam dilatavit modo 
multaque boneata inaernit Argnmenta et prologoa Ucet qnidani anto- 
ment a Caiiopio, igns recitatore, ease compoaitoa, tamen scieodnro, ab 
eodem Comico fniase compositoa, teate Priaciano, qoi versicnlum primi 
prologi in ezemplum aumit. In prologia autem nilfil aUud oatendit, nisi 
quod flBmnlis et reprebenaoribna aois respondet, sicque ibi de se quasi dft 
alio loquitur. Ulnd qnoque, quod in fine omniom fabulamm habetur, 
▼erba aunt CaliopU, ejna recitatoris ; qni, dnm fabulam terminasaet, e)e> 
vabat auleam ' scease et alloquebatur popnlum dicens : Vos valete, voa 
pUudite; sive F%vete et plandite. 

1 Lege wUta. Vid. Praef. firuas. 



P. TERBNTIl AFBI IM ANDRIAM PB0L06US. 



973 



PROLOGUS.t 

PoETA^ cum primum animum ad scribendnm appuKt, 

Id sibi negoti credidit solum dari, 

Populo nt placerent, quas fecisset fabulas. 

Verum aliter evenire multo intelligit : 

Nam in prologis scribundis operam abutitur ; 



Cum friwmm Tereninu Poeta oimman ap|i2tnct( adfaciendai CnmeedioMf cndidii 
kme tibi tantmm labarem impam, «I Cammiittf quoM feduit, poptdmm deUctarmi: 
tentm animadvertit, imitto diier puim fmiacerat evenire : nam m frolcgie eeriben' 



^<^'^>^>^^>^i^^>^<^^ 



*«* Nota« Bentfeianat, qnat in his VV. LL. ad Andriani inTenerit, e Z. 
fere extrazimut. Id qaidem fecimnty nt brevitati contnleremnt. At, cnm 
Bentleii famae ct vers liarnm VV. LL. ntilitati vix iiac ratione tatit factnm 
pottea videretnr, tandem jndicavimnt in variit ceterarom Fabnlamm lectio- 
nibnt exponendit panlo quidem longiorem^ at certe magit fidam. Faemi ac 
Bcntleii Notamm Epifomen eabibendam. — Qnam rationem inierit ipte Zen- 
niot, eaplicatam ejot verbit accipc : ' Faernnm quidem olim, et pottea 
Bentleiom cnm intellexittera multam Terentiano textoi emendando et lec* 
tionum auctoritate confirmando opcram deditte ; ab ntn bnjnt editionit cri- 
tico, praetertim cnm mnlttB Lindenbrogii notae enndem tpectent, non alie* 
nnm dnxi, nbiqne ntriutqne viri tententiam adjongere ; ted, ne liber magni- 
tndine et acboliornm nnbe molettut lectoribot, et fortepretio emtoribut in- 
commodna exitteret, boe tempemmento tom ntot, nt rere verblt meit, ad 
rtm breTinty taWa pertpicnitate, tignificandam, ntrintqne viri tententiam in 
compcadiam rcdigerem, et nni oomini tribnerem Bentleii ; adeo nt copia lo« 
eomm ontiaaa, et Terbomm formnlammqne ambagibnt detractia et crebrit 
ejaadem rei repetitiooibnt vitatit, nihil niti tententiae argumcntoramqoe, 
«ive a codicnm anctoritate, tive metri legibnt, tive loqnendi ntu, et elegantia 
ienDeoia anmtoram, tnmmam tpectandam aeqnendamque mihi ette exittip 



% Ifegaiii Br. Parena dittingnit dort Pafwla, fd : .dimnat Weat.— 5 Optnnt 
ynlg. at Par. ex PaU. apera, Perlet. Opera qneqne ette In Bodl. aotat 

VOTJE 



t Proiogns] Ett oratio, qnae ad tpec- 
tantet ante fabnlam habetnr : ettqne 
▼el commendatitioa, vel relativnt, vel 
argnmeDtativnt, Tel mixtna. Com- 
meodatitint ett, qno fabnla tcI 
Poeta commendatnr: relativnt live 
anaphoricnt ett, qno maledicta ad- 
▼ersario, aat gratiiB popnlo refernn- 
tnr: argnmentativot, tive hypothe- 
ticnt ett, qno argnmentnm fabnlm 
narratur: mixtnt eit, qoi plnre ho- 
nim aot omnia in le continet. Hic 



Prologni ett aliapboricnt, sive rela- 
tivnt, defentionem Poet» advertot 
malevoloram accniationet tntcipieni. 

1 AffpaUi^ Appellere pioprie ett, 
ex alto mari in portnm invehi : cnl 
contrarinm eit lolvere, com fonibui 
solntu navii e portn diacedit. 

6 Operamabutitar] Abntitnr prolo- 
goTerentiot, qooniam non explicat 
argnmentnm, qnod vere prologi ett 
officinm; ted retpondet malevolii, 
qnibot facit invidiam. 



/>dEpA. ei Var. CUu. 



terent. 



8 



274 



P. TBRBNTII AFRI 



Non qai argamentiini narret, sed qui maleyoli 

Veteris Poet» maledictis respondeat 

Nunc, quam rem yitio deut, quceso animum advortite. 

Menander fecit Andriam et Perintbiam : 

Qui ntramvis recte norit, ambas noverit. 10 

Non ita dissimUi sunt argumento^ sed tamen 

Dissimili oratione sunt factse, ac stylo. 

Qu8B convenere in Andriam^ ex Perinthia 

Fatetur transtulisse^ atque usum pro suis. 

Id isti vituperant factum ; atque in eo disputant, 15 

CJontaminari non decere fabulas. 



dU eogUw nii oj^era dUitr atqme eomvenU: eumttrgumeniumfuhiiki «0« expomai, 
eed retpomdeat crtmimatimiUmM Laen i^ioiidi, f^ertM Poetm maletoli, Numc amtem 
aaimmm oMfliiftle, d§ qaa re adverearii Aimc vitapereai. Menander Potta ComuMM 
Graeva/eeit PeriMtkiam et AndHam Comeedioi, Qai wiam earum uoeerit^ am* 
hae noverit ; adeo eianiH $unt faeta argumento, eed diuimUi tamen oermone: et 
modo loqneadi. TerentiuM fatetur quidem te tramttuliMae ex Pmiitilsa, Comeedia 
Qrena Menamdri^ im euam Comadiam Andriam Lattnam quat Mibi eommoda viaa 
Muntf hiMque UMum tamquam MUfi propriif. Hoiic rem ieti eidpant: ideotpu d^pii- 
tamteM aiumtf imdeeorum mmh fakuUu ComicaM eorrumpi, aiteram aUeri immuMetmdo, 



•^^ 



West— 7 MaledieiM legit tuetnrqoe Botii.~8 Ooelf. S. Br. amimatdvertite. In 
Gnelf. 1. Rcrlpt. adeertite. — II Ita nmi Mumt diMM, arg. Both. edidit : * qoo- 
modo,' ait, *hsc Terbe etiein Donatnt Tel acripta ioTenit, vel ccrte ordt- 
nari Tolait.' * Et tamem Bcnt. eleganter. Qnem leet. et poitea se ap. En- 
graphlnm reperlMe idem affirmat. Al. eed.* Perlet. * Nt«i elidat in ofgii- 
memto syllabaro, non constit trimeter : ant niii lcgas dttt. erg. jmiI.' Eras- 
mna. Set Both.— 18 Post * Per.' vnlt Bent kie: qnod edidit Perl. « Qna 
emend.' ait Both. ' confirmari videtnr oodiee B, in qno post * Per.' verbnm 
qnale Atj, i. e. hi, vel qoiddam simile, evidenter erasum est.' Monet Perlet 
hie non habere Ouelf. 2. S. — 15 Ooveanus leti td ez libb. antiqnis ob me- 
trom. Weet. Go. 1. m eum, prave legente librario. Bolik.— 16 In anibnsd. 
Mss. debere. West. Exemplar Btbliothecs Begis Oailiar. debere. Lind. — 

VOTJE 



Memamder'] Fuit Poeta Graecns, 
princeps nov» ComcedisB, de quo 
Ovidius lib. i. Am. * Dum fallaz 
servns, dnrus pater, improba lena 
Vixerit, et meretrix blaoda, Menan- 
der erit.' Ad ejus ezemplum Teren* 
tiui se composuit; ideo dimidiatus 
Menander a C. Ctesare nominatas 
fuit. 

Perimthiam'] Perlnthia Comcedia 
Menandri dicta a Periotbo, urbe 



Thraciae, qnae Pera est VolaterraiiOy 
RodoMto Belonio, PoiiHro Castaldo. 

15 Im Andriam, ex Perinthia troMlti- 
Ksse] Donatus ait Terentinm primam 
Scenam PerinthiaeMenandri in suam 
Andriam transtnliase. 

16 Confamiaort non deeere fabulae'} 
Contaminari res dicitur, curo alteri 
rei ita immiscetur, nt nentra incor- 
rupta maneat. Livius lib. iv. ' Con- 
tamioari saogninem sanm patres,€Oii« 



IN ANDRIAM PROLOOUS. 



275 



Facionty ned, intelligendo, at nihil intelligant ; 
Qoi cam hnnc accusant, NaBvium, Plautum, Ennium 
Accusant ; qnos hic noster auctores habet : 
Qnomm SBOiulari exoptat negligentiam 
Potins quam istorum obscuram diligentiam. 
Dehinc ut quiescant, porro moneo, et desinant 
Maledicere, malefacta ne noscant sua. 



20 



Ccrte, diim nimiiun iMitUigenteB mderi volunt, oatendMiU ae nihU intelUgere : iiam, 
tuM kMme Poetam noatrum reprehenduntf etiam reprekendunt intignee Poetue Ia- 
ttMf, Neevium^ Ptautum, Ennhtm ; auorum auctoritutem Terentiue eequitur ; 91W- 
rum imUari exoptut Uberam et neghgenH aimUem fn trun^erendo curamt potiu»t 
quam iatorum aervilem et ajfectatam in reddendia verbia operam, prm «imia diit- 
genHa obacuram. Verum hia denuntiot ui 1« poaterum taeeatU quietif et deainani 
maiedieere^ ne ma^faeta eua videant memifeata opmibua fieri. Fm epMem^ fpecla- 



17 Joscpb«s Scaliger ad Propert. it. 2. 68. legebat, Factimf, ne inieUigtmda 
ui nilui intettigant. Qnasi doae negativae unios vicem soitineoDt. Dorius- 
cole, si qoid video. Tornebos maUet interroKative, Faeiuntne inieUigendo, ui 
niidi inteUigant? Qoo modo tamen plures jam doduni ante eum legtsse, 
Goido Jovenalis anctor est. Qoin jam Donati state ita a qoibosdam lec- 
tuffi, palmario argomento ntitur Tnrnebus, quod rh NAE, fonnatnm e Orseco 
Ifol, sit fere initiale. Contrarlom autem est vel Heant. v. 1. 46. ' At, nsB, il- 
lod band innltnro, si vivo^ ferent.' Cum Tomebo tamen Tidentor facere 
Tanaq. Faber et Dacieria. Oravior autem erit sentcntia, si legas, nt edidi, 
stque est in vnlgatis.' Weai, Sed et Fr. Sanctins videtnr legisse iw. Is 
enim bnnc 1. respiciens scribit Minerr. ii. 19. init. * Rogabo ego iUos, cor 
Teliot artes confonderei et facere ut ne iDtelligendo nihil intelligant ?* /d. t» 
Add. Nea ferrl potest. Nostri libb. orones [sc. A B C Oo. l. 9. Hel. £t 
sic semper intellige.] ne, et sic Bent. Both. Nee mutand. in nCf et cum inter- 
rog. proferendom. £«grapAt«f. £t sic habet Br. Nde anteponunt R. D» — 
10 Habmi Br.— SO C epeetaif hand male. BotK-^K Par. permoaeai u . Dam« 

VOTIE 



ftmdiqne jora gentinm rebantnr.' Sic 
LaTinina vitio dabat, qnod Teren^ 
tlns mntnabatnr ex Menandro ea 
qote In rem suam faciebant, et ex 
multls Comcediis unam faceret. 

SO QwriMi eemmlari exoptai negU» 
genHam'} Imitandi modoi alius est 
servillsy allns vero Ingenoos. Servi- 
lis ille est, cnm qnasl superstitione 
qnadam ab eo, qoem imitandnm no- 
bis proposnimns, ne transversum 
qnldem digitnm discedere audemns : 
iddrco Horatios ait : ' O imitatores, 
servam pecos! nt mihi sspe Bilem, 
saepe jocnm vestri movere tomultus !' 



Ingenna imltatlo est, qnando non 
verbom ▼erbo reddimus; sed sic 
aliena tractamns, ut noo pro alieDii 
babeantur, sed agnoscantnr pro nos- 
tri» : onde Horatius in Arte : * Nec 
▼erbnm verbo curabis reddere fidos 
Interpres.' Snbaudiendum, ut. Quo 
loco Don negat fidi esse Interpretis 
verbum verbo reddere: sed negat 
boni Imttatorts esse id faeere, nt vult 
qnoque Seneca Epist. Lxxxv, Simi- 
lis debet esse imitator, quomodo fi« 
lius; non quomodo imago. Certe 
operm pretium erit hanc epistolam 
perlegere. £adem sentlt Terentius. 



376 P. TERBNTII APRI 

Favete, adeste a&quo aniino, et rem cognoscite, 

Ut pernoscatis, et qnid spei sit reliqaom, 25 

Posthac qaas faciet de int^o Comoedias, 

Spectandse> an exigendcB sint vobis prios. 

Imtm, fvUL^ : adaie beiuflij H tpecUie Mtenii hatte Onaadum ; mt Tptndeei/er 
fiMMHt, fiur eptM hahemda tii de reiifMif, 9««« de mom Pettafaeiet : «Irvai debn* 
tie ea§ ^peetare, a» e eeema exdadere. 



nat West ' Expresti et prid pro eeqaid^ qood ita esaet in plascnlis Mst.' 
Weet, * Est casca scriptnra et qaid pro ecpdd: ita tainen nt eiqaid pro nno 
▼erbo venint, et ^ind sit encliticom. Semel roonnisse sat erlt.' Bemt, Ut 
p. foid §pei tit retiq. Br. Volgo fvUifmany metro laborante. Beth. qm efthi* 
bet rdi^aMm, com spe: ot et eeqaid com Perl. Vnlt Oot. Vt et ie pemaeeat, 
foM ep. 4r«.— 96 Paet kae Br. Patt kU Both. 



NOT/E 

S7 Exigemdat] Id est, ezpellendc cyrsB : < Partim eanun som exactos : 
Sic idem Terentios in Prologo He- partim tIx steti.' 



ACTUSt I. SCENA I. 



SIMO. SOSIA. 

Si. Vos istsBC intro aoferte : abite. Sosia, 
Adesdam : paacis te volo. So. Dictam pata : 
Nempe nt carentor recte baec. Si. Immo aliad. So. Qaid 
est, 

Si. Foe, eervi^ telUte ieta, qute emi apudfarumy et tnferte ea i» etdee : feeOmU. 
Sonaaecede. Paacieverbitvohteeumloqai. So. Pafa <4;icm niiU dixitsf , faod 
volebaty etmeid inlemgere; nempe at htte obtoniay qatt emitti, reete appareatar 1 



I Br. is<a hae, et tlibl.— 5 Oaelf. 1. omitt. orttf.— Edit.itt: qoanqnam 

NOTJE 

t Aetat'\ Actos, majores snnt fa- Scen» in fabola sonty cnm novaram 

bolae partes ; Scenae» minores. Actos personarom egressns et ingressos 

▼ocantor, qoia varise in qooqoe Acto fiont e Scena in Theatrom. 

sont actiones. Scena Grsece signi- 2 Paaeitteaolo\ Doplex hic defee^ 

ficat tentoriom ; nam priscis tempo- tns orationis, nam ' verbis' et ' allo^ 

ribos ante osum Theatrorom sob qni' desiderantor. 
frondibos et ombracolis agebant. 



ANDRl^ ACT. I. SO. I. 277 

Qaod tibi mea ars e£Eicere hoc possit amplius i 

Si. Nihil istac opas est arte ad hanc rem qaam paro ; 5 

Sed iis, qaas semper in te intellexi sitas, 

Fide et tacitamitate. So. Expecto qaid velis. 

Si. Ego postqaam te emi, a parvolo ut semper tibi 

Apnd me jasta et clemens faerit servitas 

Scis : fed, e senro at esses libertas mihi, 10 

Propterea qaod serviebas liberaliter. 

Qaod habai sammam pretinm, persolvi tibi. 

So. In memoria habeo. Si. Hand muto factnm. So. Gau- 

deo. 
Si tibi qnid feci^ aut facio, quod placeat^ Simo, 
Et id gratnm fuisse advorsum te, habeo gratiam. 15 

Sed hoc mihi molestum est : nam isthsec commemoratio 

Si. Immo aUnd eti, So. Quid ui oitiid ^rater hoe^ quod tUn nua «r« efiure 
pueii 1 Si. NihU iata iua arte epa$ imAs ett ad hane rtm^ qwam paro faeere ; eed 
kJB vtrtMtibuM (qaa» umper eognovi in te eeee poeitaa)Jide et taeiturmUaie i» «fcrt- 
tiaeekmdie, So. EaepeetQ quid velie me /aeere, Si. Ego^poetquam te emi titm, 
eum puer eeaee^ aeia^ ut im couditioue eermli te aemper kJ^uerim clemeuter et mo- 
derate. Fed ut eaaea Ubertua mihi patrono ; non ampUua aervua domuo, Prea^ 
miam quam pottd maximum^ Uhertatem dedi tihi ; qmomom Ubenter^ ut Uberi ho- 
minea aolentf non iuvite, ut aervif eerviebaa mihi, So. Id in memoria habeo, Si. 
NoUem non fadum eau. 8o. L^or, ft quid bene de te meruif aut adkue mereo, 
quod probUf Simo; et id tibi plaeuiau in benefieU lou habeo: verum hac qua 
dieia mihi moleata aunt; nam heu ieta louga rueneio tuorum in vu benefieiorum 



^^^»»^^#>»^<^»<» 



not» prapfernnt hia, Bmnii. Hia exbibent Onelf. 9. Br. et ed. Botb.— 
8 £OTsapinTiilp,itlBr.— 9 Fuit Ouelf. 1. et tua in fin.--10 Edit. e, Intcr^ 
pnngiint edition. post ' mibi/ atqne ita scholia impr. et Bent. Brwaa, Bx 
dat Perl. Eiogit Br. ex aervo ut eaau Ubertua, mihi Propt,— II Ony. praefert 
oerrib, Perlet Idem in V. C. Parit. legi Parens anctor est. Weat, V. C. 
oervib, Lind. Scribe aervib, Bent.— 18 Q, a, ego h, p, dat Both.— IS Cnm 
PaJmerio sie dtttingnendnm esse censeo : hoMd muto, (h. e. me non pienitet.) 
So, faetumgaudu, Bent. Sed ret eodem redit. R, D, Alii legunt fatum, 
Fneatat lectto Tnlg. Weat, Bentleinm teqnitnr Both.^14 Ed. tibi quid, Ed. 
plaeetf improbante Bent. Bruna, Plaeeat: lic B C Hel. qnod et elegantina 
▼nlgato et metro aptiua. Both, Si q, t, Br. Plaeet^lS Gratum id vult 
Gov.— 16 Sethum. Ita codd. On. et Hel. neqne allter Bent. codd. band 
dnbie secntns anoa. Vnlgarea tamen librarii et editorea, versni timentesy 

NOTiE 

10 Idbertua] Libertna, eat servoa 19 AnnmiMiprffNni] Libertas did. 

naiinmlaens adomino; id eat, aervi- tnr inaeatimabilia a Jnriaconanltis. 

tnte liberatof ; nam manai significat Ib Id gratum fuiau advonum <e] 

potestatem, * Ad vorsnm' hic s^ificat, erga. 



278 



P. TBRBNTII AFllt 



Qaasi exprobratio est immemorifl beneficii. 

Qnin ta uno verbo dicj qaid est, qaod me velis. 

Si. Ita faciam. Hoc primam in hac re praDdico tibi ; 

Qaas credis esse has, non sant verse nnptias. 20 

So. Car simalas igitar 1 Si. Rem omnem a principio an- 

dies; 
Eo pacto et gnati vitam, et consiliam meam 
Cognosces ; et qaid facere in hac re te velim. 
Nam, is postqaam excessit ex ephebis, Sosia, 
Idberios vivendi fait potestas : nam antea 25 

Qai scire posses, aat ingeniam noscere, 
Dam sdtas, metas, magister prohibebant ? So. Ita est 
Si. Qaod pleriqae omnes faciant adolescentuli, 

ai qmui expr^bratio tt «cewaaiU fmtU is mm, fn oeeepii hetufUu oliih» nt. 8ed 

Sf dk wemtl cf 6revilfr, quid ut^ fvod velU me fatert, Si. iia fadaM ; dieam, 
oe ab imHe te momtam volo : ha muptimf pta$ eredie eete oerot, verm eeee a am 
aimaUoiiar. So. Ciir MMii(d« ^'hir / Si. Rem emaem a priaeipio aadiee^ «tMiif- 
me eognoeeee^ qaee stl raiio wUe fUH, et qaod meum eoaeUimmt et qaid faeere i% 
aae re te vetim, Naaej Amm, ie flUaa aieee poutqaam egreaeae eet amaoe ptnmei 
adolneentimf amjor ei vivendi arlhtrin eao li^erti» coiicetM eet. Nam aaiea qao» 
Wiodo pde poeeet eeire aat noeeere Higeaiam ^ae^ dam tttae paeriUt^ metMtf atagi' 
tUr ei iRM&ra&mfvr, et vitii cmeom prtteidebaMi, 80. ita etty ai dieit* 81. Qatd 
ennitiim otfoiefeeHliiiomm eoleMl factre^ aH «itmicm eA eXiiftod exereiiO' 



Sed m. h. SaUein dedisient S. mt h. ted nentro indigemns. Boih.^17 Gny. 
Bent. tmmeniori. Perl. Dat Botb. Qaoet 6eii^ci iamemorie exprobraiio ett, 
BeneHei legend. notant R. D. Volt Oor, Sed mi h, m. e. n. t. e. eil Q. ese. t 
6eiie^.— 19 Hoe prmam priedieto tibi Br. VuU Oot. ia re hae.—%l CurLe. 
Br.— 22 Pro £a notant aliter legi Qne gloMB ejnsdem. Sic liai»ent: *vel 
qno.* Hnec Taria lect. ait Bruns, ab editoribns non annotator.— 29 Vel le 
*. t» re. Erafmns. Te tn h. re v. Br. — 26 III ud lAbenaty cnm non minns 
sententiar, qnam metro officiaf , mnta in Lt^era, posito in Tersn antecedente 
post < Sosia,' oe. Cetenim reliqna senis oratio, inde a verbis * nam,' ad * co* 
hibebant,' per parenthesin est intelligenda. Bent. V. vto./iiilpol. inconeinne 
qnidem. Bent Libera, minus probabiliter. Both. qui dat Iri6ertii« vie. eal 
pot. Exhibet Br. lAb. /. v. p. Viilt Oov. FaU viv. Ub. pel.— 27 Vuit Bent. 

16 Sed hoe mhi moUtium esl] Apte 
ad banc sententiam Cicero inquit: 
* Odiosum sane genns hominom, oflli- 
cia exprobrantinm ; qus meminisse 
del>et potins is, in quem collata sunt, 
non commemorare, qni contnlit.' 

24 Exeeetit ex epJkedis] "Hfin, est 
extrema pars pneritiip, prima ado- 



lescentisB. Epbebns est, qui ad teta- 
tem adolescentise pervenit, ad decl- 
mnm quintum aetatis annum. 

26 Qiii teire pottet^ oiil tn^eiisiMs 
iMseere] Ingenium ejus, qui in potes« 
tate est, nosci non potest, cnm is aoi 
animi non sit rectofy nec ei lieeat, 
quod 1ibet| facere. 



ANDRIiE ACT. I. SC. I. 279 

Vt animnm ad aliqnod stadinm adjnngant^ ant eqnos 

Alere, ant canes ad Tenandam, ant ad Pbilosophos : 30 

Horam ille nihil egregie prater cetera 

Stadebat ; et tamen onmia hcec mediocriter. 

Graadebam. So. Noa injaria : nam id arbitror 

Apprime in vita esse atile^nt ne quid nimis. 

Si. Sic vita erat : facile omneis perferre ac pati ; 35 

Cnm qnibos erat camqae aaa^ iis sese dedere ; 

Eoram obseqai stadiis ; advorsus nemini : 

Nonqaam praBponens se illis : ita facillime 

Sine invidia laadem invenias, et amicos pares. 

So. Sapienter vitam institait : namqae hoc tempore 40 

Obsequium amicos, vsritas odium parit. 

Si. Interea malier qa»dam, abhinc trienniam, 

tmmsgemu a^jmigmU ; mU equoi olerc, ira< cmm «e«ilicM, uut PkOoeophiM ope- 
rmm dare: ex ku mmttbue Miudiie mUhm vekementiue qwm uUa affeeidmif ei 
iemem ku cmmUmi medieeriier etudebai, Gaudebam koe ingemo eum eeee. So. 
Nom «sf eaueagaudebae : nam id arbitror in primie utHe iu vita eeee^ Ut ne quid 
agae eupra modum, Si. Sie cm vitte inetiiutum erat ; /aeHitate et euaoUaie hm- 
noM, ommee perferre ae patif pabueeumque una eonoereabaiur ; korum veimUaH 
oem aeeommodere^ eorum oboequi etudOey nantni repugnane^ miw^iMW m tflS* prei» 
ferene : qum ratio /aeiiie mt ad kmdem eomparandam, et amieoe eibi eoneitiandoe» 
So. Sairienier viiam . inetitmi ; imir^m, ut tempue eei^ Oheeq[mMm amieoef ve^ 
riiae odium parit, Si. interea dum PampkUue eie koneete vioebaif tree abhine 



^^^^^^^^0^^ 



Jhtm €KM . . . eoAiMojii.— SO Auive ad Pk, Oaelf. l.--tS Viilt Bent. imm id 
ego ar6.— S5. S6 Paii Cum q, eraif eumque una iie Br. Pof t, Chm q. erai e, 
WM. Oe Z. SententU adjnvaoda est distinctioDe bac : /aeHe omnee pefferra ae 
pmii: (ic. ignotos eliam) ami giii6ii« erai eumque una^ Oe eeee dedere ; (sodali- 
boaV Bent. Hel. ku pro ti«. Ooelf. 2. iif wm mm coUocat.— S7. S8 Verlw 
odaorMff . . . Hlie tont ioterpolata pntaoda, ob tautologiam, qnam efficinnt, et 
cooatroctioDem, qoam tnrbant. B«iil. Ad», nem, eor, «I. obe> ed. Both.^ 
S8 Iflie. In ▼etnitiss. edd. sed et Mss. qnibosd. alit«. Weat. Gonjicit Oot. 
Prap, M aUie nunguam : ' ita/ ait, ' et ▼ersos vnlt, et orationis efflaf itat ve- 
Dmitas. Aiiie esse legend. et codez me moonit pervetnstnat et aliis qnoqne 
video placnisse.' Ut post ' ita ' insemnt Onelf. S. Br. Hic et habet m pr, il. 
At boj. cod. diversam verborom collocationem fere negligoodam omo cnm 
Bmns. pntavimns : nam, cum, nt ejns ntamnr verbis, non ieciiiidnm metri 
legea codez ezaratns sit, non mnltum inde snbsidii ad constitoendnm me* 
tram ezpectari potest. — ^89 Inveniae iaudem vnlt Oov.— 4S Hue vieiniee. 

NOTiE 

SO Aui ad PkUoeophoe] Ellipsis est S6 Cum quibue erai eumque] Tmesis 
Terentiana: potest eoim sobioleliigi, est, slve seclio pro, cum quibnscum- 
iffe, animiim applicare. que erat. 



280 P- TBEBNTII APEI 

£x AndfD comiiiigraTit bac Tidiiife) 

loopia et cognatomm negligentia 

Coacta, egregia fonna, atqae letate integni. 45 

So. Hei yereor, ne qnid Andria appcntet mali. 

Si. Primnm bsBC podice Yitam, paice, ac doriter 

Agebat, lana ac tela victnm qoaBritans : 

Sed postqnam amans accessit, pretiom pollicens, 

Unos, et item alter ; ita ot ingeniom est omniom 50 

Hominom ab labore proclive ad lobidinem ; 

Accepit conditionem, dein qoasstom ocdpit 

Qui tom illam amabantj foite^ ita ot fit^ filinm 

Perdaxere illac, secam ot ona esset, meam. 

Egomet continoo mecom : Certe captos est ! 55 

Habet ! obserrabam mane illoram servolos 

Venientes aot abeontes : rogitabam: Heos poer^ 



r, /mmifu f^utdmm cjr Andro immJm w kmu fmdmmm «c cmihdUp egmUU 
«I megUgmim frcfmffumam cMctc : ixmia f&rmm t/teeUf H JUrmUi aimt$» 
8o. Hei iimeo me ftud tfta Andrim mpporiH mmH. Si. Primmm kme pmdke^ 
frmgeUter^ et labarioee meebmi; memde lammm et iexemde telmm vietmm fium- 
f «M. AUqmei mammtee meeeeeenmt pretimm Utidimmm peUieemtee, Jta, mt imge' 
mimm eet t ii iii lM i komdmMm m imhere preeHme md UHdimem^ eemaemait peUieitmtie' 
mtec ; deimde eetpU pmeimm eorpere fmeere* Qmi imme Ulmm mmmbamtf forte {itm 
mtJU) iUme fimm mc«m ferdmxerumt md Ckrmidemj mt «m emm iUie cmmnmiv- 
iur, Egotttet Mtatim eetpi muemm eogitare; iaptue eet eerie amore^ habei vaAiw. 
Obaerv^am nmme iUefmm eermdm vemiemtm md Pampkilmm^ amt abnmiee, Seepe 



Plaut Mn. if. t. 9. * Hie proxinis ¥16111186.' Vt adeo tion opof rit tii^ri kaic 
viHmia, qnod ez Nonio, Pnsciano, et Ciiarisio landant Mnretnt, Lind. et 
Par. Weet In regio exemplari kmie. Lind. Nostri codd. oninet yitioee 
legnnt kuie. Bent. fliitc et Br. et Ooelf. 2. S. — 44 Bent. neekgemtimy etjmo 
nccindagato» ticnt ncc-cftiMi, b. e. negotiam, Perl.— 46 Ei v. Br.— 48 LaiM ei 
t. Br. Ouelf. 2.— 61 Ab I. Sic Gn. 1. qnod elegantint Tnlgato a L Bothioa. 
A L etiam Br. Z. — 54 Ita qntedam editionet recte exbibent. Vnlgo, iUme 
eeemm, mt «m eeeet, Wett.— 67 Cogitabam Br.— 59 Friget t^ C. /itt Aoc c. n. 

NOT£ 

45 flnc [flwc] vtcMMr] Id ett, 56 Habei] Volneratnt ett. Traaa^ 
in hanc Yiciniam. DatiTUt pro Ac- latio ab Amphitbeatro ; nbi, cum Gln* 
cntatifo, nt Nonini et Pritciannt diatoret ▼nlnut accepernnt, habere 
annotarnnt. Donatnt legit, hnc ▼!- dicuntur. Virg. xii. JEn. ' Hoc ha* 
cinite. bet: biec melior magnlt data Ttc- 

46 Hei mereor^ ■ Hei/ interjectio tima Divit.^ 

timeotit ei dolentit. 57 flcicc] AdTerbinm Tocantit. 



ANDRI^ ACT. I. 6C. f. S8t 



Dic sodes^ qais heri Chrysidem habuit ? nam 

IHi id erat nomen. So. Teneo. Si. PhaBdrum, aut Cliniam, 

Dicebant, aut Niceratum ; nam hi tres tum simul GO 

Amabant. Eho^ quid Pamphilas ? Quid T symbolam 

Dedit^ coenavit : gaudebam. Item alio die 

Quaerebam : comperiebam, nihil ad Pamphilum 

Qaicquam attinere : enimvero spectatnm satis 

Putabam, et magnum exemplum continentias : 65 

Nam, qui cum ingeniis conflictatur ejusmodi, 

Neque commovetur animas in ea re tamen, 

Scias posse habere jam ipsum suae vitse modnm. 

tb kis ^mgrebam : Hiu»^ jjmer^ dk^ V^^o; ^is kiri Chr^mdim Mmil Nam 
kae Andria nc nomitutbiaiur. So. Scio. Si. ReMpomdebant^ Phadrum^ aut C(t- 
fttmm^ mut Nieeruimm ; mam ki tre$ tmne «imM/ amabani Chrysidem. Ehe, dieebamp 
^md PamfkUa» /eeil ? Qaid /eek? reepandebani : partem mum eomtaUi ad coii- 
mriaMi, eetmanU. Gaadebam hete amdiene» Similiier aUo die imterrogabam ; 
eemtperitbam mihil agi i/miefmamtf qmod ad Pamphilam atHmeret, Certe putabam 
emm eatie a mte expjkraimm eete^ et mtagmmm exentplmm eemiimemiia exhibere, 
Namty fui emm he m im ibme taHe tmgemH eamieerealiuT^ meqme tamem eerum eemeuetmdime 
ai Uhidxmitm impeOiimrf erede jam poeee ipemm miite emee moderamum et regimem 

m 

Both. qiii dit lUmd erai ».—00 Al. Dieebai, non iDepte. Peri, Sic Br. obi 
io Glossis Brans notat : ' Edit. Dieebami : atque ita nanc in cod.' IVm omit- 
tont Br. et ed. Perl. qni monet : ' Oaelf. 1. post * tres ' leg. tmm. Oaelf. 2. 
tem post *bi.' ' Bent. ¥011 Ami Nieeraimm dieebami^^l Prsestot «ymMm le- 
gere, qnam epudohun, qnod est in nonnnllis Mw« et recepit nnper Uacierin. 
Weei. Symbehm: ita Ms. Und. Spmbotam Bent. ea Vat. et Bas. aiibqae. 
£rasm.«ymMMi. Perl.— 08 Itidem ed. Botb.— 64 Iind.etPar.ezMs.Pa* 
Yis. Mmgere citant. Weat» Quieq. oon bab. Ooelf. 2.— 00 Conj. Got. cfn* 
JUei^ ob metmm. — 67 N. cemmooealiir «. tn «a rf , tamem Seiae Br. * Tamen. M. 
tem. Onyetns deiet, legens, Nefme eommmveimr animme ts ra re, sdof, Poieeee 
hedferejmm ipemm eum mit^ modum. Sed et <mn legebant Oot. et Fr. Fabrlcins. 
Pareiis rh tamem fmstra mntari ait : recte ; nam et Donatns legit, et apposl* 
tnm magls est, prmterqnam qood in pierisqno omnibns Mw. legitnr.' H^est.-^ 
66 In exemplari ▼etnsto seriptnm reperio, ia m rt, setos Tmm jam ipemm hahi 
poeee t. v. m. qnss sine controversia fera est leetio. Gee. Lege ex cod. Aca* 

NOT^ 

S8 Die eodee} Priscianns ait ver- ▼ivarnm. Latine, coliecta. Gallice, 

iraa esse defectivnm, pro, si andes : rsseel. 

Qt sis, pro, sl vis. Precationem Tel 66 Com/tictatw^ ConBigi et con- 

exbortationem denotat. flictari res aliqna dicitnr, cnro ad 

61 Spmbotam Dedit'] Picitnr sym« aiiam atteritnr et affricatar : nt cnro 

bolnm et sjmbola a ovpfidMMf con- lapis ad ferrnm igniarii alliditnry ad 

fero. Inter alia significata, est pecn* eliciendam scintillam. 
Dia, qnm erogatnr a qnolibet con- 



282 P. TERBNTII APRI 

Com id mihi placebat, tom ooo ore omoes omnia 

Bona dicere, et laodare fortonas meas, 70 

Qui gnatom haberem tali ingenio prseditom. 

Qoid yerbis opos est? hac fama impolsos Chremes 

Ultro ad me yenit, onicam gnatam soam 

Com dote somma filio oxorem ot daret 

Placoit ; despondi : hic noptiis dictos est dies. 75 

So. Qoid obstat, cor non yerae fiant ? Si. Aodies. 

Fere in diebos paocis, qoibos b»c acta sani, 

Chrysis yicina haec moritor. So. O factom bene ! 

Beasti ; metoi a Chryside. Si. Ibi tom filios 

Com illiSf qoi amabant Chrysidem, ona aderat freqoens; 80 

Corabat ona fonos ; tristis interim. 



haben^ Cum koe mihi pergratMm enAy tum emmee ma voee emmm bem mHd ie 
iiio dieebmiif et me /ertmmium eteame eeee fretdieahaiUf qeijiiium Imberem iem 
bema imdoiie. Quid piuribue veriiie epue eei 7 Hee eeeuude rumere mddudue Ckre' 
mee emnde um eoueeuii^ ui uuieum eummjUittm eum grmmdi doie uaeorem durei jUie 
meo. Pleeeai eemdiiio maAi, iiuqaepromuiepomeieme JUium mnium dueturmm Cftrr- 
mcKf^UiaM. Hie mupifie /meieudie euuetituiue eei £ee» So» Qnd ergo vmpedU 
qmmumue reipea hm uuptiet JUaU 7 8i. Amdiee» CircUer dieepameoe^ fuibue hme 
muiderumifCkrueiehteemeiummieriiur, So. O/metumbemet Aeatum me reddi- 
dieti, Metui Famphile ab ietiue Chrymdie eememeimdiue. Si. Tume teuiporiejilme 
«M« /refueuter aderai w demm mmrtmm^ emm tttau ommUfribmM* Appmrubai uma 



demlcA, 8, p. jam Aofr. Bent. Qao modo dat Perl.— 09 Tmm pro CiMi Br« 
Oaelf. 1. 9.— 70 Qa. S. benedieere. ez iot Beih.—n Compuieue. Sic Oa. 1. 
qnod ▼ersoi eptissimnm : modo toilai ▼alsatam e«f , qnod pott ' opas ' ascrip- 
tit Deacio qais interpres. Id. Comp, Ooelf. 8. Vide nostrom Elencban Al- 
phabeticom. Sat erit semel monuisse. — ^76 In Mu. qaiboid. et edd. Tetof 
tlss. Q. igitur obe. West. Igitur habet Br. In glossis iUlns cod. notat 
Bmns : ' Edit omittit igiiur, Sed Bent. in omn. snis eodd. reperiri [et recte 
reperiri] ait. Idem delere jnbet fwrtf, pro qno Ms. ooster vere, Aliter in- 
terpnngnnt hnnc ts. edit' De sno cod. notare pergit Brnns : ' A pr. m. 
Jlmily qam tox interpanctioni congmit. Sed est mntata fortasse «b ipso scriba 
injkmi,' Interpnngit sc. Br. Q. i. obetai 7 Cur^ ife. * Erasm. omittlt igOmf ; 
qno retento pntat verrn ezpangend.' Pcrl.— 77 Fere imd.p. Ita omnes libb. 
Tamen Cbarisias dlversam lectionem affert, lib. ii. In voce * Ferme.' lAmd. 
—79 F. F. e 7. Mss. Prisciani, lib. ¥111. hkmi.aC. West. £t insertnm ▼!• 
detnr a soc. m. Deest In edit JSnnif, ovi de eme eod. iommiur. Tres codd. 
Bostri habent, beaeti; eim.aC, Hanc fect eompiobat uonati libery anc- 
toritas Prisciani, et sensas elegantia. Beui, On. l. ei». B. efti m. Hel. 
me; Aei m. On. 2. m. ei a C. Sed nihil mnto. Both. Ei inserit PerU — 
80 Mallem, sl per codd. liceret, omennif. West C. i. q. ammbamif uma a. /. 

NOTiE 

76 Deepemdi] Per mntiias sfipala- trahebantur. Hinc sponaaliat spon* 
tiones et sponsiones matrimonia con- sns, et sponsa. 



ANDRIJB ACT. U SC. I. 283 

NoEinmiqiiam coUacrymabat. Placuit tanr id mihi : 

Sic cogitabam : Hic, parv» consaetadinis 

Caasa, hajas mortem tam fert familiaritet : 

Qaid, si ipse amasset ? qaid hic mihi faciet, patri ? 85 

HcBC ego patabam esse omnia hamani ingent^ 

Mansaetiqae animi officia. Qaid maltis moror? 

Egomet qaoqae ejas caasa in fanas prodeo, 

Nihil saspicans etiam mali. So. Hem, qaid cst? Sf. Scies. 

Effertar : imas. Interea inter malieres, 90 

QasB ibi aderant, forte anam aspicio adolescentnlam, 

Forma! So. Bona fortasse. Si. Et voltu, Sosia, 

Adeo modesto» adeo venasto^ at nihil supra. 

Qaia tam mihi lamentari praster ceteras 



fiamMm AliqMOMdo c^lkerfptiabaiur. PUuuU tunc id mihu 8ie cogUabam ; AtV, 
ch etmoermtimum brevie teumerie^ meriem k^jae umfierie eegre fert adee^ ut ti 
familiarie ei Umgo temipere fuueet : ^id «t eam amaetetl quid mei, fm pater tum^ 
eeuea uenfaeietl Hetc ego ojkia pitabam eeee mgeuH kemaMi^ et oemgui. Quid 
te pbaribue verbie detiueo 7 Egomei quoque ^fue eauea iu fuuue prodeo, uaudum 
kaieueeumeuepeetumdeamore, So. Hem^quideet? Si. Tuaadiee. Exporia» 
tur eadaner, inme. luterea iuier muUeree^ qua ibi aderaut, forte uuam aepieio 
adetneeutuiam^fonua, 8o. Bouafortatte, Si. Et mdiu^ Soeia I adeo etodeeto, 
adeo degauii^ ui uildl eupra dici poeeit. Qma tuue udki viea eet lameutari plu»' 



^^^•^^^ 



meue Both. ed. qoi mm« in ts. prec. post * fitins ' lcgi in Hel. notat. Ama- 
rmd ftecipiiint Bent. Perl.— 84 Alil, ftet, Glossn rov Br. Cauea ad prior. 
tert. Oneif. 1.«— 86 Minimam ervyi/^ posui post faeiett qnod ita iiju^utdre» 
eee videretnr t^ pairi ; tnm qood Donatnm ita pronnntiasse viderem. Wtei, 
NoB seqnnntnr alii. Lego qmd ndhi hic. Bent. qnem seqoitnr Perl. Hic 
fmdwdki Botli.— 89 Qindid eil Br. Perl. Botli. ^Tres codd. legnnt oiifd td 
eet. Recle.' Beut, ' Vnlgo, ^iiid ctf, solito errore. Seqnor B C Gu. 1/ 
BoH^ Oneir. S. abest ««iiim.— 91 Volt Gov. Q. i. a. aep.foHe ad<»i.— 99 Bent. 
FsriM boma , . , SosiA. Fortaete. O ▼ulgatis abest : extat in Go. 1. qnod pla* 
cel. Boik. qni edidit Forma .... SosiA. Bona f. SiMO. Eiv.oS. Primam 
▼ersQs partem sic etiam dat Perl.— 9S Discrepant exeroplaria Prisciani lib. 
ziT. Adeo modeetuy adeo veuueta, Liod. Abest Guelf. 9. adeo poiteriQS. 
posito aique in eiae locnm. P«rl.— 94 QiMi tum V. C. Iitiid. Sic Br. qnod 
proboodnm fidcjtur, jndice Brnns. * Nostn codd. snmmo consensu et edd. 
priscsB pro Quia Ivjii legnnt Quet tum, Vera lectio est Qum euut.* Bent. 
Qm eum dnt Perl. quod Yocal elegantins qnam Qma tum, et Both. ootat 

NOT^ 

90 Efferiur'] Verbum fonebre : so- Censorio, et altero Prsetore. 

lebant enim corpora mortuorum alte 9S Adeo veuuito'] Id est, pulchro: 

ferri bnmeris a propinquioribus, nt a Venere. Vennstas proprie de foo^ 

Metellns elatns fuit a fiiiis tribus Con- minis dicitur ; dignitis de vtHs. 
snlaribaSydnobusTriumphalibuSi uno 



284 P. TBRBNTII Arfil 

Visa est ; et quia erat fonna pneter oeteras 95 

Honesta et liberali ; accedo ad pediseqnas ; 

Qase sity rogo. Sororem esse aiunt Chrysidis. 

Percussit illico animum : At at ! hoc illad est ! 

Hinc illas lacrymaBl hsec illa 'st misericoidia ! 

So. Qaam timeo, qaorsum evadas ! Si. Fonas interim 100 

Procedit : sequimar : ad sepulcrum yenimus : 

In ignem imposita 'st : fletur. Interea haec soror, 

Quam dlxi^ ad flammam accessit impmdentias» 

Satis cum periclo: ibi tom exanimatus Pamphilas 



9iMm eeiera, et qma iUa ent ferma emmkm wenMeHeeimat ei wmxieu t«g«*M ; 
aecedo ad aneUioM^ ^a ittam eequebaniMr ; qua ftl, dh kie qMoro» Sonrem re' 
epeadeni eeee Ckryetdie defaneim, Hec re^enenm illiea miki eemmavii animmm. 
Ai atf meeum dieebam, hine ilia laenfnue fiaehant^ keee ree, iUa eanea eei, ewr 
PampkiinM iam ofieioeue erai in eurando /unere ; heie exeiiavii ianm ad iamiam 
tueerieardiam erga Chryeidem. 80. Qiiajii Hmeo, ad quem finem frocedat iuMM 
hie eerme, 81. Inierim exequiamm pompa progrediiur: eequimur, ad eepulerum 
venimuef in rogum neeiia eei, deploraiur, Inierea hege eeror^ de qua loeuiue aM, 
«l>la0Murai appropinquavii inconeideraiiue ; eaiie eum periculo: iin iune exanima- 



plane legi in cod. Oa. qnem hand milc Dota esie centet. Versoi 04 — 96. lie 
dtminuit Bothins : Qua e, m, l. p, e, F. e«<, d, qua eraif ferma^ aec, ad ped, — 
96 Ae lih. Guelf. 2. Pedieeeq. Br. OM. et ed. Peri.— 98 Qni Pereuteii defeii- 
dunt, in Orammaticam peccant. fVeii, Percuee, Donat. et Tett. oranes. 
Vulg. perculeii, Lind. Mutata ett lectio [pereuu,] in pereuie, qnam r^eceront 
edd. Brunead Br, Post * anim.' add. pavor Gnelf. 1. PerL AUai vnlt Got. 
hic et alibl. — 99 Pro £ftac lege Hae, Nam, prieterquam quod tret codd. 
ita lei^nnt, aliter versus sastenfari nequit, nisi amplcctaris archaismnm Htfc 
pro, Heg. Bent. Hae dat Both. Eei pro 'jf Br. et Both.— 100 Priscian. 
Inst. Gram. lib. xviii. ecod^ West.— 108 Imp. Ita edidi ex Mts. qnibasd. 
Sed et ita recensnit olim Heinsins. Id, Ima, reg. cod. Ltiid. Imp, B et C. 
Bdh. Imp, codd. nostri pleriqoe omnes babent. Recte. Beni. Imp, defrn- 
dnnt R. D. PoeUa Goelf. 1. Eei pro 'ei Br. Both.~104 Ei eum periculo Br. 
ubi Brnns notat : * Hsec lect. est seqoior. Olim enim legebatar, nt ez 
spatio litorflB vestigiisqae binaram llterarnm «• conjici potest, SaHe, neqne 

NOT^ 

95 Forma Honeeia'] Id est, eleganti. nnde deplorata corpora mortnonmi 
Horat. Sat. S. lib. i. * Neqne, si dicnntnr, qnibns nltimns lactns per- 
qnid honesti est, Jactat, habetque solntos est« Et, per metapboram, 
palam ; qacrit qao tarpia velet' morbus deploratas, segroti deplorati, 

96 Ei Hberaii] Sic liberale in- qaibns nnllo remedio saccorri po- 
geninm dicitar, llbero homUie dig- test: et deplorata Resp. id est, 
nam. eversa, de qaa nlhil meii^ris spd 

lOS FUtmrJ Cadavere in rogam raperest 
collocato, deflebator a propinquis; 



ANDRIiE ACT. I. SC. I. 2R5 

Bene dissimiilatiim amorem et celatam indicat. 105 

Accnrrit : mediam mulierem complectitnr : 

Mea Glyceriam» inqoit, qaid agis ? car te is perditam ? 

Tom illa, at consaetam facile amorem cemeres, 

Rejecit se in eam, flens, quam familiariter. 

So. Qaid ais ! Si. Bedeo inde iratas, atqae aegre ferens. 110 

Nec satis ad objargandam caas». Diceret : 

Qaid feci? qaid commerai» aat peccavi, pater ? 

Qnse sese in ignem injicere volait, prohibui ; 

Servavi : honesta oratio est. So. Recte putas : 

Nam« si illam objaiges, vit» qui auxilium tulit» 115 

Qoid facias illi, qui dederit damnam aat malam ? 

Si. Venit Chremes postridie ad me, clamitans, 

Indignnm facinas ! comperisse, Pamphilam 

Pro uxore habere hanc peregrinam : ego illad sedulo 

tm P mmp klk u mmorim, quem taniopere diesimuiaverat et celateratf demanetrat, 
Aeewrrkj fmediem wmHerm compleetitur : Mea G/ycmifin, inquit^ quid agiet cur 
ti i» perdUum? Tanc iila reflexit ee in enm admodumfamitiariter: ita ut quivie 
p $ uit fadte cemere amerem inier Uhi esu ceneuetum. So. Quid ais? Sf. Redeo 
Mt trifWy mgre/ereni ta qaa Pampkilui oitenderai : nec tamen eatie caum habe' 
ham ad iUam o^urgandum; hoc enim mihi dicere potuiaet: Quid feci? quam 
pmnam eammerui ? quod peccatum eommiiij paier? Oppond me ri, qute in ignem 
ie prmeipitare mdmit ; illam a morte liberaei» Honeeta excueatio keecett, So. 
Rectepatai; «om, ii enm otffurgei^ qui vita dliaoui auxitium tulit, quid facioi 
ttK, qui dederit damnum^ aut malum ? Si. Venit Chremei ad me poetera die^ 
d a miani indignum faeinui u deprehendiue ; Pamphilum pro uxore habere hanc 



aliter edit. Eaedem praferant periclo,' — 109 Secatos sam hanc distinctio- 
neai, at pateret, ▼emm •eBsom esse, Olyceriani Sentem le rcjeciitse qnam 
iMiiliariter, atqoe inde consDetam utriusqne amorem potnisse cerni. Pa- 
reot Bon minos significanter edidit : R^ecit ee in eumfteni, quam familiariter ! 
West. qnem aeqnitar Bbth. Eum,fteni quam Br. Nnllatenns interpongnnt 
Perl. Z. Adeo tacile est eomponere lites.— 112 Post ' ant ' add. quid Ouelf. 
1. Pirl-^llt Barth. ad Stat. Theb. yi. aOS. projtcfre legit. Wett^—lU Raiie, 
qnod est in qmbntd. Mm. non placet. Id, In quibnsd. libb. teste Moreto, 
fmtio: sed pfmstat erof i>. Perl.— 116 \n\g.quided, sed Bent. invertit, sicot 
vite fui Ts. snp. PerL qai Bent. hic seqnitnr. £i, qui damnum ded, Bolh. 
Faeiee Gnelf. 2.-118 M. et doo Leidd. comperiue ee, Tr. haec jongit, Mdigiiiim 
faKkoMM eomparitie, locertam distinctionem dicit Donatus. Prsestat vero 
lectio valg. Weet, Cam Tr. factt Br. Faeinue : comp. Z, 8e post ' com- 
per.' SBserit Gnelf. S.— 119 Gu. 1. eed.Utud: Hel. tdj«d. Both. qui edidit 
Praux,pereg,hnchak, Egoied. \u\t Ovf, pareg.iUiegoiedula Negarefac' 

NOTJE 

100 QiMm/amjiMnlrr] Valla inter- tum fimiilUriter ! et refert ad < flens.' 
pretetar per intcrjectionem : Qaan- 119 Egoilhutieduki] Goveanos le* 



286 P* TBRBNTil AVRl 

Negare factom: iUe instat fiutam: deniqoe 120 

Ita tom diacedo ab iDo, ot qoi se filiam 

Neget datonmi. So. Non to ibi gnatoml &i. Ne haec 

qoidem 
Satis ▼ehemens caosa ad objorgaDdom. So. Qoi, cedo ? 
Si. Tote ipse his reboa fioem piasacripsti, pater. 
Ffope adest, com alieno more yiveodom 'st mihi : 125 

Sine nonc meo me viyere interea modo. 
So. Qois igitnr rdictos est objorgandi locos 1 
Si. Si propter amorem oxorem nolit docere, 
Ea primom ab illo animadvertenda injoria 'st. 
Et nonc id operam do, ot per falsas noptias 190 



feregri$mm, Eg9i0tdfmeimmempermegmre€tipL lUe iaaimi fmeimm, Peeiremm 
tf « tamc iieeede mb iUe^ mimbemy f>i megmrei ee dmtmrM mxetem JUimm mtee fitm^ 
So. JVm tuJUimm tmam iM el^mrgmeti? 8i. Ne kat «imdem mm Mfit mIU« 
/uii md et^mrgmmdmmn. 80. JHe mtUuy ^wno, emr ara? 8i. A^iMi ie dieeret ntU .- 
Tm tff e, fMlcr, tenmimee emmeiiimieti muie velmfimiibme : prepe mdeei iemtpmey OBi 
friia muki mgemda erU ex veimmimie mUeriMB^ etme meate «m «e mecere mrbUrim, So. 
Qmmmm igUmr mUm •eemtim ep p eri mei er m dmre pmieei md emm et ^mrgmmd mm 7 Si. 
Si prepter ummem wrM-cM mmU dmeere^ A«c prummm pmmiemdm eeimeUdmb iUe/meim 
uOerim. Et mmme id tebere, mi^ preBtextm eimmUmimrmmmmpiimrmmy mermm •kiwrgemdi 



^#^. 



«Mi eft.^l2S Volt idem iSil.^124 M. Tvde kae r^bem. Leidd. omiiet, 9W 
ipm. Oiilieliuius, componeDt com verbis Ciceronii Verr. v. 6S. * Statal ego- 
met mihi tum modnm oratiooi me«/ Nostrnm ita citat : Tmte ipee bme m 
eimtmkti modvm, pmier* Crediderimy merooria lapinm, non inspecto Comico. 
Weet, Prmeeripeieti Z. Pcri.— 125 F. Doum ad Lucil. i. IS. mbeet. Qc. de 
Senect. xzi. * Propios abanm.' Oisb. Cnpema legebat ex Mss. Pirspe «sl. 
Vid. Borm. ad Petron. cap. 127. Weei, Eet Br. in CHJns giossis mdet^ Tidetnr 
poni pro var. lect. Eei pro *et Br. Z. Perl. Botli. Sed non idonea canaa 
ett cnr de boc plnrem mentionem faciamns. — 126 Mss. qnidam S, n. me aue 
tnl. vtv. mimde» West. — 127 In nostris fere omnilnia libris est, Qm igUmr, qnod 
est recipiendom. Cod. Vaticanus veterrimns, teste ad Pbssdrom i. 21. 
Gndio, lcgebat reiicinis h. e. retffinif . Sed recepta lectio est retinenda. Bemi, 
Qmi Br. et Mt. Par. et ed. Botb.— 128 Pro vnlgari naltl, et DooaU nalict, re- 
pone noM. BeuL Neiet dant Both. Peri.— 129 JEa pr. a6 1. ese «1. <i|^. Noa 
ita, versn postulante, neque mioore tamen vetuatate, Em pr. mb i, mm. uo.eei, 

NOTJE 

gity Itti ege. * Rens a Milone :' id est, accnsatoro 

129 £a primtnn mb iUo mmimmdmer» Milone. Animadvertereinjuriampro, 

temda] Pro ejns injuria, ab eo iU punire. Cicero in Verrem : * £a annt 

lata : sic Plaut. * Foris concrepuit a animadvertenda peecata, qoie diffi* 

Sene/ id est, Senis. Lncret. ' Fulgor ciUime prsecaventur.' 
ab anro/ pro, aurL Cicero in Epist. 



ANDRIiB ACT. I. SC. I. 



287 



Vera objargandi cansa sit, si deneget. 

Simol sceleratus Daviis si quid consilt 

Hjabet, ut consumat nunc, cnm nihil obsint doli : 

Quem ego credo manibus pedibusque obnixe omnia 

Factnram ; magis id adeo^ mihi ut incommodet, 135 

Qoam ut obsequatur gnato. So. Quapropter? Si. Rogas? 

Mala mena, malus animus: qnem quidem ego si sensero ! 

Sed quid opus est verbis ? Sin eveniaty quod volo, 

In Pamphilo ut nihil sit morae» restat Chremes^ 

Qui mihi exorandus est ; et spero confore. 140 

Nunc tuum est officium, has bene ut assimules nuptias : 

Perterrefacias Davum : observes filiom, 

Quid agat, quid cum illo consilii captet. So. Sat est. 



kabtoM: d memp€ vxcreuneiuH: tumeiuLM ut «celfralM Pmm, ri qiuu 
fmdea exeogUevUy ee» totoM effwmdat ; f noMiaM miJki nmu noeere ^tu wm petemU 
deH; fuem ege erede tetie wumi «mMlvnim magie eerte prepter id, vt mihi mcom- 
medetf qmam ut ebaequatmr JUio. So. Qmapropter? Si. Qauru? mmla mume, malnf 
ammns ^me ad id eredemdum me impeUumt : qmem quidem ego ft umeero muie coa«i- 
iitf ebeeetert^ aeerbmimu eum pumiam : eed quid pluribmi verUe apue eet 7 Sim evem 
matf td qmed vole, ut t» Pamphile mmUa eit mura mipHif , reetai Ckremuo plaeamdme^ 
quem eperofacile muexorttturmm, Nume tuum eti offieiuim^ mi hae heme eimmUi/ore 
muptiae; perterrrfaeiae Doviim, ohoerve» qmid faeiaifitiMef qmid coMtiii ctim Davo 



Gov. — ISI Demegat Br. — ISt OMmt» Ita Mbs. et edd. TeterM, qnai Tldiy 
omoea. Fa. o6fiiiil malebat, eoi aMentitor Ooj. Non nale, niii anetorltate 
destitnereatar. ITefl. Fa. contra codd. qoo« et ipse et ego vidimns, mavnlt 
tamen legi ohemut pro conjnnctivo. Nec, qnid intersit, video. fical.— 1B4 
Volao pMii6Kf9af . Scd codd. nof trt, praeter Hel. et pedibme. Copula orolisa 
fortior evadit oratio. Vidit Bent. BolA.— 1S5 Faetmrumf muigiey id adeo mUA 
Br.— ISS aime Br. 8me u» Ooelf. 1. Q. t»io he Pamphite, «I ntAil f il moret ; 
reet. C. Br.^141 iSimMiff Oaelf. 3.*-144 Vlct. fegtior. Perlet. Slc Br. nbi 

NOTJE 



1S5 Magie id otfco] * Adeo' pro, 
certe, oine dnbio. Virgil. i. Oeorg. 
* Mnltnm adco raslrif glebas qui 
frangit inertof .' Sflspe f nmitor pro, 
qooqoey maxlme apnd Plaotnm. Sol>* 
jectnni poft * atqne' aoget significa- 
tionem. Clcero pro Cloentio : * De 
foro atqne adeo de civitate f nbiatof 
esL' Apnd Comicof tfepe cf t parti- 
cnla omativa, sen expletiva, nihil ad 
seiunm conferens , sed vel ad f ermo- 
nts omatnmy vel ad metrom ez* 



plendnm adhlbita. Terentinf infra: 
' Propera adeo pnernm tollere hinc 
ajanoa.' 

1B7 Qofm faidm ego ei aemeero] 
£st comminatio per rcticentiam, sive 
kewn^eneu. Convenit irato hB>c fi- 
gnra. Idem Terentins in Eon. Act. 
V. Sc. 5. ' Ego te forcifer I si vivo ; 
sed istod, qolcqnid est, primnm ex- 
pedi.' Snbintelligendnm, pnniam, ul- 
ciflcar, vel qnid simile. 



388 P. TBRBNTII AFRI 

Curabo» Eamas jam iranc intro. Si. I pne ; seqaar. 

«opiat. So. SaiU ««I. Cmr§b0 M| qum tmki impen$m Numj^m inir^emmm 
MMM. Si. Pracede, aequar. 



ooUt Broi»: 'Sic etUm alii codd. Edlt «Cfnor, quae 1. est u correctoris 
■ina ia Ms/ 



ACTUS I. SCENA IL 



SIMO. DAVUS. 

Si. NoN dabium est qaia uxorem nolit filias : 
Ita Davam modo timere sensi, nbi nuptias 
Futaras esse audivit Sed ipse exit foras. 
Da. Mirabaiy boc si sic abiret: et heri semper lenitas 
Verebar qaorsam eraderet. 5 

Qai» postqaam aadierat non datam iri filio axorem suo, 
Nunquam cuiquam nostrum yerbum fecit, neque id aegre 

tulit. 
Si. At nunc faciet; neque, ut opinor, sine tuo magno 

malo. 
Da. Id voluit» nos sic nec opinantes duci falso gaudio, 

Si. Non dubium eH mki^ qwm JUku negei u uxmtm dncterMM; udeo Duxum 
modo iimere aeiui, uU UMpiiae /uiurmi eem midivii. Sed ipm exU ferue, Da. Mi' 
rabar ft hac furi timuluiio de uMpiiit eiue emua excogiiuiaf et pre nikUe feret; 
uerebarque, quem kaberet exUum eontinua ^ue et inueitata lemitm: qui^ pooiquam 
audierat non datum iri fiio euo uxorem fiUam Ckremetief nunquam ulU eenorum 
vel terbum dixit de hac re, neque id mgreferre vieue eet : kanc JUH eeilieet rejee- 
tumeuu Si. At nuuc dieei tibi ; faeiet neque id, opinor, eine tuo nmgno wmlo. 
Da. Senteutia tjuefuit^ noe nihU euepieaedmfeiUo duceregimdio per kmne lenitatem 



»»<»^>^^»<»<*»»»» 



1 Qaatnor hi versif& in quibusdam Mti. etiam In Donato mana exarato, 
Scenam ii. constitnunt. Weet. Vro JUiue, Pampkitue Onelf. 9. et mtfiut.— 9 Ut 
pro ubi 1. — 4. Priores tres a praecedd. vii. non dinungit Both. at bic nonun 
incipit dialogum. Dialognm dico» nam non illc nas Fabnlas per nctns et 
scenas dividit. Par. coojunctim emper-lenitae, Assentior Ouyeto, ait West. 
hypben non agnoscenti iu bis verbis. Hicy aiunt R.D. 'semper' rectius 
jnngitur cnm ' verebar.' — 6 Sic dividit Bothias : V. q, efmderet : qui,poetquam 

NOT/E 

4 3/tra6ar] Davus, postqnam de bns exiens haec ieenm netnens lo- 
Sosia futuras nnptias andivit, sedi- quitur. 



ANOJirilS AGT. I. SC. II. 



280 



Sperantes jam, amoto metu ; interea oscitantes opprimi ; 10 
Ne esset spatiam cogitandi ad disturbandas nuptias. 
AstQte! Si. Carnufex, que k>quitar! Da. Herus est, 

neque provideram. 
Si. Daye. Da. Hem> quid est? Si. Ebodum ad me. 

Da. Quid hicvolt? Si. Quidais? Da. Qua de 

le? Si. Rogas? 
Meam gnatam romor est amare. Da. Id popolos curat, 

scilicet ! 



imoUiamf «I amoto metu mijrftarmii, Itene tpermiest ei deeideniei imeurieut nm 
frtevenire, ne 110611 uUnm temporie «pa/rtim euei cofiiandi aHquidf ad dieiurbtndmi 
nupiiae, Aetuie/ Si. Camifexqute lotiuitur? Da. Herui eei, nequeanimad^ 
vertenniu Si. Daee, Da. Jfm, quid eeit Si. Ekodum ad me. Oa. QkM 
kieuuUJ 81. Quiimil Da. Qua de re qmerii? Si. Ragmi? quaoi neeeiat. 
JRuwmr eei fiSmm meum amare, 0A. Quaei vero ea eura vulgue ioHeitei, Si. 



jtHo, Uxorem non dari wo, Nunq, tfc, — 10 Integniin hanc ▼er.Mim, 
ut ootbum, rejicit Ony. hand cogitanii, non cohsrere ita, qoae seqountnr, Ne 
emei tpaiiam eogitandi ad diiiurbandui nuptiat. Sane enim, si opprimerentnr 
aecof iiMuitct Pampbilns et Davnn, oiMie ipaKnM eegiiandi eadem opera illit 
adioieretar. Distinxi autem, Speranieijamjaaioto meim; contra ac volgo fit. 
Valfo ita : Speraniei, jam amoto metu. Sed Biinaa apte. Weei. Alii inier 
oac. Atqoe ita Pall. omnet : neque aliter Tidetar in omn. codd. 1011 legissc 
Fa. laudatqae Fr. Hare. Ita et £A. Jd. im Add, Sperantee, jam am, Br. 
l^peramSf iam, am. Both. Jnier Qaelf. 9. * Lege tnl«rea. Nam tii<«p repug- 
nat aelioribaa codd. oooet mctro, et turbat aensnm propterea, qaod prster 
Pavofls et Panpliilum Bon erant tiiin alii, qni oscitarent.' Beni. — 11 Utne 
m.^ Msii. qnidam Ne eu. West. T^ Ut requirlt iambicas. Jd. ta Add. Ui 
ne ▼nit et Bent Neaue eem ep. Botb. qiii notat : ' B^^ecte Nee «mt.*— 12 Qni* 
<Um Mss. Libri et editi, prettideram. Sic et Ms. Donati. Weet. Jhrovideram] 
H. e. porro videram ; babent et Facrni libri' omnes, ct nostri, nno excepto, 
qui legit prmmderam. Bent.— 13 Hunc in dnos vss. dividit Br. secundnm ab 

* Hic volt' iocipiens: sed versanro nnmeros in Br. non mntat Brnns. 

* PaU. al. agie; al. cum gl. dicii: sed aii et agii iu Tereot. conNsd. centies 

SOTJE 



19 OicJtefes] Oscitare, sive osci- 
tmriy est hiare, oe aperire. Oscitatio 
negltgenttam argnlt. 

Opprimi] PrsBveniri, occnpari. Vi- 
detnr translatnn esse ab sBdificiis 
rutna incantos opprimentibos. 

12 Aiiuie] Hoc gesta et agitatione 
capitis Davos dixit. 

IS Ekoduml Est interjectio ad se 
Tocantis, interdam admirantis, ut in- 

«% ■ ■ < «r j^t ' 



fra : * Eho, an tnte intellexlsti hoe 
assimnlarier?' 

14 Jd popului eurai,icHicet} £xpul- 
sio ironica, qua eladit Davus dictnm 
Siroonis, ita colligens: Id popnlus 
non cnrat. Ironia est Tropus, qno 
intelligitnr contrarinm ejus, qaod di* 
citur, ab €tpm, qaod est, dlco ; node 
^(pvr dissimulator, qoi aliter dicit, 
ac sentit. 



Delph. et Var. Clat. 



Terent. 



290 P* TBRBNTII AFRI- 

Si. Hoccine agis, an Donl Da. Ego vero istac* Si. Sed 

nunc ea me exqnirere, 15 

Iniqni patris est : nam, qood antebac fecit, nihil ad me 

attinet 
Dam tempas ad eam rem talit, sivi> animom nt expleret 

saom: 
Nunc hic dies aliam vitam affert^ alios mores postolat 
Ddiinc postalo^ sive seqaam 'st, te oro> Dave^ at ledeat jam 

in viam. 
Da. Hoc quid sit? Si. Omnes qai amant, graviter sibi 

dari axorem ferant. 20 



^dtfcd jjM fiiiuiiiisi otf My qw a nu dieuHhWf an lum 9 Da. Adnrto, 8r. Sei 
lume mu cunoee tnfinrer», anJUiue amet^ aeveriaris ei dnrioru patrUJmerU, Nam^ 
gnad antehae /ecii, nil mea re/ert, Dmn tempue adoleeeeniieB ammrem permigU, 
aioi ttf OTtinaMi vobiptaiibui aaiiaret, Nune hoe tempue aHam viite rationem affert^ 
a/iof maree poetulat, Dekine poetulOf eive tequum eet, te aroy Have, «< w vto» 
bonm/rugie redeai. Da. Quid hac verba rignijleenty mm intenigo. Si. Ommi, 
qui amicae kabeniy inviti uaeore» aecipiuni a parentibue, Da. Ita aiuMi. 2lMt, a 



^>^^^>^*^^^0*gS0^0>^ 



inter te permntaiitnr.' Perl, — 16 Qiimi. Sant ex Mm. et editionlbns Tetattii, 
in quibnt cst fiitf : et mox, etltneiti. West. — IT Sini. Ita M»t. qntt lectio 
Diomedis aoctoritate probari potett : iib. i. Ltiid. Sed ipse Diomedet prte- 
fert ttvt. Brnnt. Codicet qnidam ap. Lind. pro itvi babent Tetuttam formam 
ftiti, qnae forte a Terentii niann ett. RJ), Sini dat Z. — 18 In lectioDe, hia 
diee, nottri et Faerni consentinnt codd. Sed nnmemt pottnlat, nt pro tuI- 
fari tffertf cnm Cicerone, Epitt. Fam. xii. 85. legatnr drfert, BenL Drfert 
▼ersni exotcnlatur. Astipulatur On. 1. in qno male expnncto gennino Ter- 
bo tupertcriptnm legitnr ▼nlgatum affert, Both. — 19 J. et st pro ttee. Perl. 
— 90 M. Af iror, Jkoc fiitd eit, Leid. 1. addit, netdo, S. ignoroj ted ntramqoe 
diferta mann. Par. ex Ms. Palatino citat, Da. Hoe quid eiiyneeeio. Si. 
Hoe quid eitt dieam, OmMeequt amaut, Olottemata tnnt omnia; qnale et 
illud, qnod in Mt. Argentorat. Tidit Boeclerns: Hoc quid eit, neecia. Si. Si 
mutra» dieam, omnee, Optime omninm elliptin tnppler it Donatns, nisi qnod, 
am-l rov fiurrtf, lecendnm qutero, Possit tamen fortasse interrogative dictom 
este, Hoc quid tit ? pro, Quid dicam hoc esse P Qu» explicandi ratio tl minnt 
placet, pottit abroptut Davi termo Tideri per Simonem continiio narrarc 
pergentem connectendns cnm illit, ' Non, hercle, intelligo.' Certe qaidem 
ejnsmodi loqnendi ratio frequent ett in Comoediit. Uxorem, Qnidain libri 
tcripti et. editi, uxoree. Wett. £A. Da. Aftrer, hoe quid eit, Si. iSi qum* 

NOTiE 

15 Hocdne agict an non"] Alind permiterit, tandem tnb ipsaa noptias 

agere proverbiali fignra ett, aliud co- in filii moret inqnirere. 

gitare, penw aiUeure, 19 iSlive eequum 'tf ] Ironica correc- 

Sed nune ea me rxfMtrtrf, /111*9111 pa- tio : 4waif6f6otats, Qnte tollit id qnod 

trie esfi Ironia eit; tignificat enim dictnm ett, et pro eo, qnod magis 

iiou este iniqui patrit, com tam mnlta idoneum videtnr, reponit. 



ANDRIiE ACT. I. 80. II. 291 

Da. Ita aiant. Si. Tam si qnis magistnun cepit ad eam 
rem improbum, 

Ipsum animum a^otam ad deteriorem partem pleramque 
applicat 

Da. Non hercle intelligo. Si. Non? hem. Da. Non: 

Davos sum, non (Edipas. 
Si. Nempe ergo aperte vis, quse restant, me loqai ? Da. 

Sane quidem. 
Si. Si sensero hodie quicqaam in his te naptiiB . 25 

Fallaciae conari, quo fiant minus : 
Aut yelle in ea re ostendi^ qaam sis callidas : 
Verberibas ceesam te, Dave, in pistrinum dedam asqae 

ad necem ; 

'^iiif »bi wmMU magidrwM ad mnorem, improbumt tpnm anhmm UMdmk Jam 
^gmmaddeteriarem pariem pUrumque appUeai. Da. Per Hereulem, kae. qum 
dwis, m» uUemgo. Si. Nan nUeOigiel Uem. Da. Nan: Datu» tum, iardi 
mgemieeruubu: nou (Ediput Ofnipuatum inierpree. Si. Nempeergo tie aperte 
meloqmi.quareetanimikidieendaf Da, Idcerievelim. 8u 8i eentero te quie- 
quam faHacue hodie conari^ ad hat nuptiat impediendat ; aut veUe im itto eonatu 
tittendere, qumUum tit attutut: virgit verberatum ie in pitirinum, Da»e, coi^idam. 



nt, diMM. £t iU ET. Id. in Add. CcNlici Br. desnnt nomiDa Da. et Si. 
ante Terba, qoc iis in edit. tribaantiir. Atqae codici Donati defaisse sns- 
picator Zennini. Brunt. Post Hoe q. t. Her. baec incolcat : Netcio. Si. 
^ quara», dieam. Omnet, t^c. Oo. 2. Hoe quid tii, ignoro. Botb. Veonstaa 
/ecit nt de illo dabitarem, Hoc quid tit 7 Sciebam enim Quid hoe magi» este 
Terentiannm, qnam Qaid hoc tii? Cnm ergo mibi iam estet locns snspectos, 
et scriptnm postea in aliis exemplaribns adverterim Miror quid hoc tit, jndi- 
caYi Interpretis verba pro Terentianis in contextnm irrepsisse. Gev. Si 




pgi 

aententia. Crediderim igitur, scnpsiise Poetam, /pra aaiimMi, b. e. /psnf, 
idqne a Librariis mntatam in iptum. West.— 2S In R. r^ hem desiderator. 
Xaad.-«26 Aliter hitce, £r.— 27 Ottendi. Ita post Fa. plnres legendum esse 
contendnnt. Ego nollos dnbitem, qnin scripserit Terentius, ottendere, cnm 
qnod qnidam libri scripti et editoram vetustissiatt ita legnnt, tam, quod 
Ijatinius dictum Tidetnr, conari, aut veUe ottendere. West. Unas liber habet 
atiendere, ceteri cnm Faernianis recte legnnt otiendi. Bentleins. Mnr. otten- 
dere ex antiq. lib. PeH. Aui ie videro veUe, ^v. Guelf. 2.-28 FrtiMitiHi Br. 
■bi ootat Bruns : * Edit. ptitrtttiun : recte.' ' Nomen ' Dave' cura hic totum 

VOTM 

23 Hm'] Inteijeetio est irascen- CEdipns solns Sphlngis snigma sol- 

tis aut indignantis. vit, scilicet, quid esset animal mane 

I>«inis snai, non CBdiput'] Allegoria qnadropes, meridie bipes, vesperi tri- 

snmta ab CEdipi et Spbingis fabnla. pes: qnod qnidem homo est. 



P. TBRBNTII APRI 



Eft lege atq«e omine, nt, si te iBde exemerini, ego pio te 

molara. 
Qaid? hoc intoUcxtiD'? annondnm etiam ne hoc quidem? 

Da. Inimo callide : 30 

Ita^ aperte ipsam rem modo locutus, nihil circuitione 

usus es. 
Si. UbiTis facilius passut sim, quam in faac re, me dela- 

dier. 
Da. Bona veiba qnaBso. Si. Iirides? nihil me fiedlis : sed 

dico tibi, 

piooi nm itiuMmalepen^t: m coniHimB, €otfu amfiaOf «l, n te iwde tsBtmtnm , 
ego pre te moiam. ImteUexiUine quid keeettt An noudum ne hoe qmdem intet' 
%f«? Da. Irnmo per/ecte inieUexi : itm ctore rem exfreeoiotif eiMe eirenitiaoe 
verborum, Si. In quaoiM o/m, qtum in koe r«, mc deeipt potine poMtmo <mi. 1>a. 
HeUm% toqinere, qmtm. Si. Irride» 1 niidi m kde$ : oed pr^mmdio me temere u 



in depresiione latitet, nnmeroBior efficitar oratio, si post piMtrinum collore- 
tiir.' Bent, Slcid verbnm collocant Br. Both. Perl. Collocat versiim aliter 
Otielf. S. te, JXto. uoq. ad nee. i n pts(. ded. — SO Quid hoe 1 im. Br. * Sigunm in- 
terrogandiin ed. ante [post] 'Qiiid :' recte/ Brurn. — Sl MM.eireumitione. Limt. 
Lege drcKm itione ob fidem nonnullornm codd. qni babent eireumitione, et 
iaprimia ob naam loi|uendi apiid Plantnm et Noatrum, qni aamper dicont 
eireumirt, Bent. Utroqne modo dicitnr ctmMiire et eiarmare. R. D. Ciremmf. 
dat Both. Loeutuo eo,et niA. Ouelf. 2. — tS Nesclo quomodo, h. 1. non plaeet 
rh oed. Si conjectnran farere fas est, dixerim lileram 8 repctitam ex prsp- 
cedente ' fallis,' D vero ex seqnente dtos, atqne adeo legendnm ease, odico, 
totumque locnm itadistingnendom : irrideof Nikil mefoUio. Sdioo ftM, Ne te- 
wterefoeitt». Dnbinm omne toltit Donatiis ad iii. 8. 15. illa notans : * Hic illnil 
redit : Edico tibi, Ne teinere faoiai.' Weot. Recte vett. nostri oodd. irrides 
sine interrogatione ponont. Illnd antem ood dioo cnm in re tnm gravi nimtt 
sit tepidnm, repenendum ccnaeo edioOf b. e. demMitio. Bent. Sine ialerrog. 



NOTJB 



28 re M ptsfnmfm dedom] Pistn- 
niim locus est pinsendo frumento de- 
sttnatus, nbi molsp trusatiles, dict» 
a trudendo, quss impellebantur a ser« 
vis, qul per conviciuni Asini aodie- 
bant; et molae quoque contemtim 
prssepia. Alise erant versatiles dic- 
tsp, qnae versabantur a jumentis. 

20 Atque omine] £st signnm fiitnri 
•eventns. Plaut. in Casina, Aot. ii. 
Sc. 8. * Nostro omiBe it dies.' Id 



est, anspicato, feiidterqne ; id est, 
Omen est nofttramy non adversario- 
rom. 

Si NikU me /etftt} Id eat, lates. 
Ovid. Eleg. 2. lib. iv. Trist. ' Nos 
procol expulsos commnnin gaadia 
Ikllunt.' Id est, latent. Horat. ' Se- 
getis eerta fides rnese Pulgentem iro- 
perio fertilis Africss Faliit aoHe be- 



ANDRIJS ACT. 1. SC. IH. 908 

Ne temere facias : neqae ta hoc dicas^tibi non praBdictam, 
Cave. 

knc re quicqHam doU con&is, ne^ tu dica» pottea tibi noik fume pradietum ; eave, 
tUfidico, 



***»*#*i*^#^^ 



dant Br. Botb. £t probare videtnr Brnnn. Nil me /alHe: edico tibi 
Botb. Me irrid, Guelf. 8. — 34 Ita Mnreto anctore vulgo nunc edi- 
tar. OUffl ita: mefue iu haud dieae, Qnod praetulerim. Certe neqbc 
summorani Criticornm anctoritate caret, neque aliter legendum Donato 
placoit. Graecissat loCutio, raajoremqne vim liabet, qnam fti simpllciter 
dixisset, nepie dieas, Georg. Fabricius tnter vap^^Kw [s. napikKnros] ftpeclei 
refert, ad neant. iv. S. 7. dicens, esse pemegantium, £t citat Gndius a<f 
Pb»d. 1. 35. £st in uno Leidd. nequehoe tu dices. West. £4. neque haad tu 
dieoB. Ita et ET. Sed £M. an. 1476. neque tu dicas. G. neque tu hoe dicas. 
Id. in Addendis. R. et Y. C. hoe sic dices. Lind. Pro dicas recte V. et tret 
meliores e nostris legnnt dices. Non enim edicit Simo, ne Davus dieat sibi 
non praedictum: ipse Davus jam praemonitus non boc dieett nec dicere aude- 
bit. Ceternm pro lectione V. hoc lege. haud^ ita ut neque haud accipiatur 
negative. Bent, Neque tu haud dicas. Sic Schroieder. Sed hoc tibi codex 
Oldenb. Sinednbiolegend. 0/deii6iirgiciis vel Oldenbnrgensis. [Uberiorem 
hnj. cod. notitiam locique nbi lateat, roibi editori impertire non potuit doctis- 
simos et huminisslmns frater b. auctoris. JSnms.] C. O. Lenzins. Recte C 
diees. Both. GM. hoe tu dices. Perl. Nequi tu hoe dices tibi Br. Hoc r^ 
haad prsefcrt Gov. Continnatar in Goelf. 9. hsec scena seqnenti. Qnod ita 
se babtt in ed. Both. Continaari in qaibosd. libris, etiam Mss. testis est 
West. 

VOT/E 

S4 NequCf tfc. [Neque tu haud dicas dum boc, non, haod. £st enim ordo, 

tilfi flton pradiHum'] Goveanns legit, ct sensas : Neqoe, id est, et ne tn di- 

neque tu hoe^ non, haud, Muretos ila cere possls hoc libi noB prsdictaai, 

ait : Qnicqoid dicat Donatos, legen- en prsedico : cave. 



ACTUS I. SCENA III. 

DAVUS. 

Enimvbro, Dave^ nihil loci 'st segnitiae^ neque socordise» 
Qnantam intellexi modo senis sententiam de nnptiis. 
Qnae^ si non asta providentar^ me aat henim pessom- 
dabant. 

Certe^ Dave, nuUum tempus relictum segmitia, neque soeordia ; qwmium modn 
mMiigarepotui senis Simonis sententiam de nuptiis PamphiH : qua nisi cateemtuir 
asimie, me ami herum Pamphiimm opprimeni ; nee quid agam cerium esi ait4t ; 

NOTiE 

a ilf< «nl herum petsumdabmd] Pes- perdete, et, in eadem significatione, 
aom ire, ett perire: ut pessaoidare pessum prenere, dacta tralatioBeft 



S04 



P. TBRKNTll APRl 



Tf ec quid agam certam *st : Pamphilimiiie adjatem, an aos- 

caltem seni : 
Si illam relinquo, ejas viiad timeo : sin opitalor, hajos 



mmas; 



jam de amore hoc 



Cai verba dare difficile est. 

comperit. 
Me infensas servat, ne qaam faciam in nnptiis fidlaciam : 
Si senserit, perii : aat, si lubitum faerit, caasam ceperit: 
,Qao jure, qaaque injaria praecipitem me in pistrinom 

dabit 



Pmmphibmmi m^jfUem opera niea, «i «mt, ^ki pairi^ 9h9eq9^, Si ilUm reUnqme^ 
iiMeo ne i» viia periemlum incidai: tin opemfrro, timeo m, fmm uumituM eU aiiU 
keru» Simo, qmemfnlUre difficUt eet» Primmm Jmm eomperii ammre Pmmpkilmm: 
iraime me obtervaif %e qmam /aciam faUaeiam ad impediemdnm nnpliaM, Si temMerii 
me idfeeitte, perH ; ami, ti ei UbMeriif camtam eapietf cmr me^ tioejmre^ eiiet ii^n« 



^«#«^^^#^^«« 



4 AdtemiUm Br. nbi notat BniiM : < Edit. amtemU, Llterit ad saperscrip* 
tom •6.* sed oktcaUem ett ▼erbam nallnm/ — 7 Obtervai Br. * Sont ex Mss. 
et editis libris in qaibas t^m non legitar.' Weti. Delent Gaelf. 1. Br. Z. *Fs- 
eiam nupiiit, Ite R. elii, tn nmpiiit,' Lind. * Lectio, m nmpiiitf qaae in doobas 
nostris codd. et editionibas antiqnis plerisnne reperitar, plecet, qoodconve- 
nit loro i. S. S6. et tollit ingratnm homceotelenton, ' faciem,' *faiUciam.' Bent, 
—8 Ut sensas constet, notat Bent. in verbo ' ceperit ' esse finem anteccdeo- 
tis intelligendam : Igitor * perii ' esse pro interjectione, et pro ami ti repo- 
nend. ami fiMM, Aliquid impediti, aiant R. D. in huj. I. constroctione : de 
qno f id. Bent. Si t. pmt / aal, ei L f, c. e, Botb.— Qao jorc, )im^ m- 
Jtiria. Tuentnr banc lect. Leidd. sed et Tr. cnm M. VarisnC ediiiones 
vetastae ; qoanqaam pleraeqne cum Mts. contentinnt. Gny. legebat, Qiis 
jMTf , quaqne it^uria, Malim, ti quid tolicitandum, integrnm locnm ita legere 
etdittingaere: Quo jmre^ qmmce ti^Mna ; pracipUem me in pitirimum dabH, 
Sed et Pritcianut lib. xtiii. ita citat : Qno jmre^ quave ii^uria. Eratmns et 
Ony. mallent abesse me: non intercederem, si per Codd. liceret. Weti. 
Oov. omttit me. Id. in Add. Etti omnet codd. et K bri contentinnt in lectiooe 
▼ulgari, tentut tamen pottnlat, ut Quo rontet in Qaii, et quaqme in qma me, et 
deleat me pott prtecipitem.' Beni. Omnino com Bent. et aliit legendam Qoa 
JurCf qma i^juria, R. D. Qua...oiia: docente Bent.«Vulgo Quojure faa^ae UtfiDia. 
Saltem dedittent Qoa jorr. Both. Plurimi codd. habent nt edidi. Peri, qnl 
eadem dedit cnm Wett. Qmojmref qma tit;. p. wuinpritir. d, Br. Qimi. ^oa 

NOT^ 



re maritima. Argnmento est locnt 
Plaati in Cist. Act. ii. Sc. 1. * Mari- 
timis moribas mecom experitor : ita 
meum frangit amentem Animnm: 
nisi qoia miter non eo pettom, mihl 
nulla abett Perdito pemiciet.' Idem 
Plantot in Anlul. Act. it. 8e. 1. 
'Senmm ratem esse ■maiiti hero 



teqonm censeo; nt toleret, ne pet- 
tom abeat.' In Rndente sine fignra, 
Act. II. Sc. S. Ters. 64. * Nonc eam 
cam naVi scilicet abiTisse petsiun in 
altum.' J. Oul. Veris. lib. iy. c. 4. 
Olossarium : * Pessnmdat : Mf{*«u' 
<Karavorrtf«: demergo, pessomclo.' 
Q«e iore, quV* ti|;aria] Id cot. 



AKDEIA ACT. I. SG. IIK 996 

Ad haoc muiM, hoc Bihi aooedit etiam: hmc Andria, 10 
Sire ista uxor, siTe amica est, graYida e Pamphilo esL 
Andiieqiie eomm est operae pretiiim audaciam : 
Nam inGeptio 'st amentiiim^ haod amanttmn. 
Qoicqoid peperisset, decreTemnt toDere. 
Et fingimt qaandam inter se nnnc fallaciam, 15 

CiTem Atticam esse hanc. Fnit olim qoidam senex, 
Mercator: naYem is finegit apod Androm insolam: 
Is obiit mortem : ibi tom hanc ejectam Chrysidis 
Pafrem recepisse; orbam/ parram : fabnlae! 
Mihi qoidem hercie non fit verisimile ; atqai ipsis commen* 
tnm placet SO 

Sed Mysis ab ea egreditar. At ego hinc me ad foram» at 



iiU ■XTCit, Mue a mn, § Pamfkih grumdm etizHtU freHmm •pexte jMe mm d mm fm 
meiire eeemm mmimemeL ' Nmm em ree imeefiie eei «JiMiieJauii, aoa ojMiiftimi ; qmk* 
^midpeperiaeeif eiae: wmeemimmi eeeefeemmmm^ deeremenmt edmfmre ; etjbigmd mmm 
imier ee fmmmdmm/eBmeimm^ dieiMei iilmm Giycerimm eieem eem AHiemau FmUeOm 
pmdmm eemex mieremimr : ts, mmxe frmet^i^ iemipeeiete md Amdrmm imndmm ^feetma 
eti. U rtfa deeeeeU: ihi tmmc meirem Cknfeidie mimmt Gl^eerimm^ ^f^^ ^ 
lilfat, fmremie erbmm ta iMm tmielmm reeepieae. Febmlee A«c miiil. AfiM qmidem^ 
per Hereelem^ memfit veriehmiie: vermmtmmiem koe ipeie eemmemtmm ptmeei. Sed 
Mym e demm Ckryeidie egredUmr: mi ego hime mdformm me cee^ero. Pmmipkiimm 



<»>^>^^i^^»»>*»»^>»^ 



me V0. pr. ta Both.— 10 Edit. Zeanii meeidit, forte operarnm errore. BniM» 
Sic Oaelf. 2. omitso etimm,— II Jan. Onllelmias enmqae ■ecutus T. Feber 
lefont : iSi tfta. Scilicet, nt metro consaUnt, Latinitati minas consnlant, 
Weet. 8i Tult et Bent. et probant Both. et R. D»— IS Oa. 1. Niraifas kmc 
iMc, mm. eet, mom mmt. S. Nmm imc. km «m. eet, kmmd om. Both. Imc. km 
Oaelf. S.— 15 Nmm post ' fing.' Ouelf. i.— 16 Volnit Bent. oKm kimc: 
acciplant Both. Perl.—IT ^eriM Ooelf. 8.— 10 FabmieB emni id.— SO At^ite. 
Qnidaro llbri scripti : iiffiit; sed edltam lect. retinet Donatns. Itiid. Tolle 
iitod kerde^ qaod et Tersam et sententiam onerat. Atane pro Miki repone 
Mij et pro aiqmeniue antecedenlis particulsB * qaidem* reqniritat. Bent. 
Atqme hic ponitor pro, et tamen, et ¥eraro. R. D. At Bent. bene cnm Ony. pro 
«l^tie Tnlg. Peri. Atque dant Br. Z. ilft qeidem «oii fii veritimile : mt ipne 
Both. qni monet qmdem in A omitti. HerOe omlttit Perl. quod notat ••'•>" 
Gnelf. 9.— 91. 22 8ic legit Both. ill «fo JUii« im ad formm Vt Pmmpkiimm 

NOT« 

qnocamqne modo; slve aliqaojure, noscere, sasclpere, edncare. Infan- 

sif e allqna injurla. tes olim, slmnl ac nati erant, hnmi 

12 Eet opercB pretimm] Rera signifl- deponebantnr. Ab humo vero tolle- 

cat factoy vel audltUy vel memorato bantar, et io slnum reclplebantnr. 

dignam. Qni non toUebantur, pro abdicatis et 

14 Deereverunt toUer$] Id cst, ag- projectitils habebantur. 



896 P. TBRBNTli AFRI 

Conveniam Pamphiluin^ ne de bac re pater impnideiitem 
opprimat. 

odtfro atque alloquar, ne paier ei h^jiu rei ignaro euperteniai. 



eonveniamf ne paler opfrimat, JmpmdenUf Guelf. 1« ffe paL de Hac impmden' 
ter opp, oroilteni re, Diii dos fidlitPerl. 



ACTUS I. SCENA IV. 



MYSIS. 

AuDivi, Arcbilifl, jamdudum ; Lesbiam addaci jubes. 
Sane pol illa temalenta 'st malier et temeraria : 
Veo satis digna, cai committas primo partu moliereiiL 
Tamen eam addacam. Importunitatem spectate anicute ; 
Quia compotrix ejas est. Di, date facultatem, obsecro, 5 

Andinif o ArehilU»! qua prmdpi»* Jamdudum Leebiam obgtetri^em addmi 
jube». Sanej per PoUueem, muUer iUa ealde vinMa esf et iemerarim : nee eati» 
idcmea eei^ cui commUtere debea» fim/tcrem |»*tfno fMirlii, qui periculoeu» e»t : ia- 
men eam adducam» Speetate importumitaiem h^ju» anieulm. ArckUU» adeo m- 
»iatf ui Leebia quam cUo adducaiur : quia cum ea compdare aolet» Dtt, daief 



^0 ^^^ 0^0 ^00^ 



1 jlrcAtiw. Seeutm sniD anetoritatem Faerni, per nnicnm I scnbendam 
pra?eipientiSy ex Mst. qnanqnam non omnibns. Snnt enira, ubi h»c litera gemi- 
natnr. Xef6iaiii odiMsijube», Ooveanflm, dum nimii religiose vertus Terentia- 
Dot ad metri normam reduoere conaretur, Latinitatem perdidisse, legendo^ 
^niMi hiAMm ndduci jube», merito pott Mnretum queritur Sanctins Minerr* 
111. 14. Fabrini jnngit, ioiiidMiiaai LefftiaM odd, We>t. Etsi ia omnibHS 
codd. et Faernianis et nostris legitnr Arehiii», tamen ob analogiam Tbesty* 
lls, Pbidyiis, Erotylis, hic anoqve rescribeiircAy/is. Atqne pro pneterito sen- 
sns postulat AudiOf nt inf. Hec. iii. 2. 1. Bent. Joaidndiun dicitnr de tempore 
non loDge pniterito in Enn. ir, 0. 5. ' Ego jamdudum hic adsnm.' Cic de 
Amicit. c. 9S. ' Ea, qoam jamdndum tractamns, stabilitan amicitise.' A. D. 
Bent. omnino sequnntnr Both. et Perl. iirdkitfis Z. Non distingnit Br. 
post Ar^, — 3 M. Don agnoscit iila, Gny. not, aane legit. We»i> — 4 Con* 
teztns jubet illnd adducam mntari in adduci / ut sit repetitio antecedentis 
'fLeKbiam addnci jnbes/ cnm indignatione. Beni, Adducam tnentnr R. D. 
et Peri. qni oddnct non recte conjectum putat. — 6 Obeecro omittit Br. — 

NOTiE 

2 Pol] Per PoUocem : Adepol, hercole, me Hercnles jnvet. 

per aedem PoUncis: ^castor, per Temuienta'} Id est, Yino dedlta, a 

sedem Castoris : Mecastor, me Castor Temeto, ? ino prisca Ungnn. Oelliiis 

juvet : Hercle, per Hercnlem : Me* lib. x. cap. 2S. 



ANDRI^ AGT. I. SC. V. 207 

Huic parinndi^ atque illi in aliis potias peecandi locnm. 
Sed qoidnam Paniphilam exanimatom yideo ? vereor quid 

siet. 
Opperiar, at sciam nanc^ qaidnam hsc tatba tristiti» 

afferat. 

^tcor^ vireM Glycerio ad feUdier pariendumf aique ohaietriei Leebia iMduMriam 
•ppmimam m edneendo pariu : nt in dlf t« mMHeribu» nddevandiM patiu» erret. Sed 
fudnam videa PampkiUun exanimaium 7 Vereor quid hoc sU> Expectabo, ui eciamf 
fttdnam tritiiiia heec periurbaiio iUi afferai. 



^ ^»^^^»^^.»^^^^ 



8 In M. non legitnr nanii;. Tr. mmc ^uidni corrupte. Donatns legitmiai qmdMom, 
dicitqae : Comicom est, etTerentianum. [Sic inf. Ii. 1. 25. »ed £T. et £M. 
eeiam quidnam, West. in Add.] Vere illud. Atque ita recentuit Heinuus. 
Nume oallam f im habero qnis non videt ? Ita tamen et Bodi. 9¥e§i, Pro mmcy 
fuidmmi Dooatns et nnns cod. legit num quidnam^ recte. Deinde, cnm non* 
dum turbam Mytit vidiatet nllaro, cetera restitne ita, heec iurbm trieiiiia. 
Bent. qncm seqttitnr Both. JVam findiMm accipiunt R. D. Turbm triatiii^ 
accipit Perl. et bene transmtttalas haa terminationes censet. 



ACTUS I. SCENA V. 

PAMPHILUS. MYSJS. 

Pa. HoGciNB^st hamanam factam ant inceptam! hoc* 

cine^st officiam patris ! 
My. Qaid illudiest? Pa. Proh Deam atque hominum 

fidem ! quid est, si n6n haec contumelia 'st ? 

Pa. An hae fadum^ aui ineepium conira fiUnan^ temamtm eetl anhae effiaua^ 
ed pairiet Mt. Qaid iilud eH? Pa. Deoe hmniMetque tedorl ei hae eon* 



« #^^^«^^^#^ 



1 Ob lect a Donato indicatami et sensus elegantiam lege, HocHne nt 
fmctu hamaKum aui ineepiu 7 Bent. Al. factur-ineepiu^ male. Perl Hoccme 
faetmm e»th.auti. hoedMe aff. patrie wuU Gov.— 2 Leidd.quatuor : Qaid eet, m 
Atfc non contumetia *»t 7 Atque ita rccentloret edidenint. M.jaitf «I, * had 
caatnmeiia non e»i 7 quomodo et ▼etustissiroi impressornm codicum exbibent. 
Et testatur Pareus, ita e»%e in uno Pall. Si legas» ut est in M. nietnim qni- 
dem laboral» sed sensns erit ip^mdrepo», q. d. Quid est contnmelia, si 
hcc contoraelia non est ? Leidd. unus : Quid tliiid e»l 7 ProhDeumfldem, quid 9 
st hac non coniumelia e»t7 West. Mor. toUit /d«ii. ^T.et EM. Drtim 
jfidem atqme ik<»iim«m. O. Pro Deum fidem, quid e»t. Id. in Add. lilnd «IffM 
Aomaiam a codice prlmarin not» abest, nec in codd. alils cartmn bnbet 
locnm. Pele Igltur, prKsertiai co» ita in versu 11. oriatur ImireBtBtu». 



296 P. TBRBNTII APRI 

Uxorem decrerat dare sese mihi hodie : nonne oportnit 
PrsDScisse me ante? nonne prius commnnicatum oportuit? 
M Y. Miseram me ! quod verbum audio ? 5 

Pa. Qnid Chremes ? qni denegarat se commissorum mihi 
Gnatam suam uxorem ; id mntavit» quia me immutatum 

videt ? 
Itane obstinate operam dat, ut me a Glycerio miserum 

abstrahat ? 
Quod si fit, pereo funditus. 
Adeon' hominem esse invenustum^ aut infelicem quenquam, 

ut ego sum ! 10 

hmaia mm eif, quid deinde nomine eontmmdim appeUmidMm erU? Si pdter e^m- 
atiiner9t miki dare hodie uxorem, namne ante de hme re eertior fieri debii? Netme 
eoneUium et delibentiamem particijmref My. Mieeram me^ ^mod verhum emdio f 
Pa. QiimI de Ckremete dicamf qui denegaeeni ee datwrumjtiiam euam in uxaremf 
Jdutamt aenientiamf quia me mtimiiii immutavieee imi^iigit ; itane ohetinaie l«- 
horat, ut me miaerum a Glffeerio mhetrohat f Quod ei flt, pereo prortu». Adeome 
fmiMqiuam homimm wvtnw eet Vemeri et Fortumte, mt egowuml Prok Demm aifme 



^^^^^*4 



Porro hoe h«bet CCC. et DonatoB. Recte. Bemt, Recte Bent. hoc edidit pro 
▼alg. heec. R. D. Proh Demmfldem / qmid, ei hoc nm, comimmeHa eet 7 Both. qai 
Dotat : ' Legitnr Tolgo quid eet, «t, Ifc. nameria durioribus, ut vix dubitem ett 
profectnm esse a nescio qno sciolo.* Proh Demm fldem, quid eet? ai hoc «•■ 
contmauHa *et Perl. ' Bent. uique hominum abesie ait a codice primariaB 
nots. Abest etiam a Br. £n igitur qnalis ille sit.' Brmne, Si hetc mian eti- 
amBr. Ftrimnonhabere unnmfetustnm exemplar,nec«f9ic« hondnmm habere 
alternm monet Gov. — S Mar. et Fa. reperenint in Mss. quibnsdam deerevU. 
Probat T. Faber, explicans de secundo Simonis consilio repentinarnm nup- 
tiarnm. Weet. G. £A. et ET. cum EM. deerevU: qnod probat F.F. id.im 
Add. Decrerat, anctorc Faemo, habet liber Victorianus ; alii fere omnes, et 
Donatus, decreterot ; paucissimi iiqae recentissimi, decrevUt Dno tantum ex 
nostris decrent; alii magno nnmero decrerut. Bent. Mi pro mihi Both. Perl. 
Uxorem eeee decreterat dare mihi Br. Dure in aliqnibns codd. non legitor : neoue 
carmen postulat, et iratns snpprimere multa solet.' Goo.^ Aniea Goelf. 2. 
etoMiiin.fsseop. — 6 Denegaoerat vnlt Gov. et sic scriptnm reperisse testa- 
tnr. — 7 Qiiia. AL faoiitam. Lind. Qitia, pro vulgari 900111001, comprobatur 
auctoritate codd. Malim 'mntavit' accipi absolnte, nt snpra, t. 1. 13. et 
id rontari in is, nt oppositio vennstior efficiatur. Bent. qnem seqnitnr Botfa. 
Qoootaoi Br. — 8 Pro Itane rescribe Ita, Bcnt. qnero seqoitnr Peri. qvi 
eodem Beot prseennte edidit dat op. CoUocat Gnelf. 2. mt me mts. — 10 Vt 

NOTiE 

i Jlfi#«ra» ow/ qiuod ufhmm ontfio] freqnenter jtciebaty Tenastns, id est» 

Andito oxoris nominei ex terretnr fortnnatns habebatnr; contra inTe« 

Mysis. nnstttSy id est, infortnnatns. Alii ve- 

10 iaecnKslimi] Veons in talornm nustnm eum dicnnt, cajus genitune 

jaetn invoeabatory et, qni Venerem domioa sit Veons ; maximo si faerit 



ANDRm ACT. K 8C. V. 299 

Proh Deimij atqne homioiini fidem ! 

NqIIod' ego Chiemetis pacto aiBnitatem effiigere potero ? 

Qaot modis contemtus^ spretus ? facta, transacta omnia. 

Hem! 
Repadiatns repetor. Quamobrem? nisi si id est, quod 

suspicor. 
Aliquid monstri alunt: ea quoniam nemini obtrudi po- 

test^ 15 

Itur ad me« My. Oratio hasc me miseram exanimavit 

metu. 
Pa. Nam quid ego nunc dicam de patre? ah ! 
Tantamne rem tam negligenter agere ? praeteriens modo 
Mihi apud forum, Uxor tibi ducenda 'st^ Pamphile^ hodie, 

ioquit^ para ; 

kminnmjldem ! NMme tge poeto e/Uere potero^ ni Chremee miki ajfhiu e$ toeer 
mom nt ? Quot modiM deepeetm et epretui ab iiU fui? Faeta et trantaela otnnit^im 
cemtrakemdit 'nuptiit ; poetea repndiatut tnm. Hem repndiatnt repetor, Qnam» 
obrem 7 eantam igmoro, min forte iilnd Cfl, qued tnepieor: iissitnim ChremetitJUia 
deformit etty et numttro timUit, . Ea quomittm ab onmihnt retpnitnrf qnamtnmvie 
tetpiMt obUUaf ad me recurrUnr, My. Oratio hcse me ndteram examimant nuin, 
Pa. Nam quid ego mnne dieam de paire? Ahf tamtime momemti rem^ nt tnmt 
muptiee^ tam megUgemter trameigere potuit ? Ipte praterient modo m foro, Panu 
phile, imquit, nxer tibi dneenda eet kodie, Ad id para te, Abi donmm, Sic to^ 



egotnm, qnemq. Both. — 11 Proh Demmatqine honummmftdem I Hcc in noiinollif 
Mii». cotttliiao •objiiiigiintar illis ▼erso 8. Vtmea Gljfeerio mitemm abttrahat. 
H«c notot Perl. ad abttrahat? in vs. 8. ' Sottulit Bont. interrogfitioneiii, 
Drobatam mnltis, at melins procedat sententia. Recte. H. I. seqnilnr ap. 
Par. versns 11. qnem is ita collocatnm in Pall. reperisse aifirmmt.' ^ Hio 
versns non post octavnro est coHocandns ob codd. novicios ; antiqnl snnt 
andiendi.' Bemi.-^12 Nnllo ego paeto Chremie Yolt Qow, oui postremnm ver- 
bnm sic scriptnm in codice reperit. — 14 Qnidam llbo. script. et editl 
mimid ett. Magis Comicnm Tidetnr ntsi «. West. KT. nitiid ett. Id. 
in Add. — 16 Ea, qrnmiam Br. Notat Bmns : * Edd. non distinc nont 

Sost ' ea :' male : nam ' ea' ablat. casns est, et eonstmttnr cnm ' uor.' ' 
nb Tarietate lectlools Onelf. 1. monet Perlet esse in illo Ms. et post 
' alnnt:' et snb var. I. Gnelf. S. esse in illo et ea^l6 Snnt ex Mts* et 
editis, In qnibns examimat legitnr. Weet. linm reperlt scriptnm in codiee 
Oovennns.— 17 Deleatnr smw cnm codd. fide, tnm metri caoss, Nam 
' qnid' snb ictn stare debet. Beni. Nam qnid ego mme de paire? K«fc Botb. 
qni noUt dieam esse a floesatore. DieamnMne Perl. Nnne om\ii\i hr,^ 
18 Omitte ne enm cod. regio. Bnl.-'19 Mi dat Perl. et noUt : * Pro Mihi 
Ynlg. Bent. nblqne loeorui Jfi.' Hme mooet Wcst» * Hedk, Mooceplt 

NOTA 

in Oeminis, ant in prosperoo Joiris et Virgliie iofelU 9m pcrbibebttor. 
radiotineiderit: at in LeoBCy Ariets^ 



300 P. TBRBYlTll APRI 

Abi domum. Id mihi visuB est dicere : Abi cito, et sus- 

pende te. 20 

Obstupai. Censen' ullnm me yerbum potuisse proloqui ? 
Aut ullam causam, ineptam saltem, falsam, iniquam ? ob- 

mutui. 
Quod si ego rescissem id prius ; quid facerem, ri qnis nonc 

me roget 7 
Aliquid facerem, ut hoc ne facerem. Sed nunc quid primum 

exequar? 
Tot me impediunt curas, quce meum animum divorse tra- 

hunt : 35 

Amor, misericordia hujus, nuptiamm solicitudo : 

fMM, id mki vtitti mmidare, AH «ifo, et nupmie te, Ad Atfc verha obttmprfiaC' 
tmt tum, PmtMne me mUtm verimm freferre potuieee^ md ulUm «EciCMfioMM, 
Ueei ineptmm, JktilMM, et it^tutmm ? Mutm repetete /metmt emm, Qmtd et fnt 
Mific m mu qtuermt^ ^kM fe/eerem^ •! ege mI prenemaiiuem ? retpemdekm : AHqmtd 
/meerew^t m id /meerem: dmeerem mmmrett, vkkrer^ etmtemtire jmtttm pm^ 
trit* Sed mnw pnd prummm «nefst deket f Tei mu imtpedimmi emrm, fM» ead" 
■NMi fnfiiiii «•iirViWiK «11 pmrtet vmrtmt f eummr^ mwttrtttirmtm viycfni| wtntmmm^ 



vim hnjiii vocis Gny. expnngeiis rl eito, qaod est in versn seq. et rescribens: 
Abi dwmmm, Id miki mitut ett dicere: mbi dtmumi et tmtpemde teJ — SO Ac tutp. 
Ita duo On. Volg. et, Both. Ac Br. et Giielf. S. £t hoc et illnd delet Gov. 
— ^SI Adrinnns Barlaadns legebnt, ObttipmL ACqne itii est in nno Leidd. 
Ulmmqne enim dicitur, * obstnpesco * et * obstlpetco.' 8ed ct Pnr. ObtH- 
pui edidit ex Ms. Weti. ObtApuL Al. o6«rnpnt. Lind. OMfjmt hnbent, 
nnctore F«erno« Vatirnniis, Decnrtatns, nlibi Bembinns, et npnd Virgtlinm 
nntiqaiftsiBtts Jiber Komaniis. Bemt. Obtiip. Br« Z. el Botb. Cemttnt' me 
verb. pai, mU. pr. Br. PerL UU. verb. nte Both. Sed tales VV. DD. variai 
collocationes adeo densantnr, ut eiM omnet nec velhnns nee possimna me* 
roorare.— 29 Rotnndiores flunnt nnmeri, fide Pet. nbi < nnt ' annectis mite* 
cedenti versni, et ' saltem ' ponis ante ' tneptnm.' Bemi. quem seqnitnr 
Pcrl. — ^28. 24 Ezliibni volgatiun distinetiooem ; sed moneoy omnino logen* 
dnm et distingnendnm esse: Qnsd ti egt reteittem tdpfimt: (ftid /uetrtml ti 
fuit mmme we roget; AUfmd /metrem, mikoe me fmterem.) West. Fr. Hnte es» 
pnngitrimme: nnlla nisi metri ratlone doetns. Id. im Add, Qnetf ti tgVf 
4v. Sio edidit Faemns, cMMOntimtibus eodd. vetnatis* At, oe Araes et 
Theses se incnocinne habeant, repone, Qutd «t ego teittem id primtf f«id /mee» 
rftn, ti quit nmme me imitrrtget. Bent« Vulg. togeis sed Eng. HUtrrigeif asti- 
pnlaate metro. Botk. qni sic edidit : <hi«dst «» r. sd prtnt, f . /mttreat, ti f . n. m. 
tnlsrragfl, Ai. /metrem, mih.n> /keeremi.^^Sti mnic. Sic Perlet : Qned st #» «diisfm 
td prins.Mf . /metrem, st f • n. nt« tnlirrvfel; Al. /meertm, nl k. tfe/sceMm, tedt ^ 
Interrogat Br. posi < prius ' et * roget.' Monct Periet legi rYjrtss. in Gnelf. 1. 
S. Vult. Gov. Quod ti ego priui id reteittem^ ifc. Ceterum exequor Br. nisi fallit 
Bmns.— 25 Memu F. F. Weti. im. Add. Adteru Guelf. 1.— 26 Soticiimdo. Ita 
prtBStat legere eom plerisqne Mss. quam toUeitmito, Et videtnr ita legisae 
Doaatns, quia prins, quid seltctlMfs sit, describit, tom, q«id miidfnlae nb tm 



ANPHIiB ACT. I. SU. V. 801 

Tam patris pador, qui me tam leDi passas estanimo osqae 

adhuc, 
Qu» meo cumque animo lubitum 'st, faoere : ein' ego ut 

advorser ? bei mibi ! 
Incertum 'st quid agam. Mv. Misera timeo, iDcertum hoc 

qoorsum accidat. 
Sed nunc peropus est^ ant bunc cum ipsa, aut me aliquid 

de illa advorsum bunc loqui, 80 

Dum in dubio est animus^ paulo momento huc illuc iiti- 

pellitur. 
Pa. Quis bio loquitur? Mysis^salve. My. Osalve»Pam' 

pbile. Pa, Quidagit? My. Bogas? 
Laborat e dolore, atque ex hoc misera solicita 'st die, 

f «a MTgeDTy Mt uxorem aceipUtmf patrU revereniiti, qui mihi tam leniter permitii 
neqne ad hane diem arhitrio meo vtcere. An ego ccmmittam^ ui ei advereer 7 Hei 
wuU ! tmcertum e$t, quid agam, Mt. Miseraf tuneo, quo iendat istudf incertum 
e$t, et ^uem exitum habeat. Sed nunc maxime opus eet^ aut Pamphilum cum ipaa 
Crbfeerw, aut me aliquid de ilta afmd hune loqui. Dum enim animue pendet cfii- 
hiu$, levi impuku jii hane vel iUampartem ducitur. Pa. Qiits Atc loquUur 7 Myme^ 
eahe. Mt. O Mfre, PamphiU, Pa. Ut $e habet Glycerium? Mt. Quarie? 



^>^»^>^s»»^^>^^^^^ 



differat. We$t. SoUcitatio dant Br, Z. Perl. Both.— 27 Leni. V. C. Hberali. 
Lind. Ne totom iliud ' animo ' in Tbesi, plane contra artem, lateat, trans- 
fer^eat' poat *aniaio.' Bent. Assentiuntnr Boili. et Perl. Pro leni GM. 
dulci, Aliier ad Aoc, pro adhue, uotante Er.— 88 Eine Guelf. 1. Ei pro hei 
Br. et Perl. qni ei esse notat io plurim. Mss.— ^ Omnes mei et Faerni 
CQdd.babent /i»c«r<«iM/bc: recte* Deinde quoreum muta io quor»u$f metri 
gratia. JBca^ HocinceriumZ. Quor$u$ Bo\h.—ZO hege peropu '$t. Nostri 
codd. omnes boc ordine, aut aliquid de illa me. Tolle aliquid^ quod et iocert^e 
est «edis, et rcpugnat sensni. Bent. Set p. nune e$t...aut de ip$a me adv. Botb. 
qni ootat : * De ip$a, Sic Gn. l. quod concinnius vnlsata lect de Ula.* Ip$a 
e«t ia Guelf. S. Sed ». *ero|>«sl,...aj(< de illa me adv. Perl. oni oii^iiad post 
* mt' concinne ejicere Bentleiom censet— 31 Fa. testatur, Dooatum cnm 
omnibns libris antiquioribos legere* huc vel iUue: qnomodo et legit Bodl. 
8ed in Donato, nti vulgoeditor, oibil ad b«c verba notatur; sed neque in 
Ms. Hulst. Videtnr autem elegantius Qmitti rh veU West. Cum m dub. V. C. 
Liud. Hue vel iU. Br. Z. Peri.— 32 MifeU? Perl. Botb. Z. < £d. Zeun. 
Mf$i$1 Sed nignum interrogationis mendom esse videtnr typog. Saper- 
acriptnm * o' in codice nnllum dnbium relioquit, quin sermo ad Mysin diriga- 
tor.' Brun$. ' Sign. interrog. oon est meod. typog. Nondum tamen poeni> 
tet seotentise, melius cum Msa. toUi.' Jd. t« ildd. * Aptur. Sic vett. edd. 
et codd. noatri prster A et Gn. 1.' Both. qui ita dedit.->33 Ex hoe misera 
miiciia '$i, Locutio rarior, sed elegaos. Usitatius, solicitos causa alicujus, 

NOT^ 

Sl Pdido momento'] Metaphora a io neutraro parteoi vergit, at incer- 
Initina : cum id* qnod ponderatury tum pendet. 



302 P. T£RE1<TII APftl 

Quia olim in hunc sunt constitutae nnptiae : tam autem hoc 

timety 
Ne deseras se. Pa. Hem, egone istnc conari queam 1 35 
Ego propter me illam decipi miseram sinam? 
Quae mihi sunm animum atque omnem vitam credidit; 
Quam ego animo egregie caram pro uxore habuerim ; 
Bene et pudice ejus doctum atque eductum sinam 
Coactum egestate ingenium immutarier? 40 

Non faciam. My. Haud vereor, si in te solo sit situm : 
Sed vim ut queas ferre. Pa. Adeon' me ignavum putas? 
Adeon' porro ingratum, aut inhumanum^ aut ferum, 
Ut neque me consuetudo» neque amor, neque pudor 
Commoveat, tieque commoneat, ut servem fidem ? 45 



pariM» dolorttet iorpKlw ; el, 91114 oltm ku dUi mqiCtu eantiUuitu eti^dekae w$ 
murim timei ; tum auiem ne deeentM $e. Pa. Hemt ^pne ieiud poatm coitari ? egm 
ilUtm miteram ftropier nu deei^ fatiar? qum mihi affeeiu» «timt mt atque mmiem 
vUam eommieU : quam ege prttier eetera» amimo meo diUetam loco uxoriM kehte* 
rim, Egone ainam tjfu ingenimmj bene ei pudiee tito^irfinit aique edueaium^ egen" 
iate eoaetumt alia tUie raiione ndnu» honetia immutari 7 Son faeiam, Mt. JVo« 
id timeOf si itiud in tua uniut poiettaie otf poeiium ; ted timeo wi vioUniiam paiemi 
imperu pottit tutiinere» Pa. Adeone me puaUianimum puiat ette^ adeone ^na 
nurUorum erga ma imntfiitorem, iiiAiiimmiiiii, autferum : ui ueque me famiUarUaiia 
eot^uneOOf neque «imor, M^iie pMdor impellaiy ei ndmeneai^ ui per t evere m inJUa 



^^^»»»^»^1»^«^»» 



de ilhiao, ex re aliotia. \Jt antem, qnod lentio, dicam, ▼identnr mihi male 
cohftrere ex hoe et Qato, si legas, nt eat io ▼olgatis, ex hoe mitera toHeUa 'ttf 
dum Quia. Qiiare edidi, nti dndnm rerensnit Heinsios, ex hoc mitera teH- 
eiia 'ti ditf Quia, Atqne ita Leidd. omnes, tuni M. et E. V. 1490. aliapqne ▼«- 
tost«. Nisi qood Leidd. nnns repetit, Qtiio olim tit Aimc diem. West. O. diem, 
Quia olim^ tfc, Id. in Add. Sic Br. Z. Perl. Both. DU esse in Gnelf. I. et 
Ito 3. iit dtem monet Perl.— S4 A iiulihc<<r, opinor ex male intellecto coit prae- 
positionis compendio. Boih.^^5 In Tr. legitnr, Egonef hem, egone itiue conari 
queam» Sed prins Egone linea trajecta deletum. Tnm continno, £^ioit' prop* 
ier me. Quod posterios non displicet. Citat etiam ez Ms. Lindenbrogins: 
et reperi in Leidd. omnibns. Weti, — S6 Omnes nostri codd. £^«it' propier. 
Recie; ot versn prspcedente * egone.' Beni, EgonBr, Egou' Both. Perl. 
Deeepi Onelf. ST.—SiB EgregU M. 9Veti, Vnlgo pro auiem, qnod nos repo- 
snimqs, Tegitnr oitimo: sed friget hoc, prsesertim com modo haboeriroia 
* animom.' Both, In Gnelf. 1. iit oaimo. — S9 Nntritnm pro, educatam: 
Glottte rov Br, Litera erasa inter c et t ostendit olim sic in cod. lectum 
fnisse. Brunt, J^vs redundat: Tersni enim officit et fennstati. Goo. — II 
Vereor, R. v^reor. Lind. Pleriqne ez nostris ofrcor, et dno, iit ie tU toU, 
qnam lect. et ordinem prsefero. Beni, Verear Perl. Both.— 4S Nnmeri gra- 
tia repone, Sed nt vim queatferre, Adeone $ne ignavnm puiat? Bent. Seqnon- 
tnr Both. Perl. — 4S Lege, Adeone porro ingraium, iaiktoMiwm, femm ? ne ac- 
centus in repetito Adeou* varietnr ; et Asyndetorum celeritas a rei natnrm 
postulatnr. Beni. Accipit Both. ut et Perl. uisi qood dat Adean\^-AA M. 
maiitiMltido. West.— 45 Neque com, omittit Br. Notat Bmos: ' £dd. add. 



ANDRI^£ ACT. I. SC. V. 803 

My. Unum hoc scio^ hanc meritam esse, ut memor esses 
sai. 

Pa. Memor essem ? o Mysis, Mysis, etiam nunc mihi 

Scripta illa dicta snnt in animo Chrysidis 

De Glycerio : jam ferme moriens me vocat : 

Accessi; vossemotae: nossoli: incipit: 50 

Mi Pamphile, hujus formam atque setatem vides. 

Nec clam te est^ quam illi utrsBque res nunc utiles^ 

Et ad pudicitiam, et ad rem tutandam sient. 

Qnod ego te per hanc dextram oro^ et ingenium tuum, 

erga ittam 7 My. Quid tia/aeturut nescio^ ted ego koe unum acioj hane meriiam 
eue, ui memor emei »ui. Pa. Ut memor eioemf O iUym, Mytie/ etiam nunc 
mihi dicta iUa Chrjftidit impretta tunt tn animo meo de Glycerio, Illa jam morti 
froxima vocavit me ad te, Ego accetti ad eam, Vot tuettitiit, Not toli 
remansimut. Ea ticlincijrit loqui: Mi Pamphile^ hujut formam exUniam et 
ataiem videt; nec te latet quam iUi utraque ret itt^e incommoda tint, et ad con- 
tereandam pudicititm et rem familiarem: propter quod, oro te per hanc tuam deX" 



nequt eam* qan in Ms. snpra lineam alia, nt ▼idetar, roana.* Commmeai neq. 
eommov. Gnelf. 1. — 46 In R. rh hanc dasideratnr. Lind* Hanc abest a me- 
lioribas codd. nec anciilK de domina loqnenti convenit. Deinde 'esse' 
pone ante * meritam/ qui ordo est in Donati Msto. Oxoniensi, ut ' meritam' 
clare possit andiri. Bent, Unum h. tcio ette meritamf ut tit memor tui Both. 
qoi notat: ' Vnlgo ut m. ettet sut, depresso verbo * memor.' C tit: qnod 
reeepi : iiaqne et se(|. versu dedi Memor tim pro vul^. Memor ettem* — 
48 Ut ambigoitas genitivi tollatur, *■ dicta' pone post * animo.' BenJt, Acci- 
pit Botbias. — 60 Ad * Acc' in Glossis tov^ Br. est ' ego:' de qno notat 
Brnns : ' Inseritor tanqoam pars textos.' — 52 M. et Tr. sed et Lugdunenses 
omnes, inviiUt. Unns ita : quam Uli nunc utrteque inutiletj omisso res, quod 
habet Priscianns. Sed «tate Donati etiam utUet lectnm. Unde non dnbi- 
tavi edere, nti recensuit Hetns. JVett. G. £A. £T. £M. quam ilH nunc 
nirigque ret inuiUet. Id. in Add. lUi nune utraque inutilet. Sic ex R. edi- 
fnmy qnod Priscianns in parte agnosctt, apnd quem legimns lib. xiV. ^icam 
t^ nmic utrceque ret inutiUt. Lind. R. boc ordine ponit, quam Uli utraque rei 
nune imUilet. Repone utitet^ et versns est salvus. ^ent. Quam litilet. I. e. 
param ntiles. Saepe adjectiva affirmantia, si * qnam' illis praeponator, qnasi 
interrogandi modo, negandi viin habent ; quod cnm viri docti qoidam non 
aatis caperent, locam interpolarnnt scribendo : quam Uli nunc utraque ret in- 
utiies. R. D. QaaiN itU utrceque ret inutilet Both. qni notat : ' Vnlgo ^iiaifi iUi 
mme utr. inMt, insolite qnldem, et verbo utr, male posito; Seqnimnr A ct C 
et vett edd. Bent. non sine anctoritate librornm ret nwtc uiUet ironice : sed 
oativi aant morientes.' ' C!iHki Do. ironjce. Pall. tmiiiks.* itid. Romanus 
cod.' Perl. Quam iUt nune utr. ret imuiUet Br. Q. t. n. utr. inutUet Z.— 53 Gov. 
et Glar. toUont ad: qnod et abest ab £M. sed^nil obstat versni, modo lega- 
tnr «vlaiidam ad reiR. West. Recte'rem' ante < tntandam' locum obtinet. 
Beni, Ad rem tutandam et ad pudiciiiam tient Both.— 64 Al. et genium tuum. 
lind. Lege, Quod te ego per dexiram hanc oro, et per genium tuum, Duo Pall. 
babent gfntttin, qaod at sententia ipsa flagitat. Deinde p«r repetendnm est 
ante genium^ ut feqaalitas constet. Beni. Quod ego per hanc te deaOeram et 



ao4 



P. TBRBNTII AFRI 



Per taam fidcin, perque hojas solitadinem 55 

Te obtestor, ne abs te hanc segreges, neu deseras : 
Si tc in gmnani fratris dilexi loco, 
Sive bsec te solam semper fecit maximiy 
Sea tibi morigera fait in rebas omnibus. 
Te istivirum do, amicam, tatoremi patrem. 60 

Bona nostra hsDC tibi permitto» et ta» mando fidei. 
Hanc mihi in manam dat ; mors continuo ipsam occupat* 
Accepi : acceptam servabo. My. Ita spero qaidem. 
Pa« Sed car ta abis ab illa 1 My. Obstetricem arcesso. 
Pa. Propera. 



tram el geniMm iwtm ; per tmmjUttwi^ perque kn^ MlitetfiiinB, te ohtedor, iw 
«ftf te luMC eeparee, nwe deeerae, Siieut fratrem gerwumum dUexi^ dre luee ie 
Mlami eemper maximifecit, ceteri» komiMilnu poethnMie ; <tve m mmnbms rebfu ftH 
morem geteit : te i$ti virmn do, amicum, tutorem^ patrem ; bona kxc «offra tibi 
commiHo, et tna commendo Jldei, Ckryii»t kae oratione finita, MtAt Gl$cervam 
iradit in manum. Mareetatimipiamvnadit. Datam accepi. Acceptameerteha. 
My. Itafuturum id apero. Pa. Sed cur akit abiUa? My. Obetetricem accerwa. 



^^ 



isenmm tuum Both. Bentleiom sequitiir Perl. * ViUg. ingeeium: sed Beot. 
Iegen4. docet ^ fntiini.* R. D. — 56 GM. eoiiciiud, Id. in inaric. al. eeHitmd* 
Perl. Ejua pro kejue Ouelf. 1.--58 Pliucali Mtt. legnnt Maxtaiiaii. WesC. 
&ve heec te leg e ex codd. nonnnllis. ' Te ' enim, cam in ictn noo sit, noo 
potest non elidi. Beni. 8ive te hac dat Z. Afoxtimim Onelf. 1. 2.— 61 Per^ 
miito. Quidmm Mss. cowunitto legnnt. Pnestat aatem vnlgatuni, ne idem 
bis dicatur. Weet. £A. et ET. commiito. Id. in Add. Pius est ptrmHto 
4]aam committo. R. D. A, Go. 2. Hel. eommitto^ nt et Llndenbro- 
gianns, ez int. quidem elegantioris Tocts. Boik. Comm. Br. Goelf. 1.— 
62 Ac pro Haiic Both. — 6S Equidem Onelf. 1. * Post fs. 6S. seqnao* 
tur bsec in Guelf. 2. Ntii m«rf adintei hoMC miki memo. Cf. iv. 2. 14.' 
PerL^^i Bodl. Properabis. West. Th aM» versus non patitnr. Et est bre- 
vitas Comica, si absit. [Sic jndicat et Gov.] F. H. landat Bergium, qoi tn 
£d. sua, anni 1674. tres posteriores vss. in duos tetrametros dispescnerit. 
id. in Add, Sic et fecit Boib. qui versnm 64. ad verbnm * andin'/ et versu 
65. scenam terminat. * Verba ^atqne andin?' debent versum antecedentem 
claudere.' Bent. cd es. 65. • Sed cur tu ab iJOai Sic edidit Sandby.' Zean. 

NOTiE 



54 Et ingerdum tuuml Alii, nt et 
Ponatns, legunt genioMU Genins 
Dens est, in cajns totela vivimnsy a 
gignendo dictus, quod statim nos ge- 
nitos suscipiat et toeator. Fnit an* 
tem bic orandi modus, per Geninm 
et dextram, Antiqois usitatus et fa- 
mtiiaris. Horat Epist. 7. lib. i. 
* Qttod te per Geoium, deatramqiie, 
Deosqne Penates, Obsecro et ob* 



testor.' 

56 ffe ahe te kawc eegregee'] Segre- 
gare est, a grege separare. Senteo- 
tia cst: Ne segreges, Id est, repodMo 
tibi jnoetam, nen deseras solam et 
orbam. 

62 Hane miki in manum dot] Id 
est, fit mihi nxor, et nuterfamilios, 
qnsB in mann et viri potestate est. 



ANDRi/E AOT. II. SC. I, 305 

Atque andin'? verbQin iinam cave de nuptiis ; 65 

Ne ad morbum hoc etiam. My. Teneo. 

Pa. Propera. AiffUj oMditne 7 mo«, iit iUi wnm verbum dica$ de intptiU, m ad 
merlmm, ptepier hie^ meleetia ei dtdor aceedai. M Y. Teneo, 



Ea dat Both. Areereo Br. Ubiqae scribend. arceeeo Dotant R. D. — 66 Sfiel 
poBt ' ad morb.' Guelf. S. 



ACTUS 11. SCENA l. 



CHARINUS. BYRRHIA. PAMPHILUS.^ 

Ch. Quid ais, Byrrhia! datume illa Pampbilo hodie nap* 

tum ? By. Sic est. 
Ch. Qai scis? By. Apad foram modo e Davo aadivi. 

Ch. V» misero mihi ! 
Ut animus in spe atque in timore usqae antehac attentos 

fuit; 
Ita,' postquam ademta spes est, lassus, cura confectuSf 

stupet. 
By. Qaa^, aodepol, Charine, quoniam non potest id fieri, 

quod vis, 5 

Ca. Qmd me^ Byrrkia 7 daiwne kbdie Phibameaa nMr Pamfhih 9 Bt. Da- 
tar, Ch. Qaomodo id aei§f By. Modo in /oro id deDanoaudim, Ch. Vm 
mieero miki I ut ammMo in ape ai^ iimore aniea me^ kme aiteniaa fmi ad ke^ 
rei exiimm^ iln, pof^tuiiii tpe$ aMklata eai, Umua, eara exeaua, oMaMguei ei aiupe" 
SaOm» aai, B y. Qamao^ eidepel^ CkariMty qumAam id fteri ^uod via non poieaH, 

t CA. 0. P. OomtnKf. Servaa Br.— 1 In R. rh hedie deest. Lind. Etsi 
lo omoibi» codd. hic ordo verboriiin reperitnr, daiume iUa hodie PampkUo 
mupimmt inetri tainen gratia Fa. recte correxit. Beni. Vulgo datume, 
inetro Impeditiore. Boih, qui edidtt daiur, — 2 In qnibnsdain, de Davo legt- 
tv, IQ aliis ex Dano, rnrsns in aliis a Davo. Plnriini Mss. e Daoo: qnomodo 
et Do. Weai, Pro de X>. recepimns lectionem Donati e />. qnam ipsi 
Faemo placere videmns. Beni. E legcndnm, non de, R. D. De Z. — 
% Anie iae Perl. qni notat RC. omittere oiife.— 4 Laaaua cura, eorf, Br. 

NOT« 

1 Daiume iUa Pamphiio mfji^Mm] coUocare viro virginem. 
Dicitnr ' noptom/ et ' ouptni dare/ 

Delph,eiVar,Cku, Tereni. V 



306 P. TBRBNTII APRI 

Id velis, qaod possit. Ch. Nibil yolo alind^ nisi Pliilu- 

menain. 
By. Ah ! quanto satios est, te id dare operam, qui istam 

amorem ex animo amoveas tao» 
Quam id loqai, qao magis labido firastra incendatar taa ! 
Ch. Facile omnes^ cam Talemas, recta consilia aegrotia 

damus. 
Tu si bic sis, aliter sentias. By. Age, age^ nt lobet Ch. 

Sed Pampbilum 10 

Video : omnia experiri certnm 'st prius quam pereo. By. 

Qnid bic agit ? 
Ch. Ipsnm bunc orabo: buic supplicabo: amorem buic 

narrabo meum. 
Credo, impetrabo, ut aliquot saltem nuptii^ prodat dies. 
Jnterea fiet aliquid, spero. By. Id aliqaid nibil est Ch. 

Byrrbia, 

veUi td fHMl pt$U, Ca. NikU «timd^ futm PMhimimam voh, By. Ak, qmamU 
poHui at, t€ id l«W«rf , nf ishm amarmm Phiimmimm ex miiimo tm quiUf qmam 
ho§ aermumes Aa6tr«, qmibiu eufiditaM tma immtiUter 4^/tmmmetw. Ch. Fmeik 
oMncf , ctmi «ms et mIciUm msiiaM, mtilim praeeftm mgrotie dmmnu. ly, §i mm 
loeo ni, oUter eonHaM^ quam eentie ie emore HM». Bt. Age^ eige^ mi tiki midettm. 
Ch. Sid Pmmpkihm frideo, Decrevi ommia exqidrere «1 mdeiemij mrimeqmmm per» 

Immm^Pmm 



eflm. By. Qmd kie agit ommim exqmieitmrui imprmdene? Ch. tpemm Pmmipki' 
hm orobop kmie euppUeobo; emorem memm vekeeeemtem kmie expoummi, MtimebOf 
credo, ab iUo, mt md eXupeot eeUem diee mmptiee emae dijferat : imterem aHqmid, ut 
epero, aeddet boui, By. Id aUqmid nikU eet. Ch. Bprrkia, fuei tibi midetwf 



* ^#^^^^ * *#^ » 



Lapeue Gnelf. S. Et eonf* 1.— 5 Pro qumaam R« hibet qummda; sie Ikadat 
qnoqae locom Do« ad JEn. v. 704. et sane melius conveoit senftoi, at iofra 
IV. 5. 10. Cetera Fa. emeodavit ita, nonpoteet idjleri, qued vie. Recte. Beni. 
A qmamdo: qood seotentiai magit aptum. Botk. qui cum Perl. id dedit Jd 
omittit Z.— 7 Qoidam Mst. ab a». Weit. DtmoMas £r. Oov. et G. F. Id. in 
Add. Tko omnino sobdititiom est. Pro ontiiio amimveae Donatos monet etiam 
legi eorde tjidae. Qu» lectio perplacet. Deniquey ut ex his dnobus versibus 
uDus tantum efficiatur trochaicus acatalecticus, cum Fa. * By. Ah' inffiiiem 
prsecedentis rejiciendam pnto. Bent. quem ab omni parte seqoirnr Both. — 
10 Sensus postulat cMeof. Bent. Accipit Perl. Semtiree Pal. Amtem post 
< Tn' Gueir. 3. Monet Perl. soUtos esie in 8.— 11 Mss. quidaraet edd. 
vetusts, peream. Prsstat autem lectio vulgata, ntpote certius consiliiim 
perenndi indicans. Weet.—lZ Prodat. Ita Uo. et Non. Marcell. v. * Pro- 
dere.' Ita et pleriqne Mss. Prstor autem ' prodere diem' dicebatur, ciim 
rem differebat. Alii, protrakat* Idem. G. £T. EM. protrakat. Id. in Add. 
Prodat. Go. 1. produemt, ceteri nostri pretrakat, ez int. Botk, Proirakmt 
Gaelf. 1. a. produeat S. Ut per aUqumt Br. nbi notat Brnns : ' Hspc vox [sc. 
prr] erasa est io Ms. et abest editis.' Ceterum monet Perlct : * Par. I. var. 



ANDRIJS AOT. II. SC. I. 807 

Quid tibi videtui ? adeoo' ad eQm ? By. Quidni ? sl nibil 

impetres, 15 

Ut te arbitretar sibi paratnm moechum» si illam duxerit 
Ch. Abin' hinc in malam rem cum snspicione istac, scelus. 
Pa. Chariuum yideo. Salve* Ch. O salve, Pamphile. 
Ad te advenioi spem, salatem, auxilium^ consilinm ex- 

petens. 
Pa. Neqne pol consilii locum habeo> neque auxilii co* 

piam. 20 

Sed istuc quidnam 'st? Ch. Hodie uxorem ducis ? Pa. 

Aiunt. Ch. Pamphile, 
Si id facis, hodie postremum me vides. Pa. Quid ita ? Ch. 

Hei mihi ! 
Vereor dicere. Huic dic quaeso^ Byrrhia. By. Ego dicam. 

Pa. Quid est ? 

AdUHme PampldUml By. Quidnil 9tdtem, ui, H mhn ab eo unpetrtM^ exUHmet 
te Mibi paratum uxorie PkUamena admUerum. Ch. Abi hine ia mahm erueiatum^ 
eeelettef eum euepicume ista, Pa. Charinum video, Salvef Charine. Ch. O 
etdUf PamphUe, Ad te eo^fugio^ epem^ ealutem, auxUium^ eoneitium impetrare 
abe te eupiene. Pa. Ne^ p<dhabeofaeuUatem aliie eoneulendij neaue pateetatem 
amxUimdu Sed iiuidnam eet ietudj Ch. Hodie uxorem dueief Pa. Aiunt, 
Cm. PamphUe, ei hoc /ocu, hodie me ultimum videe m moie, Pa. Quid ita f 
Cb. Hei nuMI nom audeo pne nereeundia dieere, Die, quaeOf hmc, Byrrhia. 



quod tMp.'— 15 Unns cod. e DostrU habet Quid niei? ut nihil impetree; dno, 
Qmd nitil nihU ut impetru. Emenda igitar Quid m? nUul ut impetree. Igitnr 
'ot' signif. etsi, qaamvis. Bent, qaem sequitor PerL Quid ntn nihUin^. 
Br.— 16 Goelf. 1. omittit n6t.~17 AUi in maiam erueem. Weaf. Abin recte 
legant codd. praeter quatuor nostros, nbi est Abi, In V. et Vi. n abrasom 
est Nallns vero nostrnm habetcniceM. Retine rem, Bent. Sonpicor Abim 
aat Abeat lef^end. Er, Abi Br. Crueem Gaelf. 1. 2.-16 Alia orationis ¥ia 
et ▼irtas ent, si post *0 salTo' niajorem feceris interpnnetioDem. Nam 
elata voce pronantiandnm est * Pampliile.' Beni, — ^19 Advenio, Ita Pr. lib. 
xviu. et Mss. plasculi, eosqae secotae edd. vetastae. Valgo veido, West. 
qai notat in Add. venio legere O. £T. £M. Hoc est etiam in Br. * Aoxiliom' 
post * coosil.' poni jubet Bent. Morem faciont Perl. Botb.— SO Mor. et 
F. F. mallent N, p. auxUU L h, n. emuUH e. West. Pro eonm lege eonaUi. 
Nam Veteres oranes in sobstantivis, exeontibas in ^ios' vel Mnm/ Mmp^r 

Senitivos, ut vocativos, *i' simplici efferebant. Sob Aogostl senescenlis 
emom state mutatio genitivommy qualis bodie est, facu est. Deinde Pel« 
et R. babent neque ad auxUiandum eopiam: at £og. netfue ed amUium eoplae» 
Ego legendom esse censco, neque ad auxUium eopUm, Benf. Omnlno sequtm* 
tnr Botb. Perl. qaorum prior notat : ' Vnlgo nemu auxUU eopiam, pessimii. 
A neque ad auxUiandum eopiam. Go. S. eopiam auxim^ qood ferrl oOMai, moflo 
reponeretor auxUi. Sed correctorem sapit transpositlo.' Conimi Mr, it mo« 
oet Brans primo in eo lectnm eeneUiie, Neque ad auxUUmdum eop* Id* cod. • 
21 Ita emud Guelf. 1. O Pamfh, S.—» Mss. qoidam Q. i, ettf W«»t. - M 



306 P. TBRBNTIl APEI 

By. Sponsam hic taam amat Pa. Nn iste band mecttm 

seDtit. Ehodum dic mihi, 
Nom qoidnam ampliiis tibi com illa fuit, Charine ? Ch. 

Ah, Pamphile, 25 

NihiL P A. Qnam vellem I Ch. Nonc te per amicitiam eC 

per amorem obsecro, 
Principio, ut ne dacas. Pa. Dabo eqaidem operam. Ch. 

Sed si id Don potes, 
Aat tibi nopti» h» sant cordi. Pa. Cordi ? Cr. Saltem 

aliqaot dies 
Profer^ dam proficiscor aliqao ; ne yideam. Pa. Aadi nunc 

jam: 
Ego, Charine, neatiquam officium liberi esse hominis pnto, 90 



Bt. Eg9 tftMM. Pa. Qmd ai f By. Hic Chmimu tpt wmrn imm PkUmrne^ 
MM «HMf . Pa. Crrte, vMe « Mtf dtMoiltt. fiMiMi die miJU, Ckatim^ mM- 
miad oliMd ampHMMf fmm amer M cam tik/Ml f €■• Ak, PgMfJrflf, uUui, Pa. 
Qmba veUemfuutei I Ch. iViM< ie per MmdltMi MwlriM ct jmt ■MtrtM mmi 
erga PJUInnaMM o&tnefv, priMO itf ue mm dme a t » Pa. E^^ddem id eomabee /•- 
eere^ ne wtiki eii nxer. Cb. Sed^ ei mem peiee id e/keref mei eikee mrnpHee ex 
Mo pleeeni. Pa. Pltfc«fil ? eeiHeei. Cb. amUem hae aliqmi diae preirmhe^ 
fllif HO m ce^feram^ me ttdeam itfot. Pa. Aadi WMweiam* Ege^ Ckarme^ 



^oN^^^^j^^i^i»^^^ 



Al. dUlio|. K. dieere tek. Die q. Perl. lu dUting. Br. Both.— M Ne Br. 
OloMA cnjut habet : Non« De qno monet Bmnt : * Probet note, tempore 
librerii m non per e scriptam ette ; qnod ad finiendam codlcit «tatem facit.' 
— M Aka Br.— 96 Mst. qnidam ei amamm. West. QwMlMm tfllfM V. C. Ltnd. 
Per delet Both. qni notat : * Vnlg. ei mer mMmn, duris numeria. Per n6est 
C.'^S7 Pro poles, qnod non commodnm efficit aensnm, lege peieei. Paieei 
babent qnoque editt. qutedam vett. et ipse Do. cnm * fieri ' deesse dieat, 
▼idetnr ita lef isse. Bemi. Bent. recte legit poieei. R D. Aecedit Both.— 
i8 Ut yitetnr Homceotelenton, pro ka lege Jidv, nt alibi. Bemi. Hae Benf. 
recte. Atqoe sic persplcne On. 9. Bol*. Aui tiki, Ingerit Par. st ez Mss. 
PerL Saliim Ouelf. 9.-99 PMleiscor. Mss. alii, pradeiecar. Prcstat prins. 
fVeei. Posterins habent Onelf. l. S.— SO JfoMtnts V. C. Alii ih komdmMe nen 
habeut. I«nd. Vnlg. Ege, CAerine, noal. ejf. Hb, ifc, sed affectni convenit, 
metmm hic alind adhiberi. cnmqne seqnens vs. hand dnbie sit iamblcus (nam 
cnr mereai reponatnr, nt Bentleio placet, nnlla cansa), h»c quoqne ad euid. 
normam rellngenda erant. Cetemm scribendnm tue, nt lere obiqne scribi- 
tnr in B C Hel. ne «lif wmi, non neirfifnaM, ant certe elidendum esse ne, nt 
•aapaMtns efficiatnr, non amphimacer, mnlti docent poetarom locL Beik. 

NOTiE 

96 QnemrcKsM] Utessetcansare- hse nuptise roihi Pamphilo displi- 
cnsaudts PhilnmenM In nxorem« cent. 

98 Cordi\ Repetitio irouica. Immo 



ANDRIiE ACT. 11. SC. 1. 309 

Com is nihil promereat, postulare id gratias apponi sibi. 

Noptias effugere ego istas malo, quam tu adipiscier. 

Ch. Reddidisti animum. Pa. Nunc, si quid potes aut tu, 

aut btc Byrrhia, 
Pacite, fingite^ invenite, efficite, qui detur tibi. 
E^o id agam, mihi qui ne detur. Ch. Sat habeo. Pa. Da» 

vum optume 85 

Video. Hujus consQio fretus sum. Ch. At tu hercle haud 

quicquam mihi, 
Nisi ea, qu«B nihil opus sunt scire. Fugin' hinc ? By. Ego 

vero^ ac lubeos. 



me ofiUtuM imgetm hombdi oh opiMW poocere graiiam $Ud kaberi, eum nuUo kane 
efia» p ro me nierii, Ego ietae mtpHai effugere magie «iqno, qaam iu eoM oBeetpii, 
Ch, RureaAi miH oiiurihii tme verbie, Pa. iVwir, ct quid potee, aui kie £yr- 
fida^faeite,fingUe^ iiiecfitif, efidley ui quotie tuodo tUn uxor Pkitumena detar, 
Ego eiudebof ttf ne miki detur. Ch. St^ficit miki auod ai», Pa. Dammt oppor* 
tmm videoj eeiue eemniia eemfida, Ch. At tu herm^ ByrrhiOf multo abeimUie ee 
kme Davo. NikU quiequ am miki dieief niii co, quee eeire me, nem eunt utiUa, An 
neajugi» kiaet Bt. EgoverofugiojaeUbenterquidewt, 



Bmt. diYisifli ne uiiquam, Perl. — Sl Id Mm. qnibDidam est mereatur: iD aliif 

mereai : ninof in ali» promereaiur, Weit Cnm iambicoi hic inter tot tio* 

ciiaicoa non «atii lielle ineedat, lege, mereai, Sic quoqae iegliie videtnr Do. 

BeatL Onmii pri«€r«al Botb. qni i« delet. JfcrM< Perl. exhibet. Prome* 

reat Onelf. B. prmneraaiur 8.— St RMiditii male incipit a pede cretico : cor- 

rife itaqne RedduJtiif prmertim cnm Pet. babeat ReddixOj et nini loqnendi 

poatnlet. Deinde, lii ne elidatnr, emenda iuie, Bent. Omnino leqnitnr 

Botfa. ez parte Perl. qoi retinet IMdidiiN. Notat Bothini : < Noitri etiam 

Mloddieiiy i. e. Reddixti^ literii • et x paiiim confniii.' Aui tu esie in Onelf. 

1. et pro Aie in S. iite monet PerL— S4 Eff. J. ingerit ui. Perl.— S5 Ut ' mihi' 

anb ictnm Teniat, pone f ui miJkt. Bentleini. <fd ne miki, Slc Do. optime 

collocato ' ne.' Botk» BenUeio accedit Perl. qul notat mUd aui eiie in Onelf. 

1. — S6 Bodl. miue, Pneitat antem lect. vnlgata, Hiffiii. Weit. qnl notat in 

Add. * G. cnm EA. cti^iw.' Cidue dant Br. Z. Both. Perl. qui monet : ^ Cu- 

fua. Ita Bent. Par. qinfue antiqne :' et ad vocem * qnicqnam :' * OC. faeie, 

OloMeroa olet.' Sofie poit < mlhi' In Onelf. S.— S7 Forte rectini eeiri. Weit. 

Unos e noitrii, ofue eet, Certe altemtrnm legendnm eit, ant opue eet eeire^ 

aut ofu» «ml fdrt. Poiterini placet. Beui, On. 2. hand male 911« miiiiHi« oaue, 

Botiuoi. Sciri, Ita Bent. Bip. Perl, qoi cnm Both. Id accipit. A Onelf. S. 

absont verba 7<iriii • . . eeire, 

NOT^ 

S4 EffUUe^ qei Aetwr tUi(i\ * Qni' qofe in principio retnlit Byrrhia z 

pro, nt. Plaot. * Valeo, et venio ad ' Ch. Datnrne illa hodie Pamphilo 

minaa valentem^ et melini qni valeat nuptnm ? By. Sic eit. Ch. Qui 

fero/ Idem multii locii aliii. icii? By. Apud fornm modo de 

80 HoMd 9Mic9Mam mikX^ EUipiii. I>a?o andiTi.' Qum verba meminit 

Snbintellige, dicii. hoc loco Charinni le oon libenter an- 

S7 Aifi ea] ScUicet, propter ea, di?ifie. 



310 P. TBRBNTII APRI 

ACTUS II. SCENA II. 

DAVUS. GUARINUS. PAMPHILUS. 

Di boni^ boni quid poTto! sed ubi inveniam Pamphilmn ? 
JJt metam, in quo nanc est, adimam : atqne expleam ani- 

mum gaudio. 
Ch. Laetus est, nescio quid. Pa. Nihil est : noodum basc 

rescivit mala. 
Da. Quem ego nunc credo, si jam audierit sibi paiatas 

nuptias. 
Ch. Audin' tu illuml Da. Toto me oppido exanimatum 

quaerere. 5 

Sed ubi quseram ? aut qao nunc primum intendam ? Ch. 

Cessas alloqui ? 
Da. Abeo. Ch. Dave, ades: resiste. Da. Quis homo 'st, 

qui me ? o Pamphile^ 



Da. Dii homif pum/dieim ek gr^iitm «laitwM affero? Sed «Iptu 
fthiimm^ wi «wltm, tii fiM ninie eM^ ei mtfentm ; ^wKfteecmmum itBiitia. ftrfmnimml 
Cb. LatitM eti Ikncf, pnpier neieio aiid. Pa. Nilui «•!, qmd ImiehBr: mhAm 
iuBe maia andimt de mfiliiff, ^mv niM parmUar* Da. Qiiem ega tmme erada, ai 
aeeeperU eiki daeeadam e$m PliUamemmt. Ch. Aadimte iuUiam? Da. TeUam 
eopndo examimatumfamrerem Sedmbieamqaeeram? QMemmepnauaaaumeriamf 
Cb. Qaid eeeeae kame «OtffKt f Da. Abee, eimi kie eam iioa imaema, Pa. Daae, 
aeeede, gradam eieie* Da. Qaiehamaeeif^aieappeHai? OPemfkUe^ie 



^^^^#^#«#^^« 



3 Ne ' metiiin ' in theai totum nnbsidat, sed melius ezandiatnr, pro im fu*, 
repone 9110 in. Bent. Ui m^ qai mmme eei Both. — t Ab uno Par. cod. alM»t 
hie^ ab altero iiwla. Perl. yikd eet ... mmla alMont conteztui, sapplera in 
narir. Brame, qai loqaitnr de Br. nt solet. — 5 Quarere. Snpencriptiun m#y 
quaii iiit pars contextns. Brama. — Aai Ooy. delet ez R. Sed et omiait Dac. 
neaoe est in BodL Iwtemdam. Mss. quidam, feiHiaai. West. Sez ex noalris 
melioribus codd. non habent aai. Bent. iliit abest A. Baih. ooi id delet : 
iiec agnoscit Br.->7 Ahee. Ony. ez Mss. qoibnsdam et editis derendit Rebaa, 
scil. obi quKram. Non videtor. Abiisse Davnm apparet. Tum Habee h. L 
nihilo magis differt ab Abeo, qnam halim ab oHm, hoiiam ab ositiun, et ejoa- 
modi sezcenta alia, qnse snnt in noonnllis Mss. et edd. antiquissimis. Weai. 
Qai me ? M. 91» m€ voeat ? Ita et quvdam edd. ▼etust«, etiam anni 1400. Vi. 
detnr antero rh voeat ez glossa irrepsisse. Id. Nostri codd. quanquara iegnnt 
Abeo, praefero tamen Habea. Bent. Vulg. pntide a6eo. Botli. Pamm refert 

NOT^ 

1 Di bomi] Erant enim et Dii roali| quin et Impndentiae et Infamiae tem* 
nt Pestis, Febris, Pallor, et Timor : pia posita fuere. 



ANORliE AGT. IL SG. II. 313 

Cifciimspicio: nusqoam: forte ibi hujns vid^ Byrrfaiam : 20 
Ro^o : negat vidisse : mihi molestum : quid agam, cogito. 
Bedennti interea ex ipsa re mihi incidit snspicio : hem, 
Paulolum obsoni : ipsos tristis : de improviso nuptise : 
Non cohaerent. Pa. Quorsumnam istnc? Da. Egome 

continuo ad Chremem. 
Cum illoc adyenio : solitudo ante ostium : jam id gaudeo. 25 
Ch. Recte dicis. Pa. Perge. Da. Maneo. Interea in- 

troire neminem 
Video, exire neminem : matronam nullam : in aedibus 
Nihil ornati^ nihil tumolti : accessi : intro aspexi. Pa. Scio. 

tfMo. Nuaquam ego U agpieio. ForU ifn h^ Ckarimi iervum Byrrhiam video ; 
puBfo ofr eOf num ie viderit ; respondei non mdine. JEgrt id fero : quid mifci sU 
ugendmn eogiio. Jnterea miki redeunti e foro forte orta eet mupicio es ipio nup* 
Htmm^ppnraiu. Hem^ vnqu4m opudme: pmiluimn oboonH eet apparatmn^ ipoe* 
mei pnier Simo trietia e$ty piem hilarem eeee decet^ tam eubito nuptiajiunt. Ucte 
inier §e non conxeniMni. Pa. Quamobrem hec dicis? Da. Ego me couiinuio 
co^fero ad Chremfti» demmm. Cum ego iUuc advenio^ eoUtudo videtur anie oeiium : 
jamex eo gaudeo. Cr. Reete dieie. Pa. Perge* Da. IUic expeeto: interea neminem 
•Rlrotine tSdeo, exire neminem; maironam mUiam i» domo^ iiifttiiiii omalicm, nuiium 
UmeuUum dieeurrentii mMtatudinii, Aeeeiti iniro, drcumipexu Pa. &io,cKri> 



'«^«^ 



* Edit. disUDguunt post * invenio/ reete.* NoUt Perl. < ibi * esse post ' inv.' 
in Gnelf. 1. %. et in S. esse oteeiulo.— 80 Poit * DnBqnam ' reponendam esse 
censeo ft. Atqne tres e nostris recte collocant iHferU. Bent. Accedit om- 
nitto Perl. qni monet : ' Bent. add. ee^ quo OM. glossam tangit, 'eras." — 
91 Bodl. et ed. an. 1469. vtdisse m. West. Fidfsse: Par. Mss. u. Perl. Fid. 
sese Br. £se post ' molest.^ In Onelf. 3.— 2S TriMiii erai Onelf. 1.^24 Pr. 
nib. VI. P.62.J Egomet; qiio modo et Do. Jamlegit Weei. Chremem: ita 
Bent. £r. Mnr. Lind. al. At Par. Chremetem^ testans in nollo Mss. esse CJkre- 
mem. Perl. * Non cohserent ' dat Cbarino Br. at notat Bruns : ' Edit. omitt. 
Domen, et melins tribunntor verba DaTO.' Egomei Onelf. 2.-85 Pro iUoe^ 
qnod est Donati, omnes codd. qnos Tidit Faemns, et priscss editt. legnnt iUo. 
Bent. £t sic dat Bent. iOuc Ouelf. 2. qni addit erai post * solit.'— 26 Ita 
Mss. pleriqne, etiam Bodl. Alii» Pa. ReeU dieii. Ch. Fer|r<* Sed et editi 
▼ariant. Mallm cnm Do. ntmmqne tribnere Pamphilo. fVeei. — 27 Omnea 
qnldem ita distingonnt, sed post ' matronam nnllam ' Interpnnctionem tol« 
lendam censeo, et comma rescribendum post ' sedibns/ Beni. Mairona nuUeL 
optime Gn. 1. et Hel. Vnlgo mirfroiMm nuUam^ mlnns viride. Both. qnl 
Bentlelo accedit in pungendo post * «dibos :'. et sic Br. et Perl.— 28 Sunt 
Mss. in qnibus est iniroepexi. West. V ulgOy Pam. Scio. Magmum eignmm. 

NOTiE 

S7 ilfirtroiMmiiiiUamlMatronsepro- geniali toro collocabant. Ad hnjns* 

nvbse nnptiamm celebrationi prse* modi officinm spectatm podicitise mn* 

erant ex parte nxoris, sicut Amspex lieres adhibebantur, quset uni solnm 

ex parte mariti. Illfle nnptam in ma* Tiro nupsissent. 

riti domom dedacebanty et eam in 28 NihU amati] Antiqnns genitl- 



313 F. TERBNTII APftl 

Pa. Lrtnc ipsam. Da. Atqne istnc ipram nihil pericli est : 

me yide. 
Pa. Obaecro tCi qaam primam hoc me libera misenim meta. 

Da. Hem, 
labero. Uxorem tibi noa dat jam Chremes. Pa. Qai acisT 

Da. Scio. 15 

Taas pater modo me prdiendit : ait tibi nxorem dare sese 
Hodie : item alia malta» qaee naoc non est narrandi locas. 
Continao ad te properans percarro ad foram, at dicam tibi 

hSBC. 

Ubi te non invenio» ibi ascendo in qnendam excelsom 
locom. 




iMeui. Cr. InieUigU id QU§dn$tU, Pa. Mwd ipmm Mf. Da. Ai^m iUmi 

ipnm t fmd ftwKi, nulhm in m kebei periemUmu Metide, Pa. Or»fc,i 

lame miM mitero tiiuerem mdime. Da. Hemmdime. Ckremeejmmiihi^ 

dei uxerem» Pa. Qmemode id eeie 7 Da. Ege ecie. Tmu peier umdi me 

upprehendU ; aii te kodie Obi uxerem dure^ iiem dig muUu^ ^um 

uuue ieetput uetk e<|. Ittke ad tt pr eptru u t eeleriier eueurri ud /erum^ «I kete HH 

dieam, Vbi U meu imeeuiitf uteeude ibidem im altum ^ueudum leeum: dremtt» 



peuuee. Lind. AL mwmiwa. A1. mm. Perl. lUad pretea». habet Br.— IS 
Atp kteipeum Pr.hb. ii. Umd. Aifui Onelf. i.— 16 Uont cod. cx ll^is 
locat DonMroaiat Itn, Jibi mgerem nin dai Jmm Ckremet. Deinde Seia eK inn* 
tile; Doo cnim retpondet interrogetlonl, qnn non ett, 'an §ciret/ ted '4M* 
nMdo tdret.' Prsfero igitnr kct. veriam &wty qa« e«t In merglnc CCC. 
Beui. Jam delet Both. et cum Perl. dtt &Mf.— 16 Alii apprebeudii: ted 
refragnnte Do. ct pleriiqne Mss. Weei. O. EA. EM. apff, Id. in Add. Dno 
codd. rotnndlni et melin« poonnt * me ' ante * modo.' Omnet Fberai eodd. 
habent derr fcw ; unui en nostrti ponit teee dare ; alter primari» notm teee 
non habet ; qnod eum In versu rednndety lege derif nt snpray i. S. SO. fienl. 
Prdbcndjf. Nottmm [ic. epp.] extat In B C Hel. et On. ntroqne: qnod de- 
gnntios. Codd. darc u^ nt B, tel dure eettf ex int. Beik. Bent. ed. diH ; 
mpicit ad i. S. 10. at ego reiplcio ad i. 5. 8. PfH. Xhirf »ine teee Botb. 
ilpp. dat Br.— ir Si com Oov. legax Se kodie Initio vennt, prtecedent erit 
trochaicnt octontrint catalecticnit. Il^rsl.-*I9 C}ny. legit rtcend», qnod Ve- 
leribnt amalum. td. * Ibi/ qaod a dnobut nostrit tlie^t, ego vennt gratia 
repono pott ' <}nendam/ Atqne ateeudo mnto in ftefNffo, quod roagit etl e 
Vft. contnetndiney et reperitnr in cod. vetere Otiyeto viio. fifal. Seqnnn- 
tnr omnino Both. et Perl. imeenia ibi^ ateeudOf ife. Br. Ubl notal Brant : 

NOTiE 

amicnt timet, ne Kgrotos moriator; Phormione: * Fient, me vide/ Hoc 

qni vero Ulint harcditati inhial, li« eliam genere termonit Gallice nti- 

met nl morialnry ? el, ne non mo« mnr, cnm qaippiam anl non credcnti 

rtatur. ant non tntenigenti penaadere ant 

IS Jlff oidf] AMCTeratio promit» demonstrare cnpimut, 
teolit : Terentlnt etiam ea otitnr in 



ANDRIJB ACT. II. SC. II. 313 

Circamspicio: muqiiam: forte ibi hvjiis vidw BynUam : 20 
Ro^o : negat vidisse : mihi molestam : qoid agam, cogito. 
Bedemiti inteiea ex ipsa re mihi incidit snspicio : hem, 
Paulolam obsoni : ipsus tiistis : de improviso nnptias : 
Non cohaerent. Pa. Quorsnmnam istnc ? Da. Ego me 

continao ad Chremem. 
Com iUoc adyenio : solitndo ante ostiom : jam id gaadeo. 25 
Ch. Recte dicis. Pa. Pwge. Da. Maneo. Interea in- 

troire neminem 
Video, exire neminem : matronam nnUam : in sedibas 
Nihil omati, nihil tamnlti : accessi : intro aspexi. Pa. Scio. 

ipiem. NMMqmam igo te lufieie. Farti ibi kiffmM Ckarhd «cmiM Bffrrkiwm vuIm ; 
fwmre «6 m, «imi ie viderit ; rupmidet mem «uftm . JEgre trf fere : quid miki $U 
igemdmm eegUo, Interea miki redemiti e fere ferte erta eet mupieio ex ipeo ump» 
iimmmeppelreiu, Hem^ mgiuM epmd ne: pemhitwm theemH eet a p p w r ut wmf ipat' 
wcf pater Siwia tristi» eety pum kilarem eeee deeet^ iam eabUa maptieeJiMui, Hiee 
imter ae mau eaueemamt, Pa. Qaamiabrem kete dieie? Da. Ega mu eamtiuma 
eeefeta ad Ckremietiedtmum, Cmm ega ittue aifvrnM, eotiiuda uidetur amie aeHum : 
jmm ex ea gaudea. Ch. Reete dieie, Pa. Perge^ Da. iUic expeeta: hUerea uemduem 
mdraire videOf exire uemuuem; mmdrouam mtSiam im domoy muUmm aruatum^ umUmm 
tummUimm dieeurreuii» ueuititudimi», Aeeeeei imira, eircumupexL Pa. &io, ciiri- 



•*^^^ 



* EAti. disUngttiint post * in? enio/ reete.* NoUt Perl. * ibi ' eMO pott ' inv.' 
in Gnelf. 1. B. et in 8. esse aeeeuda, — ^SO Post *Dnsqamni' reponendam esse 
censeo ee, Afqne tres e nostrls recte collocant ibiforte, Bent. Accedit om- 
nino Perl. qai monet : ' Bent. add. es, quo OM. glotsam tangit» *eras."— 
S1 Bodl. et ed. an. 1460. vidieee ee, West. Vidieee: Par. Mss. «e. Perl. V3d. 
sese Br. Eet post ' molest.' in Gnelf. 9.— >9t Trietie erai Gnelf. 1.— 94 Pr. 
[Itb. Ti. p. 69.J Egomet; aiio modo et Do. jam legit. Weei, Ckremem: ita 
Bent. £r. Mor. lind. al. At Par. Ckremietemj testans in nallo Mss. esse Ckre» 
mumu Perl. ' Non cobserent' dat Cbarino Br. at notat Bmns : ' Edit. omitt. 
nomen, et melias tribunntar Ycrba Davo.' Egamet Gaelf. 9«— 95 Pro iUoe, 
qood est Donati, omnes codd. qnos fidit Faemns, et prisc« editt. legnnt Uh, 
Bent. £t sic dat Bent iUue Gnelf. 9. qni addit erat post * solit.'— 96 lU 
Mss. pleriqae, etiam Bodl. Alii, Pa. Reete dieie, Ch. Pergi. Sed et editi 
▼ariant. Malim com Do. ntmmqne tribuere Pampbilo. Weet, — 97 Omnes 
qnldem ita distingannty sed post ' matronam nnllam ' interpnnctionem tol« 
lendam censeo, et comma rescribendnm post ' sedibns.' Bemt» Mairoua uuUm 
optime Gn. 1. et Hcl. Vnlgo mudrouam umUamj minns TiTide. Boik, qnl 
Bentleio aceedit in pnngendo post ' «dibns :'. et sic Br. et Perl.— 98 Snnt 
Mf s. in qnibus est euiroepexi, West. ValgOy Pam . Sdo, Magumm eigumm. 

NOTiE 

97 Afd<roiMmiuiU(nii]MatronaBpro- geniali toro collocabant. Adbojns* 

nnlMB nnptiarnm celebrationi prs- modiofficinmspectatsspndicitiaema* 

eraot ez parte nxoris, sicnt Araspex lieres adhibebantnr, qusB uni solom 

ex parte maritl. Illte nnptam in ma* Tiro nupsissent. 

riti domnm dedncebant, et eam in 98 NikU omati] Antiqnus genitl- 



314 P. TBRENTII APRI 

Magnam signum. Da. Num videntur convenire hasc 

nuptiis t 
Pa. Non opinor» Dave. Da. Opinor^ narras? non recte 

accipis. 80 

Certa res est : etiam puermn inde abiens conveni Chremis, 
Olera et pisciculos minutos ferre obolo in ccenam seni. 
Ch. Liberatus sum bodie, Dave, tua opera. Da. Ac nuUus 

quidem. 
Ch. Quid ita ? nempe huic prorsus illam non dat Da. Ri- 

diculum caput ! 
Quasi necesse sit, si huic non dat, te illam uxorem ducere. 



MM M. JUdfimiii indidMm eti «aipfMt twmpararL Da. ^^iiim wUKtur etmonk i 
httc /MiuHs nupiiit 7 Pa. N&n apmtrf Dwot* Da. Optiior, tMfnti 1 mom rttU 
imUUigii : certa re$ nt^ man apuUo, Prmierta^ diuedtmt illuiCf conrcm tervahm 
Ckremetitf qui dieebat te ferre aUra^ ei mimUat pitcieaiat, abala enUatf m ccmm 
ttmU Ch. Liberaint tum kadit onmt ciir« et mein iua opera. Da. Miuime 
qnidem tiberatnt et. Cb. Qnid iia? Nempe Ckremet nan datfiiam tnmm Pean' 
pkila^ Da. Ridienhm Anmiiifiii : qnati necette tit,tiiUe mtm datJUiam PaatphiUy 

Sed qoid tandem se scire dicit Pampliilas ? £t yide, qiiam bene qaadret ex- 
ullens illttd * Magnnm sigDnm' tepiao * Non opioor, Dave.' Immo gravissimo 
verbo, ' Scio/ i. e. certo scio, fioit orationem servus ; ' Magnnm signam ' 
antem calidiori Charlno tribnendum est. Boik.-^i» Nnm 4piparuoAmpat lectio, 
qnam illa qnomndam Mss. Nan, West. Vetas Cod. IfagmviA stgnnai esl kac, 
Lind. Verba < conc. httc ' invertit OM. Nildl md. Gnelf. 8.— ftl Do. Cftrfmt. 
Sie et Mss. quldam, et ex editis vetiistissimi. Weii. Illod coimem' alienmn ab 
hoe loco est. Itaqne repone cmupexi. Deinde, etsi Valerius Probus ait, 
apod Terentinm ' Chremis ' et * Chremetis ' in genitlvo dici : anctoritati ta- 
men Donati pareodam putamns, adeo nt legamas Ckrem. Bent. Nihil oom- 
modios Bentieii conjectura legentis conjpexi Donatos et meliores codd. ba- 
bent Ckremi* Nam talia nomina duplici modo declinantnr. R. D.--S2 Qui- 
dam Mss. legnnt, emiae obolo. Gnyeto placebat, Olera et pitdcutat/errei abak 
cnm teni. West. Ne, 060/0, qnod bic emphasin babere debet, totnm in Thesi 
lateat : ordinem mnta sic : /. ta com. ob. teni. Bent. quem sequitur Perl. 
Holera Mur.— S3 Joh. Clericus Art. Crit. iii. 1. 6. 86. malebat, Hac aal. Me- 
litts Mss. qnidam et editi, Ai nnL West. Omnes codd. Faerni habent recte, 
hodie, DatCf non Daee, Mte, uti tres e nostris : atqne Ae, non Aty nt Pnt- 

NOT^ 

vus, pro, omatns. Fores fioribns et tris Tnronensibns. Obolns igitur 

froadibus omari consneverant. asse Turonensi, vel dnodecim naia- 

Sa Obolo] Obolus, minntiis fait mnlis Tnronensibns valebat, dataa 

Dttmmus Grsecns, sexta pars dracb- deniert tourmoit. 

mse. Drachma Attica et denarins S3 At nnllut quidem] ' Nullns/ pro^ 

Romaons valebant scx assibus nos- non. 



ANDRI^ AGT. II. 8C. III. 315 

Nisi vides, nisi senis amicos oras, ambis. Ch. fiene 

mones. 36 

Ibo ; etsi hercle saope jam me spes hsec frustrata est. Valc. 



U iiiam fUDorem aeeipire, Niri (h premdee, «tft «fRU CkrewieiU amicoe orae, 
mmbia : nihil efidee, Ch. Bene wtonee, Ibo ut ea, qaa prttdpUy exeqnar ; gMom- 
•10, hereUy hac epee^ me jam stepe frfeUU, VaU, 

•china edidit ; Dec Ah^ uti qnidam perperam liuit. B«m(.~S7 Ei «i Mis. qoi- 
dam, Uametei: elii, Uuun etei : oti mox pro, tttpe jam me tpee, legoDt, tape m« 
iVMJpet. West 

SOTJE 

id Niei tide$, Jjrc.] Ellipiis; deest ed ejoi abtolationem sit j{ecetsa- 
eDim,efficies. Eliipsis est figura» qoa rium. 
in oratione aliqnid reticemosi quod 



ACTUS II. SCENA III. 



PAltfPHILUS. DAVUS. 



Pa. Quid igitur sibi volt pater? car simulat? Da. Ego 

dicam tibi. 
Si id snccenseat nnnc^ qnia non dat tibi uxorem Chremes^ 
Ipsns sibi esse injurins videatar : neqne id injuria ; 

Pa. Qmd igiiur paier cogUai facerel eur eimulai mtpiiael Da. £^ dfooM 
ItU; m ftopier id paler tuuM nunc trasraliir, guta Chremet noiU ui tuamJUiam 
daeat; tptanet tiiii videri poteU it^wiam tibi faeere ; ei Jure futtfon, priutqfum 



1 lo vett. codd. nulla hoc loco distinctio est a priori scena, ut neque in IL 
LML Neque in Ouelf. 1. 3. et ed. Both. In Ooelf. S. Daee, et in 8. o l>iief » 
poat * igitor.' — 2 Coropiores Faemi libri habent dat : nostri omnes det, qood 
ad aententiam est rectins. Beni. Sic dant Br. Botli. Perl. qui sic notat : 
* Fa. Bent. Par. suscfus. ex Mss. Vulg. dat minns Latine.' Sutcent, etiam 
Br.~8 Ony. rescribendnm censet titn, Hallncinari videtur. Wett, Vei 
qM pro netpu id dat Br. Ceterum hunc et sequentem ts. transponit Both. 

NOT^ 

8 Iptut tibi] Barlandua inqnit : Re- andi ad vocem * injnrins ' dativoro^ 
fer * sibi' ad * videatur/ et sub- tibi. 



31G P. TERBNTll APRI 

Prius qaam taimi, at sese babeat, aniaiani ad nuptias per- 

spexerit. 
Sed, si ta negaris dacere, ibi calpam in te transferet. 5 
Tum ill8B tnrb» fient. Pa. Qaidvis patiar. Da. Pater est, 

Pampbile. 
Difficile est : tam baec sola est malier : dictam ac factam 

invenerit 
Aliqaam caasam, qaamobrem ejiciat oppido. Pa. EjiciatT 

Da. Cito. 
Pa. Cedo igitar, qoid faciam, Dave ? Da. Dic te docta- 

ram. Pa. Hem. DA.Quidest? 
Pa. EJgone dicam ? Da. Cur non ? Pa. Nanquam faciam. 

Da. Ne nega. 10 

p^npextrU fmm <m mi wfimlaf <le wmiiHu ; aed, «t hi dixeriM U mUe wxtimmftme 
iiU €uipmm m U cmvkiei : Um eHaM lUee eijnrgia majrimM cemmeee^mminr. Pa. 
QMmef pmtimrmanremmiikidmrif Oa. PmierimmietifPmmifiiile/ I>i/ieiiee$i 
ie ei reeieiere. PrmHerme kete myMer^ fmmm «im», eeU eei eme mmxHie. Dide 
HHme immeniH a%Mn csmmm, prmpier ^mam expelimi iUmm e ehriimU, Pa. £k- 
peilmi? Da. IlUee. Pa. DU muki igUmrf qmid /wmm, Dmeef Da. Dw ie 
dmeimrmm Pkibmemmm. Pa. tfm. Da. Qmid eUf Pa. Egmmi id dimmmf 
Da. Cmr mem f Pa. Nrnmq^emm fmeimm, Dmee* Da. NeH mgmre U dmeUmmm 



^^»» ^ »# #^>#^^» 



— S Ommemi^ qnod TQlgo abeit, In fine additnr A et H^l. compAretqiie post 
* cidpAin * in Gu. S. [et Br.] tient fult etimm In Lindenbro^ iano, neqne abett 
B et C. Beik qoi id in fine addit Monet Peri. ttc ad * calpam:' *QM. 
emmemiJ Negmree Outlf, S.— e M. Omme» immHieB, Und. in fct. Cod. legtt 
panlo antCy aUpmm Mmm im U tremaf, Videtnr autem et omacf et Mmem ex 
gloita irreptitse : qnanqnam Mm€m ett in piatcnlit Mtt. Plermqne edd. ez- 
liibent, Qmd tief pmiimrf Ali», Qmidf vi» peHmrf eodcm propemodom 
teotn. Nottra vrro lectio jam Donati mtate fnit cofnlta. Placet «ero prm 
altera illa. Nnlla Interrogationit nota ett in plotcnlit Mtt. nnde R. Stepba* 
nnt,et dndnm ante eom ploret Ita edidemnt, nt nM exbibemnt. WeU, QnMmt 
peiimr . . . Both. Qadd ei» pmiimrf Z. QMttfrtf pmiier cnm pnncto mazimo Br. 
— T Ony. Eugrapbium tecntnt, dictam /meimm, Ita et OrteTiat legebat, for- 
tan e Mt. tno. Weei, Ibi nnnc ▼ideo legl dicf nm mmi /odam. Id. in Add. 
Ami pro me Goelf. S. — 8 Metri canta interterendnm ett cmi, et legendnm Mm 
Mjwdo ewiat. Dein utnt loqnendi ante ' cito ' pottnlat oc, onod a prmcfr. 
dente tvllaba abiorptnm Mt. Beni, Vulgo <fieml.* ted codd. fere, etiam 
nMtri A C Hel. etctat rpienajJifimt recte : modo reponu quoqoe cnm Bent. 
Ae dU, BothiM. Eieiai in OM. Inyenl. PeH, qui tic edidit, et dat Br. Ae 
abette a Onelf. 9« monet Perl. — 10 Dnae tyllabs detnnt. Forte tcriptnm 

NOT^ 

7 Dieiumee/aeimm'] Donatnt pro- aatft-ldl dtf , «atit-(<X /m*i. Slmnl fac» 
yerbinm celeritatit eme idt. Onecl tom ac dictam. 
dicont ifta lirof, Bftm ifyer» Oallice, 



ANORIiE ACT. II. SC. III. S17 

Pa. Saad^» iioli. Da. Ex ea le qtnd fiat> vide. 

Pa. Ut ab illa excludar^ buc conclodar. Da. Non ita est. 

Nempe hoc sic esse opinor dictamm patrem : 

Dacas volo bodie nxorem : ta, Dacam, inqaies. 

Cedo, qnid jurgabit tecam ? bic leddes omnia, 15 

Qu» nanc sant certa.ei c<msilia, incerta at sient, 

Sine omni periclo: nam bocce baad dabinm est, quin 

Cbremes * 

Tibi non det gnatam : nec ta ea caasa minueris 
HcBC, quse facis ; ne is mutet suam sententiam* 
Patri dic velle : nt, cum velit tibi jure irasci, non queat. 20 
Nam, qnod tn speras, propulsabo facile : uxorem bis mo- 

ribas 

* 

em, Pa. NoH uuidere, «I ^tflM «w dtichtnm. Da. Vidij qmd ex ea re eveniat* 
Pa. Vt a GkifcerU exehidar, eum PkUMmem eeneUdmr, Da. Nen iki c«C. 
Nempe epimtrj id eeee dieiiirtm Ic6t petrem Simonem: Koio, «1 kedie dueae mxerem. 
Ta «er», Dmmm» imquiee, Die mmi, f m de re paier jwrgakfU teema^ ei iia ei 
reifomderie, Tme id effideef ttf, qaod eeriim ei deHberaium eei ei exequi^ ineerium 
fatf eiae «U» perieaw dmeemieB PkUweuna: nam koeee dnbimm mii eeif quin 
Ckreaeee nm dei HbiJUiam uxorem, Nee iu, ea eauea^ qued dixerie pairi iuo ie 
iOam dueimrumf mimiM Jrefuenier eum Gkfierio vereaberie ; me eeiiieei Ckremee^ 
ered/en» te iUam diadeime^ mmiei eenienOam de nm dandm <i6t JUia ; ieque rmrem 
gemenm Pfiai, Ta aaiem die pairi ie veUe /aeere, qmm vobHerii ; irf, qmaamde 
ci^pfaty ftoiiiiifa de eemea iraeti nm poeeU* Namg quod iu eperm^ rrfuiabofeeUe: 



^^1» ^ ^ ««*<^^>#>#«» 



tvui fadam. Daue, Er. Prestaret Ego dieam? Er. etOlar. daas syllabas 
deeaae pataat. Weeiw^l% Gity. Vi kine exeL West. qoi in Addendia monet i 
' 6. ae eoneL fortatse pro kae eond, qped est in £A. ET. £M. sed et in Do- 
aati ed. reteri.' * Hae, Sic Bent. £r. Wett. Lind. In OM. et Br. kae/ 
Perl. Non tta eei Nempe hoe, iSic eem, ife. Br. obi notat Brons : «Edd. dis- 
tingQiiot post ' est ' male.' — IS Omittit koe eeee Onelf. 1« — 15 Reddee ei om* 
nia Br^ — 16 Suni ei eeria coneUia ineeria, ui eieni eine id. — 17 Hoe pro koeee id. 
— IS Vtilgo ^iutfaat .* nee, ^. male. Boik, qoi edidit gnaiam, ne, — 18-20 In- 
tegmm locom ita lego et distingao : iwe ta €a coaae minuerie Hete^ qum faeie : 
ne ie mmdei eaam fmtanitam, Pairi die veUe, itf, eum oeKi, tt6t Jure iraeei nm 
queai, H«c, opinor, expeditissima sont, etpianissima. VeUe. Msa. qnidam 
veUe ie, £t mox, uequeat pro nm queai, West. Vdle ie OM. Br.— 21 Ita 
lego cam Mss* et impressoram vetnstis nonnnllis t alii eperee, West. Pro vvl- 
gari operaMf pneter Bonatom, V. qnem Fa. inspexit, et ez nostris veterrimnsi 

NOTiE 

18 Minuerie'] Minns freqnentem Cliarini persona; qnod videre est 

consaetndinem habere debes cnm ex his verbis : ' Qoid igitur sibi volt 

Olycerio. Cetemm htec scena con- pater ?' 
tinuatur ad superiorem, summota 



318 P. TBRBNTII AVRI 

Dabit nemo : inveniet inopem potius^ qnam te corrampi 

sinat. 
Sed, si te sequo animo fene accipiet, negligentem feceris* 
Aliam otiosos quaeret : interea aliqoid acciderit boni. 
Pa. Itan' credis? Da. Haud dubinm id quidem est. Pa. 

Vide quo me inducas. Da« Quin taces? 25 

Pa. Dicam : puerum autem ne resciscat mihi esse ex illa, 

cautio est : * 

Nam pollicitus sum suscepturum. Da. O facinus andax! 

Pa. Hancfidem 
Sibiy me obseoravit, qui se sdret non desertorum^ ut 

darem. 
Da. Curabitur: sed pater adest: cave» te esse tristem 

sentiat 

NemOf infttif, dabU nxorem komud hu morttef prtkiHo : paUr tmu poliM hM 
vnvimiti uacorem egewan et indoi&imit, ^imm te perdUmm ire amiea amore paii^tmr. 
Sed^ §i cognoverit ie Hbenter veUe uxorem,faeieB eum olneqnio negHgentem, et tibi 
aliam quam Ckremeii» fiHam otioou» cunciator tptmret. Interea aHqfUMd acddett 
quod desiderio tuo respondeai. Px. Itane eredieforef Da. Certum id juidem 
eet. Pa. Videinquod periculum me coiyieiM. !>▲. Quin iaeee teemnutf ' Fa, 
Dieam patri me duetunun eue PkUuntennm. Canendum autem eet diHgenterf ne 
pater reoeieeat puerum ene ndki a Gheerio ; mam ri promtn me iUum oducatunm, 
Da. Ofadnusiemerariuml Pa. lUaoraieUmeut koe mM polHcerer^ ut eciret 
me non eam eolam reHcturum. D A. lUud a me curabitur ; eed pater adett. Ccvf 
ne ie eem triatem ex wuUu deprekendat. 



babent^pmf. Recte. Beni. 8pere$ dant Z. Botb. Perl.--24 Ita is plertc- 
qne oninibiif est Mai. itaqae ediderunt K. Stephanat» Heinsias, alii. Nope- 
ne vero edd. Mss. qnosdam, atqne inde Lindenbrncliinni et Bceclemoi ae- 
ctitie, ilifa exliibent West. Etsi omnes codd. qnos ego et Fa. inspeaimns, 
babent AHa : melins tamen Yidetur AHmn^ sc. cam dote, non inopcan. Bent. 
AHa otioeue babet Sandby. Zeim. Vnlgo Alia^ et sic omnes scripti : male. 
Botk. GM. et Br. AHa. PerU Sic Z. AHifUod Guelf. 2.-25 Bent. coni West. 
UciteediditHfltiddMMiimidfiadm'»/. Zennius. DiiMMai td ^indsai. Ita, ne 
qnis porro credat anctoritate carere banc lect. nostri Mts. prseter Hel. om- 
nes, band dnbie Faerniani qnoqne et Bentleiani, item edd. vetL Vnlgo 
male omittitur td. Botb. Habet et Br. Omittit Z. Haud duk. quU. eat id 
Guelf. i. ' MsB. quidani,' ait West. < Quin <ace.'— 26 Volgo legaot a6 iUa. 
Sed praeferendnm ex illa, qnod Fa. in mnltis libris, prssertim antiqnloribas 
invenit, et ego in omnibus meis. Bent. — 28 Mss. qnidam, 911« adreiy m hmi 
descrteridM. Guy. ez Mnr. non deMerium tri. West. Recte legit vetos Mnreti 
cod. des«rlian trt. Bent. Deserftfram defendunt R. D. sed alterum Toloit 
Both. et cnm Perl. edidit. Qvt me sctrd Br.— 29 M. rave ne. West. COTf me 
te tr. $ent, eue Gnelf. 2. Sic notat Perlet : * Par. un. C. ne.* 



ANDRI^ AOT. II. SC. IV. 



319 



ACTUS II. SCENA IV. 



SIMO. DAVUS. PAMPHILUS. 



Si. Rbviso qoid agant, aut quid captent consilii. 

Da. Hic nnnc non dabitat, qnin te dactoram neges. 

Venit meditatos aliconde^ ex solo loco. 

Orationem sperat invenisse se, 

Qai difierat te : proin ta fieu;, apad te ut sies. 5 

Pa. Modo nt possim^ Dave. Da. Crede, inqoam^ hoc 

mihi, Pamphile, 
Nonqaam hodie tecnm commatatarom patrem 
Unam esse verbom^ si te dices ducere. 



Si. RitUo^ ut videam, quid Pamphibu et Dawu aganUj aut quid amriUi OMtra 
cupiami, Da. Patri fumc dubium non at, quin te ducturum uxorem negee. Venit 
itk ex eecreio aUquo loco, meditaiu» orationem, quam sperat m inuenisee idoneam ; 
qua animmm tuum dieturbet, et in divenum dietrahat ; fnvinde fac uteietui compoe, 
etpmratUM ad reepondendum* Pa. Dummodo id poesim. Da. Crede miki hoe ; 
inquam, Pamphilefpatrem tuumneuno quidem oerbo tecum altercaturumy »te diees 
velle, quam dederit. 



^* ^^* ^^^^*^^ 



1 Pro «Ht qmd nnmerus postolat et Terentii consnetndo quidte. Bent. Sie 
dat Perl. — 2 Hunc abest a qnibnsdam Mss. FFesf.-— 4 M. Rjotionem. Sic et 
PsJ. 1. Id.—^ Qnidam Mss. atqne in iis dno Leidd. Qim. Mss. qnidam ap. te 
mee. Idem. 6. Qua, Idem in Add. Qua . Ms. QuL Lindenbrogins. Bas. et De* 
enrtntns liabent Quij et ita qnoqne in Vi. et V. est emendatnm, ait Fa. Doo 
* tantnm e nostris Qim, ceteri Qm. Bent. Vnlgo op. te ut eiee, frnstra. Both, 
qni delet ut. Qua dant Gnelf. 1. 8. Br. 8i$ OM.— 6 Ony. Modo poistm, ob 
metnim. fVeet, Modo ut posstm. Ms. Modout poeeim, Dane. Lind. Vulgo ilfodo 
utpooeimf Daoe: consentientibns qnidem scriptis, sed invitis yeteribns im- 
presaia libris, qni instar scriptorom merito habentnr. £t mibi subridiculnm 
semper Tisnm est illnd Dave. Both, qni dat Ut posrim modo. * C. I. et E. V. 
ppssnm, nmle.' Perl, Per has abbre?iatnra8 vult J. et fortasse ed. Ven. — 8 
Abeat MM a Par. Mss. qnarto. Peri, 

'SOTJE 



1 CapieiW] Captare, est desiderare 
capere ; nt vendito, non est, freqnen- 
ter Tendo, sed vcndere cnpio. Talia 
mnltasnnt, qnae freqnentativse for- 
mse cenaentnr, cnm sint desidera- 
tivm; qnalim snnt prendo, dormtto, 
ostentOy mnnito, id est, mnnire cn- 
pio. Hspc ez Tnrnebo. 



7 Commuiaturum Unum eeee verhum] 
Sermoncs comrantare, cst coUoqni ; 
sed hoc loco est altercari, et verbis 
invicem certare; et ' nnnqoam tecnm 
commntatnmm unnm esse verbnm,' 
hoc possis interpretari, ne nno qul* 
dem verbo tibi reclamatnrnm. 



320 



P. TERBNTll APRI 



ACTUS II. SCENA V. 

BYRRHIA. 8IM0. DAVUS. PAMPHILUS. 

By. Hbrus me, relictis rebas, jnssit Pamphilam 

flodie observare, ut, qaid ageret de noptiis, 

Scirem : id propterea nanc hanc venientem seqoor. 

Ipsam adeo prsDsto video com Davo : hoc agam* 

Si. Utramqae adesse video. Da. Hem, serva* Si. Pam* 

phile. 5 

Da. Qaasi de improviso respice ad eam. Pa. Ebem» pa- 

ter. 



Bt. HerMi ChMrbmBjwHit «m, rctea ommhn podkMtii^ hodie ebmnmt Pmi^ 
Mlmm^ itf wimi mAi ogtrH 4e mifiiii am PkUmmim: prifiertm mmc mrimIcm 
mme •«ft f < y — r. aed eeee kU freipmM mUei cn» Dn». Hee tigmm^ ipemm ebeer- 
vebo, Si. C7lr«afMy Pmmnhdmm me Dmnm^ I^vjm eem frideo. Da. tiem eerwet 
^mmprmmemd. 8i. PMi^Mli. Da. Rupkemifmirmmf 



««#^#« 



1 Mit. qnldain rH,r. mmmUme, Weit ET. et £M. rd. r. mmm. Id. ia Add.— 
a-S Ooy. omnino doeet acribendam, kme men. intelligitqne Punphanm. Mihi 
etinm miyor obtcnrifni ette in liit verbit videtnr. Qnid ergo ? Conjiciebun, 
lect. Tnlg. Aimc, eue retinendftm» et per kmme nou Pamphilnm, led Slmonem 
intelUgendnm. Weet. Pro M nnnt e nottria babet Anc, rectint. Sed totnt wtr» 
MU ett tpnrint. Emenda tic, oteinMr€m« pmd mgerelf 4rc Beat. Bentl. le«t, 
mbee r m u e m feid: et teq. Yertnm tnnqnam tpurlnm delet. Bnrvenn. Bcntlil* 
nnit infenttt ad Snet. Vetp. c. xxiii. eontradicity et conttmctienem wmjnmk 
mheervmrem tcabiem ? ocat» ted 0«»iiemt defendit et conttmendi mtiooem ei» 

81ioat in Tbet. ling. Lat. voce * Jnbeo.' R.D. Bentletnm omnino teqnita? 
iotb. 06ienMVim fnid dat Perl. Ad vocem kmmc notat Olott. ap. Br. * Vel 
hoc' Dittingait Periet Scirem id: frmpi.-^ Dc. Alii «x. WetU— S Ordo 

NOTiE 



S Id prmpiereml * Id' t»pe apnd 
Plantnm et Terenttnm amat peni 
pro, ideo» et, propter id : cttqne an- 
tiqna locntio; quamobrem qnidam 
centent legendom bic ette : nl 9«id 
mgerei de mmpHie Seirem td. Nam, ti 
legatnr, td prepitrem^ alternm fore an» 
perYacnnm. Vemmtamen Tera ett 
lectio id prd|iler«n, Eteoira tralati* 
tinm, ut tynonynuB vocet apnd bnne 
auctorem aliotque tmpe jungantnr, 
nt < etiam qnoqne»' ' nnnc jam/* ergo 
igitttr/ < qoamfit licet/ < propere 



ocynt,' ant oraandi, ant explendl 
metri, ant tigniiicntionit intendc«d« 
canta, etai aaperfla», copnlantar. 

4 PrettHo tideo] PrtDtto ette, id 
ctt, prmtentcm eitCy vel adette. Ci- 
cero : ' Prmtto tont bimndioet m- 
ttivo tempore.' £t plnribnt locit 
•liit. 

5 Q«Midetai|pravttt]Idett»reAec- 
tendo conjice ita ocnlot ad enmy ac 
li antea illiim non vidittet; ne tnt* 
picetur meditata not babaitte con- 
tilia. 



ANDRIiE AGT. II. SC. V. 821 

Da. Probe. Si; Hodie iix<n«m docu, ot dixi, volo. x^ 

By. Nimc nostm timeo piiti, qoid hic respoiideat. 

Pa. Neqoe istic, neque alibi tibt asqnam erit in me moia. 

By. Hem. 
Da. Obmutnit. By. Qaid dixit! Si. Facis ut te decet, 10 
Cum istuc, quod postulo, impetro cum gratia. 
Da. Samvems? By. Herus, quantum audio, uxore ex- 

cidit 
Si. I Donc jam intro : ne io mora, cum opus sit, sies. 
Pa. Eo. B y. NuUane in re esse bomini cuiquam fidem ! 
Verum illud verbum est, vulgo quod dici solet, 15 

Omnes sibi malle mdins esse, quam alteri. 

iUam. Pa. Hem fMier, Da. Prohe rtiponiiatL Si. Voh ui dueas uxorm 
kodUf ui iiUi dixi, Bv. Eg» muuc uuiuo uobit ; oolieiiui quid PampkHua rHpou» 
deoi patrk Pa. Negue in isia rr, neque in uUa aUa ero unqmam in mora^ quownmMe 
eafiamt^quavolueriM, By» Hem, Da, Ad hoe reepomaum Pampkilij paiir sl^ 
obmuiuii. By. Quid dixii PamphUui f Si. Faeie ui ie decei^ cum isiud, quod 
poeiuio, impeiro a ieiamgraie ei obeequioee. Da. Nomne eum veridicue? By. 
Herue^ quanium ex uerbie PamphiH tnietHgOf uxorie gpe dtyeciue eti, Si. Ijam 
mMmcvetro^mi umUa mera per ie falf quamdo opme erii, Pa. Eo, By. Itame eei 
mi mmibe in re homnmi cuMquam tii fidee ? Verum eei tUud proverbium : Omnee 



▼erbomniy naeireB timeo parii^ idem reperifnr in 'ooinibns codd. Faemi, et 

roeii plertM]ne. Beni, Sc. antea foerat scriptnm noit, p, t, — ^9 Omnes rere 

Dootri rotondint et metro convenientins legnnt, iibi erii uequflm, Bent. Sic 

Br. et Botli. (Teq. iibi erH Z.-~10 QuiddkcUI Volgo enm interrogandi signe 

editor. Sed interrogatio nnlla est. Sunt Yerba admirantis. Idero Antesig^ 

Donns edidit. fVeei, Sed interrogationem dant Br. Z. Bent Bofh. Perl. qn! 

DofSat : * Ommahne. Sic script. Bent. Par. recte.'— IS Qoidam Mes. ab usare 

excidii. Alii, decidii, WesterhoYins. O. EA. £T. EM. ab uxore. Id. in Add. 

Non agnoscit Br. interrogationem post * Yerns.' — 14 Mss. alii eeee euiq, Aomt- 

umm fidem, WesterhoYins. O. (Br.l et EA. NuUanme tn re eeee honM cuiq.fid. 

EM. NuUamme im re cuiq. hmmmi fid, Id. in Add. Veteres qnaedam edd. cat- 

qmmma k em imum : Pet.. cmque Aoiittnt, qued melins est, ne ietns in nltimam ro9 

I mmiMi perperam incidat. Beni, Volgo NuUane in re eeee Aomtitt ctn^./. prorsos 

incoDcinne. Bent. [et Perl.] N.im reeaeecuiq, h.f. Vide an magis profecerim. 

Botk^ qoi dat N. in re euip. eeee honnnif. Monet Perl. esse NuUamne in Par. 

Maa. et ^iiotfiMJii in Par.— 16 On. 9. ufiid. — lePleriqne libri cnm editt. pris- 

cis [et sic Botb. et Perl.] collocaot Yersnm: O. st6i eeee meUue maUe q. a. V. et 

Baa. ita : O. sifrt miiiiriNeitiu eeu, i^c, Ego repono sententisp gratia, O. st6t 

bene mmmeUef q. a» Bent. DamnatPerl. eniendationem Bentleianam. — 17 



NOM 

9 fiem] Inteijectio est indignan- 10 €htid dixii] Interrogatio esf in- 
tia Byvrliim, qoi •ecnm hoe totam lo« dignantis ; et Byrthia aecnm hoc to- 
qottar. tnm loqoitar. 

JMph. H For. Cios. TereM. X 



322 P. TBRBNTII AFSI 

Ego illani vidi Tirgineniy forma ! bona 

Memini videre : qao asqoior snm Pamphilo, 

Si 80 illam in somnis» qnam illam, amplecti maloit. 

Bennntiabo, nt pro hoc malo mihi det malnm. 20 

mbi meUtu em wuiJlk^ fMm o/ieri Ego vidi rirgimm ittam PhUutHemm ; «Muai 
MM mdi$H ilUm forma JkoMif d e$8e, Quaprepter tepnor eum et mioderaiieir «• 
meeiamido PampkUo^ ^uod verbu dederU Ckgrmo ; oioe illam ■! uxorem m oooai», 
quam Ubm {Chariuum) amplecU wuduU. lOud hero in<o renuMiiabOf ui fro koc 
malo mmiio wu wmie tnuiet. 



^»»^^^»0»^^» 



Varie httc dutinganntar. Sont, qoi legnnt : E^o iiiam rtrfr nr^ftsen : forwm, 
bema JtfcMtm uvdSre, Alii : B^ silaai ddt wrgmem fmma 6eae. Memkti fi- 
dere* Rnrsos alii : [et tic Z.] E^ iUamvUU: virginem fonaa boua MewMwi' 
dere. 'Efi/paTUtdrepoif aotein Tidetnr, nt edidi. ffVtf . Lege, £^,c«ai tlfaa eidif 
virgiaem fonma bona Memiwi mdere, Bent. Sequitor Perl. £. ti. vidiwirgmem: 
forwm bona Mewuwi wideri Botlu Abeit eum a Ooelf. 8. ait Perl. ad b. ts. 
Fortatse Toloit ▼ersom II. aot IS. — 18 Alii : Afeattnt oie videre. Elegantior 
antem Latinitas ett, qooties rb * wumiai ' jongitor infinitivo pnesenti. Wm. 
—49 Si sese ui s. Botb. — 20 Vel noit : snpple det. Br, Snntne igitnr 
codices, qni prsefemnt no» dei 1 Bmns. Hoe cielet Both. 



ACTUS II. SCENA VI. 



DAVUS. 81MO. 



Da. Hic nnnc me credit aliquam sibi fallaciam 
Portare, et ea me hic restitisse gratia. 
Si. Qnid Davns narrat ? Da. iEqne quicqnam nnnc qoi- 
dem. 

Da. iSiiRo me ere^ aUquamfaUaeiam huc afferre, aipie ea de eauoa hie rensa- 
f iise. Si. Qntd Dmm narrai 7 Da. Nihil ^uidem fidequam ttnnc, mque aifae 

1 Qoidam Mss. oIioimm /attaciam legnnt, omisso stU ; quemadmodom mox 
rerlkikme gratia hie, West.— 2 Sont, qoi non agnoscnnt me. Id.— 3 Alii, Qvitf, 
Dore, norrof 7 snb. Pampliilos : perperam, opinor. £x Pal. 2. citat Parens : 
Neque ^cquam nune quidem: senku perspicuo. Jd, Etsi omnes codd. repog» 
nant, legeodnm tamen pnto» Qiud, Dare, tiarral, sc. Pampbilns, qni snperiori 
Scena com Davo domnm ibat. Igitur Davns, quem Simo eum fiUo de nup- 

NOT« 

1 Hicmmemecredil] Davnssecnm tnm audiat: sic tamen loqoitnr, ot 
ita videtur loqoi, ut spcctator taa- velit audiri a Simone. 



ANDRlifi AGT. II. SC. VI. 823 

Si. NihilDe?hein. Da. Nihil prorsQS. Si. .Atqoi expec- 

tabam qaidem. 
Da. PraBter spem evenit : sentio : hoc male habet virum. 5 
Si. Potin' es mihi verum dicere ? Da. Nihil facilius. 
8t. Num ilii molestse quippiam haa sant nuptiaB, 
Propter hujusce hospitae consuetudinem ? 
Da, Niliil hercle : aut, si adeo, bidui est aut tridui 
HcBC solicitudo : nosti ? deinde desinet. 10 

Etenim ipsus secnm eam rem recta reputavit via. 

tMUa nam, Si. NikUni? hem, Da. NikU prorsMM, Si. Ai ego expeetabam 
Mi atiqmd marrveM, Da. EvenU UH eonlra expeetationem, eenHo, ^uod nihU tii- 
andtvtf qmequam a me^ quod eperaret eeire : hoe nuUe habei vtfKjn. Si. PoieenM 
nuki nerum dieere 7 Da. Hoe MsAt nUiU faeUius eei, Si. Nonne filiue agre 
fert hoM nupiiaMf propier iMiiue peregrina Glfeerii conMuetamfamiHariiaiem 1 Da. 
Neuiimuem herete, ani, ei adeo agre feri^ duorum dierum aui irium heee agrUudo 
eti. SetMne? Deindeflnem aee^iei : namque reeta raiione eapiue eoneideraeU in 



tiit locatoiD aliqnid palM, bic ioterro|atar. Beni, Daee Beot. Omn. codd. 
Dawme, At t ero prster Beot in Par. £d. it Dave pro var. exhibetor. Qaod 
ipioRi probo. Perl. — 4 Beot. Bemper fere pro nihU et mUu edidit m/, ini. 
Semel moouisse sat erit. Zeun, Atqui ? Br. — 6 £d. 1409. evenU kuie, West. 
—6 Guy. rescribit FaeUiue nUul. Id. Conciooitatis gratla aote ' nibiP pone 
Ego? Beot. Dat Both. Potin* eet te dieere eencm uUhi? Da. NUfae. Per- 
letteqaitor Beol. et monetOuelf. 1. omittere Ego ? — 7 Cod. aous e Regiis 
hMbetheee, Vetoste et vere. Bent. Accedit Perl. — 8 £r. enmqne secutus 
Goy. H^f. propt. eem», hoMp. West. £tsi omoes codd. quos vidit Fa* habent 
ordiDem Donati : melior tamen est ordo : Propt. hoep, hujueee. Ceterum 
antiquius est hoepiieS. Bent. Dat Perl. Pr, hoepUet ht^. cone. * Volgo qnip* 
piaae hee wmd (Ou. 1. Muni het; onde colligas non ita certam esse sedem pro- 
nomiois) u, Propier hiii, hoep, eone, prorsns inconcinne. Both. qui legit 9vipp« 
Mum M. Hete propi. hoip, Attfiu cons. — ^O Bodl. bid. aui irid. eet. West. Sic et 
Br. Si omittit Goeu. 1. — 10 Beot. post ' oosti ' posnit sigoom ioterroga- 
tioais,qood non est opns. Zeun. Inlerrogationem non admittont Br. Z. 
Both. ' Mallem/ ait Perl. * pronontiatum absque interrogatione. Leg. al. 
assCsn; al. nMMtine,' Sinet Goeif. 1. — 11 Solicitaot hnoc 1. ernditi ; etest niira 
Msstomm varietas. Bodl. Eam eeeum rem ipoe reeia repuiami vta. Fa. 
itaease in libris scriptis fatetnr, ut edidi. Delet autem reeiUf cnm quod non 
alitcr stet versns, tum ^nod Donatus banc vocem non agnoscat Agnoscit 
▼ero in Ms. Hnlst. sed ita : Eam rem reeta putaeU via, Ouyetus, ut versum 
rectom et integrnm habeat, eam rem tollit, vocans interpretamentnm. Non 
antem libet, neque adeo licet ita grassari. Weei, Vet. Cod. £ajn eecum ipee 

NOT.« 

4 Hem'] Indignanlis hic vox est. se ducturam nxorem : qnodque snspi- 

6 Prater epem etenW] Hoc secom cari ▼ideamnr, ipsum ouptias simu- 

loqoitor Davns. lare. Idcirco Davus postea dixit, 

Ifsc male habet viruml Qood de me ' Commovi.' 

nihil rescire potest certi de animo 11 ReputaoW] Sic Donatus legit. 

filii ; qni prseter spem ejus promisit Aiii reputabii. 



8S4 P. TBBBNTII Afftl 

Si. Laado. Oa. Diim licitam est ei, damqoe »tas tnfit, 

Amavit : tam id clam : cavit, ne anqaam iiifami» 

Ea les aibi esset, at Tirom fortem decet 

Nanc axore opos est : animam ad anorem appulit. 15 

Si. Sobtristis visas est esse aliqaantulam mibi. 

Da. Nihil propter hanc rem : sed est, qaod saccenset tibi. 

Si. Qaidnam est? Da. Puerile est. Si. Qoid estt 

Da. Nihil. Si. Qain dic, qaid est ? 
Da. Ait, nimiom parce iacere samtum. Si. Mene? 

Da. Te. 
Vix, inqait, drachmis est obsonatus deoem. 20 

Nom fiUo videtor axorem dare ? 

«itJiio knne imamuim mnorem Glyceni» Si. Hae de eoMm eum kmdo, Da. Dum 
UUferte UeiiMm /mU, «ffM «rlw permmt^ ummi induM ; tum id •eereto. CatU 
me umquam ex hue re infamiam eontraheretf ui virum fortem decet, Nune uxore 
iUi opu$ eet: ideOj iUe ammum coniulii ad uxorem ducendam, Si. Vlna ett miki 
mAiriatie eme aliqumttulum. Da. Minime eane propter niipfMf, aed caM$mn habet 
€Uf Uki euhirammimr. Si. Quidnam e^l Da. PuerUie res eai. Si. Quideet^ 
Da. NUUL Si. Tamen^ dic mUu fmd aU. Da. AU te nimU parcum eeoe m 
faoiendo tamtu, Si. Menel Da. IV. Ftx, imquU^ deeem draekmmrum pretio 
ob m ni m emU. Num JtUo nmptiaM videtmr mppararel Qikm, tiifiUl, imoiimko ad 



rem reda reputmmU vieu LUidlenbrogtot. £lciiwi ipna mcmm §mm rem ropmiamU 
«10. Sic verioni legit in V. Faemlia, enl consenlit unnt e noitrls veCa^isM* 
■int. Sed mN fleleauit «mihr tanqdun aiienHn, et pott ' rein ' repoDinas 
r»tff«, qood Faemiii ▼idft in codd. et consnetodo Terentii et PUnti piMtaUt. 
Bemt, Aceedlt Perl. Reetm delet Z. Secum pott Mpt.' legere Ooelf. S. no- 
tmt. Perl.— 19 Mss. qoldem eat Utu West. Bent netri consa ierlptit «it. 
Xeon, Det Sic Immdo. Da. Dum ei UcUmm oat Botkiot, coi tn mimit ptecet. 
— 15 Sibi post * ox.' Ooelf. S. — 16 In qoihotdam Mtt. non legitor rh «tar. 
West. Ut trochseot evitetor, lego oli^oiiHWiMH. BeoUlos. J Ji^iumliin. Sic 
Ou. 1. quod metro aptiot ett qoam ▼olgatom aiiqummiulam. Ap. Pr.p. 1S0S. 
legitnr aitfoM. Botb.— 17 Dele remk^ ot ' haoe' referator ad hotpitan, Glyeoo 
riom. Antiqoittimi libri habent ouacenaet. Bent. Sequitnr Perl. qoi notnt : 
< Var. lect. ap. Bip. mucenaeai.*^l% Alii, Nikil eat. £r. 6oy. Tan. Faber, 
Qmidideaif ob metram trilicet. fTesl. Ante*Nihir repone Qattf tif eil? Bent. 
Seqoitnr Perl. * Volgatom scabris nnmeris et male coilocato Terbo * Pne- 
rile.' Oo.S. aed quod auce, tibu Bentleii Regios Quid eaif PuerUe eat: 
qmidnam eai. Unde reponend. esse vidi PuerUe qmddam eot. Er. scriplot 
haod dnbie seentos, Qictd td eil ? ot seoteotia et versas postoUuit, monento 
Bent. qood et in B et C conspicitor, libro A ezbibente Quid eat idf Botb. 
qoi dat : Sed^quod auecenaet liM, PuerUe quiddam eat. Si. Qvfd idetl? ^c. 
—19 Alii, iitl le. Mss. aoidam, perparce, Westerbovius. O. £A. £T. £M. 
perparce, Id. in Addenais. Ait, Pall. te, Sed ea lect. sicot plerieque Pa- 
latinornm, glossam sapit. Perl. qni notat perparce e«se in Giielf. 1. S. — 30 
Dno codd. primarii legnnt f Jl oAtcmalMiit. Recte. Bent. Bent. edidit o&tMialian ; 
sed displicet bomaeotelenton. Botk, Bentleinm seqoitnr Perl.— 91 Mt. plns- 
cnli citra interrogalionera: NonJIUo v, u, dmre; sed minns ip^^mntutt, Weai. qoi 
in Addend. monet ita dare O. £A. £T. £M. Ad ^riin noUt gloasa tn Br. ' Vel 



AN4)RIJ£ ACT. III. 8C. I. 325 

. Qaem, inquit» ad coenani vocabo meorom aM|aalium 
Potisaimum nauc? et» quod dicendiim hic siet, 
Tu quoque perparce nimium : non laudo. Si. Tace. 
Da. (^ommovi. Si. Ego istasc, recte ut fiant, videro. 25 
Qnidnam hoc rei est? quid hic yolt veterator sibi ? 
Nam, si hic mali est qnicqnamy hem illic est haic rei 
caput 

«ofMin M^onrm tffttoltiim, maxiwu nime tji tuu imptiarum cttebrituie 7 £1, ^imiI 
Im Miiaa kk ab$emieJUU dietre debee, tu ^e^ peree mwrii Mw mm tumfaek, Nen 
Imid» ieiud, Si. Taee, Oa. Ege etiieitavi antmiim Simonie meie Mr6if , et in 
emeyieionem addmxi^ nee credere waptiae enm jimnfare. Si. Ego previdebo td 
Atfc doeenter parentur et ftad, Qnidmm koe rei eet 1 fnidnem «iM vuU kit 
oetue /raudum arduteetuej Namf ei kie^ in kie ntrpHif, oiitcgiMm tmjMili« 
meutt eet ; hemp in koe rerum eerdute pr^eetpue vereatur hiiyue impedimeiM 
eaput. 



**^^*^^^^^^* 



noinie.' Nem pr« Num, Onelf. 1. — 23 Interrog. liipiani dtUBr. post ' siet*— 24 
Lege ftr parce «tmtiuit,h. e. perniminm parce. Nam, qnod lopra 10. ' nimi* 
nm pnrce ' dixerat, id nunc amplificat. Bfitl. — 25 Ita vnlgo distingnitur, 
nec male. Ponait tamen •enaus cmo : Ego iet^ reete, utfiant^ videro, ift adeo 
jiingenda aint, reete viderOf non, rectejitmt. West. JE^e, ieteee utflant, videro 
Botnins. Bent. et Perl. minora pnncta omittnnt. — 26 Lege, Quid koe eet 
reiL Bent. Qaubtom koe eei re (lic) dat Both.~27 Lege mali*4i, ne mait 
totom in Thesi obscoretur. Beni. 

VOTJE 

St <|mmI ilkindnm kkeief^ Id est» 2S Vetender] Impostnrn ■ssoetna. 
bie inter nos, non alibi. 



ACTUS III. SCEJSTA I. 



MYSIS. SIMO. DAVUS. LBSBIA. GLYCBRIUM. 

M Y. Ita pol quidem res est| ut dixti, Lesbia : 

Mv. ita pol fMtdm r«f ee kabet, ut dixietiy Leibiaf nonfaeile invenientur vir 



^^0>0<^<0<0'^> ^^ ^> ^ ^ 



I Mss. qnidaro, ui dixii Leebia. Prseftat antem lectio vnlg. Weei, Dno 
taatiin codd. babent durtsft. Qn» vera est leetio. Nam condnnins * res' 

NOTJE 

Lnndnt hlc in princtplo hnjns Sce- stantlft ergn Glycerlnm^ 
n« MjTUs Pamphilnm a fidei coo- 



326 



P. TRRBNTII AFRI 



Fidelem haod ferme mulieri inveoias viniro. 

Si. Ab Andria 'st aocOla haocl qaid nams? Da. Ita 

esU 
My. Sed hic Pamphilos. Si. Quid dicit ? My. l^rma- 

vitfidem. Si. Hem. 
Da. Utinam aut hic snrdos, ant hsBc mnta facta sit. 5 
My. Nam, qnod peperisset, jnssit tolli. Si. O Jnpiter! 
Qnid ego audio 1 actum 'st, siqnidem haec vera praDdicat 
Lb. Bonnm ingeninm narras adolescentis. My. Optn- 

mum. 
Sed sequere me intro, ne in mora illi sis. Lb. Seqnor. 
Da. Quod remedinm nnnc hnic malo inveniam? Sf. 

Quid hoc? 10 



emuUHiia fdn erga Nwtftfrm. Si. Ex AndruB /amUim tti kae neiUm. Qmd 
narratl Da. Ita eH. Mt. Std kie PawtpkUme. Si. Quid iUa dUaf Mt. 
FideMf qaoM dederaif eanjhwaeii, Si. Hem. Da. C/diMm, aai kie «infMt, aat 
hae maia faeta eU, Mt. Nam^ aaem partam iUa edidiaeetf iUe jaaaU edaearL 
Si. O JapUer f qaid ego aadio J aetam eat de nebia^ m moda ea aera aaai, 
f M« keee aaeiUa preedieai. Lb. Moree boaea aarraa adeieaeeaiia. Mt. Opti' 
atda; aed eeqaere me tiilro, ne tardiae ad iUam veniaa. Ls. Seqaar, I>a. 
QHoie reaiediam nane kaie maio tmeiiiafii 7 8i. Qmd koereieat? adeama Pam- 



^^0 00 0^00000 



in Arsi hic ponilnr, qnain illic iii Hieii. BctiI.— 8 Dnplirein feci iaterroft* 
tionem, contrA qnam fieri loiet. Snnt entem Mtt. in qnibus est, qpnd mar» 
rai 7 qnando Terba proxime praecedentie citra inferrogationem fuerint pro- 
nnntianda. Weai, Verba ita dittribnenda ette centeo^ nt, ' Qnid iiarrat/ 
tint DaTi non interrogantit, ted admirantit et qnati negantit, vel graTale 
concedentit, nt Phorm. t. 7. i%, tcd * Ita'tt' tint Simonit, rem confirraantit, 
Beni, qni cnm Br. et Z. non interrogat pott ' hec' Seqnnntnr omnino Bcnt- 
leinm Both. et Perl. Narrai Onelf. S.— 5 Aai kie aardaa, Sic Phiotnt Cattn. 
iii. S. 12. Afelao, ne nem aii tnrda atqne kme aadiaerit, Mit. qnidam print aat 
oroittnnt. ITirtl.— 8 fionHm delet Both. Interrogationem pott * adol.' provar. 
lect. memorat Br. glotta.— Ne in mora UU eia. Nonnulli Mtt. addan», 
oun apaa eai, Wett. Vnlgo aiera tlli «tt, ez int. Codd. nottrl mianinie tiif. 

NOT^ 



4 Sed kic PampkUaa'] Mytb pergit 
landare Pampbiinm, non attendent 
ad Simonit Tcrba, ted alloqnent Let* 
biam. Itaqne tensot ett: Vix inve- 
niat ▼imm fidelem molieri ; ted hic 
Pamphilttt ita fidelit ett Olycerio, nt 
fidem, qnam ei dederat te eam dnc- 
tnrum, confirmaverit ; pollicendo ei, 
te, qood peperittet| edocatornm, cnm 



pottet exponere. Ezinde ioter te 
teortnm colloqnnntnr. 

10 Qaod reawdiajii] Simo, ex ter- 
mono Mytit ad Letbiam, audieerat 
ea qus Pamphilnt poUicitoa fnerat 
Olycerio, in confirmationem fidei da- 
t» : propterea tolicitnt Daviit qnm- 
rit, qoa arte avertat mala, qnm ex 
improvida Mysis narratione aceidtre 



JLNDRIiE ACT. ill. 8C. I. 327 

Adeon' est demens? ex peregrina?jaiii Acio, ah! 
Vix tandem sensi stolidas. D a. Qoid hic sensisse ait ? 
Si. Haec primom afPertar jam mihi ab hoc fallacia ; 
Hanc simnlant parere, quo Chremetem absterreant. 
6l. Juno Lacina, fer opem ! serva me, obsecro ! 15 

Si. Hui, tam cito? ridicalam : postqoam ante odtiom 
Me aodivit stare» approperat : non sat commode 
Divisa sont temporibos tibi, Dave^ haec. Da. Mihin'f 
Si. Nom immemores discipuli? Da. Ego, qaid narres^ 
nescio. 



pUfatt tiiMiiiC €x tmur* ktffwi peregrintt ? Jam imdem «oet rem mmiem. Aht 
rixiandemiMieUdsiiiuUueegokancfalUiciam. Da. Qirid Atc «e taletftfjniif «if ? 
Si. Heec ftriamm jam miki iniendiiur a Daro faUacim, Hane eumUani parere^ 
•I dei€rreani Ckremetem a niapiiie faciendia. Ol, Juno LMdma^ fer opem^ eerva 
mtf obuero, Si. Hici, iam ciio Ghfcerium parU f Rua digna reo, Uiprimnm 
iUa me amdivii anie ooiium tiare, fetiinai pariurire, Hae, Daoe, Mn eatii apie 
abi per iempora diapooUa euni, Da. MUune koe dictM? Si. iViifli Ua o6<tv<f- 
cerio^ et negUgie PampkUum diocipulmm liftMi, ut eum iam maie doeeoM 7 Da. Ego 



^»^»^^^»»»^»»^»'^»^ 



Both.aiii dat ne ni mera aiee. lUi delet et Br.— 11 Hageniat jiioctim vide- 
tar legisse : Adeon' eai demene ex peregrina? Sed et ita edidit Lind. Perpe- 
rmm^ opinor, sed et contra Donati mentein. Ak. Dolentis et snspirantis est 
particula» qoalis h. I. minns convenit in SimoDem. Malim, vak, West. Non 
interrogationem, sed maximnm pnnctom dat Br. post * peregr.' — 12 Pro 
«fniisie, in qnibnsdam Libris est, fl«iuts»« se ; in aliis, $e eeneieae. West. qiii 
nofat in Addeodis : * O. EM. ET. ieRs.sf.' Sic Br.— 15 In R. nt et in aliis Ms. 
aic erat : Iniua, Juno L, Sed rb Iniua ideo ab exscriptore additam est, at 
inteJligamos hcc post scenam fieri : ot in Adelph. Act. iii. scen. 4. ' Mise- 
ram me, differor doloribas.' Nam et hic qnoqiie vet. cod. addit tiiliu. Lind. 
Accedit Westerhovias, oni mooet Inius exhibere £d. an. 1469. Slc et Br. 
babet, sed jnnctom ciim ' Glycerium.'— 17 Conimotfii dat Both.— 19 Jam Do- 
nati «tate lectnm etiam, Num immemar ea diaeipuU? qaomodo est in M. 
[et OM.] et daobns Leidd. edit. 1469. aliisqoe, [et Z.] Prtestat lectio 
altera, qnaro exhibnimos. Sant aatem Mss. atqae in illis Tr. nbi citra 
interrot^ationem legitnr. Noa tmjiMmor ea diaeipuU: qnomodo et qasedam 
edd. vetnstm expresseranty in qoibus est Jnnt. Sed et Eog. ita legebat. 
Wee». Lego com Donato immemorea. Atiera lectio, qoam posnit Dooatos 
et expressit Fa. tmMemor ea diaciputi, sc. Paniphiliy plane inepta est. Beni. 
Jmmemarea edidit Sandby. Zivii. Num immemor ea diaeipuU. Primo sic 
in Ms. rsc. Br.] legebatnr : sed mntatnm est JViim in Non, signnm in- 
terr. deletam, et prior lectio tanqnam V. L. snperscripta. Bruna. Vnlgo, 
JEgo, quid narrea, n, verso impedito. Abest Ego Oo. 1. Narraa Hel. Orm- 

NOT^ 

potq;rant ; idcirco jam dixerat : * Uti- etiam irridentii, qaalis hic est. 
nam aot hic sordusy ant haec mota 19 iVicm immiiiiorei [tmmeaior #•] 

facta sit.' . diadpuJW^ Alii legont in nominativo 

16 Hm», iam dlo] ' Hni ' interjectio plnrali : Nom immemores discipoli toi 

est «Imirantis, irascentis, inlerdom sontprseceptoromyqttmeistradidistiP 



328 P. T»BNTtl AFEl 

Sl. Hiocine me si iinparatQiii in Teris naptiis 20 

AdortQS esaet, qnm mihi lodos redderet ! 
Nunc hajos perido fit. £go in portn navigo* 

imiiMM tfifelf^o, quid diea$. 8t, Si Hie hic impnmdttm /aUaeiarum nmm^ 
pmnmUm veroM mip^ JUia^ oggrtmH* etmt^ pmi madi» mt /mami Imd^lkain f 
mme ifoB periado kme a ma mmiidtadm' : rei verp mem im tmlQ mU puiUt* 



co niort. Beik. qnl delet Ega ef le|it iMmt.— 91 Mlwu plaeet eveBd*- 
tio Guyeti, legentis, ederei, Wett. Corrigit Beotl. egregie fHM m< i. R. 0, 
Me dai Both. fm ktme Seemm cain seqiieiiti eontiiiaet. 

NOT^ 

HiditeipvUiontt PunpliiliMy Myeit, megittri prscepta iapmdeAter ol^ 
et Lesbie, qnot Sinio oit magiBtnHB tenrmre otqne eseqoi. 
bobere Povoin io neetendis dolis, et 



ACTUS IIL SCENA II. 

LBSBIA. SIMO. DAVUS. 



Lb. Adhug, Archilis, qa» assolent, qaaeque oportet 
Signa esse ad salatem, omnia buic esse video. 
Nanc primnm fac> istbaec ut laret : post deinde, 
Qaod jussi ei dare bibere» et quantiun imperavi, 

Lb. Adlmey ArehHIHe^ emma eignoy iptee mienif quegfne eporiet indieitre «olatfm 
dMinn6MUlaMi ex portv, luiie paerperm adeeee videe, Nanc prianun fae^ «t tsia 
let»ff.« dstndedef» rt 6i6ere, fnod preeeeripei, et fuaaiam imperam: aiaiim peei 



^^»»■»^^»00^-* 



1 Snnt qni A^aMf eporieai legnnt. Weei. Alios 1e|ere eperteni monet 
glosst in Br. — 2 Sig. ad eai, eeee, O. I. s. et Donotns Sfg, eeee ad eai. Fmer» 
IMM. ItB et nostri omnes. JSknt.-^S Lar«f«r in qoibnsd. libb. Weet, Deleo 
fU, nt pes cretieos servetur ; ant, sl qnis trt retinere malit, legat cnro Teterri- 
mo cod./oc tifa iit. Bent. Omnio bsec turbet Gor. et facUe pro fae legit, 
metri sni gratia. f/t delent Perl. Botb.— 4 Alii, dort; fortasse emendalfna 
dofe; enjns repetitio empbatieo est. Legitnr antera daie tn Mss. nonnnilis 
et ed. Ven. 1400. Jnntina posterius daie non agnoscit. Weei, Dare, Rec- 
tios, quod in Ms. dari. Lind. Lectio dori, qnam in V. et Decnrtalo reperit 



NOT^ 

% Facy ieikeee ai leoct] * Lavet ' do Trncnlento : in Epidico, Actn ▼. Sc. 
balneo intelligendnm est. Lavabant 1. Et * lavatrina ' luilaenm domesti-> 
lassi, peregre TenieBtes. Plaut. iq cnm. 



ANBRIJB ACT. III. 8C. II. 929 

Date : mox ^o hac revertor. 

Per ecastor scitus pu» est natas Pamphilo. 

Deos qnsBSo, ut sit snperstes, quandoquidem ipse est inge- 

nio bono. 
Camqne huic Tcritas est optum» adolescenti facere inju^ 

riam. 
S|. Vel boc quis non credat, qui norit te^ abs te esse or- 

tam 1 Da. Quidnam id est ? 
Si. Non imperabat coram, quid opus facto esset, puerpe- 

re: 1» 

Sed, postquam egresi^a est, iilis, qu8B sunt intus» clamat de 

via. 
O Dave, itan' coatemnor abs te? aut itane tandem ido- 

neus 
Tibi videor esse^ quem tam aperte faUere incipias dolis ? 

rnUho faic. Eeaator^ jmtr valde pukher H elegwu naitu eet Pamphilo, Deos 
preeor, ui viialU «it, ei incolumis, quemaM certe paier ejae bono eat ingemOf et 
ueriiu» uifacere n^iiriam hdc bouce adoUaeenti mulieru Si. O Davei quia non 
eredaif qui te Jiovmt, hoc etiam a te esse inventum 7 Da. Quidnam id ett ? Sr. 
Ledria obsietrix non pracifiebai ipti puerperte coram in cubieuloj gua facienda 
erant ; ud^ poetquam exivit forae^ mulieribus, qua aunt intua, maluit imperare^ 
damando e via» O Dave^ Uane coniemnor a te? Aut Uane tandem videor tibi 
apiua et opportuMuaf quem tam manifeate faUere incipiaa dolia ? SaUena^ aatutCf 

Fa. «t ego in septein e nottri», hand dnbie, nt Baccbiacornm modi et leges 
terventur, est prsferenda. Bent, Dari, Sic Bent. Par. ex libb. Perl, qui 
tic legit cnm Both. et monet dare legere Goelf. 2. ' Date etse legeod. non 
dare^ et codd. nonnnlli tettantur, et ratio indicat loqnendi.' Gov. Dari dat 
Br. — 5 Revertor. Ita quidam Mss. et editi, qnod baud tcio, an elegadtint, 
qoam ▼ulgatum revertar, Wetterboviut. Donatnt, nonnulii codd. Faerni, 
et ex nottrit raeiioret recte legnnt revertor, Bent. Romanut cod. omitt. kuc, 
Perl. Volgo ego huc, durit numerit. Omitit pronomen A. Both, qui ipte ego 
omisit. AovrtarOuelf.l.etZ. ' InOnelf. 2. Datt. Quod focrat Doio.' PerJ. 
— 6 Percaator babent omnet fere codd. Terentii et aliqni Donati, quot consuluit 
Faernut : ted Y. et omnet prteter unum nottri Perecaator, Lege, Perecaator, 
Nam Per pertinet ad ' tcitut^' b. e. valde tcitut. Bent. Per Caator. Per con- 
juogendom ett per tmesin cum ' tcilut.' 12. D, Pr. Percaator, Ai. Per aoaat, 
Sed plurimi libb. sine dipbth. nt anapattnt in prima buj. vt. servetur. PerL 
— S Lege ex Pet. eat verUua^ metri causa. Beni. Sequuntur Perl. et Botb. 
— 9 Saium pro ortum ap. Do. * Nostri omnet et vett. cdd. qui te norii : 
recie.' Beni, Botb. dat : Vel h, quin credat, qui te norU, — 10 Un. Mt. Par. 
Non ot parab. vitiote. PerL-^ll Guelf. 1. omittit ta/icj. Id.— IS Si legat 

NOT^ 

7 Ut jj< jap^et] Ollm parentet node tuperttitionem dictam ette ait 
precabanfnr, nt sibi sni liberi tuper- Cicero, ii. de Nat. Deor. Mart. lih» 
ttitet eitent, id ett, soperviverent : tii. Epig. 95. 



380 P. TBRBNTIl APRl 

Saltem accnrate, ut metai videar : certe si resciverim ! 
Da. CerCe hercle durc hic se ipsus fallif, haod ego. Si* E- 

dixiD' tibi? 15 

loterminatus som, nefaceres? nnmyeritas? qaidretolit? 
Credon' tibi hoc, nanc peperisse hanc e Pamphilo ? 
D A. TeneOy qaid erret : et qaid agam, habeo. Si. Qaid 

taces? 
Da. Qaid credas? qaasi non tibi rennntiata sint ha?c, sic 

fore. 
Si. Mihin' qaisqaam? Da. Eho! an tate intellexti hoc 

assimalari? Si. Irrideor? 20 

Da. Renantiatam est : nam qai isthsec tibi incidit saspicio? 
Si. Qai? qaia te noram. Da. Qaasi ta dicas» factam id 

consilio meo. 

NM tam aptrtt mt dedpiat ; «1 ego ridear metui a te^ ncn ttoUdu» et excmn mii- 
«Mn, ttfgM cerie^ H reeewerim, Da. Cerie kercle, kic ee ipae mme /aiiUj mem ego 
iUMm. 8i. Nonne edixi tibi. el wmumdo tetui^ ne 1« /aceree aiiqmam in nuptii» 
/aOaciaml Num veritua e»f Quid pro/uit edicerej et minari? Putaane me Ii6t 
eredere hee, peregrinam hane a PmnphUo gratidam /aetam fiUum ei peperieae? 
Da. Scio in quo Sune/allaiur, Ego paratum habeOf quid agam. Si. Quidtaeetl 
D A. Cur credae hanc peregrinam peperieee ? Quaei rero roii tibi renuntiaium eii 
kete erentura eeee, Si. Mihine qfdttiuam renuntiant ? Da. Eho I an per ie 
eeiue intelltxieii /Utgi Aoc, G/ycrriton peperime ? Si. Irrideor. Da. Renunad- 
ium eei tibi eie /ore. Nam unde hane euepicionem aiiier habere poteufi ? Sf. 
Vnde? Quia naram ingenium iuum, Da. Jta toquerie, quaei credae id /aehm 



»^^#^^^^^»^ « 



Mebe/r, consttt Tersas. Er, Tibi tideor ipeem, £z omoibus fcre 1. s. lei^n- 
dom est Tihi videar eeee : altter ooii starct octonarias. Fa, Sic et omnes 
noetri. Beni.—IA Edit. distiognit post ^certe.' Bnnu.— 15 Bodl. et Ed. 
1469. iMRc ipeue ee/allii^ omf sso Air. West. Lege Edixi tibif sine interrogo- 
tione. Beni, Seqoitnr Botb. — 16 Lege veriiu^e^ h. e. Teritos es. Beni. S«- 
qnitnr PerL * Vel V ait glossa io Br. post * faceres :' ' atqne ita/ ait Bnuis, 
* edidit West.' Pnnctum maximnm pro ioterrog. hkbent Bent. Z. Perl. 
Legii Both. Ini. eum: num/acereveritue? ecquid retulU? et ootat : ' Arm/as 
ti? quid, I. e. nt fallor, terUue? eeauid, Certe sic repooeod. pnto.' — 17 
Fortasse band incommode rb nunc additnr snperiori commati : qnod fecit Pr. 
lib. xviii. Weti, in Add. Interpunge post * nunc' Bent. Seqnnntor Perl. 
Both.— 18 Teneo quid erret; quid ego agam. 0. 1. s. et Do. et quid ag. Fa. 
Nostri qnoque nnfversi et quid ag. Bent. — 10 Lege Hbi sief rniimtiafini, k^ 
eie/oret ob seiltentiam et vs. 81. Beni. Bent. mntat eiet renuniiaium, Scd 
eqnidem nec mutatis ipsis,nec'qnibas defendat assentior. Perl. — 20 Irrideorl 
Com intrrrogatione videtnr dictnm, ot dobitaotis potius sit, qnam affimian- 
tia. Unde exclamandi signnm snstuli. Weei. Sic et Both. Sed non iuter- 
rogant Bent. Z. Perl. 'Aptioserit, si repooas, Min* quicquam? sc. renno- 
tiatnm est?' Bent. Sequitnr Both. et id mallet Perl. si codd. ita habo- 
reot. Atttmnlarier Gaelf. S. — 21 Alii legnnt eutpectio. West. Suepieio Ms. 
et Pr. Ilb. x\. Al. euepeetio. lind. Ne reeipe auepeciio pro tutpicioy con- 
tra omnes codd, Nmi versus est lalvos, dummodo pro iatepc tibi repo« 



. ANDRIiB ACT. III. SC. II. 331 

Sw Certe enim scio. Da. Non satis me peraosti etiam, 

qaalis sim, Simo. 
Si. Egone te? Da. Sed, si qaid narraie occepi^ continao 

dari 
Tibi Terba censes. Si. Falso. Da. Itaqae hercle nibil 

jam mutire andeo. 25 

Si. Hoc ego scio anam, neminem peperisse hic. Da. In- 

tellexti. 
Sed nihilo secias mox deferent paenim hac ante ostiam : 
Id ego jam nanc tibi renantioi Here, fatanim» at sis sciens. 
Ne ta hoc mihi posterias dicas, Dayi factam consilio, aat 

dolis. 
Prcmas a me opinionem hanc taam esse ego amotem 

Yolo. 30 

Jmis$e me9 eanmiio, Si. CerU emim Mei» ek e$ti. Da. Ncm aaiiM perfeeie uatieii^ 
^naiiM eim^ Simo. 8i. An ego nun Mrttt novt te 7 Da. Sed^ it ^ittd marrfore im* 
eefii ttmtim iefaUi eipmene^ Si. Falee id opinor,9eHicei, Da. Itaqne meherenie 
«lAti JBM, ne Mii qnidem dieere eatdeo* Si. Hoe ego unum fcto, muUam nmUerem 
peperiaee hie m domo Gltfeerii, Da. An eerto aeie iUnd 7 Sed, quicqnid eeiae, 
tamem ameilkB GhfeerU mox deponent iitfantem ante oHttwi iioflriMn. Id ego jam 
e tiH prtedicOf kere, /aetnm trt, nt eertior Jt«, ne tn hoe poetea dieae faetum 
Davi enatn etfrandilme, Ommmo kane ommem enepieienem tnam a me depiU' 



nat iibi ialege, Beof .-^81 Rotandias et Terias sic : Nam eatie permoeti me 
etiam, Bent. Accednnt Perl. Botb.— 24 Bodl. 8ed qnid tibi narrare eetpL 
WenU Metri et ■enteDtite gnitia lege Ego nemte7 Cetenim plane inatile est 
Ubif qood noitri codd. habent ante ^narrare.' Bent, Seqnitnr Perl. atBoth. 
dat Egcn*te7 Da. Set ei qnid enarrare oeeepi. Tibi dat Br. et notat Brnns : 
' Edit. omitt. Ii6t, et eiit in Mb. •npertcriptum, led literis contextnt eteadem 
mann.' Dat et Onelf. S. Egene babere Gnelf. 2. S. monet PerL— 25 IUud 
' Falso' qnanqnam orones lihri tribnnnt Simoni, cnm tamen penona bominis sit 
indignum, ipsi Davo qnoque ascribendnm pnto. Bent, Dissentit Perl. Legit 
Both. Faieon' ?— 26 « Intellexti ' cnm interrog. Br. et Z. Ego abest a Onelf. 
2. S.— 27 Ne ptMrvin in Tbesi absorbeator, coljoca mox pnemm hne deferemt, 
Beot. Seqaontur Peri. Botb.~28 Ordo codd. et Tett. edd. melior est; 
tiH^ here^ ren, Auctor tamen adbnc melios fortasse tibi, here, rem, eaae fnt, 
Bent Tibiy here^ rem, fntnmm dat Perl. Rem, tibi^ here^ fntnmm Both. 
716t\ kere, nMniio fniwrnm Br. et notat Brnns : * Pro nimlto olim fuit fortasse 
rfMoUio in Ms. atqne sic edit' Abest fntwnm a Oaelf. 2.-29 O. F. delet 
r& liieu, ob metrum, et ut rotnndior sit et ornatior sententia. Weat, ToUe 
•nks versQS gratia. Bent, Hoc poaterina Daei factnm dicaa Both. edidit. — SO 
AlMst ego in Jnnt. IVeat, Romanos cod. omitt. hame, Perl. Sic Br. I^iam 

NOT^ 

28 Jam mntire andeo] Mn cannm comm : nnde grnnnire. £t matiant 
estyinqnit Charisiat, sieat gra por* canesy com incipiont irritari. 



S83 P. TBRBNTII APRl 

Si. Unde id scist Da. Audivi, et cfedo: multa concnr* 

nint simnl, 
Qui conjectaram hanc nanc facio : jam primnm Iudc se e 

Pampbilo 
Gravidam dixit esse : inventam 'st fabom : nonc, post- 

quam videt 
Naptias domi appaiari» missa est ancilla illico 
Obstetricem arcessitum ad eam» et pueram ut afforret si- 

mu]. 85 

Hoo nisi fit, pueram ut tu videas, nibil moventor nuptia». 
Si. Qaid ais ! cum intellexeras 
Id consilii capere, cur non dixti extemplo Pamphilo ? 



MM nte voIq, Si. Und$ iu «eii kane Gtycenmm peperiiaef Da. Awiwit et 
erede, MuUa conemmmi^ wide kaue etngeetunm uimefaeio : jom prtimiai A«c m 
dixU gratidom esm ex Pampkiio. Hoe foUam etee tw i iygr i ii w ett, Nimc, patf- 
fuam tidet mrpfidt apparari tfomt, etaiim oaeHla mtssa eet ob tUa GlfeenB^ wM* 
tum oheteirieem ad fptom, ut aimul offenet alt9«<m pnfnrm mippMtftliwn. Boe 
ninjtet^ et pueryM allatwu mdeoM, ub ttfit turbori nepieuut nuptiee, 8f . Quid 
oti f Peatpum iuteUexerui eae id eontiln capere, eur non id iUkeo Pumph&o rmt- 



delet Both. — 81 Multa eoneurrunt mmail. Hmc Simoni tribnit Bodl. CQm 
editit nnibnsdam. Weet, Hinc ntqne «d vt. 80. in O. EM. ET. Slmo loqni- 
tur. /a. tn Add, Bent. Dac. Sandby, et alii verba, ' mnlta concnrrant ... 
moventnr ■optite/ tribunnt Davo : recte. Nam, qiia faic dicnntnr, Simonl 
non conveninnt, et a contexto abharreot. Zemi. Plnscnll M st. ' midta/ &e. 
Simonis penonm attribunnt, at West. Par. Bent continnafam orationem 
Davo dant. Probe. Perl, Br. et Z. dant aliter. Bnint notat: ' Nomen 
' Simo' deletnm, [tc. ex Br.] nt et paolo pott * Davns.' ' — 82 Mtt. j«» priu» 
kete, Lind. Stc Br. qni dat e Pampk, com Perl. qni notat : ' Vetnt Interp. 
* Vel, Qnomodo ; vel, Per qnte.* Inde lectio J. probatnr Qnts pro, Qaibiit.' 
— ^88 Eue pott ' ett ' Gnelf. 8. — ^84 OM. post ' appar.' in marg. a me. Qnm 
lectio part textut an iflotsa tit netcio. PerL — 85 il^mii Guel^ S. — 86 Hcc 
rursnt Davo tribnit Bodl. ted et nonnnlli ex imprestit. Weet, Lege, Hoe nt 
J8f, tu puerum ut videae, Bent. Seqiiitnr Both. — 87 Ut tit dimeter bmbicot 
aeatalectns, leice, Qtadats? ubiiuteUexerae, Bent. — 88 Bodl. Id eapere cmi- 
miium: edit. 1469. Hoe eontiiium capere, Wett. Ciim Terentii aevo et dia 
post eonsUi dlcerent, lego hic coRjtittmi. Sic habent omnet oostri codd. 
prteter onnm. Bent, ConeiUum dant Br. Perl. Sic notat Bothint: *Vv. 
488. 9. Priorem h. vertnnm vnlgo fininnt verbo * Intellex.' Sed manifetta in 
hit senariornm forma iarobiconim : modo pro ai$ reponat attH, qnod agnoacit 
Probns. Bent. ubi sine auctoritate : idem contUium, ot plnret Mtt. etiam 
nottri :' et tic legit : Qind aietit eum int, td contiH Cupcre, cwr nem ext, dix, P. 



NOTiE 

82 Qitt coioeeturam kane mmc/orie] omnihat catibnt ponitnr, aped Plaa- 
Qui,' pro, qoomodo; onde et pro tam atqoe alios Comlcot, 



ANDEIA ACT. 111. SG. II. 888 

Da. Qais igitiir eum ab illa abstiaxit, nisi ^o? nam om- 

nes Dos qnidem 
Sdmnsy qoam misere banc amarit : none sibi nxorem ex- 

petit. 40 

Postremo id mihi da negott : tn tamen idem has nnptias 
Perge facere ita, ut facis : et id spero adjuturos Deos. 
Si. Immo abi intro : ibi me opperire^ et, qnod parato opus 

esty para. 
Non impulit me, haec nnnc omnino ut crederem. 
Atqne haud scio, an, qu» dixit, sint vera omnia. 45 

Sed parvi pendo. Illud mihi multo maximum 'st, 
Qood mihi poUicitus est ipsus gnatus. Nunc Chremem 
Conveniam : orabo gnato uxorem : si impetro, 
Qoid alias malim, quam hodie has fieri nuptias ? 

tia$H7 Da. QmM igitur eum a Glyeerio abttraxiij ntft tgo 7 Nam eerte hm fuS^ 
dem amfUB niwms, ^icam perdite iUe hauc amarit, ATiihc mbi uxorem exoptat dari» 
P^atremOj da mUU id uegoiH, ut caveatur a potUioue pueri aute/ores tuas : tu ta* 
"X* PT^ apparare oanita ad mcp/tas, ut faeii ; et id epero atl^uturoi Deoe. Si. 
/Maw aU iMtro. Ibi wte expeeta^ et ea appara, f lur opparort opue esf . DavMf uou 
permami miki, «1 «a, qum dixit^ mmtma kuie e r ede r em : et fortame oumia^ qum 
dixUf mai vera; eed parvi koe faeia, lUud autem emnium plwrimi /acio, quod 
mUu ipoeJiliuM poUieituM e$t, uxorem $e aeeepturum^ quam darem. Nune Ckreme^ 
tem amnauam; eum orabo ut uxorem fUiiam det juia mea. Id ei impetrOf pnd 
aliottmporey quam hodie^ kaajieri nupiioM? Nam nou tfiiMiiiii eet miki, quin 



— 40 CoUoca verba ita : iSetahcf , Aaiic 9Ham mtMere amttrii, Bent Ita dat PeH. 
MtMerrn Br.— 41 Bodl. dob agnoscit t^ tdem, neqne ed. 1469. Weet. Idem 
abest a O. et EM. Id, in Add, Lege, PoMtr, id da miki neg. Bent. Accediint 
Botb. Perl. Taatam pro «omeii idem Ouelf. 1.— 42 O. et Leldd. nnns, a4;ii' 
toreMj qnoinodo et ed. 1490. et Junt. exhibent ; sed et ita in qoibnsdam Msi. 
ioveoerat RW. qnam lect. defendit Oiiy. utpote antiqnam, et qnte ab anti- 
qaitlibris maDarit. Fa. in llbri» receniibus ita legi affirmat; in antiqniori» 
bosy a<{ytiliirM. Tr. legit, id epero a^JutoreM kabibiM Deoe: possitque videri 
grarcis^are locotio, adjutereM idj pro, ad id. Weet, Receotet Faemi codd. 
et ttnns tantnm e nostris habent a^jutoret. Male. Bent, Edit. a^turoM: 
qme tanquaro vera lectio in cod. supencripta est. JSnau.— -45 Hunc vs. rsse 
gloaaam censet Both. et respmt.~-47 Pro ipeuM, edidit Bent. ipss. ZeuD. 
Ipee dant Br. Both. Ckremetem Ooelf. 2.-48 Alia disiiDCtio est io cod. ve- 
tusCo: Comwiiiam: erabo : gnato uxerem ei tmpelrs. Placet tamen Prisciani 
lectio, id st tmpefro. Bent. Distinctnm recepi vs. a Bent. Nisi verior ett 
distioctio b»c : Conofmam: orabo: guato uxorem si imp, Lectio td Prisciani 
est ex qoatnor codd. PerL Id inserit Both.-^9 AUae editio Uoogstratani 

NOT£ 

41 id mikida neget%\ Scilicet, (nt mibi da Dcgotii, ut efficiam, qno Pam- 
vidtDooatost) ot caveatnr a positione phiint Dxorem velit. 
pnen ante ootiom. Alii volnot : Id 



334 P. TBRBNTII AFRI 

Nam gnattts quod poUieitus est» haud dabiam est mibi, SO 

Si nolit^ quin eam merito possim cogere. 

Atque adeo io ipso tempore eccunLipsum obviam. 



/Uimm p$trim pro patria paUtiaU Mf er«, m mliitpraHwre, fwd wuki pMeiUu ol. 
Aiqui ttiam appariime ecee Chrtaiei mUd olmam vemi. 



omUit. Weai. QtM ottM. b. c. cor alio temporey repngnat lenBat Hee 
enim non deliberanduro est, led optandum. Rectisiime legit Horatii Sdiel. 
Acron ed Serm. j. 4. 09. QiMmde «liaf . Bent. Prmstmt cum Bent. legere 
Qwmdo aikf. R. D. Seqnilur Both. Qm dat Perl. qoi noUt Qmd legera 
Gnelf. l. 9. 8. Omittnnt luu J. Br.~-60 JMkm id mOn Both. Dnb. eei U 
miliBr. Notat Bothini: *Id^ qnod Tnlgo abeit, invenitor in A, Qtroqoe 
Gu. et Tett. edd.' Inveniri in Oueif. 2. S. monet Perl. — 53 Poatqnam per 
Synchyiin dno inperiorei Tenni eiient interpoiiti de Parophiio, iuc mrtoi 
de Chremete intelligendni. Neqne adeo neceiie cnm Do. et Mai. qnUNiidam 
in fine vel Ckremem addere, yel CJbremdcm, qnod ez Glosia ▼idetur additnra. 
Weet, Pro ebfowm^ qnod non modo ambignum eity qnia ' ipsnm ' de Pam- 
phiio accipi poteil, led et a lenin aliennm, qnia Simo adhnc in iceaa stalmt, 
necdum Chremen conventnm ierat, lefce CArfmeii, quod nonnnUi codd. ad- 
jicinnt Beni, Aifid Mss. Par. Abest in a Gnelr. 8. et Br. £t mmi pro 
eceMM dat Gnelf. 8. CkremHem In fine addit Guelf. 8. 



ACTUS III. SCENA III. 



SIMO. CHRBMES. 



Si. JuBBO Chremetem. Ch. O! te ipsum quserebam. 

Si. Et ego te. Ch. Optato advenis. 
Aliquot me adiere^ ex te auditum qui aiebant, bodie filiam 
Meam nubere tuo ghato : id viso, tun', an illi insaniant 
Si. Ausculta paucis : et quid ego te velim> et tu qnod quse- 

ris, scies. 

Si. Sidtere Ckremetem reli. Ch. O/ Irjpram qwarelmml Si. £f eg^ te. 
Ch. Optatue adtenii. 'Ali^woi me comeenenmtj qui dieelmnt, ex te $e andiiiimr, 
hodiefkam meam nMbereJllto tuo : ob id venio Jkuc, «f videam, iunef an iUi mM- 
niant Si. Pamca^ qua dicam^ aiietUe audi. Et eurego ie attoqui volo, ei tu. 



^^^^^^^^^^^^ 



8 J. Fr. GronoT. ad Plant. Tmc. ii. 0. 21. AHqnot ad wu adiere: ex Mm. 
Weat, O. [Br. et ita Perl.] Al. me adienmi. £M. Al. ad me adientni. Id. in 
Add. Adiere edidit Fa. Sed omoei, qooi vidi, codd. et edd. liabent odir- 
rime. Recte ; nt iilud * iteternntque com».' JBflil. Ad me adiere forma anti- 
qoior et ▼erior. Botk. — %Fido iuo gnato Gnelf. 8. Aitemtrnm pro glosia. Ferf. 
—4 ii««cM/ta poiicii. Ad h»c Donatni : * £t pmicii et pauea legitor.' Pr. 



ANDRIiB AGT. III. SH. III. 



sas 



Ch. Aascnlto : loquere qaid velis. 5 

Si. Per ego te Deos oro> et nostram amicitiam, Chreme, 
Qoas, incepta a parvis, cam setate accrevit simul ; 
Perqae onicam gnatam taam, et gnatam meam^ 
Cajas tibi potestas samma seryandi datar ; 
Ut me adjaves in hac re : atqae ita^ at naptias 10 

Fnerant fntarse, fiant. Ch. Ah^ ne me obsecra : 
Qaasi hoc te orando a me impetrare oporteat. 
Aliom esse censes nanc me^ atqae olim cam dabam ? 
Si in rem est utriqae, at fiant, arcessi jabe. 

fu6d m, wu qmmriij diteit. Ch. AiuUik LoqMirtj «pue veiit, Si. CArcme, egn U 
per DeoM oro, ei ntntram amieUiam, q%ee, incepta uUer not^ eumparvi adhue este" 
wuUf aeerent wmU eam amiit nottrit ereteentibMt ; perque unieamJUiam tuam^ et 
JUinm m£umj etgut tervandi potettat tummo. tiln datur; ut me a^uvet in yut taUde 
eonaervanda; atque Ua nuptite inter Ubum et filUm tuamfant, quenmdmodum ea 
JkeraiUfuiuree, Ch. Ak noU me ebteerare. Quati Aoc, tijuttum sU id^ orando te 
a wu impetrare oporieai. An aUum me opinarit ette^^ atque oiim erafli, ciim uUro 
JUiam meam offerebam in uxoremfiUo tuol 8i koe utrique nottrum utile ettj ut hm 
nupiiaJUmtfjubeJUiam wuam ad eat/aeiendeu adooeari : ted, tiexeare plut wuUi^ 

^^^■^^^^^»*»* 

vero Imttt. Gramtn. Hb. xtiii. €\\tx Awteuiia pauea, additqne: 'Sic enim 
habent anti<j|ai Codieet, tette 0onato comraentatore ejus.' Atqni liodie in 
Donato nihil de ▼eteriba« Codd. legitar. Wett. Vt iambas qaatemarins 
staret, veleres magistri pauea sobstitaerant pro paucit. Sed nostri codd. 
omoea babent paueit. Totu» Yersas sic constitaendua est: AuteuUa: paueit 
et qmd te ego v^m et quod tu quarit teiet. Bentleins. AuteuUa paueit. Sic po- 
tios legendam, qoam AuteuUa pauea. Paueit Bent. jongit cnm ' scies.' R. D. 
AuoeuUa/ paueitf et Z. Nostram interpnnctionem rectam censet Perl. — 
6 Qninqne e nostris habent Per ego te Deot: repone Per te ego Deot. Bent. 
Sie reposnit Both. Per te Deot o. Z. — 8 Nostrum pro mfnm Gaelf. 1. — 
10 Lege cnm R. atqut Ua aft. Bent. Uii dant Perl. Both. — 14 Rir. ex Mss. 
Tercntii et Donati citat, m r«. Probam esse lect. in rem patet ex Hec. i. 2. 
S7. ET. et £M. tamen tii re. Areetti in Mss. veteribns omnibas Terentianis 
ct VirgUianis legi testatnr Pierias ad Virg. ^n. x. 11. De hac Toce Bce- 
denuita in Chrestomathia : ' Qoi pro aeeerto abiqae areetto sabstitaere, atqae 
ex dooboa ▼ocabolis annm facere stadaeront, tot optimorom mannscripto* 
rnni codicnre, denique Orammaticornm ▼etemm anctoritate pridem refellnn- 
tnr.' Vosaias vero in Etymologico rh aeeerto nec Latinam pronnntiat. Vide 

NOTJE 



6 Per ego te Deot efo^ * Per ' in 
obteatationibns et adjarationibas so- 
let feparari a sao accosativo, inter- 
jecto Dominativo, qni ssepissime est 
* ego/ nt scribit Valla. Virgil. IT. 
£o. * Mene fngis? per ego bas la- 
crymaa dextramqne taam te.' Se- 
neca io Agamemnone : * Per te pa- 



rentismemoriamobtestor mei.' Plaut. 
in Menscb. Act. v. * Per ego vobis 
Deos atque bomines dico.' Idem in 
Bacchid. Act. v. Sc. 6. Festns : ' Ob 
▼08 sacro, in qnibnsdam precatioai- 
buB est, pro, vos obsecro : ut et, sob 
vos placo, pro, sapplico/ 



386 l". TBtENTIi APBI 

Sed, si ex ea re pliu mali 'st> qnam commodi 15 

Utriqae, id on> tei in commmie ut conaolas : 

Quasi illa tua sity Pamphilique ego sim pater. 

Si. Immo ita volo, itaque postulo, ut fiat, Chreme : 

Neque postulem abs te, nisi ipsa res moueat Ch. Qoid 

est? 
Si. Irae sunt inler Glycerium et goatum. Ch. Audio. 20 
Si. Ita magnse, ut sperem posse aTeUi. Ch. Fabulfie. 
Si. Profecto sic est Ch. Sic hercle, at dicam tibi : 
Amantium irsd, amoris iutegratio 'st. 
Si. Hem, id te oro» ut ante eamus, dum tempns datnr, 
Dumque ejus libido occlusa 'st contomeliis : 25 

Prios quam harum scelera, et lacmmeD confictas dolis, ^ 
Redocant animum flegrotum ad misericordiam, 
Uxorem demus : spero consoetudine 
£t coojugio libmdi devinctom, Chreme» 

kabeoM^ tmiquam fiUa mea Uta aU^ ei JUiue tuue MfMt. Si. Qiitii ega Oa vaio ■! 
liieiB : iimiue ui fat paeiuio^ Ckreme; iiegiw idaU poehUare «eini» wiai rw ipaa 
myeeau oecamo %d euadeat» Ch. Quid «sl ? Si. Irm eumi iaier Glycffrtwa et 
Paa^Hum. Cb. Audio vero. Si. lia frooef, ui eperem JUium kme mk iUa 
poeee akeirahi. Ch. Fabmtm ner«. Si. Profeoto etc eif , iit dieo^ Cr. SSa 
etiam eel ui dieam iibi : iisuoiitiiNi tr«, aaiarte melcimrtto eii. Si. HeM, t^ le 
ero, ut malo oeeurramue^ dum ee dai aeeaeio opportuna ; dwmque ejua lihid» repraeea 
eet nouriie aeeeptie ; priuMquam karum muUerum JaUaeim ei lacrpmm eimmUim 
redueaui <^iie «ntmtuR, mgrmm amore^ ad uUeerioerdiam: ujtorem iUi deumu fiham 
iuam» Ego epara ilUm, Cikremey tMg^emuB tucDrie eeMMfMiieiiey ei e m ii i ugio dc" 



povro Fabri Tbesear» v. * Areesso.' Weat» NomMilli libri cam Douto le* 
^iuit iit re. Sed plecct Itetio EBgrtphii, Si im rem eat mtnquef fimd^ areeeei 
jube, Bent. Scribe aroeew, ab eatiquo ' areio.' V. Cellarii Ortbogr. Ziaa. 
—15 Bont pro eoaiM. Onelf« S. — IS Ne lege cam pleriaqae codd. id ie oro, 
ne anapendatnr aynakephe. Donatna legit nt eonraitme oeneiile, qnod paroai 
refert. Beni. Comeeodi, C/lrtfne td Br. — ^17 Cod. academtcnai Pmmpkihfua; 
neacio an ▼erioa. Benl. Recte Bent. prcfert Maa. leetionem P an yfc i 
loque. R. D. InAertum eat contextni ab alia nianu Si: male. finme. — 
19 Ut medearis versiii, leiee cnm codd. quibusdam m ^mo. Bent. Mo- 
rem gernnt Both. Perl.-— 2S In qoibuad. Codd. est retnf. in aliis redial. 
West. Servius et Acron habent redimt, Charishis reint, Nostri codd. 
cnm Donato et antiquis Faerni libris nUegrafio. Recte. Deinde ?enastiaa 
erit, si, deleto eet, in fine Tersas ponas Aem, onod ▼algo prindpinm seqvientla 
occupat. Bent. Iniegratio, In nonnnllis edd. legitnr rfdmi. repngnante me- 
tro. R, D, Hem prorsns omittit Br. InJtegr. om. Onelf. S. Irm «m. tn(. «ns. 
ee< S.— 26 Lubido Bent. Both. Perl.--S7 Alii iZedneaal, sed nostrt omnes, et 
qoidam antiqni Faemi habent Rednewif. Recte. Beni, Reducumt Both. 
Perl.-^8 Finit particnla ' et ' Bent. f ersnm. Sic Hur. Er. Bip. Sed inci- 
piant Tnlgo ead. seqaeatem> Perl. qul cam Both. Z. et Br. inctpiont aeq. 



ANDRIiB ACT. III. SC. III. 3S7 

J)ein facile ex illis sese emersQTum malis. 30 

Ch. Tibi ita hoc videtur : at ego non posse arbitror, 
Neqne illum hanc perpetuo habere» neque me perpeti. 
8i. Qui scis ei^o istuc, nisi periculum feceris ? 
Ch. At istuc periculum in filia fieri, grave est. 
Si. Nempe incommoditas denique huc omnis redit: 85 
Si eveniat, quod Di prohibeant, discessio. 
At, si corrigitur, quot commoditates, vide. 
Principio, amico filium restitueris : 
Tibi generum firmum, et filiae iiivenies virum. 
Ch. Quid istuc ? si ita istuc animum indnxti esse utile^ 40 
Nolo tibi ullum commodnm in rae claudier. 
Si. Merito te semper maxumi feci^ Chreme. 
Ch*. Sed qnid ais ? Si. Quid? Ch. Qui scis eos nunc 
discordare inter se ? 



vinetuMf demde facUe ex tUlt maliB et perdiio anwre u expeditwrum. Ch. Ila 
iibi videiur ; ai ego non arbitror ewn posse indefacile emergerej neqvefiUam meam 
perpetuo kabere eonjugem^ neque me perpeti ei euperinduci amicam ab iUo, Sf . 
Quomodo igiiur id mm, nin expertue tie? Ch. At ittud experiri infltia diffieik 
et moUttum eti, Si. Nempe incommodiia$ in summa huc omnit recidit ; ti eveniut^ 
quod DH averiantf inier eot teparatio : si vero corrigitur et retipitcit, vide quot 
commoditatet inde natcentur : primum amieo JUium rettUueritf tibi generum fir" 
mum etfiiiit mmitum inveniet, Ch. Quid ittud 7 fiat ut petit, Si id tibi per- 
tuttsitti ette utUef nolo-tibi uOum eommodum in-me clttudi et ou/errL 8i. Merito 
ie temper, ut amicum vmun, maximifeciy Ckreme, Cii. Sed quid ait? Si. Quid 
queerit ? Ch. Unde tcit PamphUum et Gltfeerium nune inter te difndere, et dii- 



▼8. cnm * Conjoipo.' — 29 R. divinctumf Chremet, Lind. Ani devictum; ted 
aatiqna et meHor \ecX\o detinctum, Bent. — 30 Pro ementurum edit. Scbmieder. 
lege emereurum, Leoz. Alii Dthine^ led aliqnot Hbrt Faerni, in his V. et 
Doatri, RiYiique nmit habent Dein, Recte. Bent, Dehinc QvLtlf. 1, Se %s 
— 83 Non procedat oratio, nisi pro teit reposneris tciat^ quod sepe apnd 
NoBtrnm et Plantnm est roonosyllabon. Bent. — 36 Diteentio Guelf. 1.— 
37 Leidd. oous: At ft eorrigat te, Mss. quidam, quot eommodUatet tndfy 
mde. West. Corrigitur Tetustiores: alii eorrigaiurf vel eorrigetur, Si boc 
arridet, tnm lege Sifi corrigatur, Bent. Corrigetur Br. inde pro vide Onelf. 
12. — 38 Amieum Br. qnod correctnm foit in amico, — 39 Vetustiores nostri, 
invetdat: recte; ob antecedens ' restitneris.' Beni, Sic dant Botb. Perl.--- 
40 Faemi libri antiqni et nostri oranes recte habent Qutd ittie? Bent. Sic 

NOT^ 

40 Quid ittue] Verbnm hoc post pemodum, qnam volo.' Et in Adelph. 
mnltas preces assenstonem significat. ' Qnid istuc? dabitnr qnidem, qnando 
Sic Heaotontim. * Qiiid istoc? qnan- hic volt.' 
doqnidcm dncenda est, ego abeo pro- 

DOph, et Var, Clat. TerAt. Y 



83B P. T£RKNTII APBI 

61. Ipsas mihi DaTos, qiii intiiDiiB est eonua coBsfliia, 

dixit 
Et is mibi snadet^ noptiaB qaantom qnMm, ut matmrML 4$ 
Num censes fieicerety filium nisi Boiret eadem haec yelle ? 
Tate adeo jam ejas verba aadics. Heas> evocale hac Da- 

Tom. 
Atqae eccum : video ipsom foras exiie. 

etfdtn? 81. Iiui DwM, ^aii Mf«rMr» nnm «mmIm flMvtf, id wuki dtni: it u 
miUd mnaiH ^ wpiiu tbeeeleremf qnam wuaime ffomum, PkteMf , mI «tti mmdentf 
mtiteMJUimmmmmkmeetidemtelUf T\Lip§e Jem^uv€rkeimiiim, HiW«- 
MMtlc 0d Mc Diuwiu Sed ecee video iimm prodire dem». 



dtnt Br. Botb. Perl. Z. Si abest « Oaelf. 8.-*41 Pro m me Ondier lei- 
sni postuUt hiUerditdier. Beot. Accednnt Both. Perl. Cokur Psr. Mss. 
/« M« dMd. esse in Onelferbyt. 8. notnt Perl. * Pro mc«mm. edit. 
Sdunieder. legendnm tnmmedum* Lens. — 49 G. EM. MttriMMn. West. Sic 
et Onelf. 9. JlfMane Br.— 4S Ai». Snperseriptnm g, qnasi legeiid. enet 
4fi0. Bmns. Abest mwne a Gnelf. 9.— 44 Cras. eeirmm nterqne On. recte. 
A»tik.-- 45 Mss. qaidam, pemudet, Ita et Junt. cnro qntbusdam ▼eteribas 
oliis. SicBr.— 47 Versnsgratia Fa. cnm R. Stephano, anctoritate nntn 
cod. recte ' verba' postposuit r# ' andies:' nlsi pro eveeede malneris legere 
wcate. Bent. Postponit et Br.— 48 Sed, Alias At^. £r. Aifve Fa. el 
Bent. codd. In 1. antiq. Sed pro Aipu, Perl. T^ ^piKM in R. non est« 
liUid. Emm J. pro ipeum, Br. et Botb. non dlstingnnnt post * eccmn.' 

NOT« 

47 Admi] Svpe somitor prO| qno- teres dixemat ; et ' ellnm/ pn», ccce 
qne; nthic. iilnM. 

48 Bemm] Pro, eece tvm, Ve« 



ACTUS III. SCENA IV. 



DAVUS. 81M0. CHRBMB8. 

Da. Ad te ibam. Si. Qoidiiam est ? 
Da, Car non arcessitar ? jam advesperascit. Si. Aadin* 
* ta iilam ? 

Da. ifd ie t&am, here/ Si. Quidium eet7 Da. Cw PMhmem, de^^mua 
ttX9r PamphUo^ mm aeeereiiwf Jem veepera prcpe eei, Si. iiiidtsae iu iliaMi, 



9 Cm' «x«r. Uxor redandat in verso, et videtnr additnm ab inteiprete. 
Er. Bodl. Cw nxer nm. Qnomodo et Jtttt. legit, et Ven. 1490. 9PM. G. 



ANDAI^ AOT. III. SC. IV. 889 

^o dadiim noimihU veritas sum^ Dave, abs te, ne faceres 

idenij 
Qood viilgiiB servonim solet^ doKs ut me deluderes» 
Propterea qaod amat filius. Da. Egon' istoc facerem? 

Si. Credidi» 5 

Idque adeo metuens vos celavi» quod nunc dicanL Da. 

Qttid? Si. Scies: 
Nam propemodum habeo tibi jam fidem. Da. Tandem 

cognoflti qui siem. 
S|. Mon jfuerant nuptise futurse. Da. Quid? non? Si. Sed 

eagratia 
Simulavi, vos ut pertentarem. Da. Quid ais! Si. Sic 

resest Da. Vide! 
Nunquam istuc quivi ego inteUigere : vah ! consilinm calli- 

dnm. 10 

CkremM. EgojaM }»rubm, Dm, ^tt id verUiu nm ; ne/aeerea idem, qmd pb- 
ri^ eerwifaeere aoient: nt me deHe deimdereef preplerea ^piod emat JUhUf eid ad 
amerem wmgieier fuerae. Da. Egmte id faeerem iate? Si. Id eredidi^ aipta 
etiam ttf meiaeaet qaod name dieam^ ie et PampkUum eelaiei. Da. Qaid eet? Si. 
Seiee ; wam frepe tUnjam erede. Da. Taademf qai eim^ eeramrieti. Sr. Nuptuef 
fuaedieebam ma parare^ nofa faeraat /uiarm. Da. Quidi aiem? Si. Sedeada 
eaaea «MMlsot eae max/aeiendaMf aH •«§, quid «luim haberetie ad eae, exphrarem, 
Da. QaU aie? 8i. 8ie ree m kabet. Da. Vide. Nuaqaam ego iaieUigere 
patai te id mmakre. Veh eemeeHam prudeae et caatum ! Si. iitidt ? pedqaam 



£M. Ciir tuEor mem. Sed Er. et O. F. redilnDt th mxer. Id. in Add. Hic 
▼enns dio vexayit interpretei, jam ab Eraimi aetate. Sed tolle illnd tu WMm^ 
et iambicmn tetrametram habebis, qoales sex priores. Bealt. AccedMit 
Perl. Both. qni enm Bent. et Z. retinent rb user: nt et Br. qni legit aeeerwU 
tmr cnm Bent. — t Ne ' Dave' in Tbesi paene sit mntnm, loca post ' abs te.' 
Bemi. Ita dant Both. Perl.— 6 Plusculi Mss. et editornm probatissimi lc-» 
g^ntf Qmid eet? Metmm postnlat Qmid? West. qni monet in Addendls O. 
£T. EM. legere Qmid eet? Absont verba hoj. ▼§. post ' dicam' a Onelf. 9. 
— 7 Alii enm Do. habeo jam tibi. West. Illnd HH, qnod versum adeo defor» 
mat, Qon est eom Faemo e quibnsdam codd. eTOcandom. Ceteram, cum 
' l^ndem' habeat ictnm in secunda, lege cnm interrogatione, Tandem cog» 
maeti qui eiem? Bent. Omnino seqoitnr Perl. Eo Bothius, ut omittat tibi^ 
Jam pro iV«it Onelf. 2.— 10 Ut ictns sit in ' ego/ pone cnm nno cod. tt<ii« 

yOTJE 

2 Jam odeeeperaMeii'] £x ritn nnp- 10 VaK] Inteijectio est laetantis, 

tiamro boc dictnm est. Noctn enim irridentii, Insnltantis, mirantis, et 

iixor ducebatur in domom mariti, blandientis, qualis hic est. 
prvlatis facibui. 



340 P. TBRBKTII APRI 

Sl. Hoc aadi: ut hinc te introire jassi» opporttiQe hinc fit 

mihi obviam. 
Da. Hem! numnam periimust Si. Narro hmc, qnae ta 

dudom narrasti roihi. 
Da. Qoidnam audio! Si. Gnatam ut det oro, vixque id 

exoro. Da. Occidi. 
Si. Hem ! quid dixti ? Da. Optame inqaam factum ! Si . 

Nunc per hunc nulla 'st mora. 
Ch. Domum modo ibo ; ut apparentur, dicam : atque huc 

renuntio. 15 

Si. Nonc te oro, Dave, quoniam solus mihi eflecisti has 

nuptias. 
Da. Ego vero solus. Si. Corrigere mihi gnatam porro 

enitere* 
Da. Faciam hercle sedulo. Si. Potes nunc, dum animus 

irritatus est. 

kine U jmn intnir4 dommmf vpporimu Cknmm mUdfit •6ram. Da. Utmi 
ntmjM periimMM ? 8i. Tune manwri Uii, qum tm pridem dixUti mikL Da. Qmid^ 
MMi ego audio 7 Si. Fitiam ut det JiUo m««, oro; idqme eegre frembm mkeoim' 
petro, Da. luteriL Si. Heml quid dixieti? Da. Optimef myum, /enf<i 
8i. Nunc per Ckremetem nuUa dUaiio eety fiita wuptiee fiead, Ch. Dam u m miede 
iba: ui uuptiee ap pa rent Mr dieam ; atque ad vof, quid aetumjuerit^ eeleriier raim- 
iiabo, Si. Nune te oro, Dhm, qnomam eoiuM mUii tmo coneiiio ejfeciaH, ut keB 
mupiiee peragerentur, Da. Ego uero ootue id qnidem /ecL Si. Poetkeic iaimra 
fiiium meum emendare. Da. Da^ eedulo operam, ut keefoiiam. Si. Pote» uunc, 
dum anajNiii ^'im ira eommoiu» e$t m GiyeeriuM» Da. Fiet. Quieseaa, Si. Age 



^0*0^^^9^0m^ 



ego quim, Bent. SeqniiBtar Botb. Perl. — 11 AU •porliii^ «c. Br. ail 
vecen ' opport.' Hsc glossa, ait Bruns, nie ▼alde oiiriini capit. — 18 Nurro 
qua, pfc. Alias N«rro Antc. £r. Vertas gratia illnd ' Hem priori ▼ertnt 
appone. Bent. Sic edidemnt Both. Perl. Norra Br. Gkielf. 9. Vel Narr», 
nit glossa in Br. Atqite hsc lectio 70», ait Brnns, est in edit. — IS Lege 
aitiiam in futuro ob sensnni. Bent. Ila legnnt Botli. Perl. I» ante ipiataai 
dat Br. — 14 Th Hem in R. deest Liad. Lege qnid dixiatif nti unus cod. 
primari» notse habei ; atque Hem priori versui appone. Bent, cni imperanti 
paret Perl. Faetmm eai Ouelf. 2.— 15 Snnt Mss. et editi veteres, in qnibns 
est, appareiury impersonaliter. Wett, lllud ^i^pareniar, sc nuptiap, est inep- 
tnm. Repone ap/pardar, iropersonaliter. Bent, Seqnitnr Both. Hoic pro 
hue Onelf. 2.— 16 Fecisti Onelf. S.— 17 Solne! Both. Sotuaf Br. Perl. 
Corrige Br. qni lcviter pungit post * gnatnm.' ' Natnm Onelf. S. Sic cor- 

NOT« 

12 Heml numnam pmtmiff] Inter- 17 Ego vero aeiua] Estrepetitio 
jectio metnentis : et hoc summisse cum irascentis. 
Davus dicit. 



ANDRIiE ACT. lil. SO. IV. 341 

Da. Quiescas. Si. Age igitar, ubi nimc est ipsnsT Da. 

Mirnm ni domi '^t. 
Si. Ibo ad eam, atque eadem hsec» quae tibi dixi, dicam 

itidem illi. Da. NuHus snm. 20 

Quid causiB 'st, quia hinc in ptstrinum lecta proficiscar 

via? 
Nihil est preci loci relictum. Jam perturbavi omnia : 
Hemm fefelli ; in nuptias conjeci herilem filium ; 
Feci hodie ut fierent» insp^rante hoc, atque invito Pam* 

philo. 
Hem astntias ! Quod si quiessem^ nihil evenisset mali. 25 
Sed eccum ipsum video. Occidi. 
Utinam mihi esset aliquid hic^ quo nunc me prsecipitem 

darem. 

if^iur, Uhi UMnc ipu eii Pamphilual Da. AftniM, H alihi tU qwtm domi* Sr. 
Ibo 9d ium, alque eadem hctc^ qua dixi tibi, eimiUter UH dieam, Da. Omwino de 
me adnm e$i, Qam eaaoa impedU^ quin recta via proficiscar tn piatrimmn 7 Nnl* 
Int prteibnM iocne relicine eei, qnibna veniam imtpeirem, Omaia inHnM p<mif- 
cm ; kemm J^feUi Siaumem^ ejno fllinm tii nmptioM preeciintavij fed «t ilim 
Jierenif nnllo modo hane rem tperante ac neUnie Pampkilo, O $nl^iie$ a$intia$ !, 
qnad n iriAii mvcinem^ ei qmeine $edi$$em, mkU acAii$$ei mali: $ed ecce PAin- 
pkil n m iponm video, Fmiditne perii, Uiinmm hic €$$tt dSi^nad prempiivm tn 
qnod nc d^ieerem. 



^»^*0^00^»^m 



rect. ex futfo».' Perl.— 90 DiMmk eadem iUi, R. diemn idem ilH. Lind. Ut 
' tibi* et ' illi' sit in ictn, prapfereod« est lectio onius cod. HM, qnmdixi^ 
dieam Uidem tttt. Bent. Sic dant Botb. Perl. IMdem Br. si Bmns recte no- 
ta^it. Sed aliter sentio, cnm glossa in Br. sit * siniiliter.' Heec abest « 
Gneif. 2.-22 1\nn pro Jam Both.~2S Mss. plnscnli cnm Eng. legnnt offnlttr, 
West. Aeintia R. [et Br.] lAnd. Al. Em, in fine prioris ts. Perl, Sic Br. 
Scd in fine prioris versns Hem dat Z. Qni pro Qnod Br. ffent aoiniia moa 
Onelf. 2. — 2T Versns bic Onyeto spnrins, et Terentio indignns ▼idetnr,nnna 
addita ratione. Forte off^endit iUnd * qno.' Cnnsa nnlla est, qnare loco 
moveatnr Tersns, cnm et Donatns agnoscat, et Mss. tneantnr, et sententla 
sit apta desperanti, adeoqne pertnrbato, nt, qnid diceret, viz cofltaret. 
We$t, Me mmc, Sic inTcrtit Brnt. Hie ts. Gnyeto snbditititts esse vide* 
tnr. Aliter Priscianos, qnt, de metro disserens, hnno vs. contendit nihU. 
referre, utmm per iambos an per trochnos meliamar. PerU 



342 P. TBRBNTIl APRI 



ACTUS III. SCENA V. 

PAMPHILU8. DAVUfi. 

Pa. Ubi ilUc est scelus, qai me pecdiditl Da. Perii. 

Pa. Atqne hoc confiteor, 
Jure mihi obtigisse, qnandoqnidein tam iners, tam &aUi 

conrilii 
Snm. Serron' fortnnms meas me commisisse fiitilit 
Ergo pretinm ob stultitiam fero: sed innltum nnnqnam id 

auferet. 
Da. Posthac incohimem sat scio fore me, nnnc si hoc de> 

▼ito malum. 5 

Pa. Nam quid ego nunc dicam patri ? negabon' velle me, 

modo 

Pa. UH cK MflmlM UU ^ui mc perdUU ? Da. Ptni. Pa. AtfUM hte, cm- 
JflMr, MirJI* mBo miki aecidimi ; pMdnquidim f om jfWttfnf §t imfindmi mm, 
An opuimU /mitam§ wutM wm commiiier$ mtoo, levi, et gmrruh 1 Ergo prrnmmm 
fero «liillilM NM»: nd impune id muifiMm ferei, Da. Si koc perieiibim^ ^md 
«mMlfMl, nwne emU ; mU fcM, mo poMihme 06 nlio fntrii Uberumfore, Pa. Sed 
quid ego namr liiMM pntri ? negnbone me velle umrem^ ^ modo poUieUue onm me 



1 Uki eet U. «c. O. Weei. Mnlli codd. addont kodie, qnod postea librarii, 
II t metro coiualerent, ejecerant, el interpoUrimt perdidU ; qnod si abett, fit 
apo»lopeslS| qasB iracnndo convenit : ut illnd, * Qnos ego.' Deinde * Perii' 
aoo eat Davi, sed ipaiiM Pamphili. Denique illud ' Jnre' apponehaic ipil 
▼ersni primo. Igitur lege, Uhi iUieeet7 aeeiu», qni me kodie: pirii: ntfue koc 
emyUeorJnr^^ Bcat. Seqnuntnr Both. et Perl. nisi qnod ille non interpnni^t 
poet ' est.' PerdidU post kodie Guelf. 1. PerdidU, omisso kodie %. PerdidU 
post ' me ' S. — a Nuiiine Br. ct cod. Roraanus. Pnnctum maximnm cihibet 
Br. post * obtigisse.' — t FuiuU M. Weet, Sum ad finem prioris ts. transpo- 
Dnnt Bent. Perl. Omittnnt On. 2. et Both.^ F. H. vel il^ pr. ob et, /. 
iegend. vel in Ergo pyrrhichinm statnend. prsscipit. Qnornm neutram se 
aatis approbat. Alii«meaa/er<l:sinednbioperperara. ir«sl. Legeeavett. 
edd. et uno ood. regio, Md inuUuM id nanfiMm a me nrferet, Bent. Bent. n mc. 
Itidem OM. PerL Bentleiam omnino scqnitur Both. niai quod dat £n pre 

NOTiE 

l im iUie eet eeOue^ < Illic' pro- 9 TnmnnUieonriUi] Priscianos tra- 

nomen est comicnm, et tritam usn dit in Institntiottibna Grammaticii 

vttlgi. * Scelns' pro scelesto. Sic octo illa nomina, ntttts, nllaSy ater, 

Gneci snbstantivo ntnntur pro ad- Dullns, totns, solos, alins, et nlter, 

jectivo. Dicitnr * ille scelns,' rela* Veteres inilectere consneviste ot alia 

tione Don ad vocem * scelns,' sed Domiaa primae et seeattdm decUna- 

ad rera significatam, sdlioet Davum. tionis. 



ANDRlJb AGT. 111. SC. V. 343 

Qui sam poUicitas^ dacera ? qna fidacia id fiicere aadeam? 
Nec, qaid me nanc faciam, scio. Da. Nec qaid de.me: 

atqae id ago sedalo. 
Dicam, aliqoid jam iaventaramy at haic malo aliqaam pro- 

dncam moram. 
Pa. Ohe. Da. Visos sum. Pa. Ehodam, bone yir, qnid 

ais ? yiden' me tnis consiliis 10 

Ifiseram impeditnm esse? Da« At jamexpediam. Pa. 

£xpedies? Da. Certe, PamphUe. 
Pa. Nempe at modo. Da. Immo melinsi spero. Pa. Ob^ 

tibi ego at credam, farcifer ? 

ifd9b§$ei t tur um 7 QMctmJidefdiaidfgeeriaudimm? Nec^findmmedemtfiKW^ 
JCM. Da. Nee ego g«ofitf. quid de me feeiami eUi ego id ago diUgenier^ «f 
•eiampdddeweefacert foteim. Dieam PamphHo me aHqaid jam i»eeHtunam, td 
hade mah fmptiarum tdiiqaam difaltoim iemfeim afferam. Pa. Oh, Da. Viea» 
aamaPawipkiio. Pa. Ekodawt^ bone frir^ fiml aieJ Videwae ma mmram esea 
impeditamiaieeeneUmtquibaemeimkaemipiia» em^cieti? Vx. Atjam expe^ 
diam, Pa. Expedieet Da. Certe id ejfieiam^ PampkiU. Pa. Nempe ai modo 
crfedtvtid. Da. Immo meUae^ ui tpero. Pa. Okfareifer ! Egone tiU eredam f 



^^^^•^^1^^^^^^ 



Ego B€iitleli.--6 Nam. Sic Do. At. 8ed. PerL Punctum, qood edd. daDt 
post * me/ Br. dat pott * modo.'— 7 Sam poUieiiae daeere. Ita vqIko jnaetlm 
editor. Clarior vero erlt sententia, et propior ad mentem TereDtii, com- 
mate ioterto poat * pollicitat.' Weet. Jnnctom ednnt Bent. Both. Perl. cum 
Br. Ad vocem 'fidncia' lie Dotat BruDs: ' Litnra post htDC Tocem, et 
Testigia snpersnnt Yocis facere^ qnam pnefernnt editt.' — 8 Nee fttid df mf. 
Ita exfaiK>ent plerseqoe editiooes. Alite, aite fnidtfm me. Rnrsns alits, io qui» 
bns est Jnntina: ate me ipddem. Elegantins erit, si repetaDtur Pamphill 
verba, sioe nlla immntatione. Id Tidit Ony. rescrtbent : Nee pdd me mme 
faeiera^ tdo. Da. Nec qaid me. M. et ed. Yen. 1490. Nec quid de me wam 
faciam, tcio. Da. Nec quid de me, Magis comicnm Tidetnr absolnlDm me. 
Wett. Leice Nec tptid me, a. t. Veonstas a repetitiooe tota est. Bent. Nee 
de me equidem Mor. et Sandby. Nec quid me; at id Both. Nee de me et 
equidem 3. Bentleinm seqnitur Perl. Nee quidem me, atque id Br. Z. Nee 
abett a Onelf. 2. qnem cnm Ouelf. S. legere de me moDCt FerL^O R. jDtMm 
oHquid me iueeni. Lind. Pro jam habent me V. Bat. et doo e nostrit Tetcr- 
rimi; recte. Bfn^. Fa. exlibb.iomme. Perl. qni teqoitnr Bentleiam. Me 
jam Br. ille male abetse ab edd. censet Bruns. Ceterum ootat glotta io Br. 
ad Yocem * moram :' ' Vel ?' InterrogatiOy ait Brnui, conveiUt eootillo aDol- 
pitl qno te haerere aiebat. — 10 Pro Oke tcribe Ok, atque agiOf qnod doo 
codd. habent, pro ott, ut quid agitT tit ipta ironiai ticnt * bone fir.' Beut, 
Ad vocem Oke PerU ootat : * Var. in libb. OAe, Ok^ Heo, Ekodum.' Ok dat 
Both. agie Perl. Pro Oke habet Br. Hfo, et pro ^wdum habet Heo dum, 
* Aie pro egif Onelf. 9. Ita ceotiet.' Perl.—ll Mieere dat Both.— 12 Hoc 

SOTJE 

10 Ekedum] Interjectio ad te to- temtn, ot mox iofra : ' Oh f tibi ego 
cantit. nt credam, fordfer ?' 

12 Ok] Admiraotis eit, cum con- 



344 P. TEBENTII APRI 

Ta rem impeditam et perditam restitaas ? Iiem ! qao iretus 

siem, 
Qui me hodie ex tranqaillissima re conjecisti in naptias. 
An non dixi lioc esse futaram? Da. Dixti. Pa. Qoid 

meritusl Da. Crucem. 15 

Sed sine paulalum ad me redeam : jam aKquid dispiciam. 

Pa. Uei mibi. 
Cur non habeo spaiiam, ut de te sumam sappliciom, ut 

volo? 
Namque hoc tempus^ praecavere mihi me, haud te ulcisci^ 

sinit. 

Tu rm M diffi€Hliaiihu$ iwtplieaim ei iftpiraimm rniiiutre poim9? Hem^ fw 
ktmme tmtirw nm, qvi me Mte ex inm^umiieimc iiaiu H kuM nupiioM mulaiuM 
cm^eeiiHf Annon dixi koe mnlum eveniurwm eM$ef Da. DixiMii, Pa. Qm 
penmdignuMeM? Da. Cruee, Sed pauhtlum permiile ui reeipiam animum: jam 
aHquad emuUiMm diMtiuiram. Pa. Hei miki / cur non kaheo Mpaiium ieu»poriM ad 
ie puMiendum^ «1 w^ 1 nam k^e kreve iempuM permiiiii uuki eouMuiere rebuM wuiM, 
non de ie peenaM eumere. 



iihi O. ET. Woii. A, B, nterqne Oo. et HeL Hoc exhlbent pro Ok. Nil 
aiato. Boik, — 13 Mss. qnidam, /reiuM oum: fortaise rectint. Er. r^ kem 
extrm metrum etse additnm aiitnmat. WeMi, Versns exigit ftiit pro 4tm. 
Bent. Sic dant Perl. Botb. ReMtiiueM Onelf. 2.— 16 Scribendom est mmiti'«, 
nt MM cnm msrUuM coalescat. Beni, Aliqni libb. iiqoe antiqniores, nt Fa. 
conimemorat, non babent verb. m, nec Do. quidem. At Bent. invenit mm in 
■nit libb. ted monet trribend. iRcrtlii'«. Quanquam C. O. I. qni leg. wmiuMy 
hab. a mann tee. atcripta haec : Participia pro verbit ponunt Attici : qnod 
frequenter Latint facinnt. Perl, qni Bent teqnitnr. Ego post ' dixi ' Onelf. 
S. — 16 L. antiq. paul, oine, Vnlg. ui redeam, Abest «1 a mnlt. libb. Id 
qood more Terent. obvinm est fere ubiqoe. PerL^ll Leidd. nnns : Quod 
non A. Oujr. malebat, Cam non h. qnomodo etiam est in Tr. et edd. qnibnt- 
dam vetostis. Weoi. Unus e nostris receniior Cur nen h, Retineri potett 
vnlgare Ctmt. Bent. Ctir, quod prspferunt A, B, Gu. 2. Hel. non raihi magit 
reciptend. videtnr quam Anglo erndito. Hoth, Cum dant Br. Z. Perl — 
18 In ed. 1469. est : Namque koe iempuM pneeavere miki me monel, kaud ie 
uieiMci ttittl. £x glotsa tcilicet. Weii. Sinii cum torbet tensnm, andacter 
Topontmomei. Bent. Monei Pal. Olottam tapit, Perl, ad vocem * prwcaej 
Mikifmekmd Br. 



ANDRIiE AOT. IV. SC« I. 



345 



ACTUS IV. SCENA I. 



CHARINUS. PAMPHILUS. DAVUS. 

Ch. Hoccim' est Gvedibile, aot memonibile^ 

Tanta vecordia innata cniqiiam ut siet, 

Ut malis gandeant, atque ex incommodis 

Alterius sua ut comparent commoda ? ah 1 

Idne 'st verum ? immo id est genus hominum pessimum, 5 

In denegando modo quis pudor paululum adest ; 

Post, ubi tempus promissa est jam perfici, 

Ch. Htfciitf eredi ani verbk txprim poiett, nt tunU vetnua euiqmm a tuduFa 
huUa sU; ai maii» gamieat tHkramj atque ex ineomtaadii taa eapkU eommada 1 
Ak^ idne ett verum 7 eerte genu» id komumm ett deterriuiMm» Si fuid rogeuiury 
tunc kis tautummodo paulMlnm iu denegando padorio eet : pM<ea, H6t tempue eet idf. 
fuod promieerunt^ prdutarif tuue neeeemri» mnaimiadeteguntf audeudo eum tiama 



*>»>*^»»«#«»<<»^^^ 



1 Ut ▼crtDs eoDstet totns e dactylis, legi debet Hoeeine eredihiie; qn» lee-» 
tio reperitnr in cod. Aeademico Prisciani 900. annornm. Bent, Sic Oov. et 
Both.— 3 Mss. qnidam, gaudeot, Et mox, eomparet, Ita et cum Junt^ non« 
nnllx edd. vetufttflp, etiam anni 1460. fVeet, G. ET. EM. gaudeat et eomparet: 
pro quo tamen in EM. eat eomputet, Id. in Add. Gaudeai R. Lhid, Bo. V. Bat. 
et nnus e nostris babent recte gaudeant^ eomparent. Alii gaudeai, eomparet, 
Bent. Gaudeant ex melioribns libris legendom pro^oadMi^ R. D. Gaudeat 
GM. Perl, Gaudeai alienie atque Br. Notat Bruns : ' AOemM snperscrlptom 
non literis, qnibns glossse exarari solent,sed majoribos.*— 4 Ut eomparet eomm, 
R. Uud. Comparet Br. Vti Oov.— 5 Botb. legit Idne vero? immo id esC 
pfasamani k, f .~6 Pet. recte legit paa/iim, nt creticns fiat. Atqne tii appone 
superiori ▼ersni. Bent, In omittit Both. dividit deneg, in De neg, et dat poa' 
lum. In fine hnj. vs. notat glossa in Br. <Vel?' De qno ita Brnns : Non 
ceptt meDtem Poet», qui interrogat.— 7 Antiqui libri, com quibus Do. con* 

NOTiE 



8 Ul maiie gaudeant'] Alii, gaudeot 
legnnt. Si gaudeant legas, cnm Te- 
rentins dixisset ' coiqiiam/ nnmerns 
erit plnralis pro singulari: ut alibi 
idem Poeta : ' Si qnisqnam est, qni 
ptacere ee etudeai bonis Qoampluri- 
mb, et minime mnltos IsBdere: In 
hia Poeta nomen profitetor soum.' 
Sic Plant. in Curcnl. Act. i. Sc. 6. 
' Sna qnisque faabeant, qnod snum 
est.' Virg. ' Quisqne suos patimur 
manes.' Itemm Plaut. in Captivis: 
' Ubi qnisquc videDt, eunt obviam :' 



snnt enim signa unlvenalia 'qais^ 
que/ ' quisqnam/ ' quicnmque.' 

6 Denegando modo qui» pudor p, «. 
[ett paululum] Don. queie pudor paM- 
lalum adeti, £t bic est sensns : Qni- 
bus pndor solummodo adest in dene- 
gando ea, qn« ab his petnntnr : post- 
quam polliciti sunt, et tempns est 
promissa perfici, tnnc necessario se 
aperiunt, timide tamen: sed res, 
qnam promissam dare nolnnt, cogit 
eos hanc denegare. 



84S P. TBRBNTIl APRI 

Tom coacti^ necessario se aperiimt: 
£t timent : et tamen ros cog^t denegare. 
Ibi tom eomm impadentissima oratio est : 10 

Quis ta es ? qnis mihi es ? car meam tibi ? 
Heasy proximaa som egmnet mihi. Attamen abi fides ? 
Si rogesi nihil padet : hic> nbi opas est, 
Non verentur : illic, abi aihil opns est, ibi ▼eieBtnc» 
Sed qaid agam ? adeanme ad eom^ et cam eo injoiiam hanc 
•xpostulem ? 15 

fit$itm ; ef lom, ptulMV ^l^tcU^ re$ ]Mlif«, pmm dan a«faai#, €$gii «m deae- 
fwtf. Ttme ecrum mtUit impidenHuima ttUi$ eH : Quie tueef Qu neeeemtU' 
dbee mehi centftmeiMe 7 Cwr mcmi rem iUn dem ? Heuef Hcet mUd m prHri«iia, 
■ JMM» ipe$ eJUdmmpremmkr» Qmfd ei e$$ r$g$$ : Uhi eet fldm qumm miki de^ 
dermef tmee widle pmder$ efinemtm\ Bie^ M epm eet^ peetquem jmm premiiee* 
eemt^ mreri Jidem datmm fremgere^ m» Mmiter : •ttc, ithi «iftii eipm» eet^ vereri 
re: emm ntmimm preeiieermmi, ibi veremimr, Sed ^mSdagmm? nde- 
\? ei emm m ee mq mermr de iii^Mrk, fiMMi mttki/neiif mteeipieme Pkir 




^>#»»^»*»»#»*^» 



cordtt, omittnnt eei. Bent. qat eaoi Br. et Both. id oroittmt. Bei prem. Z. 
— 8 'Cemeti omittit Gov. et vait mpenmmtf timeni, ei eegii ree ' em Tmm demeg. 
Ilta verba Et timtemi ad finen hnj. vs. trantfert Z.^9 CegH, Alias premdt. 
Deest aliqoid metro. Er. Vartant Mts. et editf. In qaibnsdam, rm preaui 
denegmre ; in alits, rft prenie em denegmre. 8ed nescio qnomodo non placet r^ 
fremii ; primnm, qaod Terentiannm non est ; tura, qnod Antesif namis, edl- 
tor Aapi/Mmvrsf , eahlbnit eegit ; deniqoe qnod hmc vox elegantins Infertnr 
post T^ ' eoacti.* M. rm cegii em em denegmre. Ed. 1400. rm eermm premmt, 
west. £1 faawa rei em premdi demegnre O. Schottns Nod. i v. 18. mavnlt C«- 
dem pro (cnMa. Id. in Add. Prenmi R. nt et In allls vett. Iiind. Fa. in Vi. pra 
mgU InY^it premU : qnod receplt Bent. consentlentibns snis. Znm. Premmi 
Er. Notat Brnns : ' Snperscriptnm ' Tel pro/ qaod non intelligo. Nam 
prnnif plaae hnc non quadrat.^ 'OM. snp. script. cegii,' Perl. qnt dat pre* 
mniemm Both. Hie rk ' re ' In Sne altiml ▼erbi haj. ts. transfert in ts. se- 
qaantem. Premii em Onetf. 1. S. habere monet Perl. — ^ll Post * ta' pone heme^ 
et post ' car ' desiderat Tersas ege, Bent. Cam pro emr habet Z. Sic lefit 
hanc et seq. vs. Bothins : IV fais m? qm» mdki ml cmr tihi meam 7 keme^ mihi 
Prmaunme mm egomet I Attmmmnmbinamildm?^\i UH fdm? Cnm interro- 

{ationis nota expressi, qnod cmphasis dicti id rcqnirere Tideretar. Weet, 
Jhi Jldee, 3i rogm? nihH Br. Dn hoc sic Bmns : * Edit ponnnt aignam 
failarrog. post ' fides.' Sic fortasse olim in Ms. sed matatam, ut expressi- 
mosy neqae id male/ *■ Heme pertinet ad finem antecedentis.' Beni, * Hem 
Bip. priori Ters* annectnnt, Maretum secati.' PerL Fidee eet Goelf. 2. — 13 
Scribe pmdent, qaod ett antiqaam. Constltne versam sic : attaaun, mbijldmr 
SiregmfnUpmdent^ hienbiepnet: itHe nhi Nil epnet, ihi mrenimr. Bent. Sic 
BotMns : 9i regmfmU mmdeni : Hicy nbi epm «sft, nsn efmifKr ; 00, mhi nU epme^ 
sM nwmilnr . * Pndei. Al. add. iOos.' Perl.-~14 Ulnd Nen mremtnr^ qood in per- 
aBliqno nostro, in repo ap. Lind. et apnd £ag. abest, dele. Bent. Non. lUie 
Br. Notat Brans : * Edit. add. verenimr : quod tanquam glossa in Ms. snper- 
scripttim est. Lectionem codicis nostrl Lind. et Bent. in Mss. snis iaventsse 
Tidentnr. Non enlm satls aecurato eam vxscripsernnt.' Gov. vnlt : NikU 
veremimr: ilUc^ nhi verentmr, ihi men eet ejras. Abest ihi a OM.^lft Vnlgo H 



ANDRIi£ ACT. IV. SG. I. 847 

Ingeram mala muUa? afqae aliqnis dicat: Nihil promo* 

▼eris. 
Multnm : molestos certe ei f uero ; atque animo moiem ges- 

sero. 
Pa. Charine» et me, et te impmdens, nisi qoid ]>i respi- 

cinnt, perdidi. 

Ch. Itane» impmdeiis ? tandem mventa 'at cansa : solvisti 

fidem. 
Pa. Qnid tandem T Ch. Etiam nnnc me docere istis dic- 

tis postnlas. 20 

Pa. Qnid istnc est? Ch. Postqnam me amare dixi, com- 

placita est tibi. 
Heo me miserom ! qni tuum animum ex animo spectavi 

meo. 
Pa. Ffldsns es. Ch< Nonne tibi satis esse hoc visnm soh'- 

dum est gaudinm^ 

hnmetmm im «xorm, cndra quam miki promiMerat 1 luficiam in eum multa maie» 
4i0fci. Qvodit ipM dioai : Nikil fn^eceri» ; MuUamj reepemdebo, Saltem, H nikU 
f r af U i a m f Molejfta» ft exkUmero ; oi^ue animo obteeuiutfiiero, Pa. Charine^ et 
m <t Iffy tMpwtott et iMCMfu, mri moe DU in haere jwoenif perdidL Ch. Itane 
ieefrudiaufeeieH 1 Teandem ienemeH preetextum faUaeim, Praclare fidem datam 
UUraeH eeilket. Pa. Quidtmidem vie dieere? Ch. Btiaeme qumrie me ietie 
diaiie iuia faOere? Pa. Quiduam ieiud eet^ quod nnki ol^ieie? C«. Poeiquam 
uea amme disi Pkilumemam^ etatim etiam plaeuii Ula tibi, Heu me miienrai, fiii 
iemm iiiiiwiii em mea cMmavi ! Pa. Errae voUe, Charime, qui eie de fiM# iuge^ 
mojudieee. Ch. Nomie tibi frieum eei eaHe koe aeee iaiegrum gaudium ; niei me 



^ ^^^^■^^^^^*^ 



eo, Go. S. ut cum eo, Neutram homin mihi ▼idetor fcniiiniim. Botk, qni dat 
ead. — 16 Ony. tolicitat r6 atquef reponens ai, Malim, ti qnid motandomi 
ai^i, Wett Atque non placet. Nnm aiqui bab. vet, ed. qnod idem servit 
objectioni. Peri. Vnlgo atque: ted Tett. edd. aiqui: qood meUnt. Boik, 
Aiqui Tnlt et Oot. Non Interrogant post ' mnlta' Br. et Perl. — 17 Ne te- 
aere trocbaicot dnos iarobtcnt excipta^ mntctnr ilfiiltaiii in NU? Bent. Vnlgo 
aeortim ponitnr JUiiftiMi: ted On. 1. recte aeqnentia adjnngtt. Alter qnoqne 
On. Jtfvtto «oftitat. Botb. Adjongit et Oov. et Br. qni dat in ante * animo.' 
— ^SO Mtt. qoidam et editornm TetnttiBtimi, etlam anni 1469. eedueere, AH^ 
mMtueere, Wett. Codd. reeentet, anctore Faerno. babent eedueere ; antiqni 
^oro, dueere^ qnod placet. Ceternm Tertni gratia lego : Qiiid ila lcmdfm ? 
JEiiamme dietle daeere ietiepoetulae? Bent. Qui pro Quid Botb. qni interro- 
gationit tignnm exbibet pott * pottnlaa ' cnm Br. qni dat eedaeere cnm Onelf. 
1. S. Interrogatlonem approbat Brant.— 9t Sl legat Nou^ vertna erit oeto- 
flwiiia trocbaic. catalect. IVeet. Ne sit ▼ersiis impeditns et inconcinDnsy sub- 

NOTiE 

90 Dueere] Pro, fallere. Orteci Alii tedncm legunt. 
Myem tmiam iigiiHlcntloM Acnat. 



84S P. TBRBNTll APRl 

Tom coacti^ necessario se aperiunt: 
Et timent : et tamen res cogit denegare. 
Ibi tom eonim impadentissima oratio est : 10 

Quis tu es ? quis mihi es ? cur meam tibi ? 
Heus, proximus sum egonet miiii^ Attamen ubi fides ? 
Si rogeSf nihil pndet : hic> ubi opus est, 
Non verentur : illic, ubi nihil opus est, ibi Tetentur. 
Sed quid agam ? adeamne ad eum^ et cum eo injuriam hanc 
expostulem ? 15 

fiMdflM ; el fflRtfR, fmim% tU^ieUf rcf jjntiiaf fwam dar$ ^nobmij, €9gU eo» deae- 
gvi. Ttme taruM oratU imptdeniMma taii» eti : Qui» iue»? Qiui neee»tUU' 
dtuewttkieeii^tmeiueJ Cur meem rem tibi dem7 Heue^ Ueei miki me jfruxinuuy 
iumeu ipee mUdmmpreeBimier, Qued m eoeregee: UU eei fidm fiuMi wikk dt' 
derm? imee wuUe pidere egUiemiur, Bie^ ubi epm eetf peeiquum jum promiie' 
nmif wereri JUem duiem fpautere^ uen uereniur : iUief M nikil epueeei^ vereri 
peHia dmtgare: eum imiJiHW praudeeruMip iH mrentur, Sed fmdagmn? ade* 
"* ' ' ^? ei emm m eei n % me rwf de inimmf fiMMi wUkifaai^ meeipiena PUr 




^»»^>*^»i»^ii»»»»»»^ 



cordtt, omittant eei. Beot. qni eiiiii Br. et Both. id omittiiiit. Eei pemn, Z. 
— 8 CeaeH omittit Ooy. et valt apernmi, iieeenif ei eegU ree ' em Tum deneg. 
llla verba Bi iimeni ud fiocm baj. vs. tronifert Z.^0 CegH. Alias ^rnMf. 
Deest aliqaid metro. £r. Variant Mss. et editi. In qnibasdam, ret iirtint 
deiMfere ; in aliis, rts premii em denegare. 8ed aesclo qaomodo noa plaoet rk 
fremii; primamy qaod Terentiannm non est ; tum, qaod Antesignainia, edi* 
tor Aji^i/S«imnrof I exbibait cefil ; deniqoe qaod base vox elegantios infertnr 
post ih * ooacti.* M. ree eogU eu em denegare, Ed. 1469. ree eerum preuni, 
West. Ei iawun re» eee premii denegare O. Scbottns Nod. iv. 18. nraTnlt faa- 
desi pro tasieii. Id. in Add. P^-emit R. nt et In aliis vett. Lind. Fa. in Vi. pn 
cegU inT^it preaitt .* qaod recepit Bent. consentientibns snis. Zen». PremU 
Br. Notat Brans : ' Superscriptnm * Tel pro/ qaod non intelUgo. Nan 
premi^ plane bnc non qiiadrat. *OM, snp. script. ceytt.' Perl. qni dat pre- 
mtf cam Botb. Hic <rk ' re ' In fine nltimi verbi bnj. ys. transfert Hi vs. se* 
qnentem. PremU em Onelf. 1. 2. habere monet Perl. — 11 Post * tu' pone Aoaio, 
et post * cnr ' dcsiderat Tersns ege, Bent. Cmh pro cur babet Z. Sic le^it 
banc et seq. vs. Bothins : Tu faie ee? gaie MiAi ee 7 car Itfrt meam ? heue^ miki 
Prommme eum egomei I AHamenubinamfidm?-^l% Ubi Jlde»? Cam ioterro- 

Sitionis nota expressi, qnod empbasis dicti id rcqnirere rideretnr. Wtei. 
bi Jidee, Si rogee ? nikil Br. De boc sic Braos : ' Edit. ponant aigoara 
ialomg* post * fidos.' Sie fortasse olim in Ms. sed matatam, nt expressi- 
mnsy neqoe id male/ ' Heae pertinet ad finem antecedentis.' Beat. * Heu» 
Bip. priori Vers* annectant, Maretum seenti.' PerL ftde» eet Gaeif. 2. — 13 
Bcribe pudeni, qnod est antiquaro. Constitne rersnm sic : etlesiea, ubijlde», 
Sirogee^mU^tdeni, kicubiopuei: iUie ubi NU opueif ibi aerenfar. Bent. Sic 
Bothins : Si regm^mi pudeni : Hie, ubi opm eait ttoa eereatar ; tUi, ubi nU 



sK BMMtinr . * PudaL Al. add. iOos.' Peri.— 14 Ulnd iVoa oereatficr,qiiod in per- 
aatiqao nostro, in regio ap. Und. et apnd Eog. abest, dele. Beat. Nom, lUic 
Br. Notat Brons : * Edit. add. eerenltir .- qnod tanquam glossa in Ms. snper- 
scriptom est. Lectionem codicis nostri Lind. et Bent. in Mss. snis iovenisse 
Tidentnr. Non enim satis aecnrato eam vxscripsernnt.' Qoy, Talt : iViAil 
oereNlar: UUe, ubi eerealiar, t6i mmi eei opue. Abest ibi m OM.^lft Volgo e« 



ANDRIiE ACT. IV. SG. I. 847 

Ingeratn mala multa? afqae aliqais dicat: Nihil promo* 

▼eris. 
Hultnm : molestas certe ei fuero ; atque animo moiem ges- 

sero. 
Fa. Charine, et me, et te impradens, nisi qoid Dd respi- 

ciunt, perdidi. 
Ch. Itane, impradens 7 tandem inventa 'st cansa : solvisti 

fidem. 
Pa. Qoid tandem? Ch. Etiam nunc me docere istis dic- 

tis postolas. 20 

Fa. Qnid istuc est? Ch. Postquam me amare dixi, com- 

placita est tibi. 
Hea me miseram ! qni tuum animom ex animo spectavi 

meo. 
Pa. Ffldsns es. Ch« Nonne tibi satis esse hoc visnm soli- 

dum est gaudium, 

IvMMM m Mxcrimf eamira fmam mihi pnmkerai 7 Injieiam in eum muUa nui/tf- 
4M«. Quedn fuia iicat : NikU ffafeeerie ; MuiiMm^ retpamdebo, Saiiem, «i nikit 
frafaiamj moMiam ct eatkibmera ; aique ammo abtMitu»fiiera, Pa. Cluuinef e# 
maaHOf imfi'udtne ei tiiacMiu, HtM nae DU in hat ra Jmaenif perdidL Ch. Itana 
iaipndintfeeieti ? Tamiem ioKfetiiaii pr^exium faUaeim. Fraelare fldem datam 
kbermU aaUieet. Pa. Qmdtandem ai» dieere? Ch. Eiiamne qiumia ma ittie 
dieOa tnia faOere? Pa. QH«iMM iatnd ett^ quod mtAi al^ieit ? Ch. Pattqmmi 
ma amma dixi PkUmmanam^ ttaiim etiam jdaaat Uia tibi, Heu me «tiMnrat, fni 
tmam imiiniiw am mea eettittavi ! Pa. Erraa voUe, CAaftM, qaitiede mea inga" 
mtjaSaaa* Ca. Vetma M6t oinMt eat tatia hae atte integrum gaudiam ; niti ma 



eo, Go. 3. irf ciim ea, Neatnim horum mihi ▼idetor genoinnm. Batk. qni dat 
odL — 16 Ooy. lolicitat r6 aiqw$ reponens at, Malim, si qnid mtttondom, 
aiqmi, West Atfue non placet. N«m aiqui hab. vat, ed. qnod idem servit 
objectiooi. Peri. Volgo atque: sed Tett. edd. atqui: qood melim. Batk, 
Aifod Tnlt et Oot. Non interrogent poat * mnlta ' Br. et Perl.— 17 Ne te* 
mere trocbeieot dnos iarobtcns excipiat, mntetnr ilfiiilMm in NUl Bent. Vnlgo 
seorslm ponitnr JUiiihmt: sed Ou. 1. recte seqnentia adjongif. Alter qnoqne 
Oa. Jtfnlfo moleaftis. Both. Adjongit et Oov. et Br. qui dat ia ante « animo.' 
—90 Msa. qnidam et edftomm Tetnstissimi, etiam anni 1469. sedacm. Allt, 
aabdmeara, West. Codd. recentes, aactore Faemo, habent aeduaere ; antiqni 
Tero, dmearef quod placet. Cetemm Torsns gratia lego : Qaiii tla iomiffm ? 
EtiammtaiUeiltdmeereittitpaaivdmt? Bent. Qui pro Quid Both. qni interro- 
gationis algnmn exhibet post ' postnlas ' cnm Br. qnl dat sedaetre cnm Onelf. 
1. 1. Interrogatlonem approbat Brans.— 9S Si legas JVm, Tersns erit oeto- 
■arina trochaie. catalect. Watt, Ne slt Tersns impeditns et ioconcinnns, ittb- 

NOTJE 

90 l>«eere] Pro, fallere. Oraeci Alii aedaem legunt. 
Mymv oa^en iigoltlcatloiia dlcmit. 



890 r. TBKBKTII ▲PRI 

Eho, dic mM, si omnes himc coiQoctiiiii in niiptiu 

Inimici TelleDt : qood, nisi hoc» confiiliam darentl 4S 

Da. Deceptns sumy at non deCatigatiis. Ch. Scio. 

Da. Hac non snccesait, alia aggrediemnr via. 

Nisi id pntas^ qoia primo processit parum, 

Non posse jam ad salutem converti hoc malnm. 

Pa. Tmmo etiam : nam satis credo, sl adfigilavMis, 56 

Ex nnis geminas mihi conficies nnptias. 

Da. Ego, Pamphile, hoc tibi pro servitio debeo, 

Conari manibns^ pedibns, noctesqoe et dies» 

Capitis periclnm adire» dnm prosim tibi. 

Tnnm 'st^ si qnid pTaeter spem erenit, mihi ignoscere. 66 

Pamm snccedit qnod ago ^ at fiAcio sednlo. 



ftmtiUumt n dmU7 Da* Dtotptm mtm cmIv» «I im» ^rfttittiim^ «1 rtm n 
flNeiiiif r^erre (ieipcmi. Ch. mo, fcitwet. Da. Hme rUimti rta wm Mmecani ; 
fllia 9ggT9iianBr : nid pmUUyjuimfrimo pmm/eHeiier cvoitt» iimi pMM k»e m- 
Immjwm td $elmtem referri. Pa. imnm verp, pmte id peteefieri : »mm etimm ertd» 
/ociie, ei diligeMiem epermm dederie^ ex mmie dmae wuki eenJUue mmpiieM. Da« i^, 
PamtpkUef «vm iiiiM eim eenme, kec tiH debeo ; eemmri ieHe mrilnUf meeteeqme dm- 
qme martit periade mu expemere^ dmmumedo iUri miiUtmiem ^fermm. Te wr» cm- 
vemif «t qitid eantra expeeimtumem tmem eeenitf mHu ignoeeere, Si pmnm wmeeemt, 



»^»^»#»*>#>#«»i»^ 



Perl. etiU BMh. niii qiod ■on iiiTertit Aoc «•<. Ea Terba invertit Br. qni 
dftt he ente *M!eliM.'-43 Msi. Vt fi6i. Lind. Utimam post ' tibi' CNielf. %^ 
46 /immci ^m, Ite ex Ms. editnm : tenien in R. et tiiis rh ^me non habetvr. 
JJmd. Ne ▼ersiis dnriter ineedet, pro qned, niei lege ^MdiM. Beiit. Aoce» 
dnnt Perl. Botfa.— 46 Mss. qnidam d^ettgmtna. Alii, dcfasmhis. Weet. De* 
fetigmtne Bent. Both. cnm Br. eujns cloisa dicit : * Lessatns : alii fiitlcniis.' 
—47 M. ivf^^dlmmir. Atqoe its Bfleeleri omnes seriptl eodices : ez impressis 
1460. Ven. 1406. et Fabrini. Weet* Codd. snperstites omnes, mggrediemmr. 
Bent.— 48 Lege Siei ei id. Bent. Morem gerit Both.— 40 Lege nnmerose 
megii, Nemjmm ad mdmtempeeee^ t^. Bent.-^l Umieie Ooelf. 2.-^ EceaMt G. 
ITest. Hetri ratio ^ecat^non evhut, efllagitat. Bcnl. Hoc cf. cnm Do. 8ic 
dat Bothins : iir. spcm, miiki te ^.—66 Vi. et alii antiqni oodd. sveceriil, recte, 
non saccessil. Bent. Ad f ocem * sednlo * Perl. monet : * QM. in marg. * sal- 
tem.' Es eod. cod. totam fere aliam periodom transcribo hanc: Param si sne^ 
eedkf fmed ego.,, mat faeio tedmle ; aaf (saltem) Inlc mciins ofiMi rcpcri, «nl aw m. 

NOTJE 

4S ^ Ii6t Di] < At' priacipinm 44 Die mdki] Semper hoe « dic 

est tncrepatiotti aptom. Virg. it. mihiMnjnriosnmest, anteiirlosins in- 

JCn. ' At ttbi pro scelere, exclamat, terrogantis, ait Donat. in hac labnla, 

pro talibns ausis/ Scc. Horat. * At, et in Hecyra. Virg. ' Dic mihiy Da- 

o Deorom qnisqnis in csilo rcgis Ter- nuata.' Inducitnr Meaalcia aaiare 

ras et httmaiiiim genus.' ittterrogaiu JDamseUm. 



ANDRIJE ACT. IV. SC. 1« 3S1 

Vel mellus tate reperi : me missam face. 

Pa. Capio : restitae, in quem me accepisti^ locum. 

Da. Faciam. Pa. At jam hoc opus est. Da. Hem ! st^ 

mane : concrepoit a Glycerio ostiiun. 
Pa. Nihil ad te. Da. Quaero. Pa. Hem ! Nunccine de- 

mum ? D A. At jam hoc tibi inyentum dabo. 60 

pmd €go, 9t faeU tx ammb^ «f &om fidM. fVI, d opera mea tibi wm pktcet^ tu 
clttid uMu Ttperi; wu tero abire jwbe» Pa. Cupio. Tu vero iu eum ttofnm me 
reetitue, iu f uo eram, antequmn patri promitiBeem me uxerem dueturum, Da. FU' 
eiam. Pa, Atjamoputeet,etatimtekoefaeere» JiA. Hemf etumuem GUfcerU 
aetium eouerepuU, Pa. Hoc uihU ad te periiuet, qm aitentut eeee dehm eoutiHo 
exeogitaudo. Da. id queero, PA. Hem. au koe taudem agie7 J)a. Atjam koe 
moautumtibidubo. 



/.' — 67 Notat Fa. in qnilHisdain libris legi, Vel meUut tu aUud reperu Atqne ita 
cit in edd. Aldinis, R. Stephani et Joh. Fabrini; ed. antem 1490. ct Jnnt. 160S. 
sed et Bodl. Vei meliut tute aUud reperu West. Onines Faerni et nottri, tute, 
recte ; plerique etiam addnnt aUad, male. Beut, Tate aliud reperi Br. Gnelf. 
2. led 1. alnid meltiis.— 68 Citat Fa. ex libris antiqnis: rettitue, quem ameae- 
eepuH loeum. £t ita est in Bodl. [6. EM.] Cnm <|na lect. convenit para- 

Snrasls Donati. Sed et Eng. perpetnus Donati imitator ita legit, ut et 
nnt. annomm 1606. et 1686. Leidensiom nnns : quo me aeeepitti weo. Prae- 
atat antem lectio Ynlgata, qnanquam grsecissans. Weet, Recentiores t» 
fnm, sed ▼etnstiores recte omittnnt tn. Bent. In optimis membranis legl- 
tor rettitue quem a me aecepitti loeum ; quam lect Bent. confirmat ex Phorm. 
Prol. Ys. S4. Venim nec altera lectio spernenda, retiitue iu iocum, R. D. 
Bent. omittit iu cnm Br. Z. PerL Both. et cum iis dat a mc.— 69 Omnes 
codd. Hem eed, Igitnr, ne ted clegans pereat, et versni consnlator, snblatis 
Hemot nMOie, snbstitnimns hitic, Omnes fores, qnae in Fabulis memorantur, 
intra scenam erant» et eam versns aperiebantur. Lege igitnr, 8ed eouere» 
puit Amc, ^c, Bent. Dat Bothins : Faeiemut , , , Hem ! Set maue : cou, ott, 
Dat Br. Hem, 8ed maue, Bodl. a G/. erep* att, — 60 Cod. insignis, Hem nunc- 
ua deumm? recte. Beut. Assentit Botb. In Ouelf. 8. Quamobremf ante 
* Oa»ro.' 

NOT^ 

69 Hem ! sl, fmmf] St, si legatnr, Ceacrepiril a Gl^cerio Mfiion] Ab- 

indlcit siientiiim. Nam ei sibili sont lativns cnm prepositione ' a* est lo- 

flileBtiiimifflpcnuites. Plant«tn Epid. co genitivi, qnod freqvens est Te- 

Aet. II. Sc. 8. ' St, Stf habete ani- rcntio. 
minn bonom.' 



JS52 P. TSRBNTII AFRI 



ACTUS IV. SCENA 11. 

MY81S. PAMPHILUS. CHARINUS. DAVUS. 

My. Jam, ubi ubi erit, iayentuin tibi curabo, et mecuin 

adductum 
Tnum Pamphilum : tu modo, anime mi, noli te macerare. 
Pa. Mysis, quid est? My. Hem, Pamphile, optume te 

mihi oflfers* Pa. Quid est? 
My. Orare jussit, si se ames, hera, jam ut ad se venias; 
Videre ait te cupere. Pa. Vah! perii: hocmalum inte- 

grascit. 5 

Siccine me atque illam opera tua uunc miserossolicitarier: 
Nam idcirco arcessor, nuptias quod mihi apparari sensit 
Ch. Quibus quidem quam facile potaerat quiesci, si hic 

quiesset 

Mt. Jam twm PwmkUumj uhieiimque i$ eriif euraho^ mI brem inveniam, et 
miecum tibi addmeam* Th tantHm mpc/o, ojitme mi, o Gltfeerium ! moU te oolieitU' 
dine moeerare, Pa. Jftfynt, quid eot 7 My. Hem, Pamphile^ opiporiuna mihi 
obmMefie. Pa. Qjcid ett ? M v. Uera te me orareJHsnt, ut^ei te ameo^ jam ad 
H venuu. Aitf ee cupere te tidere* Pa. Vah^ perii, Hoc malam, nempe, hac 
ammi anxieta» propter metum nuptiarum, ex integro me crueiat, itane oportet me 
edqne iUam^ tua opera^ nune miseroe toUcitari 7 Nam ideireo a Glffcerio aecereer^^ 
pda nuptiaa mihi apparari audivit. Ch. A quibut quidem nuptiit liberi et quieti 
etiepotuimuty ei Davut quiecitutj nee tuit doUt omnia penurbattet, Da. Age, ti 



1 AIH Jan^am, Wett.— 2 Colloca modo tu^ et venns salvas erit Bent, Sic 
edidere Both. Perl. — 3 In O. £T. £M. persone itti ordinantar : Pa. Afyau. 
Mt. Quid ett? In iisd. libb. ver«u seq. adtete legitor. Wett. Versns con- 
stat, si legas opportune te, £r. Pone Pa. Mytit, Mv. Quit ett? ehem, Pmm- 
phile, opporlune te: deletis altimis, Quid ett? Nam Quit habet noiis cod. 
Ehem raonosyllabon praefer r^ Hem, qnod est indignantis vel contorlNid. 
Opportune, «t Adel. iii. 2. 24. qnod supe perrautatnr com opCnMe, ob simUi* 

tudioem, optune et optume, Deniqne Quid ett a correctoribns ortnm est ad 
versnm snpplendnro, postqnam vitioie legernnt optume, Bent. Sic lei^it 
Botfaios : Pa. Mytit ! M Y. Quit ett ? Hem, te optume mtAt, Pamphile, offert ! 
Pa. Quid id ett? Perl. edidit : Pa. Myiu ! My. Quit ett ? ehem ! Uat 
Br. Pa. Mptit, Mv. Quid ett ? hem,-^ lUa post u Onelf. 1. S^ Br. Z. 
Bent. Botb. — 6 Oov. etGlar. tomeitari: ne acatalecticns inter catalecticos 
ponatnr. Unde et F. H. in dimetiendo hoc vs. nltimum er omittendnm eaae 
prseclpit. Wetl, Lege, nt versas postnlat, toiieUari, Bent. Tollnnt para- 
gogen Bent. Mnr. Perl, Sic et Perl. et Botli. Interrog. signom dant Br. 
et Perl. admirationis Both. post tolieit, Hoc probat Brnns. — 7 Aeeereor 
Br« et Bent. — 8 Mss. qnidam et editi poterat, West. Antiqni codd. pro 



ANDRiiE ACT. IV. SC. II. 353 

Da. Age, si hic non insanit satis soa sponte, instiga. My. 

Atqae aedcpol 

£a res est; proptereaqne ntinc misera in mcerore est Pa. 

Mysis, 10 

Per omnes tibi adjnro DeoS| nunqnam eam me desertnrum : 

Non^ si capiandos mihi sciam esse inimicos omneis ho- 

mines. 
Hanc mihi expetivi, contigit : conveniunt mores. Valeant, 
Qai inter nos discidium volunt. Hanc, nisi mors, mihi adi- 

met nemo. 
Ch. Resipisco. Pa. Non ApoUinis magis verum, atqoe 

hoc responsum est. 15 

Si poterit fieri^ ut ne pater per me stetisse credat, 
Qoo minos hae fierent noptiaB^ volo : sed, si id non poterit, 
Id faciam^ in proclivi quod est, per me stetisse^ ut credat. 

PampkUu» hie wm Mit« ina«mU tponte «na, iu ittum incUa» Mt. Aigue «tdepnl ea 
€mua et^, propier quam uuuc misera in dekre ei lueiu eti. Pa. Mytu^ per omne» 
Veae iiti affirmOf nuufuam eam me eoUm dcferf nriim, non «t omnium homimim 
iuimieitiaB eeiam me muepturum, Haue meam eme cupide exopiavi» lUa mihi 
ohaenU. NoHri moree eonveniimi. Proeui faeeeaamif qui inier noe dineemonem 
Jieri vokmi. Baue^ mnmer»^ mihi au/erei nenM. Ch. iiiiMiinii recipio, Pji. 
No» ApeUmii reepansum magie verum aique koe eei, Si poierU fieriy ne paier 
credaif mejuiue in eauaay quominu» ha nupiiit ftereni, Ubeuier id volo ; «ed, ei id 
fieri nem poierUf id faeiam ad (fuod animue propenau» e»i, nl paier eredai me in 
caMoafume^ eur hm nupOa uifecUe pemmnerent. Qui» itbi videor e»»e, Charine i 



^^^i^^>^. 



poierai tecte poiueraif Yersn ipso poBtolante. Beni.—d Ed. 1469. iu eum in»i. 
West Abest Age a Ouelf. 1.— 11 Solicitat hanc leet. Giiy. contendens eji* 
ciendnni esse illnd Per^ ob ratiooem versns scilicet. Mthi contra videtnr 
* ■djnro ' pro siiaplici, jnro, esse positam, nisi qood panlo ni%ioreni etiam 
▼im habet. Unde particnla ' ad ' anctiva dicitnr Donato. We»i. Dele It6t, 
Qt rednndans. Beni. ' Adjnro' ponitnr pro simplici, jnro. R» D.^IA Recte 
Fa. pro diistdnm ponit dtscidiiwi, consentientibnt nostris vetnstis libris. Nam 
▼esit a» discindere, nt ' excidinm ' ab, excindere. Beni. — 15 Pro Re»ipi»eOf 
CCC. Re»piro. Utmmqne recte. Cetemm boc verbnm ipsi Mysidi triboe. 
/d. Ita tribonnt Both. Perl.— 16 Poierii OM. commode, ob *poterit' vs. 
17. Al. potuerii prave. PerL PoiuerU Br. nt et in vs. 17.— 18 Oifanios Ind. 
I«ncret. ta proeHve tnetnr. fVe»i. Sic Br. ' In procUui hic dicitnr pro proclite, 
Qoidam codd. babent nt procUto. De forma * proclims,' vid. Fabricinm ad 

NOT£ 

16 Ui ne paierperme eieiiete credai^ rentins ipse in Enoncho : < Uletsctr, 
*Vt ne ' idem significat qnod, ne. nt ne impuiie in noi illnseris.' Sic et 
Plnot. in Mercat. ' Atego ezpurga- Cicero: * Fidet taa patietnr, nt so- 
tiooera habebo, nt ne sncenrrat.' Te- cma adokseeatit ren ne fi«t.' 
Delph.eiVar.aa». Tereni. Z 



354 P. TBRBNTII AFRI 

Quis videor ? Ch. Miser aeque, atque ego. Da. Consi- 

liuin qusero. Ch. Fortis. 
Pa. Scio quid couere. Da. Hoc ego tibi profecto effec- 

tum reddam. 20 

Pa. Jam hoc opus est. Da. Quin jam habeo. Ch. Quid 

est ? Da. Huic, non tibi habeo, ne erres. 
Ch. Sat habeo. Pa. Quid facies ? cedo. Da. Dies mihi 

hic ut sit satis vereor 

Ch. JEque mihi viderii muer e$8e, alque ego. Da. ConeUhm qu^re^ ui hie tnifh 
iiis me expediam, Ch. FortU f«, 9111 id quanu, Pa« Scio quitd eoneriM, et qMom 
dijficUe $it id perfieere, Da. Hoe ego tiJbi pnfeefOf quod imteni, effectmmreddam^ 
Pamphile, Pa. Jam hoc opui est, quodaiete effecturum, Da. Quinjamhabeo 
paratum, ut otalim id exequar, Ch. Quid eet ? Da. iVoii id excogitavi tuigratiaf 
sed Pamphili ; ne erres. Ch. Ego oatis habeo, si huie consulas, Pa. Dic mihiy 
Dave, quidfacies mei causa 7 Da. Vereorf ut hic dies mihi sufficiaty ad agendum 



^^»^^^^0^^^^ 



h. 1. et Ondendorp. ad Hirt. de Beil. Afric. c. 10.' R. D.— 19 Hallocinatnr 
Donatus, existimans, Pamphilum Telle constantiam snam probari, et sibi 
diri, Fortis. Quam sententiam secntiit et planius expeditnrna Onyetas 
hnnc versum sno more aliter disponit, ita : Quis videor? Ch. FortiSf at 
miser aque atque ego, Da. Consilium qumro. T. Faber primns, opinor, monnit, 
ex Donati Et fartis^ Charinnm, cujus sermo a Davo erat interrnptns, ubi 
reRponrlisaet, * Miscr spqne atque ego,' continuo addidisse, Al fortis es. 
Perizonins suspicabatur, rh Fortis tlpt^vuc&s Davo non a Charino, sed a Pam- 
philo dictum. Patet antem ex verbis Davi, Pamphilum vohiisse se misemm 
dici, non forlem. Qnare, cnm dixisset, * Quis videor?' ct ChariDus re- 
spondi!«set, * Miser leqne atqne ego,' videtnr Pamphilus valtnm iratnm 
intendisse in Davnm ; qui, nt leniat iraro herilis filii, regerit iilud, * Con- 
sniiim quipro.' Qnod audiens Charinns, Fortis es, inquit. Atque ita est in 
Mfis. qnibnsdam, eteditorum vetnstissimis. Citra ironiam antem id dictum 
a Charino, ex seqnentibus conficitur, nbi participem se fieri con»ilii illios 
serio expetir. West, Pr. Inst. lib. xvii. Qum tibivideor? addens t^ ' Qnis' 
notare, Qnalis. Id. m Add, Mque^ atque ego, Postrem» dum voces in Ms. 
non erant. Lind. ' CouRilium quwro' dicit Davus : lege Forti*s; hme Cha- 
rinus non Paniphilo, sed Davo dicit : sequentia, tSrio quid eonere^ emenday 
Si quid conere^ et tribue ipsi Cliarino. Nani nondnm potest iratns Pamph. 
blande loqui cnm Davo. Bent. Bent. eleganter legit FoTtises^ Si quid comere. 
R. D. Assentit Perl. qni notat : ' Bent. ex nn. cod. Ch. Forti's, Si quid, 
Quae lect. prsestat vulgatsp.' ' Volgo Scio quid canere, ex int. C eanaris^ ex 
nsn Orxco. Bent. Si quid conere, praeter necessilatem.' Both, qoi sic legit: 
Pa. Fortisl Scio quid conayel Ego post ' Qnis ' Gnclf. S. Fortises 2. — 21 In 
Ms. rh habeo deest. Lind. — 22 Colloca e libris Faerni Dies mi hie ut satis sit, 

SOT JE 

19 ConsUium ^iuero] Melios est hoc rnin reddas, et ex unis nuptiis gemi* 
a Davo dici, qtiam a Pamphllo. nas mibi conficias. Sed non esae 

20 Scio quid conere'] Si Pamphili personain Pamphili ex sobjectis c»- 
est persona^ Ironia est in Davum ; tenditur. Si Charini est peraona, 
et sensos est, ut snpra: Scio quid seosus est: Scio quid conere; sed 
conere; nempe ut iteram me mise* an efficere possis nescio. 



ANDRIilS ACT. IV. SC. II. 355 

Ad agendam : ne vacuam essc me nanc ad narrandam 

credas. 
Proinde hinc vos amolimini : nam mihi impedimento estis* 
Pa. Ego hanc visam. Da. Qaid ta? qao hinc te agis? 

Ch. Yeram vis dicam? Da. Immo etiam. 25 

Narrationis incipit mihi initiam. Ch. Qaid me fiet? 
Da. Eho ta impadens^ non satis habes, quod tibi dleculam 

addOy 
Qoantum huic promoveo naptias? Ch. Dave^ attamen. 

Da. Quid ergo ? 
Ch. Vt ducam. Da. Ridiculum. Ch. Huc face ad me ut 

venias, si quid poteris. 

qMod deUberavif m me oHum kabere credat ad narrandum tibi, quod nm /aeiuruf, 
Proinde vob hinc amoveiCf nam miki impedimento eeiis. Pa. Ego Glvcerium 
invieam, Da. Quid tu, Charine? quo tendie? Ch. Via dieam rerum/ Da. 
Hic CharinuB non abUurue eet, puto ; immo etiam velut narrationie alicifjiu mihi 
ine^U inUium. Ch. Quid de me fiet ? me mieerum ! Da. Eho^ impudene, 
Nonne Moiie habeif quod tibi diem addam; quo temporis epaiio prqfero UMptiae Pam^ 
phUi; tu vero postis ambire, orare Chremetem^ aique ^us amieoa, Ch. Dave 
aitamen. Da. Qictd er^ est? Ch. Fac ut ducam PhUumenam. Da. O ridi- 
eulum homxnem. Quasi iUa sit t» mea potesiate. Ch. Fae, ui ad me venias, n 



Metri caiisa. Beni. Accedit Perl. Dies saiis sii vereor legit Both. et ceniet 
alia eue interpretis. Dies hic mihi ut satis sU vereor dat Br. Ut ne Ouelf. )• 
— S3 Puies id. Me omittit Br. ciuod abesse posse censet Bront. Olossa 
ejasdero Ms. notat et post ' credas^ et post * agendom ' in seq. verso : ' Vel ?* 
— ^25 Quo hinc te agisj Lect. hanc, ipsamqne adeo locntlonem vindicat Boe- 
cleros, Chrestomatli. v. ' Agere.' Immo eiiam. NarraHonis incipU mihi tiit- 
fims. Var|e baec expediont Interpretes. Mallem, si per Codicea liceref, 
iotegrom locom ita legere et distingnere : Da. Immo etiam Narraiionis incijns 
mUdinUium? Certe qnidem io quatnor editis indjits legitnr, quorom dno 
Veneti, annorum 1490. et 1612. duo Lugdooeoses, annorom 1511. et 1520. 
Wesi* Ponctnm post ' etiam ' non exhibent Bent. Perl. Both. — 26 Mss. 
qoidam, et impressi, qaos laudavi, Quidde mefiei? West. Sic Ouelf. 2. 3. 
— 27 Priscian. lib. v. Eho impudens, non sai habes. Cliari&ius libro i. Quid 
n tibi addo dieculam? Lind. Abest tu a Ooelf. 2. ' Edit. add. <«, qnod ex 
M«. erasum esse videtnr.' Bruns. — 28 Ego pro ergo Ouelf. 1. — ^20 Huc face 
admeui vemos, ft quid poleris. Ita omnes legunt et distingunnt. Sed et 
iiide iocertom manet, quid sibi haec velint, si quid poieris ; an, si quid poteris 
ventre ; ao, si quid poteris invenire. Malim aotem ita : Huc face ad me ui 
venioM; siquidf poieris: qnorom verbornm ordo et senflus est: Face ad ine 
at venias ; poteris, si quid babes consilii. Blande enim rogantis formala 
esty Ciceroni ssBpiu^ ositata, * Poteria et facies.' Wesi. Doo e nostris ve- 
tastissini, adme veniaSy omisso ut; concionios. Bewt» Vi Bent. elegantios 

NOT^ 

S^ NarToiiems ineipU mUa tiit^iiiJii] velot procemiam narratari, 
Qaia hoc, ' Verom vis dicam?' est 



356 P. TERBNTU APRE 

Da. Quid ▼eniam? nihil habeo. Ch. Attamen si quid. Da. 

Age, veniam. Ch. Si quid, 30 

Domi ero. Da. Ta Mysis, dum exeo, parumper operire me 

hic. 
My. Quapropter? Da. Ita facto est opus. Mr. Matnra. 

Da. Jam, inquam, hic adero. 

qmd poieni ijfUere mn gnUia. Da. Qmd ego venmm? Nikil htbeOf fimi tm 
MMMfMMtm. Ch. AHoinen ai pdd poetie. Da. Age^ veniam. Ch. Si fBttf 
fecen» qmod miH renmUumdmn eit, dmiU ero. Da. I^ Myeie, expeeU hk pmdio- 
per^ dmm egredim-domo Gl^eeriL My. Qmmobrem? Da. IUl fieri opmett. 
MT. Feetina. Da. JaM, tiifauMi, hie odero. 



omUit. Perl. Omittit et Both.— SO Qiiod vemmn, mil kabeo Both. Dat Gneir. 
1. AU. ei pdd oge. Da. Age^ ego ven.—^l Deleto me, metri legea salvs 
craat. Bent. Delet Botb.— SS Id. dat jmi^fem pro jom inqugm, non mooito 
lectore. 



ACTUS IV. SCENA III. 



MYSIS. DAVUS. 



My. NiHiLNB esse proprium cuiquam! Di vostram fideml 
Summum bonum esse herae putavi hunc Pamphilum, 

M Y. /Ime estf ut nihU eit proprimn euiqwm kominmn 7 Dii ! teetrmm fidem 
imploro. Putabmn hmu PampkUmn emnmimn bonum eeee keres meee^ Gttfcerii : 



^^»^^»^<*>*i^^ ^ 



1 Qa» nune una eit tcena, in Talf atis di? isa erat : led, ^oicqoid hnjas 
faetnm, vett. codd. fidc factum, qnos hic secoti iHmn* auctores : qnamvis 
Dooatuft priorem editionem agooseere videator. JLmd. Hanc loenam cnra 
snperiori continaat Bolh. In Bodi. eMO N. emq. kommU pnprium teatatnr 
West. Este abest ab ed. Perl. qai monet NihUne eeee exliibere Onelf. 1. 2^— 
9 Quinque codd. cnm edd. vett. putabam. Non male. Vemm, ne pea tertiiu nno 
▼erbo * htrm* constet, repone tUputabamf nt Heciv. 1. 9. Bent. Herm Jkmitf jmi- 

NOTiE 

1 Propriam] Dicitnr, quod non * Niminm vobii Bomana propngo 

est cnm aliis coromune ; qnod est Visa potens, Superi ! proprla h«c ai 

perpetuum et stabile ; et cojus non dona foissent.' Plaut. in Mercatore, 

soluro possessio nostra, sed etiam Act. ii. Sc. 3. ' Proprinm neq^t 

proprietas et dominium est. Virg. mihi evenire, qnod cupio.' 



ANDRIJB ACT. IV. SQ. lil. 357 

AmiciiDiy amatOTem» viram in qnovis loco 
Paratam : veram ex eo nunc misera qnem capit 
Laborem ! facile hic plns mali est^ quam illic boni. 5 

Sed Davus exit Mi homo, qnid istuc obsecro 'st ? 
Quo portas paeram ? D a. Mysis, nunc opus est tua 
Mihi ad hanc rem expromta memoria atque astatia. 
My. Quidnam incepturas ? Da. Accipe a me hunc ocyus^ 
Atqne ante nostram januam appone. My. Obsecro^ 10 
Humine 7 Da. Ex ara hinc same verbenas tibi, 

mmam cerhanf tuMiorem perpetuMMf mnm aemper ubique paraium ad eam fti«ii- 
dam ; vervmj ^iieiii ejue catua mieera mme paiitur doiorem f certe plui wuUi eti m 
dolare qmem iOa pereipiif qwam boni^ in iliiue Pamphili amore. Sed Davua exU e 
damo Criffeerii, Mi homo! quid ieiudf obeecro^eei? guo portae kunc paemm? 
Da. Myne^ nume opue eei mihi, ad kanc rem jpuim paro, tua memoria prteeeniif 
ei fronUa ex temporCf aique aeiuiia tua, My. Quidnam ineepiurue ee? Da. Ac- 
cipe cito hunc puerum a me, aigue antejanuam noeiram appone. My. Obeecro^ an 
hune tm terra ponoM ? Da. Ex ara hac eume verbenae^ aique eae vice atramenii 



^«^« ^0^^^^^^ 



taham, Both. PiUateM Onelf. S. — S Amaieirem Bodl. non •gnoscit. Weti. Pro 
owtforcm, qnod et minus est qnam ' Amicoro/ et contra Fabul» argumentnmy 
oo Olycertnm meretrix videatur, leg« tuieTemi ef. inp. i. 6. 6. Benk. T^rtnim 
in Ms. deest. UM. — 5 Laborem, Ita edidi ex qninque Leidd. sed et Tr. et M. 
Consentit ed. Jnnt. et Par. ex quatnor Pall. Accedit auctorttas Donati et 
Eographli. VetUHtissimae tamen edd. secntae Mss. qnosdam libros, Dolorem 
exhibent. Laborem eapere nescio qoomodo magis est Terentiana locutio. 
Weei, Al. laborem quem capU, Lind. Plures codd. Faerni et nostriy iique 
antiqni, babent Laborem. Bent. DoUrem Mnr. Perl. Sic Z. — 7 MuMie, Hic 
Donato et in qnibusdam Mss. et editis est initinm Scenae 4. Weei, Eei 
omittit Botb. O Mueie habet Onelf. S.^ Memoria cnm Tr. et M. etiatn dno 
Leidd. legnnt. Sed et ita est in vetustissimis impressis codd. pro qoo alii 
maUiia habent. Leidd. unus et Bodl. miiiiia: corrnpte. Si ▼ero partes 
Mysidis in bac Scena respicias, nnllus maliticB locus ; quanqnam ita le^ en- 
diim esse post Faemnro contendit Tan. Faber. Weei. V. C. maHiia, Lind. 
Pro mcmoria V. Bas. et aliqui alii, quos inspexit Faemus, it. Eugraphins 
legontmoittta; recte. Inqnibnsdam corrnpte legitnrmtlttM. Bent. Matiiia 
dnot Both. Perl. Miliiia Br. cujns glossa memorat mMioria. — 11 In Bodl. 

NOTiE 

7 Quopertaa puerum'] Davus ex ae- Baccho in Tragoedia ; Apollini io Co- 

dibosOlyceriiexportatinfantempan- mcedia; sinistra ei Deo, vel Ueroi, 

nis iDvolutom, traditqno Ancillae ; cni ludi fiebant. In bis verbenae im* 

qoaalnater eom ante foresSimonis ponebantnr ApoUini. VideatnrEvan- 

cxpooi mandaiaet. Ceternra In pln* thius io Prolegomenis in hunc Anc- 

riioii codielboB eontiooantor hae dnm torem. Item Scaliger in Poetica, lib^ 

Seeavy ot ooam eooficiant. i. cap. 21. Tanbman. in Moatella- 

11 fijr oro som^ verbemaa'] Ara In riam Planti, Act. y.Sc. l.et Vossins 



aeeno erant Tone et propriae : dextra in Inst. Poeticis, cap. 10. lib. iii 



8S8 P« TBRKNTIl APRI 

Atqne eas sabsterne. My. Qaamobrem id tute non facis 1 
Da. Qaia, si forte opos sit ad herum jusjurandam mihi, 
Non apposuisse, ut liquido possim. My. Intelligo. 
Nova nunc religio in te istaec incessit, cedo ? 15 

Da. Move ocyus te, ut, quid agam, porro intelligas. 
Pro Jupiter! My. Quid est? Da. Sponsae pater inter- 

venit. 
Repudio, quod consilium primum intenderam. 
My. Nescio quid narres. Da. Ego quoque liinc ab dextera 
Venire me assimulabo : tu, ut subservias 20 

Orationi, utcumque opus sit verbis^ vide. 

H iui^e. My. Qmamobrem iu ipse hoc wm /aci$ 7 D a. Qtna, nfwie opnt mld 
miju^furare, kero id exigente^ id eerto et sincere facere posrim. M Y. InteUigo. 
Unde mva ieta religio tenit tibi in meniem 7 Da. Matura, ut quid poetea aetunu 
9um inieUigae, Proh Jupiter I My. Qattd ett 1 Da. Sponta Paatpkili pater 
Ckremeo tntervenit^ dum Uniuimwr, Af*jicio conMUium, quod primum ante advenium 
^us ceperam. My. Netdo quid narrea. Da. Ego quoque hinc a dextra parte^ 
qua venii Chremet^ me venire timulabo. Tu ridCt ut quibutcumque verbiSf quibut 
opu» eriif tubtertias^ et commodet orationi mea. M y. Ego nihit intettigOf quid iu 



If gitnr mme : qnalis elliptis featinantibns est propria. West. — 18 Ob nnmeros 
meliorei * id ' pone poHt * tnte.' Bent. Qiiidam Mss. et editornm antiqoissimi, 
fiile ipte. West. Tute id Both. Perl. Ei post * snbst.' Gnelf. S. Ei pro eat 
dat Both. qui notat eat minns bene esse. — IS Do. legit jurandum. Idero in 
qnibnsdam Mss. et impressis legitnr, defenditurqne ab Antesignano, ob 
metmm scilicet. Alii jur^urando. West. Jurejurando O. EM. Id. in Jrfd. 
R. Ju^urandum. Lind. Jimmdttin est tox nihili. Omnes, quos vidi codd. 
habent ju^urandum, prseter nnuni acadeniicom, nbi est jur^urando. No», nt 
versni medeamnr, legendum censemns juratOf quod eodem dicitnr moido, 
qno infra ' transcnrso/ Hec. iir. 4. 17. Bent. Jurato exhibet Botb. qui 
ootat pessime legt Qiua, et dat Quin. — 15 Edd. Yetnstiss. Undenova nune 
reUgwinte itthac incettit 7 Sed et ita Mss. qnidam exhibent. Wett. Dele 
tn. anod repngnat nsui Mncessere.' Benl. In te incettii. Hoc Terbnm variia 
modis construitnr : Religio incessit ine, mibi, et in me. IL D» In te itt. reL 
incettit ! Cedo ! Both. Punctum maximum dat Perl. post *cedo :' et sic Br. qni 
datidem post ' incessii.' — 17 Qatd ett rt-cte hibent omnes codd. Beni. Q«d 
ett Fa. ex o. I. s. Non habet I. antiq. Perl. Delet ett Both. — 18 Mss. et editi 
quidam vetusti,prtHS. West. Quod consUmm colloc. libb. antiqq. Al. invert. 
comt. quod. Perl. Quod primum intmdif jam contilium rfpndto Botb. PrtMo 
Onelf. 1. — 19 6M. narrat, minos Latine. Perl. — 20 Ut omittit Both. — ^21 
Ojinu inThesi totum occultatnr. Lege, opii'tl oer6, Bentleins. Sii: OBff. 

NOTiE 

14 Liquido] * Liqnido jurare/ * li- dnlentnm ejoa coDsiliam Mysis intel- 

qoido dicere/ est pnre, manifestey liKat : qn» causa est, nt ea in Sceo« 

aperte, certo, omnino. proxima prster rem Davo respen- 

21 Uteumque opu$ tii verbit'] Haec deat, ac fere prodat iptiot commen- 

dicena Davns abit, priasqnam fntt« tam. 



ANDRIiE ACT. IV. SC. IV. 359 

My. Ego, quid agas, nihil intelligo : sed, si qnid est, 
Quod mea opera opas sit vobis, aat tu plas vides, 
Manebo : ne qnod vostrum remorer commodum. 

0gas : sed^ n opna at vMt tn aliqua rt opera meay aut tu phi$ pravidea, quam ego, 
hic expeetabo, ney quod voint eommodum eat, retardem. 



pro var. eat. Perl. Utc, opus, verbia vide dat Both.— 23 Pro aut lege cum 
Goy. W, h. e. qnia. Etenim dubinm non est, Myside Davnm esse lonse calli- 
diorem. Bent, Ut Mur. Bent. pro aut vnlgo. Perl qni ut dat cum Botli.— 
24 Bodl. 11« vott. We»t. Al. aliquod. Mur. in vet. Veneto repp. nequid, qnod 
exponit : ne in aliqua re. Perl. 

NOTiE 

24 Ne quod voalrum remorer commo» enim in gestu, quam oratione est con- 
dum] Commodum Pampliili. Cete- stituta. 
mra haec Scena est actuosa: magia 



ACTUS IV. SCENA IV. 



CHREMES. MYSIS. DAVUS. 

Ch. Revertor, postquam, quae opus fuere ad nuptias 

Gnatas, paravi, ut jubeam arcessi : sed quid hoc ? 

Puer hercle 'st. Mulier, tun' apposuisti bunc ? My. Ubi 

illic est ? 
Ch. Non mihi respondes? My. Nusquam est: vae miserse 

mihi! 

Ch. RedeOf poatquam apparavi ea, quee opua /mt apparare ad ceUbrwadaa nup" 
aoMjUMte^ ut jubeam voeari eoa^ quoa hia intereaae convenit. Sed quid hoceat? 
Pmer kerela eat. MuHer, tune kic poauiati eum 7 Mt. Ubinam eat Davua 7 Ch. 
Na» nuki reapondea ? My. Hem, nuaquam tn kia locia reperitur Ule. Homo me 



^^^^^ ^^^^^^^ 



X Haec in Mss. qnibnsdam et impreMis eit Scena 5. Weat, — 2 Aceerai Br. 
et Bent. Eat in fine Onelf. 2.-3 Mss. qntdam, et ed. 1469. poauiati. West. 
Pomuati Ms. Lind. Ne versns sit jiisto longior, aut dele Atmc, ant scribe tu, 
ut edd. vett. babent Bent. Poauiati Br. Hune delet Both.^ Hem nuaq. eat 

NOTiE 

8 Sedqmdhoe^ Interrogatio est ig- S Ubi ilUe eat] Mysii Davum re- 

iioraotis Chremetis qnid esset, quod quiriti qui se summoveraty conspecto 

piiiBam yiderat. Erat autem pner Cliremete ; nt ipie de foro venire vi- 

pannis involotns. deretnr. 



300 



P. TBRENTII AVRI 



Reliqmt me homo, atque abiit. Da. Di voatmm 6dem ! 6 
Quid tarbe est apud foram ! qoid illic hominnm litigant I 
Tam annona cara 'st: quid dicam aliud, nescio. 
My. Cur taobsecro hic me solaml Da. Quae est hsec 

fabula? 
Eho, Mysis, puer hic onde est 1 qaisve hac attalit ? 
My. Satin' sanns ea, qui me id rogites? Da. Qaem ego 

igitar rogem, 1# 

Qui hic neminem aliam videam ? Ch. Miror, ande sit. 
Da. Dictnran' es qaod rogo ? My. Aa. Da. Concede ad 

dexteram. 



rdUpnt. Da. DH tetiraM Jtdeml finmlwf liMiiittitt ts /vrv; fvaata MK/Hfwb 
komiimm eif , fiu iUie UtigoMi ? IV» omimc cura ett, A'etcio, qmd aSmd dieam. 
My. C«r 1«, fiurM» hie me Mkm reliqmMii? Da. Hemy ^fimmm/mkuia kieag^ 
Ur 7 Ekef M^tit^ nnde ^mer kic aUtUuM eai 7 Qmece kMme fifimU kme 7 M y. &- 
iime mumi eoMMi eMf^koeame quemu7 Da. Quem igiimr iiUerrog em t fm 
newdaem kie oiiiMi, ^uam it ridee f Cb. 3iirar made eU, Da. tUepaadebieae^ 
Myeii^adui, qued quare? Mv. Au, Da« Veni ad dexieraa^ My. Deeifie. 



^ y^iOrf>i»»#'^^^»»^ 



Br.— 6 Ed. 1490. RedquU nte ikamo eie eolam : forte «criptiiin fnerat, kie m- 
tam : qood e verta octevo poisit videri repetitum. Weoi. — 6 Verie hasc le* 
guDtiir. Jam Donati Ktate lectum, ^Ktd UUc AoMimiM lUigai ! MM.4{aidam et 
unpreuomm vetnttistimi, f «ol UUe AommiMi lUigami l Id« £et qni refiogal 
eot ad forum, Melios, opinor, Ouy. Qaid I. op. /onmei 1 qmd tUie k, I. vel 

Xuid iUud kewdmmn. Bent. QhoI OM. in marg. PerL Quid i. ap,/, eei ! gnd 
ominiMi Htigead Botli. — 7 Ao A^wn a. cara eil ? Wetterhoviat. Qind dtcam 
aUmd^meeeio, Ita diitinxi cam edd. prmttantissimis, Juntina, Aldina^Ste- 
phani, aliis. Vnlgo : aaid dieam eUmdl meeeie. Cic. Att. zvi. 15. < Nlhil 
enlm babeo alind, qood dicam.' /d. Vnlgatam habet Z. Qaid dicam, aimd 
aescio Br. — 8 £d. 1460. Hcm ^ua, West. Plares et meliores codd. concin- 
niuSy £ff m, omr iktfc eat/akula7 Bent. Ita dant Both. Perl. Hem habetet 
Br. — 10 In R. t^ ee desideratar. lAmd. Quamvis contra omnes codd. rejpone: 
iSeii» ekmm*e^ aei fas td rdgiiee? Quim igUkr ragem? Vel ictnt ipsi satis hoc 

Erobaat. £eal. AcceditPerl. £tdeletBoth. — 11 Omnes Faerni et aostri 
bri habent «ideamy non vtd€o. Bent. Fideo Gnelf. 1. et Both. — 12 Alii 

NOTiE 



4 Ftf mtsertf aiiM] Qaasi dicat: 
Davi mandato huc veni; at ille me 
reliquity atqoe abiit. 

5 Di«oflrtm/dm] A deatra ve« 
niens Davus slmolat se c foro ve- 
nire. 

7 7>m omioiia «era 'sl] Hoc Davns 
ad spectatores eoDTenos, vel som* 
misse dleit. £st aotem ' annona' res 
omnis qoss od aimoom victom repo* 



nitar. 

8 Cmr iu obeeero kie nu eoUmJ 
Simplicitas Mysidis fere detegit foi- 
laciam. 

19 Au] Interjectiotnrbatmetcoa- 
stematse mnlieris. 

Cemeede ad de a rfera m] Hssc sam- 
misse : mooet anoillam Mysidem, ot 
clam, qoid sit opos, eam monere 
possit 



ANORl^ ACT. 1V« SC. IV. 961 

My. Deliras t non tnte ipse 1 Da. Verbam si mihi 

Unum, preeterqnam qnod te rogo» faxis, cave. 

My. Maledicis? Da. Unde 'st? dic clare. My. Avobis. 

Da. Ha, ba, he. 15 

Mirnm vero, impndenter mnlier si facit meretrix? 
Ch. Ab Andria 'st ancilla hsBc^ qnantnm intelligo. 
Da. Adeon' videmur vobis esse idonei» 
In qnibus sic illudatis ? Ch. Veni in tempore. 
Da. Propera adeo puerum tollere hinc ab janua. 20 

Mane ; cave quoquam ex istoc excessis loco. 
My. Di te eradicent : ita me miseram territas. 
Da. Tibi ego dico, an non? MY.Quidvis? DA.Anetiam 

rogas? 
Cedo^ cujnm puerum bic apposuisti ? dic mihi. 

Aummtm ipaemei mihi etm m mmmBdedieH? Da. SimHdverlmm mmmfprm" 
Ut id OMMf te rogo, dixeriM^ vopiOabiB, Cave ne id/ocita, My. MaU mUd dieia. 
Da. Undekiefmereat? diedare. My. Avohie, Da. H«, Atf. O rmi ridicn. 
iam ! Qnnd mirum eet, ei medier mereirix imjmdemter mentiatwr? Cb. Hete an- 
eitia Glyeerii eet, quamtmM inieUigo, Da. Votiene wdemmr adeo opportwn veetrig 
Imdifleaiioniiae et impoetmrie t Ch. Veni in tempore, D a. Feetina eeleriter knne 
pmerum OMferre ajanma, Hic nume, Cave ne fowiuam alio pedem meverie ex hee 
i«M. My. DU te fimditue perdantj qui me mieeram adeo terrrfaeie. Da. Titine 
egodieo^annon? My. Qnidvie? Da. At etiamqume.pddvelimt dte^e^ine 
pnemmantekeeoetinmpoenieH? diemihL My. Neeeieneeujuerii? Da. IWm 



r/ omisso ee, West. Lege Dietura ee. Bent. Ea delet Both. — 13 D«tt- 
rae ? Coni interroKationiii nota expreui, qood id ift/p€HvcdrMpoif videbatur. 
Weet. Dele ei, qiiod est contra leget liogn», et transfer e ▼ersn leqnenti 
umum in locom illios. Bent. Seqonntor Botti. Perl. qoi testatur In Goelf. 8. 
esse «i mtftt, et in 1. S. Verb. ei mihi uHum. — 14 Lege cnm libris nostris pr«- 
ierea fiuun, h. e. praeterquam, nt * poateaqoam.' Bent. Accedunt Botb. Perl. 
— ^15 A volne ex Mss. nonnollis edd. Tetnstissimse et optimse. Alii, A nohie^ 
qnod et Fa. tnetur. Weet. Ut sensns et versns sit salvus, lege, Quiu dieie, 
mndeei elare ? My. A nolrie. Da. Attaie. Nam non modo ridendi locus hic 
Don est, sed codd. qooqne babent, Aludu. Legimus igitor Attatey qood est 
admirantis et couterriti. Bent, Dic delet Both. et dat uMe cnm Br. Z. et 
Perl. qni legit Aha/ he / Exhibet Br. A^ ha, Aa.— 16 Ne Yersos sit 
longior, meretrix praepone seqoenti. Bent. Parent Botb. Perl. Eei post 
' Mirnm' Gnelf. 2. — 17 Dele anciUay quae poterat e Testitn cognosci. Beni. 
Pnrent hic qnoqne idem.— 19 /n ante * tempore' delet Both. — 20 Ed. 
1409. Propterea adeo puerum toUe. West.— 21 Exeeeeerie Ooelf. 2.~22 Qiitcl 
iia id.— 23 Veuostins edd. vett. dieo ego. Bent. Sic dat Botb. At ettoM 

NOT£ 

IS Ferteni st «tAt Vmem\ Comnii- tos sommisse loqnitnr, non andiente 
natur sammtase Davns. Chremete ; et est intermiaetio pro- 

21 Mame; ame] Rnrsnm bsc Da- bibentii, ne toUat Mysia paeiiim. 



862 V. TBRENTII APRf 

My. Ta Descis T Da. Mitte id, qaod scio : dic, qnod rogo. 
My. Vestri. Da. Cujas Yesiri ? My. Pamphili. Da. Hem! 

quid? Pamphili? 26 

My. £ho, annoD est? Ch. Recte ego semper fagi has 

nnptias. 
Da. O facinus animadYertendam ! My. Qnid clamitas? 
Da. Qaemne ego heri Yidi ad yos afferri Yesperi ? 
My. O horainem andacem ! Da. Verum : vidi Cantharam 
Soffarcinatam. My. Dis pol habeo gratias, 81 



idiiuod$eio: dteqModquaro. My. Ve$iri. Va, C^jut tettriT Mt. PaMpAUi. 
Da. Hem^ ^id aitf Pamphilif Mv. Ehe, o» iioii ecf T Ch. Merito eemper ego 
hai viiare volmi tntpiiaM, Da. O /ucuit» punietidum ! Mt. Cur adeo exehaiaa T 
Da. Tune kune puerum dieie eeae Pamphili, quem ego heri tidi ad rM afferri eub 
veeperam 7 Mt. O ^mtiim impudentem / Da. Verum eat, Vidi CamUmram 
eareima aueratam, Mt. DOe pol habeo gratiaM ; qua»doquidem parieuti GJyccrto 

Br. et BeDt. Z. Both. Perl.— 25 Post * oeiicis' glom in Br. notat : ' Vel ; ' 
i. e. abtqne interrogatlone.»86 Varietaa Libromm lect. faclt dabiaro. 
Omniam antlqaisnimi ex editit habent, ot exhiboi. lind. aliiqne : Cujiael 
noiln 7 Rnrsnt alii unlca interrogatione : Ci(;k« noiln 1 In his est Bodt. 
Weet, Par. C^juel noetri? Sed magis convenit Ct^ue noatri? Perl. qoi 
hoc dat cnm Br. Beot. Both. Dedit Z. Cq^? noifrt?^S7 Qooroodo 
eentper fogity qni i. 1. 7S. nltro ad Slmonem venit? repone igitnr nMqir. 
Deinde * bas' pone ante 'ftigi/ anctoritate nnins codicls. Bent, Hm/wgi 
nuptiae Perl. Reete haajugi aemper nuptiae Botb. Effugi Onelf. 9.-88 Edi* 
dit Botb. O anim. fae, Mt. Qutd? quid dam.— 29 Quem Br. Perferri ad vm- 
l^riiin Onelf. 8. Per/erri legere On. 1. notat Both. — 80 Petrns Naimlns Mis- 
cell. lib. I. ex conjectura leglt, eantharum Suffareinatumy intelligens x^P^ 
seu fictile vas, cojnsmodi Athenis in exponendis pueris foisse nsitata, ez 
Arittotele, Callimacbo, et Aristopbane observat Famabins. In eadem Tero 
qna Nannins sententia fuisse plures, ex tribus Leidd. apparet, in qooram 
uno voci cmitAaram snprascripturo, sed alia mann, 'chorbem ;' in secnndo, 
* corbem ;' In tertio, * corbem honustam de pnero.' Ansam dedit Engraphins. 
Mibi id durinscnlom videtur. Et obstat consensus Msstomm, quoram nol- 
Inm unquam vidit Nannins, ipso teste, Miscell. lib. ii. cap. 6. Video lind. 
accedere ad sententiam Nannil. Weet, Recte a West. repndiatnr ratio P. 
Nannii. Zeun, Verum: tidi C. Ita cnm Bent. West. distinxi. Prave con- 
tinoant Lind. Par. cnm seqq. Fenun cidi. Perl. Honc post Canth, hal>et 
Br.— 31 Doo e nostris gratiam ; recte. Bent, Bent. recte edidit grolta» ; 
oam hoc est ex more Comicoram. R, D, Vnlgo graiiaaf refraganti B : et 
Terisimile est obliteratam fnisse formam insolentiorem. Both, qui dat gm- 

NOTiE 

85 Mitie id, quod fcto] Haee snm- illis gratiam a qnibns fatemor benefi- 
misse etiam dlcit. ciom accepisse, nec posse illnd re- 

86 Ct^ Msfn] Volt data opera ferre: Dils vero dixit, ^habeo gra- 
Pamphilimi nominari. tias/ qnu his reddere oequit. 

81 Di» pol habeo graiiaa'] Habefflus 



ANPRIJi ACT. IV. SC IV. 



863 



Cmii in pariando aliqoot affaerunt liberas. 
Da. Nsb illa illam baod novit^ cujus causa beec incipit. 
Chremes^ si positom puerum ante aedes viderit, 
Soam gnatam wm dabit : tanto hercle magis dabit. 35 

Ch. Non bercle faciet. Da. Nunc adeo, ut tu sis sciens^ 
Nisi pueram tollis, jam ego hunc in mediam viam 
Provolvam : teque ibidem pervolvam in luto. 
My. Tu pol, homo, non es sobrius. Da. Fallacia 
Alia aliam trudit : jam susurrari audio, 40 

CivemAtticam esse hanc. Ch. Hem! Da. Coactusle- 
gibus 



aUquai ajfiienmt libera motroiitf , 9111611« eredi oporUt, Da. Prrfecto iUa Ckre' 
tneiem non novii^ propter quem hanc /aUacioM aggrediimr. Si Ckremet {ita iUa 
eogitat) poaium puerum ante oatium Simoni» viderit, nou dabUfiUam euam Pam* 
pkilo. Immo, ego aio; tanio magis, per Heraiiem, ei dabii, Ch. Non per Her» 
euUm id/aeiet. Da. Nunc etiam ui «cmu, ti kunepnerum kinc non exporiae^jam 
nunc ego eum tn mediam viam volvendo protrudamf ieque ibidem veroabo plurimum 
M luio. My. Tu pol homo vino capiue ea, Da. FaUaeia aUa aliam produeit : 
jam obmMmmrari audio tn hae domo Glycerii, iilam eeee eioem Attieam, Ch. 
ifnii. Da. PamphUff», (uifiniiiiO 9^ ^^''* ri/iavtiy eogetur legibue Attieii eam 



^#S»»»«^#>»»^»»»l»^ 



iiam. — 33 Ne iUa, Pro, valde illa. Vel lUa ne, id est, nnmqoid illa ? per so- 
lcecismnm, immntato ordine. Eug. Ne, Br. qui dat hec pro kac, et interrogat 
post * incipit.' — 34 Lege appoeiium. Bent. Aliq. codd. ap. Bent. et vett. 
edd. puenm po§. Perl.— 36 Interrogant Br. et Both. post 'dabit.' Dee»t, 
ait Bronfi, interrogatio editionibus : sed vix deesse poteit. Abest dabit 
ponterins m Onelf. 2. — ^36 Sei» Ouelf. 3. — 37 Alii jan^am, West. — 38 Msa, 
qnidam, Provolvo, Edd. vero antiqnissimae mox repetnnt eandem vocem 
krr\ Tov pervoivam, nbi Nanniun mallet, proluam^ scilicet quia Donatus iraptf- 
panom agnoicit, qood ant nollom, aot perqnam inscitnm sit in Provclvam et 
pcniDlraai. Id.— 41 Eko pro Hem Z.— 42 Omnes nostri libri Eko ob»eero, recte. 

NOTiG 



S2 AUquai libera'] Servis non lice. 
bat teatimoninro pcrhibere. 

34 Ckreme», «i ponium puerum'] 
Chremetem nominat, qnem pnesen- 
tem ts»e se ignorare simniat. 

S9 FaUaeiaAUaaUamtrudit] Prior 
faUacta est; poemm esse natum ex 
Pampbilo; qnae prior aliam prodo- 
cit» nempe Olyceriom esse civem 
Atticam. Alius sensos bic esse po- 
teat: Fallacia alia aliam pellit, et 
prodit : nimiram commentom illod. 



(Olyceriom esse civem Atticam,) fal- 
snm esse ostendit, dictam Olyceriiun 
peperisie poerom ex Pamphilo. 

41 Civem Attieam esse] Regio Atbe- 
niensioro primom dicta est Actica ab 
Acte, qood Oraece littoa significat : 
deiude Attica: maxima enim ex 
parte littoralis erat 

Coaeiu» legibu»] Legibns Solonia 
caotum fuit ot qoi virginem Itberam 
civemqoe Atticam stopntasety nt aut 
iilam axorem duccret, autdol^ 



i 



364 P. TBRBNTII APRI 

Eam nxorem dacet My. An ! obsecro ; annon civis est t 

Ch. Jocolariam in malom insciens paene incidi. 

Da. Qais bicloqaitar? o Cbreme, per tempas advenis. 

Aascalta. Ch. Aadivi jam omnia. Da. Anne ta omnia? 45 

Ch. Audivi, inqaam, a principio. Da. Aadistin' obsecro t 

Hem scelera ! banc jam oportet in cmciatam binc abripi. 

Hic ille est ! non te credas Davom ladere. 

My. Me miseram ! nibil, pol, falsi dixi, mi senex. 

Ch. Novi rem omnem : est Simo intas ? Da. Est 50 

My. Ne me attingas, sceleste : si pol Glycerio non omnia 

b»c. 
Da. Ebo, inepta, nescis qaid sit actam ? My. Qai sciam? 

turorein dMcere» Mt. Ek», die mtJU, obuero^ «n Glycenum «m ett ciois AtticA t 
Cb. ineeien» ego ptene imeidi t» periembtm joeo digmiim, Da. Qins kie loquiiwr t 
Ckreme, eommode mdvew! Amdi, Ch. Amdivi jam omnia. Da. Ah^ Ime 
onmta avdieMlt ? Ch. Amdimj ixfiiaflt, a prineipio. Da. Audinalimef •hteero 
tet Hem eeetera ! Hme eauUlam Glyeeriijam oportet in ermeem toUere* O Mfeif 
Ide Uie eet Ckremee^ vtr meritie elarme ; ne tm ereda» voe rem habere cmm Daoo 
eervo, tfmem delndutie doiie. My. Me mieeram ! NikU^ pol, dixt faUi, Mt eenex! 
Ch. Novi rem omnem ; eed an Simo dowti eet 7 Da. Ita^ eet dami. My. Ne au 
attingaB, eeeleete Dore / Dimeream^ ei pol Glycerio itoit oatma keec remiiiltiiik 
Da. Eho inepta neecief emr hoe ita eii a me faetmm. M Y. Qiioiiiodo id 



« ^^*^^*^*»^^ 



Bent. Eho 1. antiq.* At Fa. ^k. Perl. Eho dant Z. Both. Perl. eiim Br. 
—46 Taubmann. et Lind. Ah, ne tm. Weit. An hae Iv R. Lmd. In om- 
nibiis nostris deest jom, male. Ceteram plnrea et meliores,^it hfBtc In. Lego, 
Anne hac tm. Bent. Seqnuntnr Both. Perl. An hac tm Br. Jam abeit a 
Ottelf.2.— 47 Bodl. non agnoscit r^ Amc, sed et pro ahripi legit arr^n. West. 
llem apponi debet snperiori. Beitl. Ifem sic in fine Tcrsns Bent. Mnr. Ille 
tamen, si semper tn fine banc particnlam poni jobety non sibi Ipse conslat. 
Posnit nnnc in principio, nnnc in medio plurles. PerU qoi eam bic coUocn- 
vit cnm Both. ad nntnm Bentleii.— 48 Pleriqoe nostri habent, Htc eet ttte. 
Bent. iitc eet iUe Do. In 1. antiq. Htc tUtc eet. Perl. qoi illnd dat cnm Br. 
et Z. lUmdere On. 1. et Het.— 50 Pentameter est, nisi legai Jttlas esl in fine. 
£r. Ne inter Senarios male dimeter et tetrameter loenm occapent» diidnm 
Onj. et alii versnm effecernnt unnm : Noot oimtcm rem : eet Sima imtme? Da. 
£il. My. Ne me aitigoM. Plantinum est all^. Hinc inteUigitnr, DaYnm 
Mysidi oscolnm obtnlisse. Bent, Accednnt Both. Perl. nisl qnod hic dat 
olllNfas. In 1. antiq. est 8ed eet 8, t.— 62 Panci codd. habent Qindsciam? 
Ceteri nostri, et Faerai omnes, Qmi edamj Bent. Qui Bent. Sed hoc esset 
nesdre se fatentis cnplentisqne edoceri, non contcmnentis, qnod hlc reqniri- 
tnr. Both. Qui : sic Beot. et Br. Mirnm eat, qni Bent. cnm Br. smpe in 

NOTiE 

48 JocnlartMR tit malom] Per antl- retns. 
phrasim dictnm ; significat enim mag- 46 Anne tm omnia] Slmnlata ndnii- 
nom ac serinm malnm, nt notat Mn- ratio ; alli legont : Ahnetm omnia f 



ANI>E1£ ACT. IV. SC* V. 965 

Da. Hic socer est; alio pacto hand poteiatfieri, 
Ut sciiet I18DC, qn» voliimiis. My. Hem, praediceres. 
Da. Paoliiiii interesse censes^ ex animo omnia, S5 

ITt fert Datnra, fiiciasj an de indostrial 



Da. Hk Ckretmatmeer/KtMruB PampkUi. Hk mm ftiemt «K» Modt mrt» 
ftUB voU n n nt mi mrH ; fmermm mempt ex Pampkilm Glyctrimm peperime^ emmtfm 
eme eimem Attiemm^. Mt. Hete wm prenmemert 4ekmerm$, Da. Pmrmmuu imlermm 
cxtffuMf imter em^ qmetfimmi mere^ et mmtmrm dmeemte; mtfme em^ qmm mrte et mibtt- 
trim ebmmimmtmr? 



VDO eodemqne eoDTeniat, Disi antea cogDOTerit ejas recensionem. PerL At 
Bentleina viz taatae Iraodia foiaaet rena, ut lectionea aliomm pro tnia aciena 
prudenaqae Tindicaret. Putat Oot. qmid eit metmm eaae iaterpretia, non Aqc- 
toria ; ciaudit Teraam auperiorem cnm Toce * Olycer/ et leg It Qmid eeimm f^ 
64 Reatitai t^ Hem ez Maa. pluacnlia et edd. vetnatiatimia. QuanquMn ncc 
JuDt. nec Aldina, nec St. nec Lindenbriicbii aipioscuQt. Weat* Fa. e codd. 
aoia legit eafatawt; nos votmimms, fide codicis 900 annorum. Bemt, Ad vocem 
Mlwmfi giossa in Br. notat: * Vel t.' De qoo aic loquitur Bruna: ' Nnm 
vatet an eoliitflnif ait Taria lectio, ambigi potest.' ' Fa. facit/ ait Perl. * ex 911« 
▼el prm disayllabon qwae vel ome : in qno reprebenditur a Bent/ Idem dat 
«oiKtaittf cum Both. Hem omittnnt Br. Bent. Z. Both. Perl.— «« Poiitem ai 
cum Donato per, multuro, explicas, senana loci quidem patitur, aed repugnat 
uaua loquendi. Legendum esse censemna Hikun, qnod eat Lncret fii. 861. 
Bemt, Sed sic etiam alibi Noster. Both. Ap. Terent. HUmm nullibi iuve- 
nitnr. Perl, Si exa,o,faeiae Ouelf. S.— 66 Naimra mbi fert Both. 



ACTUS IV. SCENA V. 



CRITO. MYSI8. DAVUS. 

Cr. In hac habitasse platea dictum 'st Chrysidcm : 
Quae sese inhoneste optavit parere hic divitias 
Potias, quam in patria honeste pauper vivere. 

Cr. itftAt dtdum eat tn hae platea haJbitaue CAryndmi, qua nialmit kk Athtnis 
tmrpiter dtriltas acquirere ; quam pudke^ in patria AndrOf pauper vivere. Ejua 



1 Ab hae Scena Actnm quintum dacere initium nnllas dabito, f el ex Cri* 
tODis persona, cnjas adventus catastrophen facit, solvitque errorem omninm. 
Idem antiqnissima manu ascriptam est £V. 1. TFes^— 2 Mss. qoidam et editi, 
parare. Sed rh parere ex Probo vindicat Riv. admisitqne in suam ed. 1686. 
Et sane Terentianum magis est. Id. Ut * panper ' sequentis versos possit 
casum noroinativum obtinere, seqaor lectionem cod. ubi pro eeeeparare re» 
periturft6t furere. Praesertim cnm omnes Fa. habeant parere. Bent. Parare 
Z. Qma inhomeeie pmrere m hk optmrit divUiaa Both. Dtlioj vuit Oov.— 8 Pau* 



306 P. TBRENTII APRI 

Ejas morte ea ad me lege redierunt bona. 

Sed qaos perconter ? video. Salvete. My. Obsecro, 5 

Qaem video 1 estne hic Crito sobrinus Chrysidis T 

Is est. Cr. O MysiSy salve. My. Salvos sis, Crito. 

Cr. Itane Chrysis ? hem! My. Nos quidem pol miseras 

perdidit 
Cr. Quid vos, quo pacto hic ? satin' recte ? My. Nosne ? 

sic. 
Ut quimus^ aiunt, quando^ ut volumus, non licet. 10 

Cr. Quid Glycerium? jam hic suos parentes reperit? 
My. Utinam! Cr. An nondum etiam? haud auspicato huc 

me attuli. 

bima, jwe eognaikmaf poai nwrtem ilUiu mihi obvenermi. Sed fndeo^ qmaa it 
loco domua Glyeerii interrogem, Salvete, My . Ob$ecrOf gwem video 7 Ekne kic 
CritOf oobriniu Chryridii 7 lUe ipae ett, Cr. O Afyftt, aaive ! Mr. T^ quo^e 
oalvvt ri», Crito, Cr. Verumne e$t Ckryridem decetri$u 7 Mv. Not quidem 
pol miterat perdidit, Cr. Quid vot hie agitit ? Quomodo viviiit ? Saiitne eom- 
mode ? M V . Notne, quomodo habeamut^ roga» ? Ut pettumMt^ quando^ ul roiumutf 
non lieett tieut eommuni /ertur prwerbio. Cr. Quid agH Gtfcerimmf jmmne 
tuot parentet reperit ? Mv. Utinam reperittet, Cr. An adhmc non reperiif Non 



per legernnt vetereK Gratnmatici, Donatns, Probnt, ServinB, Pr. In qoiboa- 
dam Mss. et editis est paupera, Mt. Bodl. et Ltnd. viveret» West. Pamper 
vivere pleriqne Msn. et Pr. lib. v. p. 41. tamen in R. viveret erat. lindm Ordo 
honette in pairia et efficit suaviores numeros, et comprobatnr meis et 
Faerni libris, sed rerentioribns. Deinde lego cum codd. duobus Bodieiauis 
viveret, Bent. Viceret e Mss. optime reposuit Bent. R, D, Verba eodem 
roodo quo Bent. coliocat Perl. Viveret Br. Both. Perl. — 4 Vult Ouy. ^m» 
mortua ad me, — C CoRso6nnii« J. et Venetus cod. Perl, C. et Hel. comtobri' 
fiiis,recte. Boih, qni dat Q. r. ettne hie re eontobrinut Chrytidit? — 7 Itett, Cri» 
to Guelf. 2. — 8 I«ege, No» pol tpiidem, Bent. Invertit et Perl. Itan Br. et 
alii. — 9 Sie addunt Interpp. et sine illo non constat versns trimeter. Er, 
Sie male « nonnullis omittitnr. We»t, Ratio versus exigit, ut tatine legatur. 
Bent, Sic dant Both. Perl. qui ad ' Qoid vos* notat : ' GM. agUit : quod 
nisi gloAsema est, vik alias invcnitur. Anglus [sc. Bent.] et alii [nt Z.] 
conjung. tic Ut inroiiimode.' Br. delet tie, — 10 Alias lubet, £r. Non ha- 
bet quando RC. PerL Quandoquidem Goelf. 2. Ut volumut, qmtndo Z, — 
12 Adtuli, Ita vetnstissimse et optimae edd. ex Mss. qnamplurimis. Pr. 
lib. XV. Instit. Grammat. attuli legit, quod F. F. in septem Mss. invenit. Tr. 
appuHt legit. West, Ajtpuli Fa. dedit : et nihil annotavit. Unns ex uostris 
bonae notae attuli. Pr. p. 1009. ' Ausptcato : Terentius in Andria : Haut 

NOT^ 

Sobrinut Chrytidui] Consobrini 12 Hiiittd mi^ptcs^o] ' Ansplcari' 

proprie dlcuntur nati ex dnabus 80> est, ex avinm cantn aut gestn futura 

roribos ; sobrini» filii coosobrinorum ; divinare. ' Ansplcato ' ett adverbinm 

patrueles, filii duorum fratrom. itgoificaJiSy auspiciis factis : ' iDaus* 



ANORliB AGT. IV. SC. V. 



367 



Nam pol, si id scissem, niinqaam hac tetalissem pedem : 

Semper enim dicta 'st ejus baQC, atque habita 'st soror. 

Qoie illius fuerunt, possidet. Nunc me bospitem . 15 

Jjites sequi, quam hic mibi sit facile atque utile, 

Aliomm exempla commonent. Simul arbitror^ 

Jam aliquem esse amicum et defensorem ei : nam fere 

Grandiuscula jam profecta 'st illinc : clamitent, 

Me sycopbantam, hasreditates persequi^ 20 

faventilnu outpiHia kne appmli : nam pol, si scivisBem Glycerivm parentes non re- 
perisse, nnnqvam kue me eontuUssem ; semper enim ea Chrysidis dicta est atque 
habUa soror, tJMsque bona possidet : tum me peregrinum^ quam sii mihi faeiU 
atque uiile lites kabere kie^ in aliena patria, plurima exempla docent, Atque etiam 
opinor Glycerium jam aliquem amieum habere et drfensorem paratum : namfere 
groMdimaeuia eetate sx Andro kuc Atkenas migracit. Vereor ne me ipsi clameni 



anipicato bnc me •ppuli.* Ita qoidem Pntschius dedit : sed nostri ibi 
codd. aitulif nt et illi qnos O. F. et P. F. consnluernnt. Bent. Lind. appuli^ 
nt io lib. antiq. PerL AppuU dant Br. Z. Both. qni legit Ak pro An. — IS 
Alii, retutissem, corrupte, opinor. West. TetuUssem Diomedeslib. i. ac Mss. 
Lind. Tetulissem: sic Plautinnm est in plnrim. libb. Al. retuliss. Al. detuliss. 
Perl. — 14 ^us Bodl. non^ agnoscit. West. O. et ET. Semper ejus dicta 
esse ktec. Id. in Add. Dictaest ejus kac: variant hic scripti codices : ejus 
dieta esse keec : sed roelins quod in R. Semper enim dicta ^us kctc. Lind. Sic 
V. et Bas. Semper enim dicta est esse kac^ atque habita est soror. Reliqui om- 
nes Paerni, Semper ^us, tfc. Lege Semper ei dicta est esse kac atque, tfc. 
Sensos est gravior per asyndeta, sublato enim. Bent. Semper iyus dicta est 
esse, atque kalnta est soror kac Br. Hac semper esse dicta est atque Both. 
Perlet monet Onelf. 2. habere esse kae sine ^us, et in Guelf. S. poni ' esse ' 
post * est.' — 10 Pro kic lego td, ob 6dem quatuor codd. antlquornm,et ob 
«rnsnro. Nam, cnm ' Alioruro exempla' dicat, non solas Athenas Yult intel- 
lipi, sed qnamvis civitatem. Bent. Id dat Botli. Quam mtAt Gnelf. 3. — 18 
£i. G. cnm ET. et EM. ejus. West. Ejus V. C. Lind. Concinnins erit, si 
cnm quatnor codd. et editione vet. colloces : Jam esse aliquem, tfc. Bent. 
Mss. Par. ^its pro et minns eleganter. Perl. Ejus Br. Esse aliq, Botli. — 19 
R. profeeta^st iUinc clam : clamitent^ ifc. Lind.— 20 Heereditatem O. ET. EM. 
West* Codd. omnes, Hareditatem^ sc. haac Chrysidis. Melius. Ceterum, 



NOTiE 



picato ' vero significat, anspiciis ne- 
glectis. Et,qQoniam Romani nibil in- 
cipiebanty ntsi sumtis auspiciis, id- 
circo, ' inanspicato ' pro, infeliciter, 
usnrpatur. 

16 Quam miki sit facile atque utiW] 
Donatus interpretatur, difficile at- 
qne iootile. 



20 Syeopkasitam'] Cnm in Attica 
magoa esset ficuum copia, ad eas as- 
servandas publice cnstodes statue- 
bantnr, qui sycophantn dicti sunt, 
i.Th rm avua ^atytaOai, id est, ficns de- 
ferre: qnod accnsare solerent eos, 
qui ficus carperent* 







868 P. TBRBNTli AFRI 

Moiidicam : tttm, ipsam despoUare non libet. 

My. O optome bospes^ pol, Crito^ antiqnaro obtines. 

Cr. Dac me ad eam, qaando hac veni, ot videam. My. 

Maxame. 
Da. Seqaar hos : nolo me in tempore hoc Yideat sraex. 



M^mcf iuliuwiiiiiforiew, wi handUmUm oImiumi «apfm, mtndkim dmifme. nni 
cfMm, et ti htndUai Cknftidit jure mm Jtl, (anieii iUam boMt demtdare uem Ucct, 
CMH ipt€ nmUa aUOf qumm Chrtftidit bema kabeai, My. Opiime kttpet CrUt m- 
ttoiWM ImMi morem obterfoat : eum Ua ie gerit erga Glyeerium. Ca. Jhte me 
aa tUoM, uif quamdo kue veuif taitem eam videam. My. lAbeuter id uth. 
Da. Sepmr het ad etdet GhfeerU, Ntlo me teuex hermt Skmo hoe iewtport 
videai. 



^^^^i^ » #^^#i»^ 



oom Donato pott ' f vcophantaiii ' interpnngeiidiim pnto. B«nI« Liiid. ex 
Do. HeeredUaiet. Perl. HteredUaiem dant Br. Both. Perl. Non distingnunt 
post ' sycopb.' Z. Both. Perl. Abett Me a Goelf. S. — 21 Codd. dao peran- 
tiqni, et totidcm ap. Riv. hubent hAet: qood persona Critonis est disniB». 
lieut. JJeet Z. Lubet Br. Botb. Perl. SpoUare Perl. qni tesUtor Gnelf. 
1. S. legere defpol.— 29 Aut, reiiuet £P. West. Opportuue pro opHme qnt le- 
getid. pntant ut versni consnlant, potins quam morem addant, Ttdent me o 
jndicio parom. Goo. Doo e nostris, O optume: recte. Beui. Seqnuntnr 
Both. Perl. Aforem post * obt.' Gnclf. S. 

NOT£ 

22 AuHptum obiiuet'] Id est, anti- dixit in MosteUaria, Actn ii. Sc. 2. 
qnum et consnetom tunm morem. * Antiqanm boc obtines tnom, tmrdas 
Sic Piaatos absolute sine substantiYo nt sis.' 



ACTUS V. SCENA I. 

CHRBMBS. SIMO. 



Ch. Satis jam, satis, Simo^ spectata erga te amicitia st 

mea: 
Satis pericli coepi adire : orandi jam finem face. 
Dam stadeo obseqai tibi, paene illusi vitam filise. 

Ch. Saiit, Jam taiitf Simo, pertpeeta eti mea erga te audeUia : taiit perieuU 
tuteepi. Detitie me orare. Dumttndeovokmiaiitumobtequiypamimdibritkeikere 



*0»^^ 



1. 2 Sati Bip. Sed apostropho non opus. Perl — 2 Omnes Nostri cnm Edd. 
vett. iMcepL Kecte. Berd. Sic dant Br. Both. Peri.— 3 C. V. «<ndM. lind. 



AMDRIil ACT. V. 80. I. 



aeo 



Si. Imino enim nnnc qoam maxime abs te postulo, atqae 

oroy Chreme^ 
Ut benefidom verbis initnm dndam nanc re comprobes. 5 
Ch. Vide, qnam iniqaus sis prse stadio, dam efficias id 

quod capis: 
Neque modum benignitatis, neque, quid me ores^ cogitas. 
Nam, si cogites, remittas jam me onerare injoriis. 
Si. Quibas? Ch. Ah! rogitas? perpulisti me^ ut bomini 

adolescentulo, 
In alio occupato amore, abhorrenti ab re uxoria, 10 

Filiam ut darem in seditionem, atqne incertas nuptias : 



nntMMy H mgUfcere JUia mem eakUem, Si. Immo vero enmmopere a ie feie^ 
eiqme oheeero, Chremef mi bemiichmy verbiejampridem incepimnf nunc re eonflrmee 
4l freeetee* Ch. Vide gnain uaqnMe ni , prm eindio eJfUiemii id ^ned eupie eonee- 
fw : «Cftie eoneideraey qui modue benignitatie in amicu eertandne eit ; neque qnid a 
nu tuie preeibue poetuUe. Nam^ n id eogUee^ tu deeinae miki conira jue importU' 
9ue ei moieeiue nexator eeee. 81. Quemodo vexator iibi /uif Ch. Quteriene? 
InmimmeoitgieH me^ ni adoieeeeniulOf alio amore impOeaiOf aiieno a ducenda uxore^ 
flHoM meam daremf cum perieule divortii ei dieeeeeionie a eonjugio tmtaMiy ui efne 



^^*^^^^m0: 



Tibi dMm obeequier eiudeo Boih. Naiet proflHm Ooelf. S.— 4 Immo enim quam 
flMXOMt 0. 1. 1. leemo enim mme qwm^ nmxime. Donatiit vero, nune eum maxi^ 
me: iu et Eog. et ita legendum ent. Fa. Vbe^lteummaxime: iicet omnes 
nostri feam. BenL Ckremee Br. et eiiam pro eniee.—^ O. I. ». et Do. dnm id 
efieiae. Fa. Vide quam iniquue »ie pra eiudio, dum id eficiae quod cupie : prava 
hic dbtinctio invaloit, tententi» detrimento. To tic interpnnge : Vide quam 
taioMit eie prte eiudio : dum id effieiae quod cupu, Neque modani, ^c. Bent. Ac* 
cedit Both. Videe Gaelf. 1. Id eff. dant Br. Z. Botb. Perl.~9 Maliro cnm 
Mtt. qnifansdam et editis, Ai rogiiae? Wett. Ai rogiiaiO. AtrogaeEM. 
Id. im Add, Omnet nostri Ai rogiiae? Legendiim etiaro, komini ui. Bent. 
Invertit et PerL Ai exhibent Br. Both.— 10 GM. aUeno. Unica anidein 
lectio, ted ob minorem codicis letatem parvi habenda. PerL—ll 0. 1. s. et 
Do. fUiam ui darem. Omnet fere 1. 1. et maxime antiqni habent aique in ine. 
Fa. Vaieant libri omnet, potint qnam ot Terentins prae oblivione bit dede- 
rit nt. Lege, FUiam darem^ ut Edd. plereqoe habent. Beni. Ui omnino vi- 
tiotnm ett. Bnint. Id delent Z. Both. Perl. In me. dant Bent. Z. Perl. 

NOTiE 

t lUneivitamflliee] *Illodere'prtt. 
ter aignificationem vnlgatam tigni- 
fical interdnm, per Indum noceo. 
Virg. II. Georg. de vite novella pne- 
cipieot : ' Sylvettret uri atsidue ca- 
praeqne teqoacet Illndunt.' Idem^ 
tn priroo Georg. de area granit te- 
rendia facienda : ' Tnm vari» illn- 
dant pettet.' Id ett, ne varia et pe- 



ricnlosa anv^^-.tlcnla infettent. Idem 
II. JEn. * Certantqne illndere capto.' 
Id etty per ludnm et jocnm ttevire in 
injoriam iUiut. Servtot Fnldentit. 
Sic Snetonint in Tiberio dixit * illn- 
dere capitibnt,' et ' Mndere corpnt.' 
Fiiiam darem in eediiionem'] Id ett, 
ut filiam darem foturam in continnis 
dittenionibos et rixit cnm marito : 



Delpk. ei Var. Clae. 



Tereni. 



S A 



370 P. TBRBNTII AFRI 

Ejns labore, atque ejas dolore, gnato ut medicarer tao. 
Impetrasti: incoepi; dum res tetalit : nancnonfert: ferajs. 
IUam hioc civem esse aiant : paer est natas : nos missos 

face. 
Si. Per ego te Deos oro, ut ne illis animom indacas- cre- 

iere, 15 

Qaibas id maxime atile 'st, illam esse qaam deterrimam. 
N aptiaram gratia haec sunt ficta, atque incepta omnia. 
Ubi ea causa, qaamobrem haec faciunt, erit ademtahis^ 

desinent 
Ch« Erras: cum Davo egomet yidi jnrgantem ancillam. 

Si. Scio. 
Ch. At vero voltu ; cum^ ibi me adesse, neuter tam pras- 

senserat. 20 

labcre aique dolwre remtdimm mffemmfilio tuo, emore twfi iMtaadenii. Tmidamie 
impetriutu EtioM ineepi nuptiae coiilraA«rt, dum ree fernuBU : fumc m» permittU, 
Tu me quoque coneilium muture permittne» Dieitur etiam GUfeerium eioem em 
Atticam ; ex ea puer filio tuo natue eet : preinde omitte nof de nuptiie compeikre, 
8i. Per Deoe ego te oro, ne velie hie credere, qmlmi utile eet, wtfiUue menepeeeiwmM 
eit atque teetimietur. Nuptiarum itnpediendaruM cauea ka faUaei^e onmee iwoenUe 
eunt atqme incepta. Utn nuptim perfecUnfuerintj et cauea, qiuamobrem frnMdnUadi 
iUi tutcfaciuntf hie ademta fuerit ; doloe H teeknoM euae deinent. Ch. FeMerie ; 
egomet vidi aneiUam Myeidem rixemtem eum Daeo, Sf. Sdo* Ch. Atnero 
vullv, Roii eimuiato ; tunc cum neuter eorum me iM adeeee ante eeneerat, Si. Credo ; 



cnm Br.— 12 Mederer Br.--13 Jmperaeti Ed. Y. 148S. TuUt Er. PeH. nUt 
Br. qoi dat imiic ut feri, ferae. Hic notat Bruns : ' £d. noii fert: potior eit 
lectio codicit.' Impetrasti inceptum, re» dum Both. ' Ouelf. S. ferae: Inerat 
antea neglect. post siiprascript.' — 16 Eum pro iUum Ouelf. 2. — 17 Charta- 
ceuA no9ter/ac<a; et a prima mann duo alii ; postea interpolatumjSete. Vera 
lectio eht facta, Vtdere hoc, vel ex conjectora, alii. Bent. Facta Goelf. 2. 
— 18 Mis. quidam, tum desinent. West. Ademta, hie desinent Br. qnam dia- 
tinctionem roagis concinnam ease censet Bruns. — 19 Lege numerosini ancit' 
lam jurgantem. Bent. Invertit et Perl. — 20 Varie haec leguntnr. vel imler 
dum prteeenserat, vel neuter dum peraeneerat, Bodl. neuter tum ne eeneerat. West. 
Hic versus in Bem. incipita dictione */4t:' cetemm in scansione ea parttcnla 
in finem pracedentis versos rejicitur. Conjicit Lolgins neiiler dum: qnod 
nobis maxime placet. Hoc tamen addimus, videri nobis legendnm ease, pcr- 
eenserat. Fa. Tolle illnd At. Lolgius neuter dum. Atqui codicum omniam 
lectio, <«m, eodem prorsns sensu est. 'Tum/ 'cum/ passim: etnonnuDqnam 
* cnm/ ' tum/ Ergo recte tum. Bent. Ac, sea potiiis Atque C : recte. Viilgo 

NOT£ 

ita ut matrimoDiom distolveretnr. teritam. 

IS Dumreetetulit] Antiqaomprae- 



ANDRIiB ACT. V. SO. II. 371 

Si. Credo : et id facturas, Davos dadnm pradixit mihi. 
Et nesdo qnid tibi sum oblitus bodie, ac volni, dicere. 

H ktme fraudem /aetwnu Mffrim et digeenmn Damu dudam mihi pradixerait ; et 
nuew propter quid id tiH dieere obUtua Mm, eantra quam propoiHeram. 



*^0^^*»0^0^^ 



At^ minas beoe. Both, qai ciiid illa Toce Ae clandit vs. 19. — 21 Repone, Cred», 
et idfMtnmm Daeoe. Bent. Faeturoe Br. de qno noUt Brnns : * Haec antiqna 
lect. pro qua edit. habent /aetaraa, genio lingne minns convenieoter mntata 
eit \n/aetura T Dat Br. dMm pro da^m.— 22 Sic versom conBtitne : Et neeeio 
^ tibi eam oHitui Aodw, ut voluiy dicere. Bent. Ut dant Botb. Perl. Qui id 
legit Botb. pro quid, et locat Et in fine ▼!. 21. 



ACTUS V. SCENA II. 



DAVUS. CHRBMES. SIMO. DROMO. 

Da. Animo nmic jam otioso esse impero. Ch. Hem Da- 

vom tibi. 
Si. Unde egredituT ? Da. Meo prsesidio atque hospitis. 

Si. Quid iUud mali 'stT 
Da. Ego commodiorem hominem, adventum, tempus, non 

vidi. Si. Scelus 

Da. OmiMt jam nune aeeuro animo eeee impero. Ch. Hem, SimOf eeee tihi 
Damu adeat, Si. Unde egreditur? Da. Meo auxilio^ aique hoepitis Critonie. 
8i. Quid etiam Ulud mahtm fil, quod Davua affert 7 Da. Rdnu noetria eornmo- 
Serem Aomtaem, odventum^ tempue non vidi, Si. QMmaam eeeleratut hie laudat t 



1 Jemmme. Nune iam o, 1. ». et Do. et stat ▼ersns divisa Yoce ' jam ' In 
doas syllabas. Fa, Olim foisse otioeoe in Br. testator Brnns. Id. cod. dat En 
pro Hem.— 2 'St omittit Botb.— 3 Is. Vossios in Scboliis Mss. ad h. 1. notat, 
in qnibnsdam codicibns legi» adwiiiHm ae tempua ; in aliis, adventum ad tempua, 
In Leid. uno est, ad tempua adventum, Tr. babet, adventum ad tempua. Qni 
▼ero advenium ad tempua ezplicant de Horoine, qui advenit ad tempns, stylnm 
Terentianum ezasperant. Weet. Adv, ad t. G. et £T. Id. in Add* Adv, ad 
i. R. Lind. Bipontinis placuit adv. ad t, Mibi non recedendnm Yidetnr a 
lect. Yolgari. Sehmieder, Adv. ad t, Par. recepit. Qno teste Mss. Pail. oraitt. 

voriE 

1 Impero] Serviliter exnltat Da^ Simo,DaTonoDandiente, et solo se- 

vos. cnm loqnente. 

Hem Davom tiH. Si. I7mle egredUur'] 3 Seelua Quemnam hie htudai] * Sce- 

HsBC seorsnm loqanntnr Cbremet et las ' pro scelesto. 



372 



P. TERENTII AFRI 



Qaemiiain hic landat7 Da. Omnis res est jam in yado. 

Si. Cesso alloqui? 
Da. Herus est : quid agam? Si. O salve^ bone vir. Da. 

Ehem Simo ! o noster Chreme ! 5 

Omnia apparata jam sunt intus. Si. Curasti probe. 
Da. Ubi Yoles, arcesse. Si. Bene sane : id enimvero hic 

nnnc abest 
Etiam tn hoc respondes ? qnid istic tibi negotii 'st ? Da. 

Mihin'? 
Si. Ita. Da. Mihine? Si. Tibi ergo. Da. Modo introii. 

Si. Quasi ego, quam dndum^ rogem. 

Da. Ommu n$ fiMlr« Jom t» <iilo poitta ett. 8i. Qmd cem hmu dhpd? Da. 
Uenu kie ett: ^md agtm 7 Si. O mdve, beme virf Da. HeMy Sbme^ • meeUr 
Ckremee ! eeMe, Owmia Jam «d innlM* i^poral* «ml tnli» tii dmme noetre, 
8i. Cmrueti reete Im ^iiurciii. Da. UH iwir«, jlUnnii aeeereiJMbe, 8i. Bene eeee 
dieie:idemimeertemuKMmmdeeii£reiuredeMemmilatemmMptierum. Ammemetiem 
tued idj qued quaro^ reepemde»? Quid til» negotU eet w deme Ghfeerul Da. 
MHdl Su Ua. Da. Mihiue? Su TU», imquam. Dk. Mede im hae eede» 
imtroim. 8i. Quaei a te fueerami, quwm dudum introiveri», Da. Medo talmrt 



'^tf^^t^» 



a1. ad, al. iMipiif. Perl.^ Ga. 1 Eho^ uoeier Ch, Botb. qni dai Hem pro 
Ehem, * Ooelf. 1. Ehem. Script. Eh Aem.' Perl.— • tLrhJmm deeit. Ltmd,-^ 
7 Varie aatem hisc leguiitttr. Leid. unas, ie emmvero hime mume aheet. Tr. 
Bene: hie emimvero hme mume abeet, M. id emimieero hime mume abeet, Videtor 
pneferenda lectio, qnam edidi. Weet, Id embmi»„ hime meu abeet G. /d. m 
Add, Offliies fere 1. s. et Do. habeDt Aniciiiiac a6«il: item Eag. Fa, Tres ex 
oostrifl, ie emimivero: unas hie mume, Frastra. Jiail. le e uim ieero R. Umd, 
Bic OC. sine apice. Hine Tar. in edd. Aie, kmc, Pe rl. le pro id Oaelf. 1. 
Acceru Br. Bent.~8 U^poude M. G. Retq^e mihi EM. WeeL Do. ' Etiam 
tu hoc respondes ? Deest, Annon.' Qni hoc annotavit, leffit rapoiiika. Se* 
qaitnr : < * Etian/ ant adbortatio est, aut conjunctio.' Qui hoc, legit reepemde^ 
ut nottri codices prfeterunum oniTersi. Beut, Reepoude^ quid Br. GM. Beot. 
Both.~9 CCC. uilrotvi. Lege, Mihi? Tibi ergo. Modo ego tnlrvtvt. Beot. 
^iuun dvdwii id rogem V. C. JLind. Qaa» dadtmi: J. et cod. VenetQa te. Pcrl. 

NOT.C 



4 Omaif ree eet jam tn uado'] Vada 
sunt fluminnm loca minus profunday 
in quibns periclitandi nullns est me- 
tns. Pro?erbinm est significans rem 
extra pericolom esse, quale est istod : 
In porto navigo. 

6 O ealue, bone otr] Ironica sala- 
tatio. 

6 Caroflt pro6e] Approbatio iro- 
nica irati Simonis. 

7 B«Jie soiwj Persistit in ironia. 



Id entmivro Jktnc umme aheefi Alii le- 
gnnt, hie. Si hsc lectio locom ha- 
bet, talis erlt •eBsns: Nam eerte 
propterea hic, nempe Pamphilva, 
abest, qoia abhorret a nnptiis, nec 
▼ult eas perfici. 

8 jEliom Iti koe reepeeidee] Ettam ta 
hsec verba respoodere aades ? eeili- 
cct: * Omnia jam apparata sant Ibf- 
tas. Ubi volesy accerse : ' tn qmi mnp» 
tias dolis tiiis impedis et distarbna ? 



ANDRIiS ACT. V. $C. II. 373 

Da Cam tao gnato ana. Si. Anne 'st intos Pamphilas ? 

cnicior miser. 10 

Eho, non ta dixti esse inter eos inimicitias» camafex ? 
Da. Sant. Si. Cur igitur hic est? Ch. Qaid illum cen- 

ses ? com iUa litigat. 
Da. Immo vero indignum» Chremes^ jam facinus faxo ex 

me aadias. 
Nescio qui senex modo venit, ellum, confidens, catus. 
Cam faciem yideas, videtur esse quantivis pretii. J5 

Tristis severitas inest in voIta> atqae in verbis fides. 
Si. Quidnam apportas? Da. Nihil equidem, nisi quod 

illum aadivi dicere. 
Si. Quid ait tandem ? D a. Glycerium se scire civero esse 

Atticam. 

am fvo JUw. Si. Amu eti inhu kie Pampkihu? Cnteiar mur mmt. Eho^ 
«■M hi litjruft, carn^ex, eene inter eoe mtmtctHof ? Da. SmU. Si. Cmr igUmr 
PmmfhilMt eet in dome Gltfeerii? Cb. Prvpier quid iiUtM ttte eentet? eum iUa 
nempe tUifoi, Da. Immo vero^ o Ckrtme, imiignmm /aehnu ex me avdiet. 
Neteioquit tenex modo advenitt {eeee iUum in hae domOf) confldentj eautnt : enm 
vuUum Qu» fvtj contpieitf vidttur quantoeum^ preiio, difnut ette. Trittit et 
teeera gratUas inett tn/aoe, et in terbitfdei tmeeritat apparei, Si. Quid de iUo 
apporiatnon? Da. iVtAti equidem, nitt quod auditi iUum dicere. Si. Qmd aU 
iandem? Da. AU utHre Gltfeerium ette eioem Attkeum. Si. Hemf Dromoy 



Medo ego Mlrwvt Both. Ita mittnnt in soperiorem ▼ersnm Bent. Both. Perl. 
Tibi^ non /fa, Gnelf. 8. Jam M>te ' qnam dodum ' habet Br.— 11 Eat Br. No^ 
utBmns: * £dit. «of meiios : ot in tcena prscedentl/ecriirof probaTi.' — IS 
ijege Ckreme cnm nno ex nostris ; et cnm qnatoor eiicfMf, Bent. O kare pro 
Ckremet dat Both. qui cnm PerL legit endiei.— -14 Mtt. qnidam et editornm 
vetnstiMimiy eau tene». Testatnr Is. VoMins in glostis Mss. libros antiqnio- 
res ioipressos babere cMhtf. Certe ita babet EV. 1. Lngdunensis 1611. alia: 
sed et ita est in M. Weei. Quu tenex O. £T. EM. Id. m Add. In Decnr- 
tato est Neaeio quL Fa. CJnns qooqoe e nostris, Neteio qui: et Nonins ▼. 
< Confidens.' Beni. Cauiut GM. et snp. script. eaUidut. Perl. Quit exbibent 
Br. Z.— 16 Ftd. quaat. pr. Ms. L«id.^l7 NU quidem, niei quod eum Both. 
Nooi post equidem Onelf. 2. — 18 Ex vetustioribus libb. et Donato, versnsqne 
ratione lege, ctee» ose. Fa. Ita et oostrl omnes. Beni. GM. colloc. Qntd 

NOTie 

9 Qnosi egOf quam dudum, rogem"] cit Davom mendacii. 

De oegotio interrogator, de tempore 14 EUum} Pro, ecce illnm, antio 

respondet Davns. qnom ett. 

11 EkOf non tu durtt] Sino convln* 



374 P. TBRBNTII APRI 

Si. Hem, Dromo, Dromo. Da. Qnid estl Si. Dromo« 

Da. Aadi. Si. Verbiim si addideris. Dromo. 
Da. Aadi, obsecro. Dr. Qoid visT Si. Sobliinem hanc 

intro rape, qaantnm potes. 20 

Dr. Qaemt Si. Davom. Da. Qaamobremt Si. Qaia 

labet : rape, inquam. Da. Qaidfeci? Si. Rape. 
Da. Si qaicqaam invenies me mentitom^occidito. Si. Ni- 

hU aadio. 
Ego jam te commotam reddam. Da. Tamen etsi hoc ve- 

ramestl Si. Tamen. 
Cara asservandum vinctam : atque aadin' ? qaadropedem 

constringito. 

J>rMM. Va. Qmdut? 8i. Dtmno. Da. ^iMit. Si. A vcrhni ^iridm «nm 
frtrtena addideritt perUtH, Drom»! Da. A%uU, obieero. Dr. Quidm»? 8t. 
Snblimem in ttdee rape fnam celerrime, Dr. Qhciii «u rapMiii ? Si. Dmnm, 
Da. Quamobrem ? Si. Qiim Ua wdhi pUteet. Rape, imfoamj Itrorie Dromo. 
Da. Qmd /ed? Si. Rape, Da. Si ^icpmm miadaeii wu dixina invcmct, 
oeeiiiio, Si. Ego nikU aadio, Ego U fiafi$ qMoiiam, ai wtereri», Da. Tameid 
vera direrim^ me rapi ad MUppHeium jubeef Si. Jmbeo, Droaw, eutiodi eum ni 
" me aiiifugiai: aifuef aMditne ? maaibuMpedibuoque eieui feram eemtiriugiiOf 



i«Ml. aU, Perl. GL eue ctoon «earc ee Aaieam Both.— 19 Ut tttpc unttu^ u^ 
pone * Hem ' ad finem prioris TeriaK. Bciil. Accedant Both. Perl. — 90 Audi, 
OM. pr»mittit lUud. Perl.— 21 Dro. ante ' Qaamobrem ' Br. in liturm : 
forteantea Dat. censente Bmn8.~29 * Nihil andio:' Bodl. Ii»c Dromom 
trlboit; fteqnentia Tero, 'Ego/ &c. Simoni. Weai, Si pdequam meniUum 
tnvenMf. Antiqni libri, Si quiequam Uwemee me meniUum. Alii eandem col- 
locationem verbornm habent, sine me ; alii, et cnm iis Donatnsy 8i quiequam 
imeeuiee uuniUum me, Fa. Nostri omnes, me «aililn». Bent.— 89 JS;^, 4«. 
Non hmc Dromoni dicta« quasl cnnctanti Davnro rapere, sed ipsi DaTO, qni 
remm omninm secnras, ' Animo Jam nonc otioso esse impero,' dUermt, nonc 
pneceps in pistrinnm dandns, ibiqoe se motnms. Qnanto ineptior est leetio 
Ooyeti : Ego }nm ie eomtum, West. Existimat Wiel. hsec dicta esse Dro- 
moni, additqoe : Qni potnit moveri conslrictns qnadmpes P Sed qnid si, in- 
terdin molam versans, noctn qnadrapes constrictns et asserratns sit? Posait 
et rh eommoium ad animnm rererri. /d. in Add, T\nHef«i hoe uerum eM? Tu 
iamen, Omnes fere I. s. et in his antiqniores, Tamen ei si Qood vero seqni- 
tnr, l>i tamen^ omnes libri habent Tamen iu, Solus V. non habet vocem <■• 
qnm etiam versni incommodat. Itaqoe delenda est, et distini(nendum est 
posi Tmncii. Fa. Veterrimus noster ToMcn : neqne agnoscit tu, Bentleias. 
Da. TVunai clst koe verum *ei? Si. Tamen, Ita legendura vnlgo nanc con- 
tendnnt Ernditi. Fa. vero testatnr, o. Libros s. legere, Sf. Tamen iu, Sas- 
picabar, Terentinm scripsisse, Si. IMion, unde natnm fnerit, XaiCB te. 
Sed et edd. qoKdam antiqnissimae legnnt, Tenium Tu eura aet, rmdmii. Aliae, 
Tu tamen eura aee, vinetum, Tr. Tum tu eura aee, omcliim. Leidensinm naas 
post illa, Tmen eiai koe verum esl ? statim snbjanglty Si. Cura aae, vmdiuii. 
Alter vero, Si. Tomc» iu eura: quadrupedem e&nairingito. West. In vett. 
libb. lomcNclst koe verum eat, Si. iiNdm? fuuirupedem, Lind. Dtstiiigneiidura 



ANDRIiB AGT. V. SC. 111. 375 

Age nmic jam, ego pol hodie, si vivo» tibi 25 

Ostendam, herom qnid sit pericli fallere^ et 

llli, patrem. Ch. Ah, ne saevi tantopere. Si. O Chreme^ 

Pietatem gnati ! nonne te miseret mei ? 

Tantam laborem capere ob talem filiam ? 

Age, Pamphile ; exi, Pamphile : ecquid te pndet T 80 

ut ierrm ae moven nm fuU. Age nu»c ; jmn ego^ polf hodU^ n «iro, U doeebo^ 
qwam periewloeitM eU kerwn eervum folUre^ et Pamphilum, pairem, Ch. Ah ne 
edeo oeeve te germ, Si. Chremef epeeta pietatemJUU mei in ptirem. An non mei 
mieererie. iguid temtae eerumnae patiar ob tatemfitnm ? Age^ PamphUe ; exi, Pam- 
phiie, An men jmdore uUo afficerie 7 



poft Tamen Fa. rccte jodicat. PerL Nec interrogat Z. pott ' e^t/ nec dis- 
tingnit poiit Tamen, Tametei Br. nec pangit post Tamen, Testatur Perl. 
f« ante 'Cora' babere Ouelf. S. et Temen tucmra habere 1. — 25 TUn, Dave 
G. ET. EBf . Weet, Daeo pott ' tibi ' Onelf. 1. Perl A. nune. Jam ego Br.— 
96 Lege eomniodiore ordine : ^aid herum, Bent Stc ordinat et Perl. Herum 
fmd eU perieH oetendam /aliere Both. * Et ' mittnnt Bent Z. Both. in vt. 27. 
— W Ha,eeerine tamto opere Bodl. Weet, Chreme. Oronet fere 1. 1. O Chreme : et 
sane mMorem empbatin habet. Fa. Ita omnet nottri, dnobnt exeeptit. Bent. 
Ib Br. torte prtmo faitte emae centet Brant. — ^28 Volco pott ' gnati' inter- 
pnngitnr, minut bene. Both» — 90 Te omittit Perl. et id habere OM» notat. 
Ei poM ie dat Br. 

KOTiE 

27 O CAroM, Pietatem naH] Sob- SO Eequid te pudet] Sub. decipere 
andiitpecta. Ironlaett. patrem. 



ACTUS V. SCENA III. 

PAMPHILUS. SIMO. CHRBMES. 

Pa. Quismevolt? perii: pater est. Si. Qaid ais^ om- 

ninm? Ch. Ah, 
ILem potins ipdam dic, ac mitte male loqui. 

Pa. Quu me appeVat? Paier eet. Si. Qaiidait, imiiitKm deterrime? Ch. 
Ahj rem patiue ipeam narraf ae eeeea makdieere. Sf . Qwoti qmc^uam 



^»'»»^!*»^»^»^»»^ ^ 



1 Ommmm. OM. eceleratteeime^ et tnp. tcript. nequieeime: qnod id. Dro 
l^a ett In Br. Sed apotiopetin hanc ette Do. ait : nec in nllo cod vel ed 
aeqnttor qmcqiiam pott • omninm.' Inde lect. iUa nerito lutpectt 'p«rl -1 



376 P. TRRBNTU APRl 

Si. Qiiasi quicquam in hunc jam gjaTias dici possiet. 
Ain' tandem T civis Olycerium '«t ? Pa. Ita prsedicant. 
Si. Ita praedicant t o ingentem confidentiam ! 5 

Num cogitat quid dicat? num facti piget? 
Num eju8 color pudoris signom usquam indicat ? 
Adeon' impotenti esse animo, ut piseter civium 
Morem atque legem, et sui voluntatem patris, 
Tamen hanc habere studeat cum summo probro ? 10 

Pa. Me miserum ! Si. Hem ! modone id demum sensti, 

Pamphile ? 
Olim istuc, olim, cum ita animum induxti tunm, 
Quod cuperesy aliquo pacto efficiundum tibi ; 



fmm flMrffw, in katu diei pomU. Time Umdem m$ Glifeenmm eem emem AUioeml 
Pa. /Im dumU. 8i. Item 4iemAl • imigaem mieeiaml Nmm eegiimt ftid 
dektmi dieere 7 Nmm/meH peniM 7 Videf nmm </iw eeler fmdeeie e Hfm e d f^faMi 
deemmehmi m Mo emlim ? -mdeeme impetemti eei amume mdeereme empiditmiee emme^ wt 
eemtrmeimitmiieeememetmdimemet legim^ eeifme petrie fmUmtmiemif tmaiem Imme kekere 
etmdemi emm emmuem dedeeere mifme igmem uri el Pik. Meeeieermml Si. Medeme 
id immdem eemeieii ; te eeee mieermmt Ofun, ietmd etim tmme eemHre dekmietif eem 
deeremieti attfM mtede exeqmi, piedeeperee: eedem die ietmd mrhMm mere Oki 



4 Hm pro Aim Gaelf. 9.-6 AIIm pmdet. Er. Sic Onelf. 1.— 7 Fi<if miM. Do. 
legitsine Ftde. Fa. iVwii^^. Omiiee abique codioet: Vide mmmL Nempe 
Tiderunt eliqoid versni deette. Lego : Nmmmmm ^m$, Btnf, Nmm eeler emm 
pmderie Both. qni notat : * C tequente vs. Adeem' emim, Hoc emim bioc» ni tel- 
lor, excidit.' Vide mmm babet Br. Vide mmi Gaelf. 8.— 8 Adee impetemU. O. L 
■• Adeem ; qntm tanfcn dictionem oportebit per tynisesin contrahere. Fa. 
Apage Syniaetin ittam Adem: Legendom Adee mpetemiL Bent. — 10 R. Tmmum 
hAere empiai evai t. p. liod. Pro etmdemt in ed« Sandbyenti legitnr «Hpial ; 
onod tane Simoni irato aptint videtnr. Zemm, Cmpimt mlBr, — 11 £liaB,«t- 
•00« ett in ediiit vetnttittimit. £t videtnr appoeitnro. Pro temeti Mtt. qoi- 
daro et editi eeneieti leg nnt. fVeei, Modeme, 0. 1. 1. qnotqnot vidi, habenfy 
Hemi, med, Fa. Sic et noetri omnet. Bemi, Omittit Hem Br. et dat «eafuh*. 

NOM 

7 Nmm^mi eoler] PndoritcoloretC eltnr. 

mbor in facie, ticut timorit pallor : Preeier eimmm Merem eifme legem\ 

nnde Latinit ' erubetcere ' ett, pnde- Lex erat Athenit a Pericle lata* de 

fieriy pndore «ofinndi. Qteteie ipe* quameminltPlntarcbutinejnayitaf 

BpifMf rubetcere, idem ett ae, pn* qniB vetabat connnbia cnm peregri- 

dere. nit Jungere, nt, ti qnis non ex doo- 



8 Impetema entMo] Impoteni dici- bnt Athenientibut natceretnr, no- 
tnr, qoi tuit copiditatibot irope- thut ettet, planeqne expen onuttnaa 
nre oon potett. Onecit hmpeir^ di- honomm maciatnUaanqne, 



ANDRliE ACT. V. 8G. III. 877 

Eodem die istnc verbiun vere in te accidit« 
Sed qaid cgo ? cur me excrucio ? cnr me macero? 15 

Cnr meam senectutem hujus solicito amentia ? an 
Ut pro hujus peccatis ego supplicium sufferam ? 
Immo habeat: valeat : vivat cum illa. Pa. Mi pater. 
Si. Qnid> mi pater ? quasi tu hujns indigeas patris. 
Domus, uxor, liberi inventi invito patre. 20 

Adductiy qui illam civem hinc dicant : viceris. 
Pa. Pater, licetne pauca ? Si. Quid dices mihi? 
Ch. Tamen, Simo, audi. Si. Ego audiam? quid audiam» 
Chreme? Ch. At tandem dicat sine. Si. Age dicat, sino. 
Pa. Ego me amare hanc, fateor : si id peccare 'st^fateor id 
quoque. . 25 

n^^etmoemnc&fkt. Sedpddtgt? Cnrwu Urqmeo? Cmr wuHritHHa eomfiew f 
Cut M€Mi §emectmiem propier eju» ttmailtum mliciimdime ei emra vexe ? mmmi pro 
ejme JlmgiiHe p eem o e oolramt? imtmo hoheai poHue kome peregrimoM^ « Me dioeeimi, 
«Mcf OH» Ofe. Pa. Mipoier, Si. Qmid md pmier? fmaei ta imdigeoe koe pmtre^ 
qoem eompeUae, Dommoj mxor, Oberi Hbi hweiUi Mnl eoaira pmiriM moimmimiem : 
emppooHi «iml, 91U Ghfeerimm iUam h^ue mrbit eioem eete ajflrmeni, VieitHy eedo 
admeroamiu Pa. Poter, Heeine pmmea Ungm f Si. Qnid miki dieee ? Ch. Aiia^ 
»ea, Sume, amdu Si. Qand ego aadiam^ Chreme ? Ch. AHamum permdtie mi 
dieai pro ee, Si. Age^ mi dieai penmUio, Pa. Ego /aieor mu amare Gijfeerimmu 
Si id peeeare eet^ foleor qmoipu mu peeeare, Poier^ imm poieetaii wu eomumiiio. 



^«^«^^#>#^«^^ 



—14 Eodem d&e, Nmmene demmm J. et Tenetns cod. PerL—li F. F. legit, 
Sed fMtd ogo? qoam lect. Undat Ony. Et tane est se ipium corripientis. Sed 
et in antiquis quibnsdam editis est, Sedqoidago? West. Ago ET. Me amtem 
cmr exerueio G. Id, im Add, Cod. Academicns : Sed quid ego me amiem ? emr 
exermcio? Lege, Sed ouidegomu autem exerueio? Bent Sic dat Botb.— 16 
Am coUorant in vs. inferiori Bent. Z. Perl. Both. Ad vs. 17. sic noUt Per- 
let : ' An' incipit ap. Lind. bnnc vs. : finit ap. Mnr. priorem.' — 17 Bodl. IH 
non agnoscit. Weti, An p, h. p. e. t, ut tufferam Both. Ui abesse a Onelf. 1 . 2. 
Dotat Perl.— 20 Onelf, 2. ad Mnventi ' leg.sviif. Perl.— 21 Addueiit Gnelf. 
3.— 22 ]Ve2. Ueei l.~2S. 24 Aiiam, S. auA. E. audiam ? Q. ego aud. Ch. Attamum 
dm a. Bem. qui hic fere incipit posse legty nam reliqoom Andri» veinstate 
corrosom estybabet Tatnemt Sumo, audi : nt et Bas. quod nnmero magis servit. 
Habet etiam Bem. Quid ovf/tam, Ckremue? sine geminstione pronominis, egOy 
ot et VI. et pro Attamun dieat, hic et V . et nonnrilli alii, prsBsertim antiqul, 
AUatidem dieai. Sime Bem. non habet, nlsi snperadditum. Faemut. Tmm, 
S,amdi. Ego amdiam? ^amdiam, Ckreau? Aiiamdemd.e. SicdeditFa. 
Tmmum Simm, nostri omnes ; et, noo excepto, qmid ego amdiam : Tres ez vetns- 
tioribns Ai iamdemu liegCy Tam S, amdu Egom amdiam? quid ego amdiam, 
Ckremu? At tamem d. t. Aitamdem doplicl ictu plane invennstum. Bemi, 
Tmmdemt^ 5lmo R. Ltiid. Bentleio accedit Perl. et slc Botb. nisi quod Tim- 
demy Simto legit, notatqne : * Vnlgo IVimeii, omisso Ai. Sequimur A et C, 
LoctloDon spenilt immerito Bent.' Ai iamdem pro Tamumf et jliidiam ego 7 
legcre Gaelf. 2. moset Perl. ot ct Oaelf. t. legere t/i«m post <aodi.' Qmid 



378 



P. TBRBNTII APRI 



Tibi, pater, me dedo : qnidvis oneris impone, impera. 
Vis me oxorem ducere? hanc vis amittere? ut potero, 

feram. 
Hoc modo te obsecro, nt ne credas a me allegatam hnnc 

senem* 
Sine me expnrgem, atqne illnm hnc coram addncam. 

Si. Adducas ! Pa. Sine, pater. 
Ch. .£qnnm postnlat : da veniam. Pa. Sine te hoc ex- 

orem. Si. Sino. 30 

Qnidyis cupio, dnm ne ab hoc me falli comperiar, Chremes. 
Ch. Pro peocato magno panlnm snpplicii satis est patri. 



imeru impone, Impera, Vu mt mxcrem dweere? Fif »c GhfeeriMm 

dimUtere 7 Id qwod «tff, ut petere, /ertm. Hoe imUwtmodo ie vekememier ere^ 
mt ne eredae hame m mu emmmiteum eemem Critememiy fid keme eimem Aitiemm eeae 
mit, Penmitte mi «6 hae eulpm om pmrgemt^ mtqme Ukm eermm mebit ime mddmemmt, 
8i. Tm mddmemi/ Pa. PermiUte id im4t, pal€r. Ch. JEqma eet ow peetmlatia. 
Da ilU faeuUaiem kee faeiemdu Pa. Sime, mi kee m te impetremu Sk. ^bm. 
Qiiufptf eemeedere emipia ; dmmimiodo ab koe me falii hm «ompfritai, CArcac. Ch- 
Pro grani eulpa^ ievueimta peemaJUU eaiirfacii pairu 



^>^<0^I0^0^ ^ ^^^^ 



ego amdimm 7 et At tamem pro At tmmdem dml Br.— 27 Hame snperett : nitt les» 
«jwrfni hame. £r. Ex ' ▼U ' elidendam est t, nt sit l>ochaiciis : expedttiim 
tamen mihi vidcretnr, silegeretnr mnitere. Fa. Rccfe Fe. ex conj. miUere. 
At alini retinet illnd amittere^ et ionoceDtem ▼oculun vie e tezlu releget : 
Ft« mc tucorcm diiccre, Amic «mfferc 7 Perperem oronino. Bemt. AiiMerc dent 
Both. Perl. In Onelf. S. distinffnitnr : diie. kame 7—29 Addmeae? Bent. per 
iign. efl^rt interrog. rectc : led lind. per eiclamandi not miDns conTenien- 
ter. PerL Interrogat et Both.— SO Ut pro koc Ouelf. S. £t hoc et illnd 
omittit Br.— Sl CArrme Br. Beot. Z. Both. Perl.— S2 PaMluhmu Altqui rcceo- 
tes libri habent poiilvm, nt et exigit versns : omnes tamen antiqui et Do. 
pemiuium. Item Eug. Fa, Qnae taota indoctornm Librariorom reverentia 
e«tp Sipmifom, nt spondmos pronnntietnr, cor scrilmmns pamUUumi Beot. 
Potdittem Br. Z. Sed hic saspe discrepat inter libros. 

NOTiE 

perior ' dicendnm est, cnm etiam Snl- 
Instins in Jognrtb. in activa significm- 
tione hoc verbo ntatur: 'Sed ego 
Gomperior Bocchnm nmgis Pnnica 
6de, qnam ob ea, qn» pfmdicahat; 
simnl et Romanos et Nnmidam tpe 
pacis detinnisse.* Hsec snnt Terba 
Sall. 

S2 Pmdnm siipplieii] Soppliciam 
illnd eit accnsatlo Simonis, adveravs 
fiUnn Pamphiton. SnppHciom etiam 



27 Ut peterOf fermm] An possit 
ferre, dnbinm patri relinqnit. 

Si Comiperiarl ' Ab hoc me falli/ 
i^tmm a Pamphilo an a Critone intel- 
ligendnm sit, qois dnbitet: sed de 
Pamphilo dictnm^esse opinor. * Com- 
periar ' pro, comperiam, positnm esse 
censet Mnretns : ut apnd Ciceronem 
in Miloniana * pnnior^ pro, pnnio. 
Sed ndn passivum pro activosomi; 
Terum deponens ease vcrbnm * com- 



ANDRl^ ACT. V. 8C. IV. 87» 

NOTJE 

eit sapplicatio. Sall. in Catil, * In nico. Tacitos lib. iii« Ann. in bmc 

sappliciLs Deorum magnificiy domi lignificatione. Sen«n8 bojos loci 

parci, in amicos fidelea erant.' Ibi- banc interpretationem recipit : Pro 

dem : ' Non votis, neqne snppliciis peccato magno panra snpplicatio filii 

mnliebribns anxilia Deomm paran- patrem iratum facile placat. 
tor.' Sic liYios lib* vii. de bello Pn- 



ACTUS V. SCENA IV. 

CRITO. CHRBMES. SIMO. PAMPHILUS. 

Cr. Mittb orare : ana hanim qaaevis causa me, at faci* 

am^ monet : 
Vel ta^ yel quod yerom est, vel qaod ipsi capio Glycerio. 
Ch. Andriam ego Critonem video ? certe is est Cr. Sal- 

vos siB, Chremc. 
Ch. Qaid ta Athenasi insolens? Cr. Evenit. Sed hic- 

cine 'st Simo ? 

Cr. Deritu me ortwi. Um quaviM httnm tThm ctMmrum sotts wm addueU^ «I 
MM tetlimomo anfirman^ GJycrriam ee$e civem AUicam. Vel tui rolto, rel ipea 
«crilfff, vel qiud 6cm opio ipei Glyeerio. Ch. Notme Criienem Andriem mdeo7 
Ei certe ie eet. Sohej CrUo, Qvfd f« Athtm preeter eeUium vemetit Ca. 
Ceum id eemtigii. 8ed uoime hk, quem iuiueorf Simo eet 1 Ch. Hic etl. Si. 



8 Manifettat mihl error Tidetar boc in 1. Malim igitiir Ita ordinare : Ch. 
Amdnmi^ ego CrUouem fridee7 certe ie eet. Crito, ealvee eie. Quid iu Atkeuue 
m$eUue7 Cr. Eveuit. Sed et ita Do. legitse conjlciat ex ejnt verbit. Weet. 
le detraxit Er. Ego pott eam interrogationem, Aud. e. Cr. videe7 et certt 
anbjicl non pnto commode. Eeeref non et certe puto tcriptitte Terentinm. 
£c«readverbiomettjarandi. Gm. Lege it cer(« et/. Bent. Aecedant Both. 

NOTiE 

4 QuidiuAthiuuefineoUue'] 'Into- &c. < Atqne id^ qnod a Cmare, ex« 

lent/ett pneter tolitnm et contne- cellentitingenilviro,inprtmodeAna- 

tndlnem tnam. Hic « Intolent' ac« logia tcriptnm ett, habe temper in 

tive tnmitnr, nt tiBpiulme tolet tnmi. memoria atqne pectore ; ut tanqnam 

Plant. in Ampb. ' Si dUero menda- teopnlnm fngiat inanditnm atqne in- 

cinm, tolent meo more fecero.' Sie tolent verbnm.' Vemm nonjangitor 

idem In Tmc. Sall. * Intolent vera cnm in6nltivo pattlvo; nt ' intolitnt' 

aecipiendi.' Sed et pattive tnmitar. et * tolltat.' Neqne enim dicai * to- 

Horat. III. Carm. Od. 29. < Fortuna lent ett hoc fieri/ ut < tolilum ett hoc 

•«vo IteU negotio Lndom Intolentem fieri.' At rh « tolitng ' ln ntraqae aig.. 

Indera pertlnax.' OeU< lib< i. Noct. nificatloBo aait«tam est. 



880 P. TBBENTIl AFRI 

Ch. Hic. Si. Hen* qofleris ? eho to Glycerium hinc civem 

esse ais ? 5 

Cr. Ta negas? Si. Itanehnc paratus advenis? Cr. Qua 

dere? Si. Rogas? 
Tnne impnne hsDC facias ? time liic homines adolescentolos, 
Imperitos remm, edactos libere, in fraudem illicis? 
Solicltando et pollicitando eorum animos lactas ? Cr. Sa- 

nusne es ? 
Si. Ac meretricios amores nnptiis conglntinas ? 10 

Pa. Perii! metnoi ut substet hospes. Ch. Si, Simo, honc 

noris satis^ 
Non ita arbitrere : bonos est hic vir. Si. Hic vhr sit bo- 

nns ? 
Itane attemperate venit hodie in ipsis nuptiis, 
Ut veniret antehac nunquam? est vero hoic credendom, 

Chreme? 

MenefuarU? Eko, ttm» Glyetrhm eivem hout ir6j« §m mu7 Cr. Amiu 
negoM 1 Si. Itme tu mtbonuituM kmc mdvnuM ? Cb. Qam Iuk dici§? Si. Qwr- 
riame ? An imfmne Aae faeere tiH Ueelnt ? Ttme hie AmntMf adoie9eentnla§ nrlls 
eaeperientin remm imetrnetm^ ingenme mipte keneete edmeatoe^ im frmmdem imdmei»? 
Imeitmndo et ^^romiiitendo «Wm eomM owmm ? Cr. Nnm ofmd tee»? Si. Ae 
meretriaoo mmore» mmptii» eonfirmme et eonoeHdoM? Pa. Ptm: emetmo vt koofe» 
Critoflrmm» eomtrm pmtrem embeietmt. Ch. S i mO f ei eoH» hmme mmm aMcrn, m« 
itn de iUo eeneeae^ nt faei», Bonm» kie vir e»t, 8i. Hte vtrnl homm»? Mtome 
jtraeto f»t, im ipoo tempore nmptimrmm eompoeito vemien», emm nmmqmmm mmtdmte 
venerit? An vero hmie eredendmm eetf Chremu? Pa. iVtti pmtrem metneamf «ct#, 

Perl. Cerie poit tf» Oaelf. 8. — 5 C^odices scripti ita fere babent, Hie, 
Siifo. Afcit' qaeeri»? At dao ez meUoribiis, fltc. Sim. iSimo mm' qnariM? 
unde facilis emendatio cst: Htc. Cr. iS!iaM»9iReit9iftfrtf? Si. Eho^ tm GUfc, 
Bent. In £d. Sandby. est Bie e»t, Zeon. Sic Goelf. % Bentleiom seqoan- 
tnr Both. PerL— 6 Qturi. 0. 1. s. Qiia d» re, Fa. Ijege cam doobus Nos- 
tris, Qna re? Bent. Mandato obedinnt Bolh. Perl.— 7 Hoe fmeima? Antiqai 
Ubri hete fmeim»? qnod et infidiosias est Fm. Sic et nostri; et in exposi- 
tiooe Donatns. Bent. Tmme imp. k,fae, absunt a Oaelf. 2.-8. 9 /a fr. iUim»» 
Solieitando et poUieitamdo eomm anumo» kutan»: sic dedit Fa. Laetam» pro 
taetaMf ot codices omnes habent et Eutyches p. 9185. Erratmny ut credo, 
"Tfpographi est : qnod tamen ▼imm erudttum In frandem illexit. Cetemm 
dfstinctio pra?a est, qniB sic eorrifetar : Imframdem HlieiM SoHeitmmdOt et psOt- 
cslmde esnoR «atmes loetmM? Divide uta, non ooiuunge. PorroiSammcs? 
edidimns; non literis supenracaisy Samm»mee»? Bent. Jocfas Bodl. Weet. 
In interpungendo sequitnr Benileinm Perl. qui dat &Diaf e»? Sammm' e» dat 
Both. Jacta» Br. I^ctio codicis, ait Bmns, occnrrit in nota EographiL — 
10 An pro Ae Br. Meretriento» Ouelf. 3.— 18 Hie e»t. O. I. s. «f< kk; et 
Donalus. Fm. Sie et nostri omnes. Beni, ArhHrmre Br.— If . 14 hegm^ mt 
distjngae : limmo mttm^permie stKinl, hodie tn qssu mfplits Ut nenireif mmtekme mai^ 



ANDRI^ ACT. V. SC. IV. 981 

Pa. Ni metaam patrem, habeo pro lUa re illam qood mo^ 

neam probe. 15 

Si. Sycophanta. Cr. Hem! Ch. Sic, Crito, est hic: 

mitte. Cr. Videat qui siet. 
Si mihi pergit^ quse volt, dicere ; ea^ qu» non volt, audiet. 
Ego istaec moveo^ aut curo? non tu tuum maliun eequo 

animo feres ? 
Nam^ ego quae dico, vera an falsa audieris, jam sciri potest. 
Atticus quidam olim navi fracta apud Andrum ejectus 

est, 20 

Et isthaec una parva virgo : tum ille egens forte applicat 
Primum ad Chrysidis patrem se. Si. Fabulam inceptaL 

Ch. Sine. 
Cr. Itane^vero obturbat? Ch. Perge. Cr. Tum is miUi 

cognatus fuit, 

fiod eowmode Critoni in mmorUm redMcam^ pro itta re quam objieii paier» Si. 
Ca hm u n aior, Cr. Uem, mene voeari eaUuimitUorem paiiar t Ch. 6Sc a natura 
/aetuM eat Simo^ vdumien» et iraetmdMe, Uvme omUie et epeme, Cr. Viderit 
quaiie ipee eit. Si pereeveret qate nctt probra et eonvieia dieere^ ea qute non vuU 
ttmtne aadiet. Egone kae de nuptOe turbae exeitOf ami fleri euro 7 nonme nudum, 
.fuod propterj^hm tibi aeeidit, te paiienier ferre oporiet, non atttf impuiaTet Nam 
de 4tj, ftuv dixi, Jam teiri poteet, utrum rera, an falea eint ea, qua a me audimeii, 
Quidam Atkemeneie na^fragio faeio ad Andrum ^eeiue eet, atque una tila, poiTa 
tune, xirgo : tum Ule egenue ontfiticm rerum forte ee reeipit et appUeai ad CAryn- 
die pairem. Si. Fabulam ineipit narrare. Ch. Sine eum (oqui. Cr. Itane 
miki interrumpit aermonem 1 Cb. Perge. Cr. le, qui tune eum hoepUio exee- 



quem? eet rero huie eredendmnf Ckreme. Evenit, plorimi ex nostria: Noli 
cam Fa. per interrogatioDeni efferre, eet vero kuie aredendum? Longe meliuii 
est per Ironiam. Bent. R. Ita atiemp, Lind. Bentleium omnino teqnitnr 
Perl. Both. qnoqae, excepto quod interrof^at post ' Chreme.' Evenii dat 
Br. Atieniaie pro oHemp. Guelf. 1. A Gnelf. 8. abest hodie. Idem Mi. 
ezhibet ergo pro «ero. — 17 Perget EP. Weti. Omnes pr»ter nnnm no»tri 
perget ; et sic Edd. vett. Recte. Neqne aliter, credo, ipse Faemus ; sed eo 
deventnm est, ut vel menda Typographica pro Bembinls tfaesanris aceipian* 
tor. Bent. Miki st perget Both. Perget Br.— 18 Omnis vis est in rf Ejgo, 
'qnam vocem nimia licentia rejictt Ouy. Weet, Metuo Mss. Moneo al. LM. 
rfmi tu tua, maium, an. teq. feree Both. Tu abest a Gnelf. t. — 10 Mss. qni- 
dam et editi vetnstioresi in qnibns Jnnt. exhibent dixi. Neqne videntnr 
satis apte cohsrere pnesens dieo et prsteritnm otidtms. Faerno tamen pla- 
cet rh dico. Si quis pertinacius defendat rh dieo, non intercedo, modo cnm 
Bem. simul legatur andimai. West. JHeo apud solum Bem. est. Audierim, 
etiam CCC. <]^uod postea interpolatnm aiidt«ru. Atqni recte babnit a manu 
prima, aadtmm, ex Phania sciiicet. Beni. Audierim Perl. qnod forte malnm 
sensom noo habet, jndice Fa. Dtxt Br. Ouelf. 2. — 20 Apud Andrum. Ita 
edidi ex Mss. qnibusdam, et prsestantissimis editis ; sed et Prisciano anctore» 
last. Gramm. lib. vii. Alii, ad. Wcst. Nostri omnesa/wd. Sed recte Bem. 



883 P. TBRBNTII AFRI ^ 

Qui eum recepU. Ibi ego andivi ex iDo, sese esse Atti- 

cnin. 
Is ibi mortaas est. Ch. Ejas nomen 7 Cr. Nomen tam 

citotibi? Phania. 25 

Ch* Hem, perii. Cr. Veram hercle opinor faisse Pha- 

niam : hoc certe scio, 
Bhamnosiam se aiebat esse. Ch. O JTnpiter! Ca. £a- 

dem hsec, Chremci 
Malti alii in Andro tnm andivere. Ch. Utinam id sit, 

qaod spero. EhO| dic mihi, 
Qaid eam tam ? soamne esse aiebat t Cr. Non. Ch. Cn- 

jamigitar? Cr. Fratris filiam. 

fiif wriki MfMtat /tttf. Iki ego «Mrftoi #« ilU teae em AHiewm. U in Amiro 
morhmM eti. Ch. Quod/mi ^ut nomenf C^ An imm eUe OHnemem^ etfi 
cnpff? Pkainauomen/mii^nipmie* Ch. HempenL Ce. Vernm hereU^ ^«■»'1 
PkanhmiUi nowunfnitee. Hoe eerto ado; iiJkcMMiftiMi oe niebni eoae. Cb. O 
Jnptier/ Cr. Eadem hae^ CkremOf mnUi aiti tii Andro Ctme amdivemmi, Cr. 
Utinam id tti, ^npd epero, Eko dic mikif CrUo^ anid Gkfcerinm partmiam fmc 
aibi e$$e dieebaii Smunne filiam dUebai eaeef Cr. Non. Ch. Cwfjntmam %t- 
iar 7 Ck. FratrU eam emeJUiam dicebai, Cn. Cerie mea eeH. Cr. Qirid m? 



ad, Beot. Ad Both. Perl. Novc Br. Onelf. 1.-22 CJkr. m md pairem pnmo 
Both« — 2S Locnt si, nt interpp. ▼olnnt, accipiatnr, nt ' vero ' adYerbinoi sit, 
sintqae hiec inter se distincta, Itane 9erof oUurbaif cormptnm este locnra 
atseveratione omnl confirmo. Qood si Tero nomen sit casn dandi, referatar- 
que ad verbum ' obtnrbat/ obturbare Tero erit, ▼critati obstrepere. Goo. 
CorriKe Perge 1«. Cr. la mikL Bent. Seqnontnr Both. Perl.— 24 Ex tOi, 
ciiMai ffse Attieum Both. qni ootat : ' Vulgo ex iiU, aeae eaae AH. aed B C 
On. 1. eieem eaae Attiemn^ Hel. Att* dvm. Recte.' — %i SoUdtat banc dis^ 
tioctionem Goj. legitqoe: Nomen? iam ciio tibi: Pkamia. Maaeat vetoa 
distioctio. 9Veai. Dooatos : * ' Phania:' Hoc ita dixit CritO| ot Demo aodi- 
ret : scilicet adhoc dobitans, tun ipse sit.' Falsom hoc : qoippe, si nemo an- 
diebat, qoi factnm est, nt statim sobtoferret ' Hem' et *Perii?' Donatos 
iterom : < ' Hem :' soot qni potant Simooem ' Hem' dicere, trasccntem fiiio 
Critonem sobmonenti.' ilino JPfttet, olim fniase qni illnd * Phania' Pam- 
philo tribnerent, non Critoni. Recte ; nnde sic legendnm : Nomen iam dU? 
Pa. Pkmma. Ch. Hem. Ejecimns Obif qnod abest a R. et CCC. et in altero 
000. annorom a mann secnnda est post rasoram ; ot jore qois aoapicetor 
Pam. foisse eraaom, et ioterpolatom iibL Bent. Sic Br. legit : Nomen: jam 
eiU tibi? PkanU. Sic Bothios: Nomen? Tam eUo. Pkama. Dat ^ 
momen dtc Gneif. S.— 26 ' Hem' r^iclnot in ts. 27. Beot. Both. Ccrfe Br. 
—27 Seae aibai lege. Beni. Seae dat Perl.-«28 Ejice Ituo, qood nec in Pet. 

NOTiE 

27 RtomiMhMi] Rhamnnsins a id Rhamnosia dicta eatX ejosqoe si* 

Rhamnunte, oppidnlo Attic», in qno mnlacmm marmoreimi factom a Phl- 

celeberrimom foit templom Neme- dia nobili statoarloy altom decem 

aiSy Dem oltricls loperborom (qom ob olnu. 



ANORIA AGT. y. ^C.IV. 383 

Ch. Certemea'st. Cr. Qaidais? Si. Quidtaais? Pa. 

Arrige aares, Pamphile. 30 

Si. Qai credis ? Ch. Phania iUe, frater mens fuit. Si. 

Noram, et scio. 
Ch. Is hinc, bellom fngiens, meqne in Asiamperseqnens» 

proficiscitnr. 
Tnm illam relinquere hic est veritns ; postilla nnnc primum 

andio, 
Qnid illo sit factnm. Pa. Vix snm apnd me, ita animns 

commotns est metu, 

Spe^ gandio, mirando hoc tanto, tam repentino bono. 35 

• 

Si. Qtdd tm au7 Pa. Arrige aureM, Pampkile. Si. Quom^o his wrbii iam 
faeiUere^? Ch. Pkania iUefraier meua/uii. Si. Noveram eam, ei tcto tp- 
eumfrairem iaumfmeee, Ch. /t, beUorum moiua fugieue^ hxuc in Aeiam profiei^ 
eiiiar me tpuenturue, Twnc iilam farJouUm kic Aikenie rdinquere e$i veriiue. 
PoMi itta temporOf nune prhmun audioy quid de iUo facium fmi. Pa. Vix mentie 
cempoe $um ; iia metu agitatue aum amitiendte 6/yrerit, ape ipeiue kabendee, gau- 
dia quod aU ctvis Atiiea : dum miror koc ianium iamque tnaperatum bonum, Si. 



^^^»^ ^^^»^^'» 



eet. Betd. Tum delent Botb. Perl. qni notat Ouelf. 1. 2. dare Ikm. Heo 
pro eka Br. — ^29 D ex Qntd abjici volt Fa. Saccnrrendum erat alta via; 
«i&if scilicet pro aUfraf ; nt passim. Mctd. Qnad eam tuim eaae aiebai 7 auamne 
Botb.— SO Gny. mailet iU : Cerie mea *ai. Si. Quid aia? Ch. Tu quid aia? 
arrige aurea, Pamphiie. Mibi aliter videtur. Esto ex Mss. et editorom va- 
rietate, bic ordo et sensos : Cerfe mea eat. Cr. Quid aiaiu? quid aia ? Arrigt 
anrea, PampkUe. West. Sic legit Bothins: Cerfe mea eat. Pa. Quid aia? 
Si. Quid tu autem? Pa. Ekemj arrige aurea, P. notatque C dare Tu aia kem. 
—31 Wc Bent. secnnd. Fa. Vulg. iUe. Perl. qni iliud dat.— 32 Leve est, 
qnod moneOy nec tamen ad perspicnitatem sensns omnino conteninendnm, 
K6i*4taros signnm me posuisse post vocem ' htnc/ contra quam fieri video in 
omnibnSi quos magno nnmero vidi, editis libris. Weat. Br. et Z. non pnn- 
gunt post ' binc' * la* rejicit Botb. in vs. 31. — 33 Hic reOnquere. Nullns 
est liber, qni ita collocet ; sed omnes in bunc modnm : relinquere kic eat ueri- 
iua: poaHUa nune frimum audio. Sed versus impeditus est, nisi posf t/fa in 
dnas dictiones divtdas, ita ut iUa sit pyrrbichius. Fo. Male Fa« et enm secu- 
tiu vir doctus dactylum facinnt ez posfttfa, qnod tribus constat longis. Lege 
He rdin^uere veritua eat, Bent. Mirum est, si quis ultimam prodncat. Perl. 
Tvm ventua kic reUnquere eam eat Botb. Tempira post iUa Onelf. 2. legere 
aotat Perl. qui dat po$t iUa. — 34 Mss. qnidam et editi : Qutd de iUo. West. 
Ve iUa Gnelf. 1 . £sf omittit Both.-^85 El tum Ouelf. 1.— 36 Sane iatam muUia 

^OTJE 

20 CtgoM igtfvr] Vetnstnm adjec- plerique solent, si qoando qnid emi- 

tlvnmpertriageneradecUnabile: id nns andiant, aures snrrigere. Anret 

eit, cnjns. erigimns, vei arrigUnnSy cnm aliqnid 

30 Arrige aurea, PampkUe'] Meta- libenter andtmus. 
phora dncta ab animalibusy quornm 



884 1*. TBRBNTtl APRI 

Si. N» iBtam maltimodis taam iaveniri gandeo. Pa. Cre- 

do, pater. 
Ch. At mihi miiiB scropolns etiam restat ; qni me male ha« 

bet Pa. DigDuses 
CmDOL tna rdigioiie, odio: Dodam in scirpo qnaBris. Cr. 

Qnid istnc est ? 
Ch. Nomen non convenit. Cr. Fuit hercle hoic alind 

parvss. Ch. Qnod^ Crito ? 
Namqnid meministi ? Cr. Id queero. Pa. Eg<Hie hnjns 

memoriam patiar me» 40 

Voluptati obstare, cnm egomet possim in hac re medicari 

mihi? 

Certe iatmm Gl§eerhm imentam eue tmam ex wiilltt cf eerHM arfumenHe veke» 
wtenier gmtdee. Pjl, CredOf paier» Ch. At mUd mmmn dmhmm eHam reetat, 
putd me mtgU* Pa. Dignws e$ odiOf eum tna enperetUieea anxiettde. Tkim re 
mMme dntia oeemeionem dubitandi ^tuerie, Cr« Quid iatud eet? Ch. Nomen, 
quo iliam voeanif mon eonvenU eum nomine fiOa mute, Cr. Fuii kereU aiiud ei 
momen^ dmm parva ermt. Ch. Quodj Crito ? NmmquU meministi 7 Obu Idqu^ro. 
Pa. Egone la^ Jtuxam memoriam paiiar mtea voluptaii meram h^ieere; cum 
ego poenm ipee meUu remudimm invenMre 7 Non palimr. HeuM, Ckremm ! fuod m- 



^»»»^^<^^#»^»» 



mmdie £P. [Br.] Weet. Ne ieimm Mntttf <imiii. O. libri antiqni et Do. mfftti 
mmdiOf habent. Sed Bem. mmlitmodief qaod ed ▼enam optime qnadrat. Fa, 
Tnrpe mendam jam din liie intedit. Repone : Nee ietam mmiiimodie eivem m- 
«fiilam gaudeo. Bent. Sane ieiam mmllie miodiM Vet. Cod. Limd. MmUimodit 
jnnctlm recte. PerL Sic legtt Bothint: Nm t. «. tiie«iitn tmi gmudee. 
Ch. Credo. Pa. Paier..J8ame pro Nie Onelf. S.— S7. S8 Digmme ee Cwm tna 
reUgimie^ odio, Integmm hnnc ▼erturo Onj. expnngi ▼ult, tanqnam ab tn- 
terpolatore ortnm. Vemm cnm et appotite dicantnr, et Latinistime, et jam 
Donati ittate lecta ttnt, jnre yindicantnr Terentio, niti quod Donatot leipt 
odttMi. Qnod ti admittat, ita dtttinzerim : D^nvf ee Cmm ima reHgiome: odiawL. 
Niti dignMt odimm tcriptit Tercntiiity nti Phorm. iii. 2. S4. ' Di tibi omnet id, 

2aod et dlgnnty dnint.' Weet. Odimm habet Bem. et V. qnemadmodnm et 
lo. leffit. Fa, Notter qnoqne ▼eterrlmnt odium: et tic Nonint, t. Religio, 
et Cledoniut p. 1901. Bemt. Odimm legitor in roembranit optinit, non tdiOy 
ut edd. qu»dam habent. Vottint de Conttractione c IS. aliiqoe odimm com 
* dignnt' jnngnnt, nt digmme odimm elliptice dicatnr pro, digont ad odinm. 
Sed meliut ett pott voeem ' religione' mterpnngere, et odinm acclpere pro 
homine odioto, nt * trelut ' pro homine tceletlo. R. D» OdtM» dant z. Bfot. 
Both. Perl. — S9 Onelf. S. Htnc mem, — 41 ^gomel. RcTocavi vocem ez Msa. 
nonnuUit et edd. antiquittimit, approbante etiam Rivio. Vulgo, c|go. West. 

NOT£ 

S7 At mdki ummM eermpuUu\ Scrapnt S8 iVodam m «ctrpo quterie^l Sdrpi 

ett lapillnt pedet ambnlantinra Ite- jnnci tnnt paluttres tine nodo : node 

dent. Scrupnlut, ejnt diminutiTuro, Proverbinm ett de hit qui in rebiBS 

per trantUtionem tignificat difficnl* darit tcrnpalnm qaaerant. 

tatemy mqlettiam, dnbiom. < 



ANDBIA ACT. V. SC. IV. 3SS 

Non patiar. flens Chreme: qaod qnaeris, Pasibala *st 

Cr. Ipsa 'st. Ch. £a *st. 
Pa. Ex ipsa millies aadiyi. Si. Omneis nos gaudere hoc, 

Chreme, 
Te credo, credere. Ch. Ita me Di ament, credo. Pa. 

Quid restaty pater 1 
Si. Jamdadnm resieduxit me ipsa in gratiam. Pa. O le- 

pidum patrem ! 45 

De nxore, ita nt possedi, nihil mutat Chremes. Ch. Causa 

optuma 'st, 
Nisi quid pater ait aliud. Pa. Nempe. Si. Id scilicet. 

Ch. Dos, Pamphile, est 

Mfm fiumf, Pambidm eai, Cr. Ifmim womtm eH. Ch. Idipium ««e. Pa. Ex 
ipm vuUoi inttfjet. Si. Ego eredo U eredere nea onmee gemdere^ • Ckrewte^ prop- 
ter hoe^ fiiod reperta est tua JiUa, Ch. Ita me DH a^avent, credo, Pa. Quid 
reetat^ piuer ? Si. Jam pridem^fiUy ree tpM, qaodfiUim amoM Ckremetis, qua ab 
eo agmta ettj gratiam meam tihi reeoncUiavit, Pa. O lepidum patreml Quod ad 
uxorem pertmet ; tfu/ominue ita eam poithae pasndeam, ut antea poteedi^ nikil de 
koe mMtai Ckremee, Ch. Cauea tegitima eet^ propter qmam tibi uroria confirme* 
tur p a ete ieio ; iiift paler re^met et di$eeniiat, Pa. Certe non rechmabitf neque 
dieeentiet, Si. jSSc eet, Non dieeentio, Ch. Dotem^ PampkUe^ dieo decem 



#^ 



Tres ex nostris enm rett. edd. egomet, Recte. Bent, Ego Z. — 42 Non sndien- 
dns T. Fsber, iegena Heuey Crito, Neqne sdeo opns cnm F. H. quarit legere. 
Weei, PaeiMa, Per nnnm «, et in Bem. et V. et in mnltis sltis est libriA. Fa, 
Pa ei b ui et et , Teterrimnm mendnm: sn Paeibulaet hie legemns, tertis brevi, ciim 
Grsece sit nanfio^kfi^ Immo lege, PdeibUa, Ipeaei, J^et, Cetemm nihil opus 
est ant Fsbri scnmine, qni ▼ult, HfiM, CritOf snt Tiri docti, qai quenit, Bent. 
Delent eet Both. Perl. Paeeibula eet Br.— 49 £z ea Ouelf. 2. Abest hoc s 8.-« 
44 Ut eredo 1.— 45 Ntmis ingeniosus est Giiy. sabBtitnens, reduani te tn gra- 
tiam, West. Gratiam: J, et £. V. add. hiaiit. Perl.— 46 Distinxi cnm Ante- 
signano et Psr. post rh * nxore,' ut pstest, absolnte dici, ' De uxore/ pro, 
qnod ad uxorem attinet. Praestst sntem hac verbs accipere tsnqnsm Psm- 
phili exnltantis, non alloquentis Chremetem. Unde fruBtra CBt Ouy. legenSy 
nittfas, Ckreme, Westerhovins. Bip. pr. vsr. ittAtl mitfas Ckremeil Nil no- 
tanty nbl. PerL De„,Ckreme$: Haec ▼. sffirmative accipinnt: msle. Botk, 
Ad ' Chremes' notat glossa in Br. < Vel ?'— 47 Pater Mud Mbb. quidam. 
Doe, Pampkiie, est deeem talenta: Hsnc lect. ridiculam dicit Ouy. prmfertque 
illam : Doe PampkHo Decem taienta; Bub. sunt vel erunt. £t ssne Do. vide- 
tnr le§psse, Dos PampkUi eet Decem taUnta. Hsbet vero miyorem ^WpTtiov, 
si Chremes ipsnm Pamphilum fnturum generum slloqastur ; et msgit con- 
▼enit responBum Pamphili. Tnm, qui mlnuB dixerit TerentiuB, decem talenta 

JHOTJE 

44 Qtitd reiiat, p^^] Obliqna pofitulatio nuptisrum Olycerii. 
Delpk, et Var, CUu, Terent. 2 B 



386 P. TBRBNTII APRl 

Decem talenta. Pa. Accipio. Ch. Propeio ad filiam: 

eho mecam, Crito : 
Mam iUam me credo hand nosse. Si. Cor non illam fanc 

transferri jabes? 
Pa. Recte admones. Dayo ego istac dedam jam negotl. 

Si. Nonpoteat 50 

Pa. Qai non potest? Si. Qaia habet aliad magis ex sese, 

etmajns. Pa. Quidnam? Si. Vinctos est 
Pa. Pater, non recte yinctus est. Si. Haad ita jassi. Pa. 

Jube solviy obsecro. 



iMlenU. Pa. Aeeiph. Ch« Pnpere ud flUm m. Bke; CritOf ■Kcm «ari: 
neim eredo UUm nom me noeeere, Si. Cnr non iUam mdwu ex eedWme mddmcijwbeet 
Pa. Reete ndmonei, Dovo tiM jam negotum dabo. Si. Non foteti id exeqnL 
Pa. Qmomodof 8i. Qmia attmd ei wq^ kebei negotiam qmod md ipemm ferHmet* 
Pa. Qmidnmm eat 7 Si. VinetmM eot. Pa. O pmter^ iim reete mimim t eot. Si. 



«««#^^^«^i^#i^^^ 



eat doaf qnaiii topra iii. S. 9S. ' Ine aiiitiitiniii est intef ratio tmoria.' Si id 

minos placeti llcett tnspicnriy nntnni lectionem r«$ ctf ex corapeiidlo «!) 
id ett, tMil; qni fneilit Librerioram error fuit. Wett. Jlmdnil. Bem. et 
rotilti aliiy mit aUmd: item doe^ Pamphile, eat, Fierniit. PampkHt^ etiam nottri 
omnet. Lege, et dittingne : tfiai aipdd pkter ait aUmd. Nemq^ id. SeHioA, 
Dm, PoMdUle. eat. Bent. Dtt Bothiut : Niai «i f . p. «. e. Si. Nempe id 
aeilieet. Ch. Dm, l^e, qoi ttotet in On. 1. esie : Pa. Nempe nil. Si. id ee. 
Legere Oueif. S. iVijt a m. tee. et ntAii pott * Nempe' tettatnr Perl. Pa». 
pkSi Br.— 48 Codex Acadenrtcnt paolo aliter t Propere md JUiam eko menon, 
Crito. Bent. Eko laeaf Crito meeam J. et E. V. Peri.— 49 Hand ntme eredo, 
Antiqua esemplaria, eredo hami noaae. Fa. Sic et nottri, dnobnt exceptit. 
Benl. Noaeere Oaelf. S. — 60 Davo iatme. Omnes fere libri, et in ib Tetnstly 
pott ' Da¥o' babent pronomen ego. Fa. Sic et omnet nottri. Benl. £^ 
omittit Botb.^51 Qainoa poteat, Revocari lectionem ez octo Mtt. Bodl. 
Tr. M. et Leidd. qninqne. Atqne ita inveni ezprettnm in EP. EV. 1. Jnnt. 
1505. Lngd. 1611. aliit: tcd et ita cx V.C. etR. Lindenbmcbina ciut. 
Vnigo, Qui? Wett. Non moteat omittnnt Z. Bent. Botb.~68 Qnld ett, 
Uamt itajuaai? Nihil eatricare pottit. Recte codex Academicnt: ill iia 
jatfi: boc ctty nt recte ▼Inciretnr. Jocatnr tenes ex ambigno verbi * recte.' 
Donatnt, nt not, legebnt Ai; etti hodie ejnt exemplnna ifonf bnbeanL 
iSenl. Non maln conjiclt Bent. Donatnm legitte At. Zenii. Seqnnntnr 

NOTiE 

4S Deetm telenla] Talentnm Atti- 68 Non rede vtndnf etl] Pamphilns 

cnm, pro pecunim tnmma, valet tez* per ' non recte ' intelligtt, non jntte : 

centit coronatit Oallicit. Decem ta* Simo Tero per jocnm intelligity non 

lenta tnnt tex millia coronatomm. tatit ttricte ; nt qui jnttemt Davnm 

61 Qnia kmbet nltnd flMftf exffse] tanqnam qnadrapcdem arctitaime 

Id est, tunm, magit ad te pertinent. Tinciri. 



AVDRIM ACT. T. SC. V. 987 

Sl. Age fiat. Pa. At matara. Si. Eo intio. Pa. O faos- 
tom et felicem hnnc diem ! 



JMwmi eum nde vimei* Pa. Jmhe raai aoivi viimlw, >tecrt. 8i. Ag§, jfail* 
Pa. AtfeaHxMu Si. £b mfrv. Pa. O Au<wi me/eHeem ktme Sem / 



^ ^ ■^^^^^^^■^'^^ 



Beotleiam Both. Perl.— 68 Ifflfiais. Haac lect. contra Fabniin, legMtem 
SMtarf, Tindicat F. H. Weti. In Bem. et aliqnibna aliis libris, non est pro- 
nomen Jkmr, qnod et conaaetndinl dicendi accommodatins eit. Fe. Etiam 
ez noatris pars major noo agnoscit ikiiiic : nec NoninSy v. Fanstam. Ceternm 
▼erum esty qnod Faber conjecit, ■Mlnre , non mnliira. Enn. ii. 1.9.' Faclam. 
AtdiligenUr. Fiet. Atmatore. Fiet' Pbine,nthic: et frnstra ciYiUatQr 
▼ir doctns. Bml. Accednnt Botb. PerL qui cnm Bent. Awic delent. 



ACTUS V. SCENA V. 



CHARINUS. PAMPHILUS. 



Ch. Proviso qoid agat Pamphilus : atque eccum. Pa. 

Aliqais forsan me putet 
Non pntare hoc veram : at mihi nanc sic esse hoc veram 

labet 
E^ Deoram vitam propterea sempitemam esse arbitror. 



Ch. Fcmo eimai, fiad «fal Pumphihu ; at^ eeee iUum. Pa. JUgirft/or- 
tmtee jwfW me non jiitfare koe eeu wrvm, qued mo« dieo : at plaeet miki ntme koe 
omimcaBr. ^ifa vttem llmra» propCcrca araqnlcrRem casc jiidt^ 



fm*<0^>»mm0<* 



I FenHmk R. et V. C. land. Sic et Br<~S Codex Acidemicai, Ueet. Ro- 

Coey Kfocf. Bent. T^ aic In Ma. deeat. XM. Bent. elecantl conjectnra 
jit UqaH. R. D. Lifocf reSnxit Bent. mire. PerL Opnme Bent. Uq^, 
Botfa. qni dat c^polcrc.— S Ege mtam Deertm. lU Bem. et Baa. aed omoea 
alii, et DonatnSy Ege Deenm vitam. Fa. Ege De&rwm tUam dedlt Faemna s 
at nostri easiiea: '^ mtkm Deerim. Videa nt hiconcinno fiant lctna io ayl' 
labis poatremia. Neqae bilo meliaa, Ego Deerkm tiUm pnp l crca. Vir ero* 
ditaa aolita aibi felicitate. Ego Demm mtmm. Sed locoa «rat ex Servlo reatl- 
taeodnay qoi ric citat : Ego Deermm cttam emprefter «c^p. caac ar6. Bent q«i 



NOTJB 

S Ego Omrom cilam] Hoc dictom ploriomm haberet voloptatk : trlaO- 
eat ex aeoteotia Epicnru Ille csum tim qi 



388 P. TERBNTII APRI 

Qaod volaptates eoram propri» sant : nam mihi immorta- 

litas 
Parta 'st, si nuUa aegritado haic gaudio ioteroesscrit. 5 
Sed quem ego mihi potissimum optem nunc^ coi hsec nar- 

rem, dari ? 
Ch. Quid illud gaadii est? Pa. Davom video: nemo 'st, 

quem mallem, omnium. 
Nam hunc scio mea solide solam gaTisnram gaadia. 

frtpnm Mnmi mnd H perpdvm. Cerie inmurtalUaB wnki aeftuaUa tti^ m «lite 
tritlUia huic praunii gtudit, qu» ttjfUtr^ vUeritoiUt fnmi, Std f ««« jin«ct|iM 
txoptem milU nune oMam fieri^ enifortwmm eeenndam et krnne meamfeUeiteAem 
eemmetMrem 7 Cm. Qmd iUnd gandinm e$t ? Pa. Davnm video, Neam eet 
•nmiiiM, ^neiii mallem mihi oeenrrere : nam «do kmnc perfeete atqne ex tate 
oiitiiMy ob mea gandiaf gaoitnmm. 



dat eapropter, Deomm vUtm propttrea ego Both.— 4 Qnid Onelf. l. — 5 Leidd. 
nmis miki immortalUat Orta, Paraia O. £T. EM . fVett, Parata ett Vet. 
Cod. lAnd, Ett parta Botb. — 6 Fa. lic dedit. Sed ? ertas laborat. Sncciir- 
rant duo ex nostris codices, qoi recte habent, cni mmc keec narrta^ daril £t 
ex iis alter optem com Bembino: eeien omm% exoptem, Bent. Seqnnntor 
Botb. Perl. Exoptem Br. — 7 MaUm nostri prater Hel. recte. Vnlgo flMtfeai. 
Both. Ifoliai dat Br. 

NOTJE 

6 Si mtOa atgrUndo] Quamobrem a indlcantibns, in Wta homlnnm, vo* 

Romanis dniB Deae colebantnr in eo- Inptalea et doloret later ae eomraii- 

dem templo ; Angeronia ab angorl-, tas esse. 
bns dicta, et Volnpia a volnptate ; 



ACTUS V. SCENA VI. 



DAVU8. PAMPHILUS. OHARINUS. 

Da. Pamphilus abinam hic estt Pa. Dave. Da. Qois 
homo 'stl Pa. Ego 8mn. Da. O Pamphile. 

D A. Ubinam ttt kic PampkUnt ? Pa. Daoe, Da. QinsiMm kmmo ett^ qmi 
mtappeUai? Pa. £^aiicm. Da. O PampkUe! Pa. Neteit fnid waki om*- 



^^^■^^^^^^^ ^m 



1. 2 Haec Sccna in Mss. qnlbnsdam additnr toperiori: coi et l>aot nomen 
pr«fignnt. Editiones ▼etnstissimm separant, paucia eaeeptis. Variant Al- 
dtn«. PonqiAs/iu M^WMm lUc ett 1 Hmc circnmspectant loqvitnr Dn?ns : ncqa« 



ANDRIiE ACT. V. 8C. VI. 388 

Pa. Nescis quid mihi obtigerit. Da. Certe : sed, quid mihi 

obtigerit, scio. 
Pa. £t quidem ego. Da. More hominum evenit, ut, qnod 

sim nactus mali, 
Prius rescisceres tu, quam cgo illud, quod tibi evenit boni. 
Pa. Mea Glycerium suos parentes reperit. Da. O factum 

bene! Ch. Hem! 5 

Pa. Pater amicus summus nobis. Da. Quis ? Pa. Chre- 

mes. Da. Narras probe. 
Pa. Nec mora nlla 'st^ quin eam uxorem ducam. Ch. 

Num ille somniat 



derU. Da. Cerie: eed quid mUu meciderU aeh, Pa. £1 quidem ego. Dju Ui 
mecidere eeUt komvnteUf iia evemi nobie; Mivrhu eogneeeeree^ qmd wmH invetU, 
qnmm ege .aiMiir«n, qmid bem tUfi obtigii, Pa. Mem Glycertnm emee pmrenUe 
reperii, Da. O 9««» reeie eoniigii I Cb. Hem, Pmter ^ue emmmue mmieue 
moeier eei. Da. Qmu? Pa. Ckremee, Da. Bene narrme. Pa. Nec qmeqmam 
mm reiardai 91011 emm nxorem duemm. Cb. Num PmmpkUme eominimi fo, qnee 



^0^^^^^^ 



adeoopos, enm Oav. ita ordinarepersonai: Da. Pamphilue ubinmm? Pa. 
Hie eet, Dave. Da. Quie home 'tt 7 Quienam homo 'et O. et £M. West. Quie- 
nam komo eai, Antiqoi libri Qmm homo*etf ot ▼emoa expoiciL Fa, Etiam 
nostri omnef, Quie, Dno ez nostris Uhinameet : qoomm alter Pmmphile aine 
O : at codez Academicns, Ego enm PamphUue, I^ege et distingne : Pamphi' 
Ime nbinmmet 7 Pa. Hie eet, Dave, Da. Quie homott 7 Pa. Ego eum Pamphi" 
ine: Neeeie qnid nd obtigerit, Da. Certe. Ceterum illud, < Netcii qoid 
nii obtigerit/ sine interrogatione pronnntia. Beni, Dintinctio in vs. 1. Bent- 
leii et Oiiyeti non placet Perlet. qui pntat Ego eum PamphHue incommode 
dici. < Ego eum PmnphUue bene cod. Bent. Etiam Hel. : Ego eum PmmpkUue, 
Da. O Pan^hiU* Pa. Neecie^ ifc* Both. qui seqoitnr Bentleiom, excepto 
qnod interrogat post ' obtigerit' cum Br. Ceterum vemom 2. sicdat Bothioa: 
NeeeiMtiuidmLobtigerii7 Da. Certe aoa. Pa. iVoa? DA.&<,ftttdmi^iao: 
et notat : * Vulgo Certe, C Certe non : et sic quoqoe corrector in B- Altemm 
Non forte excidit.' QvtJo«am pro QKts Ooelf. 2. Hspc Scena, ait Perl. con- 
texta est in OM. cum priore, in OC. separata. — 3 Repone ui quod nmego n, 
m, Bent. Accedont Botb. Perl. Ego abesse a Onelf. 2. %, notat Peri.-~4 
Si legas Tu pr, reee, versns probe constat. Er. Qumm ego giiod tibi. 0. 1. •• 
post ego habent tttad. Fa. Nostri item omnes Ulud^ sed male. Porro pro 
quod iUn^ repone tUn quod. PaUtinns Fabricii non habettttad. Bent. cui ac- 
cedunt Both. Perl. — 5 Bem. et aliqoi alii libri noo habent interjectionem O, 
stcut hic ipse antiquissimns liber nec in Eunucho eam habet, nisi superaddi» 
tamyin eo versu, 'Quid ni habeam? factnm bene.' Fa, Omnes nostri prs« 
ter nnum a^oscunt O. Bent. Eam oniisit Z. — Pater eet Onelf. 2.-7 Mss. 
qnidam, 9WJ1 jamiisorcm: quam lect. probat O. F. Weei, Duo ex nostris 

NOT£ 

9 Sed^qmdmM ohagerW] Hoc Da- mall calerior ett, qnam boni : Id est, 
▼os dicit de Tincnlis ridicule. evenit, nt facUluB mala quam bona 

t More komiiiam eeenW] Quia fama nuitientor. 



990 P. TBRBNTII AFEI 

Ea, qu» ▼igilana voluitl Fa. Tam de paero> Dave? Da. 

Ab, deaioe. 
Solos eat, qaem diligaiit Di. Ch. Salvoa som, ai baDC Tera 

aant. 
Colloqoar. Pa. Qais bomo 'st ? O Cbarine, in tempore 

ipao mibi adyenia. 10 

Ch. Bene factam. Pa. Aadistin' ? Ch« Omnia. Age, me 

in tuis secandis respice. 
Tnas est nunc Cbremes: facCaram qa» voles, scio esse 

cminia. 



folgiimuespithitl VA.CHenmdtfMir^Dgm^uiMkAeif f>Ju Ak^dimai 
d€ UU TfUra purrere. lUe mhu eti e* emmiku jwmiy fira DH m deHeu» &«- 
beni, eHmekm germU. Ch. Si kme verm Mml, edmu mm. Ce mpelM e Pmef 
fkUum. Pa. Qnif kmm eei^^mifme mecedUt Omrimet eppmimme mUd flrfM- 
mie. Ch. Teemm beme meimm emegmmim. Fa. Ueml oMHittM? Ch. Omm 



mmiim. Agedmm^ im ime mreeperie eiueeeeibM» fee mi mm «0sm*. Ckremetem 
ieimm peeridee: eeie UimmfmeiMrmm eem emnumf qmm metm. Pa. Smptr imi mt- 



▼eterrimi, «rfn iffM. Rtctt. Bemi. QmimjmmVt. Lmd. Jm dant Both. PerL 
—8 Ah^ «A Br.— 9 M. et qoBdam edd. vetait», Soim» m. WetL Scripeimoi, 
diHgmmif ex antiqQit librit. Fm. Doo esnoitrit cttm vett. Edd. Stlet et, qnod 
et viro emdito jore pltcoit : non tamen ideo, qnim ett Pliorm. t. 6. 14. ' Nam 
tine controveriie eb Dit tolot diligerei Antipho :' ted qoie non tam infanti 
hoc convenit, qoem patri, coi omnia bona tam repentino contigerant. Hoc 
tamen ex Phormiooit loco tcire licet, dUiguMtf qnod ez notttit aliqnot ha- 
beot, non diHgant legendnm. Bemt. Ee dant Roth. Perl. Diiigmmi Br. Z. &I- 
vnt tiim ege Ooelf.9.— 10 Qoidam Mit. et edlti vetntttitimi, Adihm ei eeUe- 
qmmr. Bodl. Adibm: cQtloqamr. Wett, Omnet qnotqnot tontl.t. habent,* CAo- 
riiie. Fa. Velint, nolint Librarii, ejiciendiim ett e, nt in ▼enn teqoente n, 
Amdietif non Amdieiim. Lodit enim operam vir doctut. cnra ex eo, quod plo- 
rirai codicet babeant, iidt^o et coUtfMor. Qmi§ kmmmei 1 mavnlt ejid, Ei etUe- 
pmr: et in textom recipi, Adibe. Qmiekmmoetf m CAerme. Bent. AdibmH 



emUmmtm R. [et Br.] £M. O delent Both. PerL qni monet etie in Goelf.t. 
MUu omittit Br.~ll Hem mmdieim' ? Aliqoi libri, inter qnot Bem. non ha. 
bent Hem. Me im mcmmdie: Libri vetiitti. «e in lidt teamdtt. Donatnt, fni 
ttomdit rf6ii«: qnod tamen dicit ette ex iit, qo» abtolote dicnntnr; ex qoo 
appareteum legere, ia imieeeemmdie: nam, ti adderetnr re6nt, non etiet ab- 
tolntmn. Sane fertot hic ett oetonarint iambicot ; ti Tero legeretor, ea- 
ditHl etiet trocfaaicoi, otceteri: qood et placet. Fm. Plnret qnoqoe ez 
nottrit non habent Hem. Bent. Amdmii legnnt Both. Perl. O bmm Onelf. 
S. BimtfmHmm eei S. Uterqoe dat Hemu Em Br. et tfomdtf retet.— IS Sm 

NOTA 

9 Seime eeif ftitm dUigmmi Di] Hy- bnlator Antiqoitat, nt Herenlem Jo- 

perbole de magna altci^nt felicitate. vit filiomy JEnenm Veiwrlt, mnltet- 

Illottret qnotqne Heroat Beoram qaealiof* 
fiiiot, cognatot, et amicot foitte fa« 



ANDRl^ AGT. V. SC. VI* S91 

Pa. Memini : atque adeo loDgtim est nos illam expectajre, 

dnm exeat 
Sequere hac me intas ad Glycerium nunc. Tu, Dave, abi 

domum: 
Propere arcesse^ Idnc qui auferant eam. Quid stas ? quid 

cessas? Da. Eo. 15 

Ne expectetis, dum exeant hac : intus despondebitur ; 
Intus transigetur, si quid est^ quod restet. /2 Plaudite. 

CALLIOPIUS RBGBNSUI. 

«tm. Lomgwm «ero itmpm» ut no» expedtare, domec UU exeat dmno: tu eeqnere 
kee me iniue. Ckremee «tme eti m €Bdi(ma GlyeeriL TVi, Dare, abidomum» 
Festhuu Aecene friroef qui eam amfenmt ex tfomo, ii6t uuue eat^ etaduoe traue-' 
feraut, Quid $tae immoiueJ Quid iardae? Da. £o. Ne expeetetie^ SpeetU' 
teree, dum kue exeant in proeeenium Aetoree noeiri, luiue eponealiajlent. Intue 
de dote PkUumena, de Chnfeidie harediiQie^ deque eeteri» reoue eouveniei ei trane» 
fgetur. PUmdUe. 

CaBiefpiue reeeneui. 



^^>»^^^^^»>*>»» 



omittit Bolh.— 14 H«c Tarie legnDtnr. Ploriini libriy cuni scrlpti, tnra 
impreMl : Sequere hae me : intu» a^md Glycenum nunc eei. Alii, Sequere kae me 
inine, Apud Gltfcerium nunc eei. Potiorest lectio, quam exbibni : neqoe ea 
Mss. neqae probis edd. caret. fVeei. Iniue apud Glycerium nunc eei O. £M. /<f. 
n Add, Bem. ita babet : Sequere hac me intu» ad Glycerium nune, Donatus slc : 
Sequere me iniua apud Glycerium, Fa. Pro fiiMC, nostri omnes nunc eei^ qnod 
Tersns ipse postnlat ; nt et viditvirernditns. Beni» quilegit, seqnente Botliio, 
S, hae me : iniue ap, Glycerium nunc eti : et sic Br. nisi quoa in? ertit hac 
me, Antepooit Perl. Westerhovii distinctionem. Legere Onelf.2. apud Gl, 
monet Perl. — 15 Propere arceeee, Ita Mss. Lngdnnensirs omnes, et Bodl. 
Atqne ita ex vett. Coidd. legebant Onyetns, F. Fabricins, Lind. H^eei, Pro^ 
pera : aeceree» Meliores et plnres libri, Propere aeceree. Sine dnbio baec me- 
lior lectio. Beni, Propera^ arceeee Z. Abi doumm propere, Acceree Br, — 16 
Msa. qnidam exeai, Ita et nonnnllflB editornm ▼eternm : qnando Pampbilns 
solos intelligitur. Qnidam Hss. et £P. deepenaabiiur, West. Hice pro kue 
Boib. qni hoc minns bene essecenset. — 17 O Piaudite, Non nna emditornm 
bominnm de hac nota (n) est sententia. Petitns ez duplici 00, id est, d5xA«fi 
tnrba, caterva, qnod in Orsecis Comcediis fnerit appositnm, rh « natnm esse 
antnmat. Boeclemsy nti non negat, rh ' Plandite ' a toto histrionnm grege 
foisse acdamatum, ita contendit, antiqoitus non Q, qnod Fa. reperisse se in 
Codd. vetustissimis scribit, sed 6 scriptnni fnisse, qno Grex fuerit notatnt* 
Dacieria Q a Ltbrariis additum antnmat, nt esset signnm Finis, qnomodo cle- 

NOTJE 

16 Qms au/erani eam} Virgo, nnp- entibos feliciter cessisset. Qno re« 

toi data, antiqno ritn simnlabatnr ex spiclens Catnllns dicit: 'Qni rapit 

gremio matris, ant, si ea deesset, cz teneram ad Tirom Virginem ;' in 

proxima necessitndine mnliere rapi ; Epithalamio Manlii et Julie. 

inde ad virnra transferebatnr : qnod 17 Piaadi<«] ' Plandere' ?erbnm est 

ea rea Bomaio salsqoe Sabinas rapl- teztricnmi Or«cis ava6fp vt\ uporw: 



382 . P* TBRBNTII kFRl 

iDefitum rov "M^ fuerit prvmUinin initiis opernm. Qna de re cofwoleD^i 
Interpretes ad Apocalyps. i. 8. We$t. O. A PUmdUe. CMopim» recemtmi. 
EM. C PtamdUe, Cmtt.rec. ET. Vm» MUle et pkmdite. CmlLree. Id. in Add. 

Hic ante verbnm ' Plaudite/ in omnlboa vero aliis Fabniia anto ea TcrlM 
' Vos valete/ Bem. et omnes alii antiqni haiic notam habeot O : super qiio 
loco ita Engraphinn : Verba snnt recitatoris, qui, dom Pabolam terminaret, 
elevabat aulca scsrnae, et dicebat ad popnlum : ' Vosvalete et plandite.' Fa. 
Nota ilhi in Libris veteribns non est O sed w: de qua, prseter Enprapbii sen- 
tentiam, tres alias longa coramentatione prodncit vir doctns : qnamm tamen 
nntli assentitnr, nec snam addit. Nos novam, et ant veram ant certe vero 

Rroximam, tribus verbis afferemiia. Horat. A . P. 164. ' 8i fnntoris eges ao- 
ea manentii, et nsque Sessuri, donec cantor, Vos plandite, dicat.' Nota 
iUiid * Plaodite ' a Cantore dici solere. Alins est Aclor, alins Cantor. Ac- 
tores in bac Aodria Primamm et Secnndamm partinm Ambivins et Atilins 
crant. Tertiarnm partinm actor, utpole ignobilis, nnsqoam memoratnr. 
Cantor nutem Flaccns, Claudii filiut, qni tibiis paribns caoebat, dextris et 
sinistris. Ergo, cnm Actores omnes ex 8c»na exirent, Cantoris emt, depo- 
sitis ex ore tibiis, * Plaudite' insonare. Ut i^ itnr in veieribns librls persoms 
alis notaatur, pam. dav. chrsii. ; ita hie olim ea. pm Cantorescilicct : qn» 
DOta cum non intellecta esset, paulatim et compendii cansa in proximam ei 
formam« degeneravit. Bent, Sic Bont. perqnam probabiliter : qnare ascrip- 
simns person» noroen. Both. O in omnibus vett. codd. et R. babetor. In qui« 
bnsdam libb. CattiopmM. Lind. Post * Plandite ' in OM. seqnnntnr hsec : 
CmlL rec.feUeiter. Tum mlnuscnlis literis separatlm ab illis hoc modo: FimiU 
Fmlnda im tkemtro reeUaior Fabmlm miebat m p/ovdtle et tfmUU. Perl. Rettmt Br. a 

Br. m. sed mutatum in rettet. In Br. olim lectom esse videtnr receasinf. 
rans. O delent Bent. Perl. Dat m Br. Rtttmi babent Ooelf. 8. S. qnorom hic 
habet « vot vaUte et plamdiU. Calliopimt reeemtmi, Dat VmUte et ptamdUt Gnrlf. I . 
Ceternm de versibus, quoram hie meminit Do. audi Westerhoviom : ' Citat 
hos versns Ouyetus ez quibnsdam eaeroplaribus sibl visis. In Mss. decem, 
qnorom varias lectionesexhibeo,non reperinntnr, neqoe in qnoqnam Impres- 
toram codicum, qnibns quidem mihi uti contigit. Licet antem et Donati ct 
Eugraphii judicio spurii sint hi versus nnmero septemdecim, quia tamen jam 
tantas sunt antiquitaiis, Inbet eos ascribere, ut, quisqois tandem illornm aoc- 
tor sit, qoid de Charini nnptiis scripserity Lectori manifestum fiat. Ita igi- 
tnr eos exhibet Ouyetus : 

Pa. Te expeetmboM : ett de tma rr , ^pttd agare ego tecmmt vtiU, 

Dedi opcram, nt hm tttt obUtmM dicmt tmm gnatw mHtrw. 

Tibi mtt opimor reperitte dignmm tt miqme iUa virvm. 

Cha. Damet mk ptrH: de mteo aaiare ac mia mmMe tort totHtmr. 

Chil Non nama ittkme mtUd condiiio ett, ti oo/aissfm, PampUU. 

Cha. Ocodi, DaaCf perii, Cbr. Sed id fma mo brem wm voliit| tioqmar, 

Non idnrco, fiMNi mm ajhim MtM notim. Pa. Heaij taee, 

Cbr. Sed amieitianattra, ^ma ttt a pairibmt nottnt tradUa^ 

NOTJE 

cnm illm licium densius incnlcant, et dere est apnd Plantnm. Horat in 

cnm plansn coUidunt. Hoe verbum Arte : ' Donec cantor,' id est, actor, 

etiam in Tbeatram migravit postea : ' Vos plandite, dicat.' Caotor est 

eoqne peractis fabolls spectatores di- actor. Apoleios eleganter iii. Flo- 

mittebantur. * Valere ' enlm et. rid. * Rennntiavem Poetam diaiise 

* plandere ' jubebantnr ; qnss verba rebos huroanis, valem, et plandere ; 

vel a gregebistrionum,velabeaper- snis vero familiaribus, dolere, et 

Bona, qu» postreroa In Scenam intro- plangere.' 
dncebator, pronontiabaalnr : nt vi- 



A3IDKLS ACT. T. SC« Ti. 993 




C^|tmVwll ffjr mw INTf « 

, ite rM Ml, Cnii« OtMHm Hhi 

Veriw iatricala et absvrda, ae dieam bariMra, et qvibnt InttHiMMlU (£iil|^ 
opos sit coBjcctorc, qai Spbingi interpres luit. Cuin igitur niliiT nilnut qiivni 
TereatiuMai styln sapimnt, in iis rastitnendis et araacuUndls (Vuatra quia 
opcraa posacrit.'' Haic seatcntiB Westariiovii,' ait Ferl, * affo Item uoc^rfo, 
ac profccto bcido qaidera fecerit jsctnram, qul nolitia llloruni oirablt.* l^ro 
iftnuM in L U. Z. iialiet cariMtiaf . 



PINIS ANDRIJE. 



PUB. TERENTII 



EUNUCHUS. 

ACTA LUDIS ME0ALEN8IB. L. « POSTUMIO ALBINO L.* CORNELIO 
MERULA .£DILIB. CURUim £GER£> L.« ABfBIYIUS TURPIOS L. 
ATIUUS • PR£NESTINUS TIBIIS ' DUABUS DEXTRIS. ■ GRiECA 
MENANDRU. ACTA U.» MODOS FECIT' FLACCUS CLAUDI* M. 
VALERIO C. FANNIO COSS.^ 

1 iMeU. PMlMMM.^tttM LuU CwiulU Jtfmk Br.— 1 Ei L. PerU- 1 Ege- 
nmi id.— 4 L. omiuit Br.— 4 Tmfku J.^ Ei L. AHiiMB Perl. Uuku Atii^ 
Iwt Br. — 7 Hic Got* Bent. Botb. Perl. coHocant verba seqaentia ' Modot 
fecit Flaccns Cltadi.' At Br. lic coliocat et exliibet : GfW€m Memaniri. Aeim 
«fcmde. MMwfii FImcub Cbtdiiibm dmtbui dexiri», De hii [^ttreaiit sic 
Botat Brons : * Edit. pro bis tribos ▼oeabnlis habet Clmdi et iimii da. dexiriM 
ponlt poft PVtfaciHRas: at Beotleins, qoi dedit Prtraesftaof . ilfddos feai fW> 
em ClMdi iitii» dmebtu dexiri» magis cooseotit com Ms.' ' Modee feteU. Vett. 
fere omne s et R. MedeUteii* Postea, FUic, Clmdi H5tif, 4^. £t sane alieniore 
loco in volg. libb. posita videntor.' Ltad. — 8 Pro drafrtf Tolt Gov. dexirm H 
ftajfffo. — AeitL eeande eei, Grmcm eei Memmdru Tolt Gov. — 1 Nostra [sc 
re» Br.1 lectlo ModmlmeU est fere Teterom omniom, teste Liod. Bnmf. Af*- 
dmm iemi J. Inde «odokojl. Perl.— 9 CiemiiiJUkm Hcrl. qni monet in pleris- 
qoe Ubb. omitti jllMf.— S ilf. Fslerif. G. Mummiie. Fmm eemMMlikm» Br. 
Pro C. Fcmiio PerL notat in Pall. teste Par. esse Gaio Jtfamario. Gfto F«t- 
ftio esse in melioris notat exemplis, In qoibosdam tameo Msa. G. Mmmmi» 
Fmraio, tesUtnr Lind. Vnlt Gov. Ediim Af. Falrrio Mfstok, C. Fanaio Arv- 
beme Coff. Addit Bothios PrdiMm Ntfmil oolo Jlf. Roatatom: et ootat: 
* Titolo Tolgo bsBO absont. qom olim ibl lecta folMe testis cst Do. io Vita 
Nostri.' 

FABULiE INTERLOCUTORES. 

Phjbdria, adolescem, amatar Thaidis. A Graco, feulpi^, Ai- 

/ar». 
Parmbno, servus Phadria. UofiL r« hniry^ luym, manens et 

astans domino. 

Thais, meretrix. A taiiTo;, spectabilis, quasi speciosa. 

Gnatho, parasitus Thrasanis. A yfotos, maxilla, quod sii 

edax. 
Chjirba^ adolescens, amator Pamphila. A x^P^» gaudensm 




DOBUSy 

Samga, sems. jl 

SOPHKONA, 
LACHBSy 

tior,9orU 



etftioMt F. H. pcr 




a SULPICn APOLL1NARIS PERIOCHA* 

IN TERENTn EUNUCHUM. 

SoROEEM fidBO dictiUUin TYiaidis» 
Id iptam ignonDSy miles adyexit Thraso» 
Ipsique * donat. Erat hacc ci?is Attica* 
Eidem Eunacbiimy quem emerat, tradi jubet 
Thaidis' amator Pheedria, ao rus ipse abit| 
Thrasoni oratus biduum concederet 

Tkram wuUs mbdMxU mcmm Rkado AikmmM Pmnpkikmt miii mmmm ^mmim* 
iam mrorem Thndit, ^Mod iUe igimnbMi, tfjM^iif Tkmidi dmi9 M* KHil km4 
PampkiUcwitAtkemienmsJUia: eidm Pkmdria^ ^mIm flNMlffi Kmmhum n N 
emium mI irudai, Parmenani imperai, aique in tfiUam abiif eamrain» freeibne 
TkakHefniindmmdieteamUeepeiireim'. Ftaier Pkmdrim adelemtni Vhmrmit 

NOTA 

1 PmwJU] A wepOx^, compre. S UP^l ^^^ ^** ^^^* «^ ^'^' 

hendoy contineo, irtpiox^ comprehen- eli erai kme»^ 

•io OrBciB dicttnr, idem qaod Lstl- 1 [Tkaidit] AUui pro Tkaidit •«• 

nie 'argnmeDtnm ;' estqoe breflt blbet Botb.] 
totins alieiyas rei ezpliestio. 



396 PRiEFATIO IN SUNUCHUM. 

Ephebus frater Phfledris puellalam 

Cum deperiret, dono miisara Thaidi, 

Ornatu Eunuchi * induitur : suadet Parmeno : 

Introiit : ' vitiat virginem : sed Atticus 

Civis repertus frater ejus coUocat 

Vitiatam ephebo : Phsdriam exorat Thraso. 

€im Pgmpkilam per^e «maf «f dnmattm Tktddi m mSUie^ inppomiur jm Eumd», 
^aiffiM hibUu tMdMtmi «I «tfef Tkaidk Mddmeiiur, mmdenie Pwmeneme: fii ^nka 
Mtupret PamphiUm; putf eum reperieeei /rairem emm Ckremetem^ etvemAikeniem' 
•fM, agmiim ab ipee detmr uxer Chfrem^ m qme mUifeim Juerut ; Tkrem iaefetrei m 
Pheedrim, «1 eimt eeeH w mmere 



NOT£ 

4 Ormmtu EummdiS] Eonachns cas- prtTatnsy et hc^ cottnsy conjnoctio ; 

tratos dicitor ab eMiy qnod est cn- qnasi c^ Ax*^**? privntas, carens 

bile, et lx«y habeo, costodio ; qnod coojnnctlone foeminea. [fwiMdU er» 

id genns hominnm adhibebatnr se r- mmtum Both. dedit.] 

vandisregnro cnbilibns. Enstathins S [/alrotii] /afrotf Dclph. Imtrei- 

dedncit nomen istnd ab tlrisy id est, tit Both.] 



iELII DONATI, 

V. C. ORATORIS URBI8 ROM^, 

PILEFATIO IN EUNUCHUM TERENTII. 

Hjec mascultni generis nomine nuncupata Fabula est, EuirucHus: 
et est Palliata Menandri ▼etus : quam ille auctor de facto ado- 
lescentis, qui se pro Eunucho deduci ad meretricem passus est, 
nominavit. Itaque ex magna parte motoria est. Atque in hac 
Comoedia, qui personam Parroenonis actor sustinet, primas habet 
partes. Secundse sunt Cheereee. Tertiee ad Phasdriam spectant 
Hujus Prologus sane est concitatior. Nam et objicit crimina ad- 
▼ersantibus : et comminatur in posterum : et accusatorie narrat 
injuriam Terentio factam : et ad ultiroum tumultuose et cum magna 
invidia defendit Poetam. Hsc et wp6raatv, et hrlranr, et rara- 
oTpo^iiy ita cequales habet, ut nusquam dicas Iong;itudine operis Te- 
rentium delassatum dormitasse. Actus sane implicatiores suDt in 
eai et qui non facile a parum doctis distingui possint : ideo quia 



AROUMBNTA. 807 

tenendi spectatoris causa vult Poeta noster omnes quinque Actus 
Telut unum fieri, ne respiret quodammodo : atque, distincta ali- 
cubi continuatione succedentium rerum, ante auleea sublata fasti- 
diosus spectator exsurg^t. Acta plane est Ludis Megalensibus, 
L. Postumio» L. Cornelio .^ilibus Curulibus : etiam tunc perso- 
natis L. Numidio Postumio, L. Ambivio Turpione : item modu- 
lante Flacco Claudio tibiis dextra et sinistra ob jocularia, multa 
permixta gravrtate. Et acta est tanto successu ac plausu atque 
sttffiragio, ut rursus esset vendita, et ageretur iterum pro nova : 
proque ea pretium, quod nulli ante ipsam Fabulam contigit, octo 
millibus sestertium numerarent Poetse. Proverbia ' multa isspe 
pronuntiatay et cantica ssepe mutatis modis exhibita sunt. IT/io- 
rartKoy wpda^oy nusquam habet : sed suis tantum personis utitur. 
In hac Terentius delectat facetiis : prodest exemplis : et vitia ho- 
mioum paulo mordacius, quam in ceteris carpit* Exempla autem 
morum hic tria prsecipua proponuntur, urbani scilicet, parasiti, et* 
militaris. Hsec edita tertium est, et pronuntiatayTERENTii Euwv- 
CHus : quippe jam adulta conmiendatione Poetee, ac meritis in- 
genii notioribus populo. Facta autem ex duabus Orcecis una est 
Latina. Nam ex Euhvcho et Colacei Menandri Fabulis, hsec 
EuKVCHus Terentiana scripta est, non sine crimine, quod multa 
in hanc translata sint ex multis Poetis Latinis : quod totum, per 
Prologum purgat atque defendit. 

1 Legend. arbitror Dioerbia. Liod. 2 £l omittit Z. 



^LII DONATl AR6UMBNTUH IN KUNUCHUM. 

Rapta qaadam ez Attica virgo nobilis, atqae abdacta' eit Rhodom; ibi- 
qae matri Thaidia meretricit ab amico doao data est, et edacata Telat lo- 
ror, ana cam filia Thaide. Sed Tbai», rellcta matre, Rhodo cam amatore 
qaodaro Atbenas se contalU : ab eoque bsrei institata mortuo, raox a mi- 
lite Thrasone diligebatar nimis. Qui cam Athenis profectas matrem 
Thaidls mortaam Rbodi comperistet, et eam Tirginemy qnam dizimut, ab 
hmredibos mortasB animadvertiiiset Teaam esse proposltam; quamvis igna- 
nis rerom omniam, emit tamea, et dono amat» Thaidi Teait Athenas. 
Veram, postqaam adYeniens rifalem Phtedriam apad amicam reperit, 

1 AdJmttaWtU. 



AROUMENTA. 

qam per ^u alMMtiam tlbl meretrix coneilUnt { aAnMviryie oob uitt 
ilataniai pronisMiii TirfiiieBi, qnam Tliaia foras •mnlnn pepnliuet. liU 
igitnry etii amaret Plutdrieroy cnpiditate temen reeupennds firginis et 
citis Atticm, et qnnm a partnla nt tororem dilexerat, czclndlt Pbeedriaa. 
Hineille primo irasdtnr: postaccepta facti ntione, a Thnide lenitar: 
et ia bidni spatiam spoote coocedens militi, ms pro6ciscitnr : statlmqiie, 
M ab imsbIo mnBeribns snperaretar» Ettnachnm et pnellam ParmcooBl jo* 
bet abieoa ad Tbaidem dedncere, Vernm Cfaserea fnter Phsedrise taoc 
cpliebBS»tisa in tla Tirgine, ioflammatnr amora ejns ; atqne eo etasit ve- 
beBWBti ardore, nt pro Ennncho ipse dednceretnr ad Thaidem. Hac oe- 
easione titiata tiriro, et mox civis, et nobilis cognitay datnr nzor Ch«reB. 
Pbmdria lero et miles ritales, ambo eoBCordes per parasltBm ledditi, 
eoBUBBBi aaslea sine certamiae potiBBtnr. In primo actn Phsedria exclo- 
BB$ aTbaidOy el oecBm priaMH et mox enm ParmenoBe coBqneritnr forto* 
■aa saas : et ad postremnm conm accnsat Thaidem. Rnrsns permnlcetBr 
ab eadem, et tolnntate digredlens, rns sese concessnram in spatinm bidal 
Bsse pramiltit. Secnndns actns, profbctionem Pbsdrlss continet^ dele- 
gantis aervo dednrtionem Ennnchl et pnellm ad Tbaidem ; tnm parasitam 
loqBeBtemy per qnem tirgo a milite dono amicm missa est ; tnm Interven- 
tnm Chmrem amantls Tirginem, ejnsdemqne cnm Parmenone consillnm de 
eadem potienda per fallaciam : qnia pro Eunncfao ipse sopponitnr Tfaaidi. 
Tertins aetns cfaancterem exprimit militls et parasiti per ridicnlnm coUo- 
qnlnm : tnm InTitationem ad c«nam Hiaidis : tom oblationem Telnt Eo- 
Bnchi Chsrem et pnellm ez iEthiopia per Parmenonem factam : tnm Ter- 
ba Cfaremetis ad Tliaidem Tonientis, perdnctiqne ad iBiUtem c Antipboali 
CbsiresBqne colloqnium de Yitiata per dolnm ▼irgine. In qnarto actn So- 
rlas nnntiat jnrginm inter militem et Thaidem : tnm reditnm faabet ez-rilla 
PbmdriSy et qnenlam Pythiss de Yitiata virgine apnd Pluedriam : et enn- 
dem stnpontem qnod audiebat : errorem ebrii Chremetis : et verba petn- 
lantia Tbaidis advennm militem, et militis adversnm Thaldem : panta 
pnelia, ridicnleqne deposita. Qnintos actns hcccontinet : qneralam nai- 
dis de vitiata virgine, prlmo cnm Pythiai postea cnm ipso Cbseraa : tam 
Interventnm Chremetis atqoe nntricis : tum perturbationem Parmeoonis 
per dolnm Pythi» ; atqne ^os indicio per senem, qoi rara tnne advene- 
rat, confirmatas nuptlas : et ad nltimnm roditnm in gntiam militis cnm 
et Clnerea. 



BZP08ITI0 TITULI CUM ARGUMBNTO.' 

AcTA Indls Megalensibns. Ita est jnngendom. Acta est, racitata est Or»ca 
Pabala MoBandri de ennnefao, Locio, Postnmio, Albino, Cornelio, Me- 
rala •dilibBa cnrnllbns. Adiles cnrales, qui erant apnd Bomanosy mBgpi 

I Hae oatfaximoa ab Editioae BraBsiana, p. 15S. 



AR6UMBNTA. 909 

honorif mftgnvqiie dignitatit liabcba&tary offieiQm teillcet habentoi loper 
flHles corialet» Prserant eoim CQrle et ordini Mnatomm. Qnomm ad- 
ministratlonis tcmpore li qnid agelMtnr, non •oiam in Romano imperiOi 
▼eram etiam in Ortecia eomm nomine notabatur, sicot hic ostenditnr. 
Dnm enira agerentnr Indi apnd Megalem civitatem Orscise in honorem 
JoTis Olynpici, essentqne apud Romanos sediles cornles isti, recitata est 
Oraeca Fabnla Menandri apnd Megalem. Egere, id est, fecerant vel ad- 
ministraTerant hos lodos Megalenses in Orsecia, qnando ista Fabola Or»- 
ca Menandri de ennncho recitata estk Ambiflns Tnrpio Lncios. At« 
tilios. Prsenestinns Grspca Menandrl. Snpertns Jnngendnm est Is- 
tnd. Ormca Menandri: K ita est acta Orvca Menandri. Acta se- 
cnnda Ita est jnngendnm. Secnnda fabula ennnchi llla ridellcety quam 
^ * post Menandrnm Latino sermone composnit. Acta est i* e. recitata 
est Marco^ Valerio, Osio Fanoio consnllbns. Ipsam vcro Latiimm Fabn-' 
lam modnlaYit Flaccos clanditibiis dnabns dextris. Qnod Menander prl- 
mnm composnit Fabnlam Andriae Oneco sermone, deinde ▼ero >e* tatioo, 
jam dictnro est, et qood ejas recitator fnerit Calliopins. At vero modnla- 
tor ejns Comcedis foit Flaccns, optimns tibicen, nnde hic dicitnr hanc Fa- 
bolam modnlasse dnabns dextrls tibiis clandi. Ciandnm antem genns tibi- 
arnm est, inaeqnalibus fistnlis factum, nnde et claodom Tocatnr, eo qnod 
fistnlam babeat breviorem in modnm clandi. Deztr» antem tibim di- 
cnntur, quoniam ex deztro crare grais aliarnmqne avium meliores finnt. 
Marco. valerio. Oaio nnmmio.' fannio consulibns. Isti dno tnnc tem- 
poris consnlatnm gerebant Romse, qnando ^ FabnlsB recitata snnt et 
nota p. c^ Comoedia ista Eunncbns appellatur, eo qnod contineat in se 
Fabnlam ennuchi, unde et snb foeminino genere profertur, teste Donato,' 
qnoniam ad comoediam refertor. 
Argnmentum autem sequentis Fabnlse perbreTiter dicendum est, qnoniam 
satts in ipso conteztu ▼idebitnr. In bac Fabnla introdocit qnendam 
jnvenem, nomine Pliaedriam, filinm senls, qni vocabatnr Laches. Hic ergo 
Phaedria cum amaret qnandam meretricem pnlcherrimam, nomine Thai- 
dem, quae amabatur a qnodam milite, qni ▼ocabatnr Thraso, ipsa rogante 
emit ei eunuchum jam ▼etnlnm, nec non puellam Ethiopissam. Factnmqne 
est, nt eo Ipso die, qno haec mnnera misit Phaedria juvenis meretrici Thaidi 
per ser^nm sunm, nomine Parmenonem, mitteret ei et miles Thraso puel- 
lam satis pnlchram, qnae ▼ocabatur Pamphila, per qnendam parasitnm 
snnm, qui ▼ocabatnr Onato. Dnm ergo Onato parasitus poellam, qose a 
milite mittebatnr, dnceret Thaidi, ▼idit illam minor frater Phsdriae qui vo- 
cabatnr Cherea, dnm ageret es collatione prandium cnm aliis adolescenti- 
boa In proximo loco, cigns nomen eret Pireos, tantoqne amoris ardore Iq 

S Compendinm scribendi pro, Te- 6 Donatns enim, qnanqnam in Pro- 

rentios. Bnm», logo alt (▼. edit. Zenn. p. 267.) * hanc 

S Tollendum est signnm distincti- mascnlini generis nomine nuncnpa- 

onis post nomina, Mareo et Numnm, tam esse FabQlam,' tamen in fine di- 

pro qno scribendnm est Mummio, dt: ' Haec Ennnchus Terentiana 

Id. scripta est ;'quo respexit anctor nos- 

4 ExplicOy per compendinm. id, ter. /d. 



400 P. TBEBNTII APRI 

illMi pMltam •lartity vt ■tatim reltw|«eiM aociot inMqneretnr eem. Sed, 
enteqnam pert enittet ed domnm meretricii, qno docebatnr pnelie, ante 
introdoxit eam pamtitnt. Pcrreniettsqne ad jannam ipte adoleacent re- 
pertt ibi Parmenonem tenmm fratrlt tni PbnKlri», mittnm ad boe nt 
eunnf hnm et Ethiopittam Tbaidi traderet. Qnem dnm pcreontaretnr trit* 
tit : Qno, inqnit, abiit pnella» ait ei Parmcno : Tbaidi donatn ett. Tom 
romninni eootilio tractnntet illi dnO| Parmeno videUcet tcrmty et Chcrea 
frater domini toi, cznit te adoletcent Cberea veatibnt tnit, et indntnt eit 
vcitibnt ennnebi, qnoniam tnne tenqmrit ennnchl iiabitn etiam diaceme- 
btntnr, tioqne loco eonncbi cnm Ethiopitta Thaidi traditnt eit a terYO ob 
hoc videlicet, nt f olnptatom tnam ex pnella a Thratone mltta expleret. 
Qnod ita oontiglt. Nam tine mora Thait meretrix, tperant illnn cona- 
chnm eate dnnt ob cantat, Tidelicct propter Tettlmentnm, et qnim imber- 
bb epbebntqne erat, inter ccterat commcndavit ei ctiam Pampliilam,quani 
nmabat. Mot ett enim pneliamm cnram ennnchit comoiittere. Sed qnid 
actnm ett? Dnm igitnr Thait millte Thratone roganle nd domnm eios 
profccta ettet, adoleacent tolnt, qni pro ennncho tenebatnr, in cellnla cnm 
Pamphiia degcna optatnm explevit geniom. Qno peracto nt libnit, ttatim 
egrettnt eat, mmeant ad propria. Qood dnm agnitnm ettet pcr Phithiam 
ancillnlam, qnam mliqncmt Thait ad cnttodicndam dornnm, ille vetohi 
ennnchnt adhnc indntnt vettibnt adoleteentit In domom Pbsdrim domioi 
tnl comprehentnt ett. Statimqne flagellit afllictnt oonfettnt ett ordinem 
rei, qnod adhne latclmt Pbvdriam. At cetera, qnm Ipte eomicnt nrbtoii- 
tiBM dilatat, teqnentia perlegent animadvertere qnibit. 



PROLOGUS* 

Si qoisqaain est» qui placere se stadeat bonis 
Quam plnrimis, et miniroe multos laedere, 
In his Poeta hic nomen profitetur suum. 
Tum si quis est, qui dictum in se inclementius 
EjListimabit esse, sic existimet : 5 

Si uOm cff , €ui admodum eura rii, plerimue $€ gratuu eiM, m/fotfve pffemdere, 
kae infcr Poetm notter dai nemen euum: tem, «i qMMe^imm Mf, fui eteerbiuM aiiqwid 
tn u dtcfnm taipicelMr, eie eBrbAiretiWf «i tniii, kic rtepemeun eme m difeueiamem 



1 Bentleint, * niti,* inqnit, ' pro ehtdeai legerit tfndMnl, verba /n kie ioepta 
▼Identur.' Idem tettatiir le in qnatoor Pritciani exemplaribut eimdieaMi re- 
periite. Probat Rabnken. — S Hic al>eit Ou. 1. qnod tentcntic qniden 
cania facile feramnt, nt alibi in prologit, niii retpondere libi Tidentnr kie et 
U«. Both.^6 EaMiimei ette, ^e eaniftairl] Donatni Tidetnr legitte Exietimua, 
pro £jnfHawvtl.* ted non ttat ?ertai : liber ▼ero Bem. ct Eng. in bnnc mo- 



IN BUNUCHUM PK0L06US. 401 

Besponsum, non dictiiDi esse^ quia Icesit prior, 

Qai bene vertendo^ et eas describeDdo male, 

£x Grsecis bonis Latinas fecit non bonas. 

Idem Menandri Pbasma nunc nuper dedit. 

Atque in Thesauro scripsit, causam dicere 10 



TerewHi laetsnH, nou dieium in eoniumeHam Lavinn Iaee89enii$, qm pri&r male» 
dietit iUMm frevoeavH, qui hene veriendo falnUas, dum verba veHne reddit, et eoM- 
dem eeriiteudo maie, dum eenteniiam obecuriue exprimU, ex Grtecie bonie Latinae 
feeU non bonoM. Idem Laviniue Mentmdri comeediam Phaema, hoe eet, Speetrum 
nominaiamf recene admodum $pectandam edidit ; atque in Thesauro, atia Menandri 

dain habent : EaoMimavii eeee, mc exietimet : ita et •lii fere ooi. Ubb. srript. 
sed eo •mplins, post exietimet, in aliqnibas est jtnetunuU, in aliqnibns vero, 
eeiai, praeumai : [nt 6. Br. Gnclf. 2. 8. ET. £M. ani dno pr. codd. et £M. 
etiam Exietimavit, ET. Exietimai, Gifanins qnoque in Ind. Lncret. v. ' Fac,' 
defenditr^sctaf :] nt faclle appareat ea verba inculcata ex frlossemate ali- 
cujns interpretantis verbnm exietimet. Fa. Idem censent West. Pedet. 
Gnelf. 1. babet, Exietiemt hoe eeee, ne exieHmet, eeiat praeunut, ' Plnres ex 
nostris Exietimavit ; unus Exiftimabit, Sane sententia ipsa fntnrnm postn- 
lat : * Si quid in hoc prologo dictnros est inclementius.' Legendum tameq, 
Exietimarit e. eic e. 'Siqnts existimaverit/ nt ys. 1. 'Siquis studeat.' Dona- 
tns ad locnm : Exietimat pro ExietiaavU : CorrigCy Exielimarit pro exietima' 
verii,* Bent. Lectionem Bent. dant Both. Perl. — 6 Bodl. quaiie Ueeitmiue, 
Et rhpriue eat in Mss. plusc»li)i. In Lips. et aliis, [G. Br. Bent. codd. Gnelf. 
1. 8. com ET. et £M.] quale bU priue: barbare : quo magis mirnm, Erasmom 
hnic lectioni favere. Pborm. Proi. 14. ' Vetns si Poeta non lacessisset prior.' 
H^eet, Noatram lect. exhibent Bem. V. Eng. Bent. Perl. Both. Probat qno- 
qne Fa. Z.habetfnta ieeeH priue, — 7 Varii varte hnnc locnm tentamnt. Ouy. 
cam deploratnm videret, legere malnit : Qui nude veriendo, et eadem teribendo 
mmie, Vereor ne male. Milii oninino oihil mntandnm videtnr ; quaoqnam 
assentior Ooyeto et Bceclero, Terentinm non tribnisse malevolo Poetie lan- 
dero beoe verteodl. West, Legendnm monetFa. ex Bem. et eaedem ecribendo 
enede, £st et haec lectio in Vi. licet is pro ecribendo habeat conecribendo, 
Eng. F. H. Bent. Perl. Z. Bothins legit, et eadem ecribundo nmle, ex, Cnm 
pnepositiooe item fininnt Bent. Perl. Mnr. Alii incip. ead. seqnentem. — 8 
Sic Fa. sed Ex priori potins versni apponendum : ut inf. v. 2. 20. ' Qnin in- 
▼olem in CapUlnm.' Neqne enim cnm viro docto tam facile corripnerim syl- 
labamy cnni positioney tnm natnra longam. Bent, — Totns hic versus arena 
alne calce est : nec cnm prioribns nec cnm seqnentibns oohseret. Equidem 
in Dooato Ms. hoc iegi, qnod in editis non reperitnr : ' Item, id est simili- 
ter.' Unde sic legendnm consfat : Item ut M, P,n, n, d, Bent. NililU est 
hoc verbi nune nuper : per, in nuper, absorpsit seqnentem similero syllabam, 
fiM antem male geminatnm in nune degeneravit. JBoih, Legit igitnr idem : 
Item nt M, P, nuper perdidit, Alii pro PkaMma legnnt Pharma, al. fana, In 
Ms. Lips. snprascript. Fabuia, quam ego smpfi.— 10 Bodl. a Theeaurm, In 
aliis Theneaurot qnomodo Par. et alii edidernnt. Sed et Riv. ex Do. verbis 
coDJtcit, ita scripsMse Terentinm. Dno Leidd. et Ms. Lips. alter, a The- 
mmrie, alter, a TheeaMro legnnt. fVeet, O. R. ET. EM. Z. a Thetauro, Gnetf. 
l.aTheemtrie, Aiqne iHtheeaearoe'] Con.inathetaurit, EditZeun.a «Acsanro. 
Nostri codicis lectio est unice vera : nam ihetaurot est noraen Gnecum fabn- 
lae 9i9(ravpof Latinis literis espressum. Brune, Atque a thetauro^ Alias a ihe- 

Jklph, et Var, Oae. Terent, 2 C 



402 P. TERBNTII APRI 

PriaSy unde petitar» aaram qaare sif saam^ 

Quam ille qui petit, unde is sit thesaaras sibi ; 

Aat ande in patrium roonumentam pervenerit. 

Dehinc, ne frastretur ipse se, aut sic cogitet : 

Defunctas jam sumi nihil est quod dicat mihi. 15 

Is ne erret moneo, et desinat lacessere. 

Habeo alia multay quse nunc condonabitor ; 

QuaD proferentur post, si perget laedere 

Ita, ut facere instituit. Quam nunc acturi samas 

Menandri Eunucbam, postquam ^diles emerant, 20 

Perfecit^ sibi ut inspiciundi esset copia. 

fMUti inducit poBteiwrem, qui rd partee gutiinet, priu» etnuam diceidem^ quare 
Theeaurue auri inventue ad te ptrlineat^ quam pef tfor, qui aetor eti^ wtde M, i» 
obvenerit, aut unde tn pairit tepukrum recondituttit, DeindCf nefaUat teu, aut 
tie animc jnttet : Defunctut jam tum periculo et expert ommit reprehennonit : nikU 
ett, quod mihi otfjicere pottit Terentiut, Hunc Lactiiium, ne erret^ pramoneo^ et 
eettet me irritare. Pottum alia plura expottutare, qua in preetenti ei renutto ; 
quee pottea expromentuTy ti perget matedktit me ofendere, ita uijam tMvptf. /«, 
pottquam JEdilet emtrwtt Evmuchum eomadiam^ quam nune daiuri tumut t» IAm- 
Inun, conieeutut ett ut hanc tibi tpectandi potettat fterei, Vixpratenie Mogittra- 



.»^'^«»i»»i»<»^>»^«#^ 



taurit: puto fuiste scriptam, a thetaxro it. £r. — 12 Tres ex noBtri» tlie, nralti 
iiij, onas illum : sed illic adsciacamns ex tribus codd. Rivil, O. F. et lind. 
Bent, Bem. V. Br. Do. Perl. Z. ilte. Bothios lerit, Quam iilunc ...tibi aut^ 
et, < tiifc/ inquit, * vitiose : sequimar uiiam Bentleii cod. Jam tfmle similiter 
positam atque in antecodentc vs. Aui in extremis vss. passim invenitur, velnt 
Ad. Acf. I. Sc.l. vs. 13.* * Quam Ule supplendum facit; alioqnin tiitun dicen- 
dum erat. V. Giphao. in ind. Lucrctii v. * comparativus.' ' R. D. Quam iUie} 
JUic pro tiif, ut alias ssepe : icRdtf eisri, alias it tii. Er. — 18 M. perveniL — 14 
Alii, frudetur. Riirsus alii, fraudetur : qnomodo et est in Lips. altero, in al- 
tero, defraudei. R. fruttrei, io aliis fraudei. GM. Br. otii st cogitei. — 16 R. et 
nous Leidd. eettei. Br. J. detinei, — 17 Variant libri. J. C. Scaliger «radoM- 
ftHfiinr malebat, [ita quoque G. Br. £T. £M. et Donati ▼etustissima Do- 
Boisiana,] ut sit Senariiis claodicans. Atqne ita est in tribns Leidd. Lips. 
duobus, Bodl. omnlbos codd. BobcI. Pall. qnatuor et G. ¥. In editis 
ita exliibeiit £V. l. Junt. allaeque veteres. Olar. coii4loiia6ijRtu praefere- 
bat. Riv. con«foao6tlttr tuptnr, etiam Donati anctoritate. fVeti. £gregie, 
inquit Bentleius, CCC. nunc qua condonabiiur : ita qnoque habet ed. 
Both. — 10 Vulg. mcn« quam. Do. acinrt stntiis. — ^22 Recte tres, inquit Bent. 

NOTiE 

11 Priutf unde petitur, aurum'] Is quod est contra consaetudinem jadi- 

nnde petitur, id est, posaessor, a quo ciorum. 

possessio rei petitur, qui rei partes 17 Quee nune condonabitur'] Veteres 

sufttinet, ^itt eti defendeur, Petitor 'condono'jiingebant accuaativo: sic 

▼ero est actor, d^nMtncyeiir. Terentius in Phormione Terentins : ' Argcn- 

argoit Lavininm induxiKse possesso* tum, quod habes, condonamns te/ 

rem prius agentem, quam petitorem, pro, tibi. 



IN EUNUOHUM PROLOGUS. 403 

Ma^stratDS cnm ibi adesset, occepta 'st agi. 

Exclamat, Furem, non Poetami fabulam 

Dedisse, et nihil dedisse verborum tamen : 

Colacem esse Naevi et Plauti, veterem fabulam : 25 

Parasiti personam inde ablatam et militis. 

Si id est peccatum, peccatum imprudentia 'st 

Poetae : non qui furtum facere studuerit. 

Id ita esse, vos jam judicare poteritis. 

Colax Menandri est : in ea est parasitus Colax, 80 

£t Miles gloriosns : eas se non negat 

Personas transtulisse in Eunuchum suam 

Ex Graeca : sed eas fabulas factas prius 

Latinas, scisse sese^ id vero pernegat. 

iu, ugi «ffpta etif cmn t9cifertdur^fwrem eMf , »011 poiitkm qui kane eometdiam dedit^ 
nec eum dedme dicendum eMe^ cum ne verbum quidem appomurU de suo, Hanc 
eaae Comadiam Coiacem diciam, id eei^ AaBeniaiorem,jam olim a Namo ei Plauio 
ediiam, Peroonam ParaeUi ex ea furio aUaiam ei MiUiia nae a Terentio. Si 
id fecioBe peccatnm ed, impruden» ei inaeiue Ule peccavii: nec enim uUumfurium 
mediiaiu» eai. Jd verum eaae^ vew, apeciatorea^ arbiirari modo poieriiia, Colax 
eomcBdia a Menandro faeta eai ; in ea Paraaiiua Colax induciiur^ ei MUea gUniO' 
aua. Eaa peraonaa faieiur quidem ae iranapoauiaae in Eunuckumf Comlaediam 
ly ex Graca ; aed priua inierpreiaiione Nmi aui PkuUi LaHne veraaa eeae, id 



ex nostrit antiqtiiaaimi adeaaeni: ita qnoqne ed. Perl. Legendom potios 
adeaaent censent R. D. Post ys. 20. in Both. seqaitur iite, cajas ioitiuni 
PerfecUf qoem deinde excipiunt verba, Magiairaiua, cum ibi adeaaei, — 2S In 
Mfl. Lips. altero, furem eaae, — 24 NikU post tamen Gaelf. 3. AJii legunt nU, 
— ^25 Cod. bonot CCC. Navi Plauii, sine conjunctione el. Fallor, an sic 
dedit Terentios : Colacem eaae nempe, Plautlt v, f, Bent. iVempe Bent. omiss. 
JVtfvC ei, Nam Ntevii putat nullibi Colacem memorari. At vero a Nonio et 
Prisciano ' Colav Novii ' roemorari, qnod NovH pro NavU cormptum facile 
jrates* Perl, Both. Navi aui P, Br. NevU, — ^27 Br. imprudeniUB eai, male, 
jndice Perl. — 28 Antiqnissimi libb. quo habenti non 9111'.* quo autem pro quod 
cxponendnm. Fa, Unos etiam Beot. vetustiss. £dd. Perl. Both. Z. quo, Ui 
pro 9110 Gnelf. 8. — 80 Pro Colax utroque in loco reponeodum censet Botb. 
Carax, — 31 Legendom monet Bent. probante Perl. eaa ae hic n, n, idem quoque 
Both. Ei eoM Goelf. 2.^34 Hsec lectio placet mihi propter versum : qnam- 
vis omnes libb. scripti non habeant ni«i unnm ae: et in Bem. nbi geminatnm 
erat, posterios sit deletum. Fa, Male factum, quod ex Bem. deleyerunt 
ae. Fallitnr enim vir doctus, cum versum stare posse opinetnr untco ae, 
Ooines Faemi praeter Bem. et nostri nniversi ibi aeae habent. Beni, Br, G. 

NOTiE 

84 Id vero pemegai'] Non negat Te- sed accepisse ex Naevio et Planto 
reotlos ez Colace Menandri se per- pernegat. 
aoiiam MUitis et Parasiti transtoiissei 



404 P. TBRBNTIl APRI IN EUNUCHirM PROLOGU8. 

Qaod si personis iisdem ati aliis non lioet, 35 

Qui magis licet, correntes Servos scribere, 

Bonas Matronas facere^ Meretrioes malas^ 

Parasitum edacem, Gloriosum Militem, 

Puerum supponi, ftilli per Servum Senera, 

Amare, odisse, suspioari ? denique 40 

Nullum est jam dictum, qnod non dictnm sit prins. 

Quare asquum est vos cognoscere, atque ignoscere, 

Quae veteres factitarunt, si faciunt novi. 

Date operam, et cum silentio aniffiadvortite, 

Ut pemoscatis, quid sibi Eunuchus velit. 45 

vero $e igiwraoitH periendU. Qmtd »i fenemie jwfm, ifmbm weierts GMnd tm 
mmtf novU Poeii» nlt non itcW, eur wugia lieet feetinante» eervo» /aceref bomu im- 
ire»-famHia» in acenan^ prodmcere; mereirice» maia», panuUmm ooracMi, gioriotum 
fm/iteM, partmn faiman onppom^ dMU per »ervmm mnmi daminmn^ ammre»^ Wm, 
an»pieume»? Pottremo nHul diei nnnc a no&i» poieet^ «fnod mon ab ama ante nm 
dicinmfuerit* Q namo brem aqn m m «•! «e«, 8peeiaiormy oognoaeere fm mnimm lioed 
Poeii» m imiiamdo oiU ^nmerOf aiqne ignoocerey »i ncm ab anltfm, ^mm «tftt com' 
meninntf qmando^ tnntncntnr : enm aniiqm» idom erebro faeero licmerit, Km, 
AcioreOf atienti epectede, et cnm »Heniio adverfite, nl eciati» fiio re» cowtmuat «I- 
qne expiimat Enrnnckm» Comadia, 



et EM. habent ae. — 35 Q. », p, Htdem vti aUi» «. /.] In Bena. est, tudem 
nti fi. L quarum lectioDnm utra nielior sit, statuere neftcio : interim ▼olgi- 
tam teneDinns. Fa. Atqni facile erat, utra meUer esset, •tatnere. Reele 
alii», quia multi tnm nna florebant poetae : non Mc, qnasi hic «olas umi 
scriberet. Beni» Lips. et Br. kicdem, — 96 Alii dieemrenie», Fa. ex Bem. toe- 
tur cnrrentem seroicm, qnod probant Gny. Both. Vulgarem lect. defendit Beot. 
— 86 Hic va. abest Botb.— 41 Qninqne ex nostris, yioh »it didnm, Credo 
Poetam sic dedisse, N. ed Jam dietum, dicinm qnod non »it prm», Bent. — 4A 
J. no» pro OM. — 44 Ab antiquis libb. ab«st copnla ei ; sed hoc ampUus Bem. 
et Bas. habent, animnm aiiendite : eandem lect. continet et Donatna, Ucet 
aliqua ex parte cormptus : ita enim dtcit : ' fiw dicinuis «ttmdile, quod Ve- 
teres plene axiifuidrertt/e:' nbi pro annRtMfccrfile legeodDm oiMnim offaitciite: 
lectionem vero Donati, qn» impressa est, in nnllo 1. s. ejns ioveni : oat antem 
locntio Terentiana, nt in Phorm. * Nnnc qnid f elim anMHim attendite/ Fk. 
Tres ettam Bent. et Both. Perl. antmiim atiendiie. Pall. mitmoiloertt<e. « D»> 
natns,' inqnit Zeun. * apud Terentinm legit band dobie ammum mlwwtilc/ 

NOTiE 

85 QMod «i pfnonis] Defendit ar- qoibna iUis NaBvio el Plmito, oti pex« 
gnmento a pari, Ucere sibi iisdem, sonis. 



V. TBRENTII AVRI BUNUCHI ACT. I. SC. I. 405 

ACTUS I. SCENA I. 

PHifiDRIA. PARMENO. 

Ph. Quid igitnr faciam? non eam? ne nunc quidem, 

Cum arcessor ultro ? an potius ita me comparem^ 

Non perpeti meretricum contumelias ? 

Exclusit : reyocat : redeam ? non, si me obsecret. 

Pa. Si quidem hercle possis, nihil prius^ nequc fortins : 5 

Verum si incipies^ neque pertendes naviter ; 

Atque ubi pati non poteris, cum nemo expetet^ 

Infecta pace, ultro ad eam venies^ indicans 

Te amare, et ferre non posse ; actum est ! ilicet ! 

Peristi ! eludet^ ubi te victum senserit. 10 

Proin tu, dum est tempus^ etiam atque etiam cogita. 



Ph. Qnid igiimr Mgaml egom iliam nam adtam? ae m ftndm mmc^ cum ipm 
Tkm Bpcmte me teeet ? m potius Ua me parem, td perpetuo nonferam meretrieum 
«Vsrjof? EjBptdit /or&8, rwreu» aeeereit : reveriame ad iUmm? Non^ ei per eaerm 
«MiMa me oldeetetmr, Pa. Per Hereulem, ti quidem valeae idfaeere, niAai iMii«Vy 
me^prmeiamtiue: verum «i, «M imceperiey nom pereeverahie /ortUer, ai^^ «M 
•Mplfiif vtm amorieferre mom peiuerief ft ad TAotdm, minhme te deeideramiem, m» 
reeomeHiaia paee^ voiene redUrie, oetemdeme te eju» uneore ardere, meque effectui poeee 
reeieiere; deeperata ree eet, etatim perditue erie: Ula ludiMote AoKfMl, uki te 
do mii m m a ee coptoverii. ItaquCf dum per tempue Ueet^ eum memdmm quiequam 



^«^»*>*»»»»^»^o ^ ** 



1 N«m eamT] Ita distinxiy secotnfr Mictoritateiii Val. Probi, veteris Terentii 
interpretis, qnem latidat Do. Sed et ita edidit Aldas, Fabrini, Dac. alii. 
Pro vnlKata taraen distinctione iacere videtur locnn And. i. 2. SO. Weet, It« 
qnoqne Botli. Perl. Br. et Bent. vnlgareni lect. babent, »«1 eam, me nimc— 
S In J. Cum omittitnr. Br. accereor, — 5 SecuiMliira Doaatnm Pbfedria 
kvc aecnm loqaitnr. Hine Fa. indnctns este videtur, nt, contra omnes, 
qnos viderira eedd. Pbapdriae tribneret omnia nsqne ad vs. 12. Male. £t* 
rnim ab koe vt. 6. ntqne ad 26. este perpetnam ParmeDonit contnlentia 
ontionem recte olim vidit Mnr. Bent, Both. nii fortiuc-^e O. F. et Lind. 
ex Clmritio landant, neqme pol tendee naviter, Prsstat antem viilgatnm. Sic 
Heaot ▼. 6. 9. In Lips. et aliis est, perficiee. West. Perfieiee naviier] Per^ 
iende» navUer, videtnr antiqnias : qnod iu B<^m. et nonnnlHs aliis antiqiiit 
Rbb. est. Fa. Nostri qnidem petfieiee: sed Cbarisins p. 185. et Servtns ad 
S.n, I. 41. pertemdee, Bent. Alias pertemdae Er.—T Ony. prster geniom Te- 
rentianl termonis, nmi it€no espetety h. e. cnm res non expetet. Weei,^% 
Br. Eam te amuere. 6. et Onelf. 2. actum Uieo ft(.— 10 GM. ehtdH te.-^ll 
Snnt libb. atnne ia iit Lipt. et Br. codd. nbt bic vt. tribnitnr Phsdris : ita 
qooqae Z. habet. Bent. Perl. et Botb. leguiit et dittingnont : Protn te, dum 

NOTiE 

1 Qicid igiiwr] Hoc * igitnr ' tigoi- iste coUocntnm, prinsqaam 10 sce* 
ficaty PbKdriuB mnlta com tervo fu» nam prodiret. 



406 P. TBRBNTII APRt 

Here : quac res iD'se neqne consiliumy neque modam 

Habet ullum, eam consilio regere non potes. 

In amore haec omnia insunt yitia : injuri», 

Suspiciones, inimicitice, inducias, 15 

Bellum^ pax rursum. Incerta haec si tu postules 

Ratione certa facere, nihilo plus agas, 

Quam si des operam, ut cum ratione insania». 

£t quod nunc tute tecum iratus cogitas^ 

Egone illam ? quse illum ? quse me ? qua; non ? sine modo, 30 

Mori me malim : sentiet qui yir siem. 

Haec verba, una mehercle falsa lacrymula, 

Quam oculos terendo misere^ vix vi expresserit, 

Restinguet : et te ultro accusabis : et dabis ei 

Ultro supplicium. Ph. O indignum facinus ! nunc ego et 25 

tnMpi, diligemter cwmiira ifuid faeert debeom, Domtiie, rem^ ftue camsiik H 
moderaiimu earet omm, eam frwdeatia gabernart wavalee, Amar keee awima w 
M kabti maia : camtumeliaM^ zeMyfNOM, dietentione»^ paeem ad temputf bellam, 
pati Mum pacem iterum ; Iuk cum tiut iattttbitia, ti vtHt ratioae ttaMia rtddere^ 
mHaU phu projlciat pum ti detidertty ut qait cam ralioae iiiMiiial. Qam aaUm 
waac tra coauaotvt auiato agitat: Egeae Uiam Tkaidem adeaoij qaet iUam Tkrar 
aoaem miAt pr^tuUt 7 ^um mt tpreait ? quet a^ keri ne/m admitii 1 poHut mortem 
prmoptaverim : tiat «otfo, ate virum /ortem experietur, Per Hereulem kcec per 
iiram prtlaia verba, una faliace lacrtfmula, giMm, leviter oeulot /riooado, rix ci 
extraxeritf deUbit ; et te ipu tponie tua culpa ream arguet apud Utamy et paaien- 
dumprmbebit. Ph. O crudele faetum / Nume ego et iUam deterrintam etae^ et au 



^^^■^^^^^»^»^^^ 



ett temputy etiam atque etiam hoc eogiia, Here, — 13 Lege, eam rem. Vetnste. 
Hoc pacto ex iaxo deosior 6t vs. et solidior. Beiil. In cod. B, inter lineas 
rem, iit omissiim, manns serior ascriptit; sed nihil eqnidem mato, nec vs. 
desidero solidiorem. Botk, Rem bvbet GM. in textn. Ex versn boc et priori 
Fa. fecit unnm. PerL — S2 £t versiii et sententite gratificaberis, si sic repo- 
nas : H^c rerba ea una m,f, lacrimula. Bent. Vulg. mekercle, Invitis vett. edd. 
Donato, metro deniqne : nani una obsrnrari in thesi (legttnr antem vulg. uma 
meherclt falta), roinime ferendnm. Boik. qui igitor legit : Heec verhoj meker^ 
cuUf umafalsa l, Al. script. lacrwmula. -23 M. o. tergendo mdtere. Tr. cam £V. 
1. et paucis aliis, mtMra habent : qiiomodo et Donatiis videtnr legisse ; qnod 
conficias ex ejiis verbis : ' non, iiitro flens, sed, ock^os (erfndo :* ubi msjor 
•mphasis et aS^ts fuerat, si dixisset, mitere terendo, West. Lege mtsera, 
Bon mitere, Qni hoc non probet, parum in Tcrentio profecit. Qnaravis Ser- 
vins ad JEn. ii. 196. mitere; et Charis. p. 184. misfr« hic exponat, male. 
Bent, Both. misera vix ex. Mitera qnoqne probat Riibnken. — 24 Mallent Fa. 
G. F. Mnr. et Guy. accutabit. Ataue ita est in duobns Leidd. et lipsianis, 6. 
[Bem. Br. Botb. Z.] et £M. Sed et ita in nno cod. exarato legebat B<ecl. 
Minns tamen accnrate, opinor. Wett. Aecatabit nostri omnes. Ceternro tn 
sic verba dispone : Accutalfit^ et dabit Ultro ei t, Bent. < Sic,' inqnit Perl. 
' Er. Mur. West. ob strnct. et sens. verbornm, commode. Al. aceutabit,* — ^85 
T^ et in om. edd. ap. nos pneterqiiun Both. vs. scq. Ineiplt«~a5 Both. Ufamc 



BUKUCHI ACT. I. SC. II. 407 

IUam scelestam esse, et me misenim^ sentio : 

Et tasdet: et amore ardeo: et pmdens^ sciens^ 

Vivns, vidensque pereo : nec qaid agam, scio. 

Pa. Qaid agas ? nisi ut te redimas captum quam queas 

Minimo : si nequeas paululo, at quanti queas : 30 

£t ne te afflictes. Ph. Itane suades ? Pa. Si sapis : 

Neque, praeterquam quas ipse amor molestias 

Habet^ addas : et illas^ quas habet^ recte feras. 

Sed ecca ipsa egreditur, nostri fundi calamitais. 

Nam^ quod nos capere oportet, baec intercipit. 85 

infeUcem mdeo^ et tadio fjun afficioTj et amore fiogro^ et inteUigen»^ »entien»f »pi* 
rnu, inspieienmfue in exitium ruo ; nee, quid agamj teio, Pa. Quid fmeiae, 
md ni te enptiman liberes ftretio quam vilieiimo potsie? H neqmeas pnrto, nt 
guanii pouie, neque te agrHudinibua animi conwmaM, Ph. Itane tuaiee ? Pa. 
Si mente tann» m, neque prater ea» »olieitudine», qua amorem »olent »eqmj atia» 
Aiff atl^ungaa ; atque ea», qua» pr^ebet, ttquo animo »u»tinea», Sed ecee ex eedibu» 
yrodil agri nootri calamUoea tempeeta»; nani, quod no» eoUigere oportet, iUa toium 
attferi ei eapii. 






aee. — tO J. Ntmto.— 83 O. £T. et EM. preeter qua».-^Z% In Both. rb ei deest — 
S4 8ed ipea egreditur] Nnllum lib. ▼idi io qno non ita legatnr, Seteeca tpta e. 
rmtio camiinit constat, si ex Set, elidas t. Fa. Eadem chorda semper obemt : 
noli i elidere, sed eccorripere. fieRi. — 86 In Lips. est, Jam quod no». 

NOM 

84 No»tri fundi ealamiia»'] * Cala- 85 Namj quod HM eapere oportet] Id 

mitas ' ett grando et tempestas, qnae est: Tbais, nostra pemicies, qu» 

calamoa segetnm prosternit et con* Phsdriam, hemm meuro, somtibos 

terit : nnde Cicero Verrem ▼ocat * ca- absomit, capitqne omnia qusB alio- 

lamitosam tempestatem.' qnin ab illo in nos conferrentnr. 



ACTUS I. SCENA IT. 



THAIS. PHiEDRlA. PARMENO. 

Th. Misrram me ! vereor ne illud gravius Phaedria 
Tnlerit, neve aliorsum, atque ego feci, acceperit, 
Qnod heri intromissus non est. Ph. Totus, Parmeno, 

Tb. Heu me infelicem ! dubiio ne iUud moleeiiM» quam debeai Phadria tulerU^ 
neve in aRam partem, atque ego feci, aeciperet, quod hettema die in ade» mea» 
admieau» nan eaf. Ph. Totum eorpu», ParmenOf mUd tremare eencuHturf horret' 



406 P. TBRBNTII AFftl 

Tremo^ horreoqne, postqQain aspexi kaoc. Pa« Beno ani- 

mo es: 
Accede ad ignem hanc, jam calesces plvm saitis. 5 

Th. Qais hic loqnitUT ? ehem, tan' hic eras^ mi Phaodria 1 
Qoid hic stabas ? car non recta introibas ? Pa. Ceteram 
De exclasione verbum nallam. Th. Qaid taces? 
Ph. Sane, qaia vero hse mihi patent semper fores : 
Aut quia sum apud te primus. Th« Missa istmc fiiice. 10 
Ph. Qaid raissa? o Thais, Thais^ ntinam esset mihi 
Pars asqua amoris tecum; ac pariter fieret, 
Ut aut hoc tibi doleret itidem, ut mihi dolet^ 
Aut ego istuc abs te factum nihili penderem. 
Th. Nc cnicia te, obsecro, animc mi^ mi Phaedria. 15 
Non pol, quo quenquam plus amem, aut plus diligamy 
Eo feci : sed ita erat res : faciundum fuit. 
Pa. Credo^ ut fit, misera prae amore exclusti hune foratf. 

9iM/r%«rf , M kmn tMert emfu Pa. Fwi tiUof^rHfui n» mttm»,mepertmfbma : 
ai kttrreM/rig^et meeede ad kme ignem (iitwirHiii Tkmdem) : Jmm etde^ ph mq mam 
aatieeU, Th. Quiekie loqmUur? kem, iwne erm^ mi Pkmdrittl qmid kie etem 
manebae? eetr aon reetadamMm iagreSkharie? Va» De ceiere^ ^uad t xtimt ri i 
adibut Pkadriamf introdueto milite, ne unum quidem verbum protutii. Th. Quid 
tacea^ Pkadria? Fh. Qua»i vero km mtM aemper aperta eini fore$f ant quia ex 
tui» amaioribua tibi aim praeipuMa gratia, Tu. Omatte kmc odioaa verba* Ph. 
Omittam? O 7%au, Thaitf vtiiiaiii iniiiiio amore mihi reaponderea,Jieretqneut 
v^ufia, quam miki feciati, memoria te etque ae me cruciaret^ aut mkiU eam aati' 
mmrem, TH . Ne te dohra t0ligaa^ obaecro, mi animnle, mt Pkmdria ; mm, per 
Pottucem, nen id prepiereafeciy quod aUum uUum mt^ori emare, quetm ie e om phe 
tar, aui earierem kabeam, udineo etatu ret erai, ut ita faeere me operiuerO, Pa* 
iSime verOf ut fieri aolet, propter amorem^ quo iltum proaequitwr^ eidem oeehLait 



^^«s»^»»»»'»'^^^^^ 



4 M. eato pro ea, 8ed et ita PaU. tres. Weat,^ J. oUofntliir. Vulg. 
<iiii' eraa kie. — 7 Lips. recta intrabaa, Otielf. 1. iniroib, ma. — 18 Aui pro ac 
Quelf. i. Ac pariter Jieret, «<] In lib. Ben. particnla «t ButMeqnenti ▼ersiii 
adjangitor : ita * fieret ' priiiiam prodncit. Fa» — IS Both. Jieret, Aui tibi h, — 
14 Cod. Academicasy vUi penderem, — 15 Lipi. alter et O. cruciare. Anima mi 
Pkmdria} Sic Fa. [O. fir. £T. £M. Z.] errato opinor Typographi. Recte 
alii, oiitMf mi, nU Pkmdria, Bent. Both. legit : iVe crucia mjmiaii te, obeeera, 
mt Pketdria I et notat, ' Ne crucki fe, otmeeroy anime mt, Ptuedria, veraa 
hiante. Bent. otttme mt, mt Pktedria, uatto^^nnn, Corruptnm censeo ▼erbam 
oiitfltc;, a qno prope «bast, qaod reposni, mmium, Cf. Heant. 180.' — 18 Bodl. 
exelHdti; patet vero Donatam vei excliistt legisse, quod tnetnr Fa. veicaocte* 
stslt. Pr. llb. XiV. et Lips. excla^i. West. Verba Faerni hsBC snnt : ' £r- 
efaistl humc /oros] Ita nt sopra habent omnes antiqui libb. at omnes receates 
et i>o. ac Pr. cxdiisisit: ego extiaeii legendnm arbitror, ordine taoCiim dna- 
ruro litt^rarum ex antiqoa lect. iromutato : ita conveniet cnm verbls Donati 
dicentisi * Parmenoaem boc intiiUsse «opji v^SsffW, intfieDdo puellam, et 



fiUHUCHl AOT. I. sc. u. 400 

Th. Siccine ais, Pannenot age ! sed hac qaa gratia 

Te arcessijossi, aosculta. Ph. Fiat. Th. Dic milii 20 

Hoc primum, potin' est hic tacere ? Pa. Egone ? optnme. 

Verum beus tu, hac lege tibi meam astringo fidem : 

Quae vera andiyiy taceo, et contiaeo optame ; 

Sin falsum, aut vanum, aut fictam est, continuo palam est. 

Plenus rimamm som, hac atqae iUac perfluo. 35 

Proin tu, taceri si tis, vera dicito. 

Th. Samia mihi mater fuit : ea habitabat Rhodi. 

Pa. Potest taceri hoc. Th« Ibi tam matri parvolam 

PaeUam dono qaidam mercator dedit. 



fwrea. Th. ^teme Uqmeri»^ P0nmm$ 7 ptrgg «odo. Sed Im, mi Pkairi^ qmm 
o6 rem te hmc aeeiri mandatif aitenie otidi. Ph. SieJUtt Th. Die mtAi, PoT' 
wuno ieie peieetue taeere? Pa. Egemel OpOme poeaum; verum, hene tu, kae 
eoadiiieme JUem tibi do ; qam aaditij «t vcra wiit, ea reete eileo etfideUter eervo : 
ein/dta^ aai tana^ ani fteta euni, eo^feeiim ommbuM ea manifeeiafaeio: pertueno 
ei ruMMJ Mm, commieea miki unJUqae iranemitto et effundo: UaqMe tUcUo vera^ 
eieame taeere eoiet. Th. Maler mihi e Samo inakla fuit ; ea Hkodi manebai, 
Pa« Hoe verum eeee puto, peregrinam fuiete ei mairem : taeebitur. Th. Ibi tum 
mairi quidam mercator pudlam panmlam danavitj ex AtOea inde uaqae ahrepiam» 



^^^^»^»1»»»^^ ^^ 



«t PhvMam ostendendo ;* qvm in eecdutii locmn bibere non positnnt.' Recte 
P». eielueti, Dao ez nootrm exelueieii. Ceteri exelueii: nt et Pr. p. 907. 
efitun 10 Scriptis; non ut Fa. citat, exehieiatu Deot. Br. habet exeluaiim 
Perl. fxcinjisft. — 19 Siceine agia, Pamieiio] Leidd. trei cnm Tr. et M. [Br« 
Botb. Z.] Sieeine aie, P. Srd et ita recensuit Heinsiuii. Accedunt impres- 
floraa ▼etHstissimi, etiam £P. Unde malim ita iegere. Respiclontor enim 
verba Parmenonis ; et continno seqnitnr age. West. Qninijoe imtiqni Hbb. 
ap. Pa. omnes Beot. doobos excepUs, agia. Ita qnoqne Perl. ' In Ms. idt^ 
rRM lectionis ▼estifpa extant, age aia Aiic, tfe. qnod verius arbitror.' Lind, Ita 
qnoqiie Par. — M Al. aeeersi. — 24 Pro oirl tMnnim, nnns ex nostris Academl- 
COB aui eonam, alter R. ati vaenmm, Certe in isfo aui vanum menduro latitat. 
Lego Smfakmn andimm aefieium e. palaanat. Vides nt ex illo omfierim, iacta 
•int aui tarium, onli wci nwi, onf «ammi. CeterM ae lege, non aaH ; qnae dno 
passim permntantnr. Beni, Pr. p. 999. faiaum aui ficiumj omisso aid Mmim : 
wa4 p. 1 \4%. omuHn trla babet, etiam iff scrlptis exemplar. — ti Bent. legit 
p <i' jii a e : [ita quoqso Both.] sed elegans ett vulg. scrtptnra. R. D. vnlg. 
•tinm probat PerK— S6 J. tauo pro iaeeri. Taeert] Tiienda bcc lect. contm 
Fabrmn, ex codd. Yetnstis et Donalo. Weai. Botb. m ma ioorrt.— 2S Omnea 
■ootri nnaniml conoensii, et edd* ▼cftt. inm Hri. Vtmmfis probe. Beni,— 

VOTJE 



27 Babiiabai Kkadi} Rhodns, Gar* dia inter Cretam et Rhodnm, contm 

pathii Maris Insula nobilissima, am« JEgyptam : hoic parti Maris MgKi 

bita 120. mille passunm. Carpathos, nomen dedit. 
dbvpmilo Miinc dictay insnU est, me- 



410 P. TERBNTII AFRI 

Ex Attica hinc abreptam. Ph. Civemiie? Th. Arbi- 
tror : 30 

Certum non scimus : matris nomen et patris 

Dicebat ipsa : patriam et signa cetera 

Neqne sciebat : neque per aetatem etiam potaerat. 

Mercator boc addebat, e praedonibus, 

Unde emerat, se andisse, abreptam e Sanio. 35 

Mater ubi accepit, coepit studiose omnia 

Docere, edncarc, ita uti si esset filia. 

Sororem plerique esse credebant meam. 

Ego cum illoy quo cum tum uno rem habebam hospite, 

Abii huc : qui mihi reliquit haec, quae habeo^ omnia. 40 

Pa. Utrumque hoc falsum est: effluet. Th. Qni istuc? 
Pa. Quia 

Ph. Civemne Aiticamt Th. Offinor: id comperimn nobis nondum esf. Ipta 
fueUa ptUris et matri» nomen dicebat. Patriam et ngna cetera^ quilm» agnotei 
poatet, ignorabat ; neque propter eetatem primam acire poiuerat, Mercator, ad 
patrii et matri» nomen quod puetta dictltaty koc an^ngebai, u accepisee a ptnittt, a 
pdbu» emeratf eam raptam fiu»»e e Sunio, Atticce promontorio, Mater, nbi boc 
inanditUy miRma dUigentia et cura omnia docuii qua ingenuam decent, et edneamt 
fvari suamJUiamf adeo ut vulgo aoror mea e»»e crederetur, Ego cum illo, quocnm 
»olo coneuetudinem habebam^ tum adrena Attieo, huc Athena» Rhodo veni : «fle 
mthi omnia hac bonOf qua po»»ideOj morien» reti^t. Pa. Utrumque koe/dmm 
e»tj ideoque effundetur: hoc tacere non potero, Tu. Quomodo ittud 7 I*a. Qim 



^^^^>**^^*^^ 



10 M. arreptam: qnod et in Lips. et ploscolis aliia.— Sl Lips. alter, Certnm 
neeeimu». — S2 £P. »igna certa. — 33 Variant codd. Mss. et impressi. Cerda ad 
Virg. JEn. xi. 572. ecibat tnctiir. Potuerat} Forte Latinins, poterat^ qaod alii 
libb. praefenint, quia scilicet «cttfM prscessit. Atqne ita est in iino Leid. 
[Br.] Tr. Tero, etiam eekrt potuerat, Lipsii eod. dobie, potnerat, West. Fa. Botb. 
Z. pituerat. Corrigit Bent. iV. adbat^ »• p. «. etiam poti» erat, Ita qnoqne Perl. 
Tunc poiuerat omisso etiam Onelf. S. — 25 Mss. qnidam : Unde eam emerat. 
Lips. Inde emierat, O. et EM. e Samo, * Cicero ad Att. 7. S. ciUt, eapiam e Sunio: 
Disi forte, nt Boscl. existimat, Terentii verbnm exciderat memoria.' PerL — 
96 Vnlg. o. ceipit »iudi»»e o. ex int. et mico^i6MM,maleqne posito Ycrbo oiudMomf 
Inqatt Botb. qui legit : aecepU^ »tudMo catpii o.— 27 Alii edueere: qood freqaen- 
tius apud Nostrnm, et defendit Kiv. postalatqoe metrom. We»i, D. educere^ 
itaut»*e, /.] Videtor baec iect. inde somta, qood infra dicitor ' eduxit mater 
pro soa.' Sed noUus liber est in qoo sit, eihieere : qnam lect. si admittere 
Tolnerimos, non oportebit synal<£phen facere in, ita ui. Fa. Nostri qnoqoe 
omnes educare ita ut. Sed vide snperstitio quid facit. Maluit ignoratse artis 
crimen auctori impingere : qoam ab ignaris librariis vel literam disoodere* 
Lege nt jam a centum annis cdd. meliores : D. edueere, iia uii ai e, /. Vir 
doctns rrcte bic educere: sed cum Ha ut^ gemcnte versn, retinebat, cormpit 
beoeficiam. Bent, Perl. Botb. edueerff ita uii. Br. Z. edueare, iia «f. — 
29 Qno eum uno rem habebam ium h, volg. Bent. Peri. Botb. pro fnocicm le- 
gendum monent quieum: aliter nt nos babont. Amorem pro uno rem Onelf. 



EUNUCHI ACT. I. SC. II. 411 

Neqae_ta uno eras conteDta, neque solus dedit : 

Nam hic quoqae bonam magnamqae partem ad te attulit. 

Th. Ita 'st : sed sine me pervenire, quo toIo. 

Interea miles^ qui me amare occeperat, 45 

In Cariam est profectus : te interea loci 

Cognovi : tute scis, post illa quam intumum 

Habeam te : et mea consilia ut tibi credam omnia. 

Ph. Ne hoc quidem tacebit Parmeno. Pa. O dubiumne id 

est? 
Th. Hoc agite, amabo. Mater mea illic mortua 'st SOl 
Nuper: ejus frater aliquantum ad rem est avidior. 
Is ubi banc forma Tidet honesta Virginem, 
Et fidibus scire, pretium sperans, illico 
Producit» vendit : forte fortuna affuit 
Hic meus amicus : emit eam dono mibi, 55 

Imprudens harum rerum, ignarusque omnium. 
Is venit: postquam sensit me tecum quoque 
Rem haberei fingit causas, ne det, sedulo. 



»efv« UKMM hhi amaiarfuit mtUf wque hMpet^AUieui m, gua habeMf eobu dedit : 
kk enim qwque {Phadria) magman et poiiarem partem tibi largitue eei, Th. 
Hamd uego ; $ed eine oratianem^ qao tendit, pervenire. Jnterea miieMf qui ad mie 
amimum a/^eeratf in Cariam ee eontuUt : teeum interea coneuevi ; tu iptemet mm 
ignoruMj pott illa tempora quam iniimmM maxime omnium in meo amore etfamdUari" 
taie «10, et ut mea omnia tibi eommunieem couMilia. Ph. Ne hoe quidem Parmeno 
taeelHt^eum etiam faleum rit. Pa. Oh,quiMnamdubitethoeeMtefaiMum7 Th. 
Attendiie miki, quaeo, Mater mea Ulic mortem oMoti nuper: ^um frater aiU 
quamto iueri cupidior ett ; ie, ubi hanc tidit virginem tpeeie venuMta etMe^ et Mcire 
JUibuM eanere^ pretium tperanM magnum, ttatim matre morliia, eam venum exponUj 
uendit. Fortefortuna hic pratent inieifuU Thrato nuut amicut, qui hurum rerum 
inMeiuM Pamphiiam emitj quam miki dono daret ; it Athenat redHi ;pottquam eof- 
notU uu iecum quoque conMueteere^ excueationet ttudiote excogiiai, ne eam tradat : 

3.— 41 M. UogoMl quia. Ita et alter cod. Lips. Oaelf. 1. 2. * RogOM? s. 
codd.DOStri B C Ou. 1. Hel. bene.' Boih. qai igitiir legit: Qui itiue? Roga»l 
Neque^ ifc, Br. Qui iMiuc? Quianeque, ^r^.— 42 Both. neque ie moIum,^S M. 
Habueram.—49 Edd. vetattae legnnt : Neque hoc q. £t tane, qaia jam diz« 
erat Parmeoo, ' effloet,' et jam alteriiro faUom narratar, coromode infertar, 
Neque hoe q. Fa. et Ouy. Neque Aoc, deleto quidem. West* Neque hoc t. eat 
lect. Vaticana; qaam probant Bent. Perl. Br. habet« Nec hoe t. Both. le- 
gendnm monet Num hoe q, t. — 61 Bolh. Nuper: ei f. Br. aityiMii<ii/iMi. — 
62 Legendum monet Bent. /«, ubi ente hanc f. v. h. V, Z. vtditf * fonan 
operamm errore/ dicit Brans. — 64 M. ae vendii, — 66 Post mthi idem cod* 



NOT^ 
46 /n CariuMMMtpri^eetmi] CarU Minoris Asi» regtOyCai Rhodus a^jaceL 



412 P. TBRBNTU AFRl 

Ak> si fidem habeat» se iri pnepofiiUifli tibi 

Apud me» ac non id metuat, ne, nbi aceeperim, 60 

Sese relinqaam» Yelle se iUam mihi daie : 

Vernm id vereri: sed, ego qnantom mspicor, 

Ad virginem animum adjeciL Pa. Etiamne amplius ? 

Th. Nihil : nam quaBsivi : nunc ego eam, mi Phsedria, 

Multse sunt causas, quamobrem cupiam abducere : 65 

PriMm quod soror est dicta : prasterea» ut snis 

Restituam ac reddam : sola snm : habeo hic neminem ; 

Neque amieum, neqne cognatom : qnamobrem» Phssdria, 

Cupio aliquos parare amicos beneficio meo. 

Id amabo ! adjuta me, quo id fiat fiusilius. 70 

Sine illum priores partes hosce aliqnot dies 

Apud roe habere: nihil respondes? Ph. Piessoma, 

Egon' quicquam cum istis factis tibi respOBdeam 1 

Pa. Eu noster ! laudo : tandem perdoluit : vir es. 

didtf iiJUUm ipn faciamf m jniortB parte$ ajmd ma, te poetpotUot kabUKnaHj me- 
fM metaatf ae, uH pueUa dka wM /uerU, oeee dimiitam ; uMe ee iUam uuko 
douare; verum id duiiiare: oed^ ego quaatum eadma eot^icio^ ad virgimem aumrem 
a4iamxU. Ph. Numquidnam etiam ampUue ett? Th. Nihil ; uam pereoutata 
tum, uU Pkadria: numc vero quampkuriatm emmt cameetf propter fua» cupio eam ad 
me a poe eeen oue miUtie tranodueere : primMm qmod oorer weea dkta eot : tum ettaatf 
ut eam oumm raptam reotUuam^ et amUeam reddom, Sotm oum ; kaboo kic meuumemt 
■09M ««liaiJii, nefue cogn aiu m^ qui mikif eum opue fmerU^ amxUieutur: qmaaeok» 
remf Pkaikia, cupia aliquoo miki aaueoe e om cUi a r e «wm umriiio, Id wt /acitimo 
eomeeqmer^ peto a te ui miki preteio eeae oeUo, PenuiUe ilium Tkraoomcm apmd 
■M admitii t» potiori partCt kiace aia^iwC diebua, NikH reepomdee? Ph. Deter* 
riaoa^ tibiue ego quic^mm re^^omdere debeam^ taUa cum mikifocia»? Pa. Hb 
moeterf eugOy mugui te faeio ; tandem eegre fert oe delmdi ; ie^uriaa ad amimum n- 



•ddtt, dedU, maley jadice West. — 60 J. et Venetiifl eod. add. ab eo post mr- 
fmm. — 62 Sed ego euopicor quawtum Onelf. 3. — 6S £P. ad v, a, adoortit, — 
66 Ita ex Bem. aliisqDe antiqais legtt Fa. Alii cum Do. cupio, — 67 Colloc. 
Rcdd, ae reei, Guelf. S. — 68 Legendom monet Bent. Nequc n«taiii, meque 
•afnatem.— 69 C. «. parare a, b, ni.] Scio et Bonatom et o. I. s. eonaentire ia 
kane lect. led yideo vt. impeditam, nbi legatnr nt in Bem. Cnpio «. p are re m, 
nt et tnp. legitnr in And. ' parere liic di? itiat : ' ita enim ▼&. itat* et tenaiit 
idem etL Fa, Parere probant Bent. Ferl. Both. Zenn. ita qooqne habet A. 
Leidd. nimt preeparare, — 70 Snper6nam ett td, neque comparet in B et HeL 
Botk, Abett quoqne in M. — ^71 Br,prioriopartie, lipt. alter, per Aaece «. d. 
•^79 M. et edd. vetnttitt. etiam £P. nikU udki r, Sed et apparety Donatnm 
ita legitte. Ut adeo empbaticum tft rb muki, Qnod et exhibent Pall. qna^ 
tnor. H^eet, NikU r.] Ita quidem omnet antiqut Kbb. ted alll «mnes et Uo. 
inter b«c dno verba faabent miki, Fa. Vt. reapnit mikA: nec edd. Donntl 
agnotcnnt. Duo tantnm ex nottrit mukL Bent. Par. Mtt. «tJkt probe, prop- 
ter < tibi ' quod tequitar. Perl Pfeeima ee Onelf. l.— 7S M. non agnotcit 
r6 abi: qnod apte infertor pott mtW. Wett«^74 Hem vnlg. Ontlf: S. fltnt. 



EUNIGHI ACT. 1« &a lU 418 

Ph. At ego Desciebam qiKNrmim ta ires? parrola 75 

Hinc est abrepta : eduxit mater pro sna : 

Soror est dicta : capio abdncere, at reddam sais. 

Nempe omnia hsec nanc verba hoc vedeant deniqae ; 

Ego exclador : iUe redpitor : qaa gratia ? 

Nisi iUnm plas amas, qaam me : et istam nonc times, 80 

Qa» advecta est, ne illam talem praaripiat tibi. 

Th. Egon' id timeol Ph. Qaid te ergo aliad solicitat? 

cedo. 
Nnm solos iUe dooa dat ? nancalH meam 
Benigaitatem sensisti ia te dandier ? 
Nonne^ ubi mihi dixti copere te ex .£thiopia 85 

voMift: Jam vir e$. Ph. At ego neseUbatny qtio tpectaret tua nempe oratio: 
parvula e Sunio eat abrepta: educatit tnaier eam pro iuaJUia, Soror mea ffomjna- 
ta e$t : eupio abdueere ut reddam $ui$. Scilicet ornnia htec verba in kane eummam 
uwu comveniMntf ut excludar^ miU$ iUe admittalur. Cvju$ rti ccniM, niciquod 
iilam quam me cariorem habe$j metuieque ne PamphHa^ quam a Thraeone recepieti^ 
emmtii intereipittt? Th. Egone id timeol Ph. Quid ergote inciiat adhoe 
fmdtndum 7 Expone. iVvm $olu$ iUe tibi donai ? Numquid alicubi meam liberaU' 
imiem vidieU tibi preecludi ? nanne, etatim alq;ue mihi $ignifiea$ti cupere te eervam 



Br. Eu noeter iaudo : tandem. — 75 Variant Mu. codd. et impressi, in prima 
Toce. Leidd. dtio cam Bodl. [Br. Gnelf. 3.] legnnt, Aut ego n. quando con- 
tinna erit Phsedri» oratio, cnm signo interrogandi exprimenda, oood facit 
Ijips. Letd. nnos, Haud e. n. qnod Fa. toetnr. Sed Bceclero t^ At longe aig- 
nincantins est l^ 1. quam Uaud, Tum Qointilianns At legit» loc. cit. JVeet» 
Th At qnoque probat Bent. * Rectissime e Mis. cdidit Bent. At e. n.* R. D. — 
77 Bem. rum qnohic consentinnt omnes fere libb. recentes, habet Sorordicta 
aat. Vt rtddam pro «atf] Edit. omitt. pro, qnod mendose irrepsit ex prseced. 
▼cnn. Brun$. — 79 Abest Ego Onelf. 2. Both. legtt, Exehidnr ego. Br. qua 
f^ratia^ Ntn. — 80 Vs. satis inconcinnns. Adjnvant alii codices, qni Ni$i $i 
Uinm: sed aliud reslat. Lege, Ni$i $i Ulum p. q. m. ama$,et i$tam n. t. Me otA* 
nino in ictu esse oportet. Bent. Ni$i $i Bodl. Perl. Both. — 81 Ed. Delph. 
Q. abdueta e$t. Br. interrogationem habet post tibi. — 82 Vnlg. Egone. Syllaba 
tw inperflua incommodat roetro. Ptrl. Ego td qnoque reponit Bent. Both. 
legend. monet, Ego idne? Quid. — 8S Bem. et aliqni ex antiqnis, et omnea 
fere reeentes, nmm ubi. ita et Donatos. Fa. lUnd nuneubi, qnod est in plori- 
bns codd. nosqnam, opioor, alibi inTcnitur : num ubi versus ipse repndiat. 
Lego igitur, nvm tiH. Bent Ito Both. Br. et Perl. nunc u6t.— 84 Varle 
baec legontur. Mureti calvier h. e. decipi, ridet Lips. legens claudere h. e. 
clandicare et deficere. G. £M* et Leidd. nnns, tiif«rclaadt<r: additooiqne 
alia manu, ' intercipi, quin semper facerem, quae Toloisti.' Sed et interelan- 
dier ex Mss. et codd. vett. laudat Und. Et est in £P. Vide et Barth. 
Advers. xxxiii. 7. West. In omn. Pall. teste Par. elaudier. GM. intereUu* 
dier. Bent« Both. Perl. ktteretudUT. Br. Bem. Z. nt nos.— 86 Br. dt«M(i.*^7 

WGT£ 

85 Ex Xihiopio^ Quicqnid ultra Ntgmm Flumen est et ^yptnm, 



414 P. TBRBNTII APRt 

Ancinalani, relictis rebos oiniiibiis, 

Quaesivi ? porro Eunacham dixti yelle te, 

Qaia solae otantar his regin» ; reperi* 

Heri minas yiginti pro ambobas dedi. 

Tamen contemtas abs te : hadc habai in memoria. 90 

Ob hiec facta abs te spernor. Th. Qaid istic» Phaedria ? 

Qaanqaam illam capio abdacere, atqae hac re arbitror 

Id fieri posse maxime : veramtamen, 

Potius quam te inimicum habeam, faciam ut jusseris. 

Ph. Utinam istuc verbum ex animo ac vere diceres, 95 

Potius quam te inimicum habeam : si istuc crederem 

Sincere dici, quidvis possem perpeti. 

P\. Labascit, victus uno verbo: quam cito ! 

Th. Ego non ex animo misera dico ? quam joco 

JEthiopemy pogtkabiHi refrw eHam neeeumiia emewdam puBeivi 7 Emnehmm jmr- 
terea, quem dixieti ie veUe, qmia harum opera reginm eoUe «limficry oomparari. 
Heri v^nH mtmif pro ambonm pretio periolvi ; tamen, Ueet apretuM a te, iuee tibi 
grata «I emerem im taemoria habui, Pro hia im te meritie, detpectu» eum tibL 
Th. Qu4tium iunt ista, qum dicif , Pheedria ? QuammB hane PamphUam cufia ab 
iUo miUle reeipere ; atque hae raiume, «t tu eoneedaa biduum militi, etnaeo td po* 
iiaainmmjieri poaae ; aHamen^ potiua quam inimicitiam tuam auacipiamf ob&equur 
^uibuacumquejuaaiatuia, Pb. Utinum ex unimi aenieniiu et aineere prfmuniimru 
tata verba Cpotiua quam tuam tntmtctHom auaeipiam) : «t iatud crederem vere m tt 
dici, nihil tam moUatum eat quod iioii poaaem perferre, Pa. Nuiat corrmtmrua^ mno 
verbo intpulama ilUco. Tb. Me miaermm ! mm non ego hoc ex astmt aenieniim et aerio 



^^^^0^^^^^^^ 



Vnlg. Eimiicikimi }»orro.— 88 Br. nnltam distinctionem ponit poxt rfperi. — 89 
Magif magnificum fonat, quod CCC. habet, H. msiiaf pro amMiif xog^miii 
dedi : et amat Terentiof in f ede qninta hoc vigimH ponere. Bemim Ita qnoqiie 
legit Perl. — 90 Nnllaro diftinctionem habent post te Br. Bent. Z. at Bip. 
minorem. Both. legit, Contemtua aba tCf tamen h,h, i, m. — 01 Bciie post hic 
Onelf. S. Br. ifdic. — ^9S Soa^iuf hoc modo, Id poaae /. Beot. Probat Perl. 
^96 Meliof , opinor, Labaaeit, viciuat, mmo verbo^ qumm cito, Bent. — ^90 Qiiam 
Joco 7] Pnepostere s ignum interrogandi hic es t positum : mnlto rectiof in 
editis post dicoy et deleta distinctione postjoco. Bmns. Ex joco Onelf. S.— 

NOTJB 

▼ersns ntmmque Mare, Atlanticum tes honos fuit: nt Bagous Alexan- 

Robrnmque» i£thiopef olim in Africa dri Magni Ennnchufy Putiphar Pha- 

tenuere ; gena omnium Africs ter- raonis JEgypti Rcgif, et iUe Canda- 

rarnm ampliffima; dicta ab ofto, cea Reginm, de qno D. Lncas in Ac- 

nro, et ^, id est, aspectos, Tultuf. tis Apostolornm : et libri iv. Regam 

88 QMia fote «limfiir hia regina] cap. 8. 
Eunuchis magnuf apud reges et difi- 



BUNUCHI ACT. I. SG. II. 415 

Bem volaisti a me tandem, qain perfeceris ? 100 

Ego impetrare neqaeo boc abs te biduumy 

Saltem ut concedas, solom ? Ph. Siquidem biduum ; 

Verum ne fiant isti viginti dies. 

Th. Profecto non plus biduum^ aut. Ph. Aut? nibil 

moror. 
Th. Non fiet : hoc modo sine te exorem. Ph. Scilicet 105 
Faciundum estquod vis. Th. Merito amo te. Ph. Bene 

facis. 
Bus ibo : ibi hoc me macerabo biduum : 
Ita facere certum est: mos gerundus est Thaidi. 
Tn, Parmeno, hac fac illi adducantur. Pa. Maxume. 
Ph. In hoc biduum, Thais, vale. Th. Mi Phcedria ; 110 
Et tu. Numquid vis aliud ? Ph. Egone quid velim ? 
Cum Milite isto preesens, absens ut sies : 

dieo? Qmam rem^ eiiam perjocum, indicag^i U a me veUe, qtdn tandem obiinneri» 9 
Ego vero nonwuum ab» te impetraref vt ioUem duoi eolum die$, quo» peto, eoneidoM 
MtAi. Ph. Si quidem duo dies tint tantum, eo^cedo, dummodo viginti ex duobuM 
nonfimt, Tu, Sane non amptius q^am duo dies, aut, Vb. Aui? Pergeloqui; 
tibi moram Mm/acio, Th. Nonjtet iUudf quod vereriM, ut pturee die» reeipiatur a 
me Thraeo, Jd oolum Mdmim, quod peto^ permiite meate impetrare, Ph. Ni- 
mtniiii, quod eupitf mefacere oportet, Th. Merito amo te. Ph. JEquum faci», 
/» viUam cemcedam. lid, per ko» duo» die», meerore me ad maeiem u»que conficiam, 
Sie mihi pret tadio faeere deliberatum eat ; H quidem morigerum me e»»e Thaidi 
neee»»e e»t, 7«, Parmenot eura, ut UU Eunuchu et anciUula JEthiop» tradantur^ 
(Tkaidi), Pa. Sicjiet, Ph. In ho» duo» die» vaU, Thai», Th. Mi Phadria, 
et tu quoque vale : numquid vi» aUud? Ph. Egone quid aliud velimJ Ni»i «1 
eum milite i»to praun» »i» eorporef abun» animo ; die» noctetque ame» me^ me 



^^■^»^^^^>»^«»^«^ 



lOl Suatiili K^fipmos signnm unterh * bidnnm,' secntns Junt. et Aldi editiones. 
We»t, Ab» te, biduum SaUem no»trs edd. omnes. Biduo Gnelf. S. — 102 Non 
Interrogant oostraB edd. post ' soium.' — 104 Bidui Tr. Aut dixti 7 nihU M. et 
edd. quaedam vetuits. We»t,^l06 Nonfiet koc modo, »ine Br.—lOO O. F. u- 
trnmqne Thaidi triboit, huc ordine : Benefaci»: merito te amo, Eandem lect. 
toetur Gny. Non videotnr autera tres seqnentes versos uni Thaidi esse 
dicti, sed 107. ab averso Pliafdria ad spectatores; lequens Pamienoni gestu 
dolorem significanli ; proximtis hoic voce gloriante et munera sua jactante. 
We»t, Th. Merito ie amo. Ph. Bene faci», Qnod vetns codex O. Fabrl- 
cii, id duo ex oostris veterrimi firmant: Totum hoc a Thaide dici. Et jam- 
dudum res nota est. Bent, Bene facis tribnit Thaidi GM. Perl. Th. Me- 
riio te amo: bene faci». Ph. Rua,Sfc, dant Benf. Bip. Perl.— 107 ///i pro 
iMdat Both.— 108 Morigerandum tst Thaidi M. £T. EM. Wett, Altera vox 
e»i abest ab ed. Both.— 100 Tu deducantur huc fac Uli Both. qni notat : ' B, C, 
Hel. deducantur, recte. Parmeno glossema esse, versns arguit.' Dedueantur 
Ouelf. 1.— 110 At, mi Ph. Both.— 111 Egone? Br. Notat Bruns: • Edit. 
omitt. signum interrog. sed inest ei aliqua erophasis.' — 113 Mutato ordine. 



416 P. TBRBNTII AFRI 

Dies noctesqne me ames : me desideies : 

Me somnies : me expecles : de me oogites : 

Me speres : me te oblectes : mecam tota sis : 115 

Meas fac sis postremo animas, qaando ego sum tnns. 

Th. Me miseram ! fiorsitaa hic mihi parvam habeat fidemi 

Atqae ex aliaram ingeniis nunc me jadicet. 

Ego pol» qavd mihi sam ooB6oia» hoc certo scio» 

Neqae me finxisse falsi qaicqaam, oeqne meo 120 

Cordi esse qnenquam cariorem hoc Phasdria. 

£t, quicquid hujus feci» caasa Virginis 

Feci : nam me ejus spero fratrem propemodom 

Jam reperisse, adolescentem adeo nobilem : 

Et is hodie ventaram ad me constitoit domum. 125 

Concedam hinc intro, atque expectabo, dum venit. 



deddera, me §9mmiB, me expectee^ de wie cegiie»t me epereef wu te obUete»^ 
teia eU^anmoX mea/ac ei» putreme tmmaf qMomdo ego eum tm, Th. Me mue- 
rmm ! feirie Pkitdrim panmi mihifidit^ eAqme ex aHarmm mtretrieam imgtmu tae 
eeetimat, Ego per PoMMceni, quee meeam m aniam totiae rei veritaiem «cto, hoe 
eerio eeia nilUl $nemdaeii me exeogaaete^ neqae me qaeaqmm vehemeatiue amare, 
qaam kane Phcfdriam : et qmefoid hi0Me rei feci, (qaod eum exdaaiforaMj) prop' 
ter paeUam Pamphilam id /eei : nam epero me kt^ /rojtrem^ adoi^ceniem taUe 
noiiUm^ panejam invenieeef ei ie eaneiiimii ee t eniumm adme in damMm 
kodiema die : hic igitur dum veniat expectabo. 



nnmeri roeliores fiunt, Noetee dieeque, Atqne hoc freqnentinB. Bent, Tantnm 
certe consut, apnd Jtidcos solnm, noctinm vices nnte dicA compniari, apod 
ntias gentes minns. PerL— 115 /n me M. Weei. J. et V. [i. e. Venetns 
codex J prsemitt. De ; nt sit, De me eneree^ de me^ t^» Var. ordo verbor. 
Perl, — 116 ilfra /ac eiepoetremo omnts Both. — 117 Parum Guy. quod et Gro- 
terns defendit ad Plaut. Mensch. Prol. 16. Weei. Vett. Edd. /orsHan hie 
parvam habeai mihi/idem, Lege, /orean parvam habeat mUn/idenu Bent. Se- 
qnitnr Perl. Forsaa poroam mi habeai hicildem dat Both. Habet Bip. — 122 
M. et edd. quapdam ▼eteres, quicquid /eci^ infjue eauea rirginie /eci, Minns ex 
Btjlo Terentii. Weet. — 126 Tres ex nostris cnm Yett. Edd. veniuram ee ad 
me, Lege, Et ie ee hodie venturum ad me conet, d, Bent. Ei rejicinnt 
Botli. et Bip. ad versnm 124. Se post * const.' habet Guelf. 1. et 2. dat«fo« 
pro hodie, — 126 J. et V. [i. e. Ven. cod.] veniai, Non probatur. Peri. 



BUNUGHI AGT. II. SC. K 417 



ACTUS II. SCENA I. 

PH^DRIA. PARMENO. 

Ph. Fag, ita nt jussi; dedacantur isti. Pa. Faciara, 

Ph. At diligenter. 
Pa. Fiet Ph. At matare. Pa. Fiet. Ph. Satin' lioc 

mandatum 'st tibi ? Pa« Ah ! 
Rogitare? qnasi difficile sit. 

Utinam tam aliqnid invenire facile possis, Phsedria, 
Qnam boc peribit ! Ph. Ego qnoquc una pereo, quod mihi 

est carius. 5 

Ne istuc tam iniqno patiare animo. Pa. Minirae: quin 

effectnm dabo. 
Sed numquid aliud imperas ? 

Pb. FacUo Uay «f imperaiBL DueUo itUu (Emmtehm etfammam AEikiopem) 
et trmde Thaidi, meo nontnM. Pa. Faeiam. Ph. At dOigenier. Pa. Fiet, 
Ph. AteUo. Pa. Fiet. Pu. Satiine hoctUn mandatmnmemimeriBj Pa. Ah 
pmm totiea interrogare moleetma est : quati eU diJMte^ id exeqm^ quod jnhee.' 
VHmmi tam faeile quid reperiat^ quam hoe perdee. Ph. Ut etiam patieutiue 
fera» hae dona mihi perire^ teito me una quoque eum hie meijaetwram faeere^ quod 
hU dome mihi pretiotiuM eet. Pa. ilfiiiiiiic in^patienter fero heec tua numdatafa' 



^*^i<^<»#^^^i»>^^ 



1 Fae ita, «1 justi, ded. ieti Rr. Bip.— 8 Fiai M. fTeet. Fimt J. Perl. Ah 
collocat in vs. se^nenti Bip. Bothius hme et seqq. sie legit: 

Pa. Ah/ rogtturei 

Utinam tam aUquid utDemre faeUe pouu, quam hoc perilrit ! 

Ph. Ego quoque una pereo, quod mt eet eariu», ne ietne tam iniquo 

PaHare amimo, Pa. Minmne. Quin effeetum daho. Sed numqmd nu aliud? 

Ph. M, n, 0. verhie, qfam pote, et iatum peUUo ab ea. 

Pa. Memini, ife. 
De qoilNis notat : * Quad diJHeile eU nec Do. legisse videtur. ^nmbm neqne 
Do. egnoscity nec versns fisrt. Deniqne ilind Ah, vel potins Au (nam sic 
fere scripti, vel flaii, nt Hel.) metro uocet.' — 3 In edit. Saodby. et Dac. 
▼erenm unum constitnnnt hsec: Ah, rogUare? quaei diffieUe eiet: utinam. Zenn. 
Rogiiare, quaei Br. Bent. — 6 Hic versns Ouyeto spurins est; immerito. Wett. 
HiMic versum ita ordinamos : Ne ittuc tam iniquo patiare anUno» Pa. Jtfmtnie, 
fnns effectum dabo, Sed nmnquid aUud imperat ? Doos vero versns, qni bos 
sequnotor, ita ordinamns : ilfimaif noslmm omato verbit quod poterit ; et ittum 
«Mnlam, Quod poterit, ab ea peUUo. Faernns. Recte qnidem versus hos ordi- 
navit Faernns ; et sine dnblo ex libris suis : in eo tantum deceptiis, qnod 
Troehaicom tetrametnim liypercatalecticnm, qnalis nnsquam gentinm fuit, 
hBDC esse somniat. Nec feliciuii rero gerit alius, qni snbtimide^ ut ait, cor- 
rectionem hanc offert, itf«ii/ pro Miniwu. Trochaicus est, nt circa se alii, 
levi brachio corrigiendQa : Ne ittuc tam iniqno patiare animo, Minunef quin 

Detph. et Var. Clat. Terent, % D 



418 P. TBRBNTII APRI 

Ph. Munas nostraui oraato verbis, quod poteris ; et istam 

femulum» 
Quod poteris, ab ea pellito. 
Pa. Memini, tametsi nnllus moneas. Ph. Ego ras ibo, 

atque ibi mapebo. 10 

Pa. C^enseo. Ph. Sed bens tu! Pa. Quid vis? Ph. 

Censen' posse me obfiraiare, 
Et perpetiy ne redeam interea? Pa. TeneY non bercle 

arbitror. 
Nam aut jam reyertere, aut mox noctu te adigent borsnm 

insomnia. 
Ph. Opus faciam, ut defetiger usque, ingratiis ut dormiam. 
Pa • Vigilabis lassus : boc plus facies. Ph» Ab, nihil dU 

cis, Parmeno. 15 



cen^Hd mm^iddtiXmdvuJ Ph. Mwmi mMinm 9rnameM tfr U n m preii 
/meUe^ d iehm rwdem TilrwMim, fmm proeiU poierUt ^ ^ remuoet». Pa. 
Memerem mmm : tii amMo td kabeo, Ph. £1^0 iii «taaiii me emrfermm, aique iH 
temHeper Mmter, diim MrfmcM imuierii, Pa. Sie fmiendem erbitrer. Ph. 
Sed keme ta. Pa. Qmdvie7 Ph. Ptdme me peeee ebdurwre, et miki tempm^ 
rmre^ me mUe dMoediee ed wrbm redeam ? Pa. Tene peem idperpetit Nm meJker- 
emie eipmer ; tmm eaU eUHm uUre redibUf md wm» per melem te t wwmiiM eoU ad 
mrbem imvdUt et revoeebii, Ph. Opere rmetieo m exeretbo^ qeoad d^eume «tm» 
mi etiem mnHtme dermure eogar, Pa. Te I(Um6w, H mikUo meagie ea eamea poterie 
eapere mmimm. Ph. Apage^ frmeira keee dieiey Parweem: expeUemda eet 



^ ^^^^^*^^^^ ^ 



feetmm dabo, Bent. ^«cticm dabo collocat Bip. in ▼ena leq.— 9. 10 Ma. 
Lipi. ot M. [et Onelf. 2.] Qmoad. Mss. Lips. Am mcmtnt. Westerhoviiu. Pet- 
lito. Pa. Jlfemtiit. In omnibn» Nostris et Edd. Tett. Am mamat. Lege, 
peUito. Pa. Ah^ I JtfMtliti. Bent. Amf memmd Ms. Lmd. Qmaad Pall. Pcri. 
Qnood Atm. 1496. Bip. qnsB versnm 8. clandit ▼oce ' et/ et eas * istnm semn- 
Inm ' tmdit in rersnm 9. Am mtemumi Br. Bentleinm scquitnr Perl.— 19 ' El* 
rejlcinnt in rersnm 11. Bent. fiip. Botli.>-18 Hete ?olf . lectio est, qnnm ct 
defendit Ouy. et prmfemnt Mss. plnscnli et editi qnidam veteres. Sl vcro 
consideres ea qnm seqnnntnr, dubinm non est, qnin scripsorit Terentina 
adigei. Oratis Donatnm citat Onyetns ; is enlm testatnr, et adigH legi. 
Mss. omneSy qnibns nsns snm, adigemi prmfernnt ; nisi qnod Tr. dnbie, nd^cl 
orftMi. Palatinoram nnns, teste Pareo, adigeif qnod et Fa. in Codice scripto 
invenit. Eodem sensn Fabrini reddldit. Weet, Adigemi O. £T. Id. in Add. 
Do. affirmat legi etiam od^^el In singnlari ; qnam lect. in nno tantnm libro 
Terentli inveni. Fc Bene stt isti Ubro, nnl odigei: nostri enim omBeemtt* 
gemi. Jamdndnm de Tcra lectione oonstitit. Sensns et responsnm Pbssdiri 
postnlaat adiget. Bent. Adiget rectins legitnr qnam adigemi ; qnod memiai 
ex Adr. Tnrnebo Lntetim in pnbUca lectione andlTisse. Jtfnr. Adigei Both. 
Peri.— 14 Mss. qnidam iMgroime mt mt. West. Imgratme G. ET. sed Oifanina 
in Ind. Lncret. tNgmltf defendit. Id. <a ilddcwitf. 171 d^faiiger asfne tngnHns 
nl dermicm. Do. et Bem. habent ingrfffit, ntroqne modo impedita scaiuiooe 
octonarii. Ubaldinns Bandinellns legebat, ingmltts? qnod et mibi probatnr* 
Prmtereaantiqnilibrihabentydcfsltfvr. Faerans. Nostri tafrains. Inpromto 



BUNUOHI ACT. II. 80. I. 



419 



Ejiciiinda hercle ha^c est mollities animi : nimis me indnl- 

geo. 
Tandem non ego illa caream, si sit opns, yel totum tri- 

duam? Pa. Hui! 
Univorsam tridanm 1 vide qaid agas. Ph. Stat sententia. 
Pa. Di boni, qaid hoc morbi est ? adeon' homines immn- 

tarier 
Ex amore> nt non cognoscas eandem esse? hoc nemo 

foit 20 

Minns ineptas^ magis severas qaisqaam« nec magis conti- 

nens. 
Sed qnis hic est^ qni hacpergit? at at! hicqnidemest 

parasitas Gnatho 



ktec hkbidUUM: mmi$ me dtUcaii iraei^, Ntmu Umdem^ n mmimi Wa emtrtf 
tMiwd pmnmf itiam trm dUi ivtml Pa. Hmy trm diei tatmi Vide, ne mt^era 
virihte tm» eomerie, Ph. Certum eei fmere^ qued constihn. Pa. DU 6oiit, 
mmarwe tmm petene wmrlme eet ? Adeeme hiemsmee immMiak^ nl tde«, qai frkte notaa 
faerai^ amiptiae engnoeei nen pomit? Hae nenm fait mimu ineptu»f magie grame^ 
nee aeagie temperane, Sed qitte kie eet, qni hafi iter faeit 7 Atatjhie fviile» eet 



^^o»i»^rf»»<«#^>» 



erat corrigere ingratiie, Bent. Drfetiger Do. qnein leqaitnr West. male. 
JB^ Jngratue Br. Drfatiger Z. Perl.^15 Faeiene M. Weat,—!^ M. hercle 
nimde, Mss. et impressi qnidem : mihi indmlgee, West. Melins nnuse Regiis, 
eei hme, Bent. Nimi» mihi R. Lmd, Dno Mss. Per. Eieienda, Pall. mhi : 
nt Psr. ed. nu. Perl. Rectins mi, et Mss. qnidam et edd. MtM. Sed edd. 
retinent me, nt aniiqnins. Bip, Hme omittit Perl. qni monet esse in Gnelf. 
2. haemeU. Mihi Br. Onelf. S.— 17 Ego noii iUa, Ez o. I. s. et Donato, ita 
coUoca : iioii ego iUa» £x Bem. scribe C/ m n ars iai i . Faernns. Ego iUa^ ana- 
psatiis. Nihil freqnentios. Bent, IVmdem ne ego, Sic bene Hel. • Vnlg. nn- 
meris dnrioribns non, A noii nt ego. Both. Ne «1 ego Ooelf. 8. — 18 Uniur' 
iMBr.— 21 Pr. Inst. Oramra. Ub. iii. legit, Mtiuis jfnltas» sed lib. xviii. 
Aftmis ineptne. West. Ad ^itguam glossa rov Br. sic : Vel qnicqnam. Certe. 
ait Bmns, fowquam non conTenit prmeedentl ' nemo.' Mtiie aoest a Gnell; 
8. ilffVcdatBoth.— 22Ms. Lips. Sedfuieeet, pd, Westerhovins. Atiatf hie 
qmdem, Nlsi voz ' qnidem ' in nnam syllabam oontrabatnr, qnocnmqne id 

NOTJE 



18 JVimis me tiidHiig:«o] Atticomm 
raoreaccnsatif ns loco dativi bic posi- 
ttts eat, pro, nimis mibi indnlgeo; 
id est, nlmis mihi concedo, permitto. 

17 Hnif Irtdnam] Exclamatio ser- 
y\f herl dicinm irridentis. 

19 Qaid hoe morU eet] Ut raorbo 
ez bosa habitndine corpora deddnnt, 
•ic uilraiM ab «00?« ex tm oomtaii- 



tia et traaqnillitate detnrbatnr. Sic 
Propertiiii: 'Soloi aaor norbiiioii 
amat artificem.' 

flimitaes taniratarlcr Ex amore] Hanc 
immntationemPoetsB eleganter pinx- 
erant in labnUCirces,homiiies in pe- 
cndes commntaotis. 

22 Gnaiho] Onatho a maxillis et 
edeodi avlditate dici vidctnr. Trdfioe 



430 P. TBBSNTll APBI 

Militis: dadt secam iina virginem dono hmc Pap»! 
Facie honesta : miram, ni ego me tarpiter hodie hic dabo 
Cam meo decrepito hoc Eanacho. HaDC soperat ipsam 
Thaidem. 25 



partuUmM mUtU Gnaiko. DueU ueum virftMM, tii ilMiaMi Tkmdi. PapdB, 

rm eleganHmUut Nimknm me kk hadU hMhria ei dedeeori expemm cmi 
deerefiU £iimdbo. Beee mrgefeirmat ipcde «mdl I%aitf«n. 



modo 6eri poitlt« trochaieai mflii impeditot videtor. F: Non in QDaai syl- 
Ubam contraliitar * quidem ;' lod * liic ' corripitur. BmI. AtUit dont Br. 
Bent. Z. Botli. — 89 Qnidam Mit. et impressi Tetereii, luum lecont. Weti, 
Bmedemo: 0. 1. 1. dono kak : iu et in Bem. eroendotnm. Fa. Sic et nottri 
codicei cnm Edd. vett. Beni, Unam Pnll. Perl. Sic Onelf. S.~84 Gojr* 
non intellifeuf, qnid sity ' tnrpiter le dare/ dicit legendnni este, ego wta 
tarpUer kodie kine dabe ; h. e* faccMnm, abibo : nnod e Mt. Argent. s^ cor- 
rectoris mann citat Bcecl. Weei. GC. iuTert. dnbo kie. Perl.— 86 Citat Pr. 
Inst. Oramm. Ilb. x v. Papa^ kete eaperai ipeam Tkaidem. West. Ad keee Peri. 
noUt : * J. nmn.' Hee delet Both. 



NOTJE 

maxilla. Ut wapdatrot It ett qni, nt pitn et plangore familis eonclaroata 

▼lctom apnd ditiorei habeat, Its iw- innt. Vel a decrescendo sic dlcti, 

aenUtar : afroe Graece cibom signi- eo quod incnrvati et contracti mino- 

ficnt. res fieri videantiir ; tic capnlari% te- 

86 Decreptto] Sive morti vicino. nex dicitnr a capnlo, id est, locnlo, 

Decrepiti tnnt, qoomm Iboera cre- captala mortai, k» ceroieti. 



ACTUS 11. SCENA IL 



6NATH0. PARMBNO. 



6n. Di immortales ! homini homo quid prcestat ! stalto in- 

telligens ! 
Qoid interest ! hoc adeo ex hac re yenit in mentem mihi. 

Gn. Dit imiNoria^Sy qmmiam oltiis komo aUi komini preeeeUU! Ab imapio 
qnmUnmdieiaiproaidneeipndenMl HeemUiiideo in memariamredUtniaunm: 



1 Punctnm poit ^prftttat' abjicit Both. et delet venum 8. Unqnam n 
mala roann ezortnm ; et, Sero, ait, inflictnm hoc Terentio volnns nt arbltrer, 
facit £ng. ap. quem itolidi additamcnti ne vestiaium qnidem apparet. — 8 
Qaid iniereei videntnr abiolnte per admtrationem dicta. Atqne ita diserte 
est in Mi. Llpt. Jac. Periaonint ad Sanct. Min. iii, 6. tamen coiyanctinB 



BUNUCHI ACT. II. SC. 11. 



421 



Conveni hodie advehiens qaendam mei loci binc, atque or- 

dinis, 
Hominem haud imparam, itidem patria qui abligarierat 

bona. 
Video sentam, sqaalidam, aegnim^ pannis annisqae obsi- 

tam. 5 

Qaid istac^ inqaam, omati est? quoniam miser» quod ha- 

bui» perdidi. Hem, 
Quo redactas sum ! omnes noti me atqae amici deserunt. 
Hic ego illum contemsi pras me. . Quid, homo, inqaam, 

ignavissime ? 



Mt€ kme vemn§ meidi i» kominim «m» cmtditiomM ; wm quidem Mrdtdvai, mc 
tmarmm^ ^ tnMUr^ mi^ §go, fMlriiiiMttcM per btxm» ctmnmieerai ; video hor' 
ridMm^ immmdmm, ptUidum tniliir «frolanltf , veetUme heeria tmftrtniN, et MUeC" 
itde deformem, Qmd ieie omehu eibi vmU 7 dixi. Reepomiit ille : Quomam h^or" 
iumaiue ego queg kahui bouu umieL Hem, quo mieerieg redaeiue eum? Ommeifo' 
mUiaree aique amiei me deeerumi, Hie ego iUM)m deepexi^ mikique poetkabuL 
Quidy kommy imqaam, imertiuimu, Uame tibi eomeulaieii^ ui muUa iibi eupereii iui 



^^^^9^^^^^^^ 



legity elteiJt» imidljgeme Quid imiereei / componens ciim illo OelHi ih. 14. < Quid 
dimidiam dimidiato intenit/ Ita et citat Pr. Inst. Oremm. lib. xfiii. Weet. 
CoojiiDctim legont Br. Bent. Z. Perl. — 4 In £P. et qnibutdam Mss. ext 
obUg. Westerhovius. Abtigurierai boma: Olossar. * Abligorio, KoraXixye^' 
£t ' oblignritoret ' Jul. Finnie. lib. v. cap. 5. Ltad. Bent. Par. [Botli.] per 
dno r, abUgurr. Perl. O6%tirrol Mss. et edd. vett. Volgatnm fortias. JBip. 



til ego sine fiii Ouelf. S. — 6 Vnlgo ammieque, C et amnie. Sed recte co- 
pnlamomittitB. Boiii, &nltdtMi quidam Mss. legnnt pro oisrnMi. West.— 
Alii cnm Donato : Quid ieiae ormati ? imquam. Id. Pro Hem Codex CCC. 
aingnlaris notae Em. Eoimvero ita legendum est. Bent. Obsequltnr Both. 
Em Br. — 7 Msa. qnidamy defenMnnil. Leidensioni unns, deeer^* West. Mei 

NOTJE 



4 Homdmem kamd tntptiniM] Non 
Mrdidom, non avarum. Liberaliter 
edncati ssepe balnea, praesertim cali- 
da, adibant nitoris et elegantisB can- 
sa; avari antem minime. Aristo- 
phaaesy in Plnto Comoedia. 

Abligurierai boma"] Per luxnm et 
popioationem devoraverat. Lignrire 
ett lantiores cibos carpere: ^ujcm^ 
Onece, a Xc^xWf l«mbo. liogo. Plini- 
ns: ' Postqnam, degulato patrimo- 
nlOy panpcr est factus.' Degnlare 
esty gola absnmere. 

5 FidM «Mlimi, sfualidtiM] Sentnm, 
borridnm, nt sentes, id est, spioae ; 



squalidnm, immnndum. Sqnalidi 
proprie rei qoi din delitnernnt in 
carcere. Sqnalor, immnndities cor- 
pns occopans, a sqnamamm aspert- 
tate. Obsitnm, foedatnm, potidiim. 
Situs est mucor, et lanugo qnaedam 
ex hnmore creata in locis sole caren- 
tibus. Pannis annisque obsitnm, id 
est, mucore et carie obdnetnm, prop* 
ter sordidos pannos et ratione setatis ; 
oam situs et mncorquidam solet esse 
major in homine misero, ct sene, tom 
|n babita inopom. Obsitns, ab obse- 
rendo, dixit Virgilius: *Locaobsita 
pomis/ id est, plantati» 



J 



422 P. TXRBNTll AKRI 

Itan' parasti te, at spes nuDa reliqaa in te siet tibi 1 
Simnl consilinm cnm re amisti ? viden' roe ex eodem or- 

tnm loco T 10 

Qui color, nitor, vestitas, qnas habitndo est corporis ! 
Omnia babeo, neqne quicquam habeo. Nihil cnm est, nihil 

defit tamen. 
At ego inrelix, neque ridiculus esse^ neque plagas pati 
Possum. Quid ? tu his rebus credis fieri ? tota erras via. 
Olim isti fuit generi quondam qnsBstns apud ssBcIum 

prius. 15 

/diKia? An $enmm mM cmr fgrhmu iwU perdiSKH? Atfue mf, fnt «m Mdiont 
«un femerii ei eitiu». Qui «tlfr eerpon», elegumiim, mUr c«tii, ^mt emetihdie 
9tmUatu? Omma mUd ttippetimt uhmi4e^ et, ticet mikU ^mie^mmmpQeeiiemm^wAU 
tmmem defieit. At ^ ii^elix {mmki reepmidit) mefme miii» mmmere nemmi^ H rimm 
eeee, me^ verberikm» pmiiemdi» meemeaeere pmeamm, Qmidf tm (egm amldeet) kiem 
rebme^ mempe^ dmm fmu ridetmr^ mmi vmpmlmit mli^mid pre^ pmim»? Vekemmmier 
/mUeritf ei Um fmim». OUm primribm» iemtpenkm», ieti gemeri pmrmtiimrmm mmpmlmm- 
timm^et ridiemhrmmi^kun fmi mr» i$tm: koe merm iempmref kie mmmm» mHa» eai mm' 



^^i^^^»»'^»»^'^» 



pro Me Onelf. S.— 9. 10 O. ferc 1. s. et Do. pro /towe, Itam; pro mmt^ «'<, ha- 
bent. Solu Bem. emeis qnam lect. recipimat. Verstti tamen inpediti 
rerotnent, maximeque poeterior. Aliqoi ri * timiil' In priorem veranm re- 
jecemni : ejntqne Yertnt primam tyllabam prttcedenti applacarwit. Noty 
ordinationem Tertnnm vnlgatam retinentet, qnie eadem in o. 1. 1, ex ' timnl ' 
I, tx ' viden' n, elidimnt. Fa. Probotil, non ettef. Siet, qnod trtbnt ez- 
ceptit nottri habent, nihili facio. Quippe cnm * reliqna ' temper apnd Not- 
tmm, vel primam prodocat, vel qoadrisyllabnm tit, iptiim eut pronnntian- 
dom erit eU : atqne adeo cnr non et tcribendnm ? Cetemm qiM>d * timal ' 
hic tecnndam corripiat, teqnente licet contonante, id pott nottram opemm 
vel paerii notnm erit. Bent, qai dat eit cnm Both. Eetet Z. Bip. Perl. /a 
Uaiet? JVn? Br.qni dat et amtfiffi.— 11 Ouyeti andaciam legentit miimr 
rctltfnt, Aa6t<iide fuea emrperi» reprebendit Wett. Lefendum jnbet Bent. 
Qai ceier, qmi miier veatiime, fMt kmkitmde eat eorperi»? Sclre Tellefn, respon- 
dit Pcrl. unde vettitni, qno nigro ac pnllo incedere pamsitot Vir doetnt ipte 
iatetnr, nitor veniret Cave, ait Bip. cnm Bent conjnngaa nilar MiHtei. 
Notat Bothint : * Male interpnngitnr pott verba ' color ' et * nitor/ Ad 
Vettitnm tpectare ' color' et * nitor' pnlcbre vidit Bent. ted id minnt adverttt 
^* tr intelligenda ctte htec verba, nt celor nifor idem valeat ac,color nitidna. 
Qnare non probo Angli elegantittimi conjectnram, Qnt coler, ^ot ntfer, licet 
tle plane legatnr in C Interrogat Z. pott ' vestitut ;' nt pott ' corporis ' et 
Z. et alii.—ia DeJieU Mt. Lipt. Weet. Sie legit Perl. qni monet defU legere 
Ouelf. a. et ad vocem ' cum ' tic nout : * J. miiU.'— 14 Cam HeinMo et Dae. 
dnplicem feci interrofationem. Weet. Qmid tm ki» rekm» eredi» fieri ? Bittiii. 
Rue: Qmd? tm k. r, e. Jleri? Bent. Bent. QMid? bene. Par. Qmid im cnm 
teqq. continnat. PerL Continnat et Br.— 16 S^eclmm OM. ted twp. tcript.. 

NOTiE 
14 TWaerrot oia] ProverbiaUi metaphora a viatoribnt tumta. 



BUNUCHI AOT. II. SO. II. 428 

Hoc novum est attcapiam : ego adeo banc primas inveni 

viam. 
Est genus hominum, qai esse primos se omnium reium 

volant, 
Nec sant: hos consector. Hisce ego non paro me ut 

rideant ; 
Sed his ultro arridco, et eorom ingenia admiror simul. 
Quicquid dicunt» laudo : id rursum si negant, laudo id 

quoque. 20 

Negat quis ? n^o : aitt aio. Postremoimperaviegometmihi 
Omnia assentari. Is qusestus nunc est mnlto uberrimus. 
Pa. Scitom hercle hominem! hic homines prorsum ex 

stultis insanos facit. 
Gn. Dum hsec ioquimur, interea loci ad macellum ubi ad- 

venimusy 
Concurrunt laeti mi obviam cupedinarii omnes, 23 

Cetarii, lanii, coqui, fartores, piscatores^ aucopes ; 



€uptaidi modMM. Quin ego ifie kane eapiandi artem inioemL Ett femu ibmtiiiim, 
f «t prima» m ommbm» rcSiif m e»ae foobaU, nec »mt ; tpuuam» tidtri velUd, H»» 
eoMMcfor : Ai* eg» nem ehtde» ridienht» ease, »ed hU epvnlte Him OMfiifitfr, ei eemm 
wtare» emm admiraiiome prtedieo ; qmieqmid diemmtj lamdo; »i rmnm» id neganif id 
mmmter nego ; »i megat fvtf , mego ; n ajfrm^ qmid em, tffkrmo. Hemf «e tii 
embnmm imdmxi^ ommia iOi» a»»entari, Id Imcrmm mmne e»t valde oopiooam. Pa. 
Argmimm mekeremU komninem: kie komdme» ex etmlii» pror»m» im»amo» memie/aeii, 
Gm. imterea dmm M eerMoiiee iii^ mo» habemimr, aiqme mbi adformm remimui», eece 
ceemrrumi muld eeteriter liilarea empediarii omiwe, ^pvlanim tfe/teoliennn vemdilore»f 
paplnarii, eeiarii, qmi pretgramde» pieee» memdmmi, lami»me»y/areimdmmt art^ee»^ 



otteidMm. Perl. Hoc dat Br.— 19 8ei hi» mliro arrideo, Lege 8et ei» vttro. 
Frnstra eoim est et nil promovet vir doctas. cam repooit ii», Bent. Sequi* 
tor Both. Ei» dat et Perl.— 80 Hanc vs. delet Botli. Dat Br. Umdo. Id 
fKofite Negat, 4-«.— 81 Ne^ol ^iiier «efo: oiif oto. Citat Cicero in L»lio 
cap* 25. qoanto magis mirum, liunc versam Goyeto ftparinm videri. Ex- 
preHl cam Interrogatione Onathonis Torba, qnod et fecit Dac. majore, nl 
fallor, emphasl. We»t. Hanc verbor. antipbraain per interrogat. West. 
Bent. Both. exprim. incommode. Non ita Fa..£r. Par. Mur. [Bip. Z. Br.j 
Peri.— 88 Hte pro I» Br.— 84 VH vemkmm»» Versos constat, si oeaimtie prsB- 
■entis sit temporis, ▼€! certe legatar mioeiiifmwe, nt in Bem. est, et non- 
nallis aliis libris, attestante Riv. Sane in antiquis aliis libris est odreniiiiiie ; 
qnod non ita maltum distat abiidoeiiiaiiiiie. Fa. Vera lectio est odeenimiu, nt 
i|uinqae ex nofttrls habent. J^enl.— 86. 8tS Concicmiiit ImH mu oMam emppedi' 

mOTJE 
88 iUeealeqrt] Proprie «MeataBnr voccy ndalainiir gtttu, blandinior tactn. 



424 P. TBRBNTII APRI 

Qaibus et re mlva et perdita profueram, et prosum sa^pe. 
Salutant ; ad coenam vocaat ; adveotum gratulantur. 
Ille ubi miser famelicus videt me esse in tanto honore, 
Et tam facile victum quaerere, ibi homo coepit me obse- 

crare^ 30 

Ut sibi liceret discere id de me : sectari jussi ; 
Si potis est, tanquam philosophorum habent disciplinse ex 

ipsis 

piacatorti^ mnbiu lncmm tUtulimmf dum re$ mem bent $i h^bmU^ utque etium 
po$t emwmjmeturmm^ tum quoque im prtBeemtia, Hi me eubUumtf ud cumum »ei- 
tmU, de meo udueutu wuki grutuUmtur, lUe mieer eeuriOf ubi wte videt oi twU$ 
hanore kaberi, eetpit me orure, ut $Un lieeret hmu artem de me diseere: jum eum 
wiei eeetutorem ee^e^et dieeipiUmUf «t fleripoteet: utf eieut PkiioBophorum $ectee ulb 



uarU, citartt, Lmti, eoqui, fortoree, pioeutoree, amcupee. O. fere 1. s. post ctfi^ 
jMriiMrtt habent dictioDem omuoe ; ▼oceni ?ero amempeo^ nec Do. habet, nec 
Beni. Dec M. Tallini libro primo Officioram. Qaa dictione detractat difo- 
rnntiir hi ▼ersni hoc modo : Co ueur ru m t Iteti md oboiam euppedimarii aumee, 
CetaHi^ lauii^ cequi» fmrtoree, pieeatoree, Ftu Aueupeo Fa. T. Fal>er, alii exii- 
lare jubent, et ob metri rationem, et quod Clcero Off. i. 4S. eam omittit, et 
qiioclDonatiunonleipt; demnm ob Bem. hac voce carentem. yemm ei; 
ratiooe metri non satis firmnm petitnr argamentom. Cicero kfJifrtipm pm^po' 
ruAp committere potuit, nam et ' cnpedinarios * omiMt. Donatut phira 
intacta reliqoit, qnte tamcn in dnbium non vocantnr. Bembi libro ceteri et 
Mis. et impressorum prsstantissimi, et lectio Probt reclamant. Videtnrqne 
Horatins respexisse hnnc locum Sat. ii. S. 296. Videtnr et b. 1. Tereatios 
imiiator PlauU, Trin. ii. 4. 6. fVeet. Librl quidem hic cuppediumrii ; sed, 
cnm hoc a cuppediie denominetur, ex Analogia non dubites, qnin cuppodiarii 
scribendum sit. De ascititio isto aticti|wi, jam olim res conclamata e8t« 
Bent, Ameupee videtnr adjectum : repugnat versni, nec ponitur a Donato. 
£r. Auempee habent, teste Par. Pall. omnes. Perl. Jamitoree ante co^tn 
Ooelf. 9. Cimp«dtaarn Br. et eupedemarii In nota marginali. Aueupee omit* 
tnnt Br. Z. Bip. Both.--a8 Grmtulamiur meum M. ircse.— 20 Hsec varie lir 

JDntnr. Tautokemore: eeeetauto kouore: eeae in tamium komoremL Qnomodo 
ont. St. Fabrini, alii edidernnt. Idem, Videt att e$$e ta tamium konoreuL 
£x omnibus libris nullns est in ono haec vulgata lectio reperiatur, praeter- 
quam in Bembino, sed ex emenaatione et cstra contextum : nam in eo prios 
erat, midet muki e$$e tamium kouorem, Alii antiqui libri in hoc cnni eo con« 
cordant, quod im nec ipsi habeni : onuiem autem hnnc locum ita, tmdei au 
e$$e tamto konore, In omnibns vero aliis cum praFpositione sic legitnr, videt 
mu i$$e tn taafo Aoiiare. Alicubi tamen htec lectio est sine verbo essr; qnem- 
admodum et Do. legit : qnam lectionem, detracta tamen ta, omnium com- 
modissimam et locntioni et sensui jndicanins, ac versoi qnoqne. Fa. lUe 
ubi mioer famuUcua videt me tamto konore, Ee$e agnoscont Nostri omnea cnm 
Edd. vett. £t recte. Beii(. Vnlg. me esse ta tamto konore nnUis libris nititor. 
Invenit Fa. me taalo Aonore : qoem seqnimur. Bip. Sic dant Z. Both. IH 
ubi m. /. V. me esse tamto konore Br. Fidel me ee$e tamto komore Bent PerL — 
30 *EV rejicinnt in versum 29. Bent. Bip. Both. Perl.— Sl De me omittit 
Br. Notat Brnns : ' £dit. add. de me. Qiiod additnr, glossa est in Ms. 
nostro.' Dat id. cod. eoaseetari.— S2 Si pote tamqmam pkilompkorum kabent dtt- 
eipUnm ex ipeie Vocahulal Si poti$ e$t corrigo ex o. 1. s. vertnmqne snstento. 



EUNUCHi ACT. If. SC. II. 425 

Vocabula^ parasiti item ut Gnathonici vocentar. 

Pa. Viden^ otiam, et cibns qaid faciat alienos ? Gn. Sed 

ego cesso 
Ad Thaidem banc dedacere» et rogitare ad ccenam ut ve- 

niat? 35 

Sed Parmenonem ante ostiam Thaidis tristem video» 

tptif PkUoiaphiM mommmiiwr, ric ParoBiH nmUiier GfuAkomiei app^ieniMr, Pa. 
Videtme ^md deddia ei dSn aUemi cmpidiiaa voleami 7 Gn. Venum ego miaA$ eeeao 
hame virgimeM ad Thaidem dedmeere^ eamdemque imvitare ui ad ceeium veniai: ud 
Pamumemem, tervum Pheedria, rineMe heri nwt, irieii vkUm amie/oree not- 



GODtrahendo pfuioaopkermm in phiUmphmmL Praeterea tMUtnm relioqntmnsy ia 
coDtextn libri Berobini pro diedpiimee esse dieeiplimnm. qnemadmodom et 
poDotns legit ; qoam et veram esse leetionem pntamns. Pa, Guy. rh poiis 
insttitium vocat, et reeidendom, legitqne, 8i eai. Sed non cogitavit vir alia 
acntissimos, Si eeiy paraeiH iiem mi Gmaihtmiei voeemimr, idem Talere atoue, 
Si parasiti item Gnathonici vocentnr. Tum Si poiia eai tx omnibns LiDris 
scriptis tuetar Faemns. Qui qnod legit diaeipiimamf non video, qoa ratione 
seasus con»tare queat. Certe Donatnm fnistra citat. Weai. Si polw esl, 
tmmqmemphiloaapharmmhabemi diaeipHmam ex ipaia] Sic dedit Fa. Bembino plus 
Dimio addictns. Frnstra Oonatnm ad partes Tocat : qni, cnm dicit, ' Nisi 
forte diaeipiimam pro discipnlis posuerit, casnm accnsativnm oratiooi snse, 
aeeommodat, non nt in Teitn sic positns sit. Diaeipkmee legebat Donatus, 
nt codices pleriqne : sed dno Regil, alter in contextu, alter pro varia lec- 
tiooe, Si poiia eai, iamqmam phihaophirmm habemi diaeipmii ex tpsis. Qnid pote 
plaDins ant certius ? BeiU. Diadpuii dant Both. Perl.— 33 iiidem mi. Slc o. 
I. prater Bem. et impressnm ab Aldo, in qnibns pro iiidem est iia : pro qna 
Umm legendnm pnto, atqne eo magis, qnod tn aliquo libro legitnr tdeiii, quod 
fere est item. Fa. IHdem Br.— 34 Do. etiam /ocii, legi affirmat ; et ita habent 
pleriqne antiqnl libri : nt et ratio versns exposcit. Cetemm, qnod aliqnibito 
▼isom est ia Bem. pro odmmf oaamm scriptum esse, qni diligentins observamnt 
eon librum, annotamnt signa impressa calamo vocls oltiMi, detrito vetnstate 
atramento: stsMNi vero nt rideatnr aliqnibns esse scriptnm, effecit macnhi 
oamdam, qnae se<|nenti paginas hsrebat, ez cujns conglntinatione snperin- 
dnctnm cst hnic dictioni instar dnoram s, loco I et i: sed et omnes alii libri 
scripti qootqnot snnt et antiqui et recentes vnlgatam lect. continent. Pne- 
terea et Do. et Eng. Qnin et Dionysins Romanns Pontifex, et Martyr anto 
aoDOS mille trecentos, apertissime hanc lect. tenet, ita scribens ad Severnm : 
* Vos otiosi comedere vultis aliennm cibum, videte ne in vos illnd conveoiat : 
Vide qnid faciat otiom, et alienns eibns.' Adde hnc rationem versos, qnl 
cum oitiMi optime stat. Fa. Palmerins et Mor. nixi Bembino ossam defen- 
doDt, vocem barbaram et Terentio indignam. Fa. et Ony. aliiaii assenint; 

Cf. 



fFcii. Oifan. in Ind. Lncret. v. * Snnm' legit oa ammma, Cf. Lang. ad Cie. 
Off. I. 81. Jd, m Add, Facii R. nt et postca rogare pro rogUare. Lind. 
Nostri omnesoliiim; et item, duobos ezceptis, /adl. utmmqae sine con- 
troversia vere. Bemi, FacU Br. Perl. Vide oliam, ei fmd ci6«« Both. — 
36 Rogiiare videtnr legisse Do. O. I. s. Te