(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "C. Sallusti Crispi Catilina, Iugurtha, Historiarum fragmenta. Recogn. et succincta annotatione ..."

Google 



This is a digital copy of a book thaï was prcscrvod for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's bocks discoverablc online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to 
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for 
Personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do nol send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character récognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogX'S "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it légal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any spécifie use of 
any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of ihis book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



C. SALLUSTI CRISPI 



CATILINA, lUGURTHA, 



HISTORIARUM FRAGMENTA. 



C. SALLUSTI CRISPI 



CATILINA, lUGURTHA, 



HISTORIARUM FRAGMENTA. 



RECOGNOVIT ET SUCCINCTA ANNOTATIONE 



ILLUSTRA VIT 



FBIDEBICÏÏS EBITZIUS, 









» »» 



PR0FBB80R EBFUBTEM8I8. ^^^-^ / 



■ *J 



'.' U 



!"/i» 



LIPSIAE. 

SUMPÏIBUS LIBRARIAE HAHNIANAE. 

MDCCCLVl. 



^^4^. ^•. ^^. 



LIPSIAE, TTFI9 B. G. TEUBNERI. 



VIRIS ILLUSTRISSIMIS 

lOANNI SCHULZIO, 

PHILOSOPHIAE DOCTORI, 

REGI BORUSSORUM IN MINISTERIO IN8TITUTI0NIS PUBLICAE 

MODERANDAB AB INTIMIS IISQUE 8UPERIORIBU8 CONSILIIS, 

ET 

LUDOYICO WIESIO, 

PHILOSOPHIAE DOCTORI, 
REGI, BORUSSORUM IN EODEM MINISTERIO AB INTIMIS CONSILIIS, 



HANC SALLUSTIANORUM OPERUM EDITIONEM 
PUBLICUM PIETATIS ATQUE OBSERVANTIAE DOCUMENTUM 

EXSTARE VOLUIT 

FBIDEBICTJS KBITZITJS. 



vjuamvis pervulgato more fecisse videar, Viri Illustrîs- 

simi; ut spleudidissimis nominibus Vcstris gratiam huic libro 

atque commendationem conciliarem^ tamen minus ambitiosas 

caussas neque extrinsecus quaesitaS; sed ex animo profectas 

habui , cur banc operam meam in Sallustii scriptis explicandis 

positam Vobis sacram esse vellem. Nam Tu, lOANNES 

SCHULZI, ex quo adolescens in Tuam notitiam veni, tantam 

mihi benevolentiam atque favorem praestitisti, tantam in mu- 

nere obeundo alacritatem assensu, approbationC; auctoritate 

addidisti^ ita in meis temporibus humanitate me et animo 

vere paterno erexisti atque recreasti, ut beneficiorum Tuo- 

rum memoriam non sim nisi cum ipsa vita dimissurus. 

Tu vero, LUDOVICE WIESI, quem ante hos quinque 

et triginta annos in ipso studiorum Tuorum ingressu iueun- 

dissima necessitudine Tibi coniunctum sincero amore am- 

plexus eS; eundem me ad hune diem amare non desiisti, 

pristînumque animi affectum non modo conservasti mihi in- 

tegrum^ sed summa humanitate auxisti atque re comprobasti; 

quae voluntas erga me Tua quanto mihi gaudio sit, animum- 

que non solum suavissima praeteriti temporis recordatione per- 



YIII EDITORIS EPISTOLA 

fundat^ sed etiam praesentis benevolentiae Tuae gratisBimam 
cogitationem excîtet; verbis vix dici potest. Profecto nun- 
quam dubitastis, Viri lUustrissimi ^ quin favorem Vestrum 
homini non ingrato tribueritis; sed tamen animus subegit; ut 
non tacita mente Vestram benignitatem colerem, sed, si fîerî 
posset, publîca aliqua testificatione gratum în Vos animum 
declararem. Neque commoda eius rei occasio multum quae- 
renda fuit. Nam licet ludi magister fere nihîl habeat^ quod 
aliquo numéro atque honore sit, praeter litteras suas, hoc 
ipsum tamen tantum est, ut, si quid ex hoc inexhausto sum- 
mae praestantiae fonte depromatur studiose elaboratum atque 
expolitum, non verendum sît, ut vîrîs doctrina pariter atque 
munerîs dignitate insîgnibus recte oflferri possît. Quare sic 
habete, saepe me, quum conficienda hac editione tenerer, de 
Vobis cogitasse, neque maius atque acrius incitamentum ha- 
buisse ad summum studium labori meo împendendum, quam 
quod mihi semper in animo fuit, ut talem operam egregio 
scriptori navarem, quae Vobis, intelligentissimis antîquarum 
litterarum existîmatoribus, probaretur, 

Quid autem maxime secutus sim, paucis Vobis exponam. 

Vitatis tum criticarum dîsputationum salebrîs tum quae- 
stionum grammaticarum ambagibus, ac simul ingrato errorum 
refutandorum negotio inutilique doctrinae ostentatione, quibus 
rébus plerumque id efficitur, ut invitati ad coenam pulcherri- 
mam hospites non paratis dapibus frui possint, sed quasi iu 
cufinam compulsi confectioni epularum ipsi interesse cogan- 
tur, iis imprimis consultum volui, quorum interest recta eaque 
simplicissima via ad iustum scriptoris intellectum pervenire. 
Quare id operam dedi, ut, quae obscuriora essent, aut aliquam 
difficultatem haberent, accurata, brevi et quam maxime per- 
spicua explicatione illustrarem, usum dicendi Sallustio pro- 
prium ubique monstrarem, sententiarum nexum, sicubi per- 
plexîor esset, expedirem, cetera omnia, quae attentum lecto- 
rem non morantur, etiamsi vel comme dissimam disserendi 



AD I. SCHULZIUM ET LUDOV. WIESIUM. IX 

occasionem praeberent, plane non attingerem. Ac verba recte 
intellîgere quamquam in lectione vetermn scriptorum primum 
est; quo neglecto parum illa procedit, tamen in verbis non 
putavi haerendum esse^ sed parem atque illis curam etiam ré- 
bus adhibendam, in quo id maxime spectavi, ut, qui Sallu- 
stium legant, universam operum formam animo complecti pos- 
sint; neque singulis particulis magis; quod haud raro fit^ 
quam toti operi intenti sint. 

Quod consilium, non inutile ; ut opiner, et multomm as- 
sensu comprobatum, quum per se invitaret ad studia mea denuo 
Sallustio dicanda, tum alia caussa accessit , quae me, ut im- 
pigre id persequerer, permovit. Quae olim enim tum de 
constituendis Sallustii verbis, tum de explicandis commenta- 
tus sum, tantum abest, ut mihi etiamnum probentur omnia, ut 
alia prorsus falsa, alia minus recta, alia parum commoda esse 
intellexerim. Quorum partim ipse reperi, dies enim diem do- 
cet, multo plura me virorum doctorum, qui post me Sallustium 
ediderunt, intentior cura et pervestigatio edocuit, E^c iis primo 
loco mihi nominandus est Kudolphus Dietschius, cuius 
eximia latinae linguae scientia, diligentissima Sallustiani di- 
cendi usus observatio, subactumînre critica iudicium, încom- 
parabilis in enotandis vocabulorum notionibus soUertia plurîmis 
me locis, ubi a vero aberraveram, in rectam viam reduxit. Alia 
debui Wilhelmo Fabro, viro accuratae doctrinae optime- 
que de Sallustio merito. Denique novissimorum editorum 
Eudolphi lacobsii et Gustavi Linkeri sagacitas et 
acumen complures locos expedivit, in quibus frustra laborave- 
ram. Quum igitur, quae in priore editione non amplius sa- 
tisfacerent, mutata cuperem, non solum ab aliis inventa reli- 
giose in meùm usum converti, sed reliqua omnia ad accura- 
tam censuram vocavi itaque pertractavi, ut confidam matu- 
riorem quandam et emendatiorem hac recognitione prodiisse 
operam. Quibus de caussis autem singulis locis a priore edi- 
tione discesserim, nusquam exposui, sed idegi, ut ubivis ipsa 



X EDITORIS EPI8T0LA 

explicatione prodita planissime pateret^ quibus rationibns vel 
recepta lectio vel înita verborum interpretatio nîteretur. 
Quare; quamquam hic liber minime criticam speciem prae se 
fert; tameii; quorum interest ad eam rem animum attendere; 
facili negotio cognoscent bas editoris partes me non neglexisse. 

Quod Catilinae et lugurthae Historiarum Fragmenta ad- 
didi; Vos, Viri lUustrissimi, putavi non improbaturos esse. 
Nam quae iis continentur orationes et epistolae integrae, vel 
maxime egregia sunt artis Sallustianae monumenta, quibus 
non cognitis nemo Sallustîum plane cognovit. Reliqua autem, 
quibus multi facilius careant, tum ex parte et ipsa sunt ad- 
modum iucunda cognitu et utilia, tum universa multum valent 
ad auctoris peculiarem dicendi consuetudinem accuratius de- 
monstrandam. Ad hoc quum commoda Fragmentorum dispo- 
sitio etiam eam vim habeat, ut deperditi operis, plerumque 
prorsus ignorati, forma quaedam et imago animo concipi eius- 
que praestantia intelligi possit, id satis caussae visum est, 
cur bas reliquias non omitterem. 

Quamquam autem et cupio et spero, multos fore, quibus 
haec editio commodum neque inutîlem usum praebeat, duo ta- 
men prae ceteris sunt studiosorum gênera, quibus potissimum 
prodesse volui. Alterum est eorum , quibus in suprema gym- 
nasiorum classi (nam secundae ascriptos tam gravi scriptori, 
Thucydidis aemulo et Tacito comparando, impares iudico) Sal- 
lustius praelegitur.^ Scio equidem nihil difficilius et magis 
arduum esse, quam auctores veteres probabili et fructuoso 
scholarum usui adornare , ac non solum iustum modum tenere 
inter nimium et parum, sed etiam interpretationis formam 
proposito convenientem inire, eamque ob caussam aliis aliter 
videri. Sed tamen ita mihi persuasum est, si qui discipuli 
domi accurate cognoverint, quae de verborum usu et potestate, 
constructionum ratione, sententiarum nexu, rerum condicione 
a me annotata sunt, eos recte praeparatos ad doctorum in- 
stitutiones accessuros cum fructuque audituros, quae illi vel 



AD I. SCHULZIUM ET LUDOV. WIESIUM. XI 

quaestiones movendo, vel rationes explîcando, vel brevîter 
significata uberius persequendo proponant. Certe peritus do- 
cendi praeceptor lis insistens, quibus Sallustium illustrare stu- 
dui;plurimam habebit copiam ingenii discipulorum excitandi et 
ad accuratam linguae latinae cognitionem informandi ; neque 
hoc verendum erit, ne, quae adiuyando atque proinovendo 
intellectui destinata sunt; torpedinem potius quam alacritatem 
ingeniis iniiciant ; nam qui sperent subitum se in scholis prae- 
sidium ignaviae suae aut inscitiae occultationem ex annota- 
tionibus quaerere posse, vel plurimis vel omnibus locis oppido 
fallantur. Alterum genus est non adoleseentium litteris operam 
dantium, sed virorum, qui in gyrum negotiorura compulsi et 
muneris oecupationibus distenti tamen ingenium torpescere no- 
lunt, sed insito veterum auctorum amore ducti ad refovenda 
antiquitatis studia praeter alios seriptores etiam Sallustium ad 
manus sumere cupiunt, quo légende animum recréent. Ni- 
hil honestius hoc génère ac laude dignius. Sed si nihilomi- 
nus pauciores desiderio suc- satisfaciunt , caussa eius rei non 
in ipsis; sed in incommoda editionum, quibus uti coguntuf, 
condicione posita est. Tantum enim abest, M idoneis ad au- 
ctorem sine molestia intelligendum adminiculis excitentur, ut 
mirum non sit, si vel incidant in spinosas disputationes de 
variis lectionibus , vel in longis quaestionibus grammaticis hae- 
rere cogantur, de locis autem difficilibus frustra explicationem 
quaerant, valde eos refrigerari, et plerumque taedium magîs 
quam voluptatem ex instituta lectione capere. His igitur si, 
quantum possem, subvenirem et simpliciore eaque magis astricta 
interpretandi ratione eorum studiis consulerem, operae pre- 
tium me fecisse putavî. 

Haec fere sunt, quae Vobis, Viri lUustrissimi, de insti- 
tut! mei consilio breviter exponenda habui. Opella mea ut 
carte ab externa specie, chartarum bonitate et typorum nitore 
efFecta, aliquam comtoendationem haberet, bibliopolae ho- 
nestissimi liberalitate provisum est. Quam formae elegantiam 



XII EDITORIS EPIST. AD I. SCHULZIUM ET LUDOV. WIESITJM. 

ut confido Vobis non displicitaram esse^ ita nihil inagis ex- 
peto, quam ut non nimis cum îpsa lîbri dote discrepare vi- 
deatur. Qualecumque autem est munusculuni; quod Vobis 
oflfero grati Vestraeque benevolentiae memoris animi testem, 
ut bénigne excipiatis; enixe Vos oro rogoque. Valete mihi- 
que favete. 

Dabam Erfurti Kal. Mai. MDCCCLVI. 



PROLEGOMENA. 



Cap. I. 
De SalIttstU vita^ ingenio ac noribas. 

C. Sallustius Crispus Amiterni in Sabînîs a. S6. a. Chr. n. (668. 
u. c.) familia plebeîa natus est, quo tempore Marianis partibus 
summa vi omnia in urbe tractantibus respublica iam admodum con- 
cussa erat, qiias turbas mox, Sulla ex bello Mithridatico reverso, 
cruentae clades et gravissimae rerum conversiones consecutae sunt. 
De eius iuventute, institutione , rébus domesticis ac cetera vita tum 
privata tum publica haud dubie certiora nobis constarent, si Asco- 
nii Pediani liber, quem teste schol. ad Horat. Sat. I, 2, 41. de 
eius vita conscripsit, aetatem tulisset. Quo deperdito tum ex 
ipsius scriptis tum ex rarîs ac dispersis veterum auctorum testimo- 
niis colligenda sunt, quibus tenuis quaedam neque satis illustrata 
vitae eius imago confîcitur. Igitur egregiis naturae dotibus doctri- 
naeque praesidiis instructus adolescens acre studium ad historiae 
cognitionem contulit, ut ipse in Cat. 4, 2. profitetur; sed mox 
studiis litterarnm relictis morem aetatis suae secutus ad rempubli- 
cam latus est (Cat. 3, 3.), quo honorum viam sibi aperiret. Quae 
quum in diversas- partes pateret, ut aut in optimatium castra se 
conferret et paucorum potentîum consiliis obtemperando illorum 
gratia et favore extolleretur , aut eorum partibus se adiungeret, 
qui contra nobilitatis avaritîam, superbiam et dominationis cupidi- 
tatem perpetuo pugnabant, aequi bonique sensu, quem natura ei 
ingenuerat, ductus et summo libertatis amore flagrans eos in repu- 
blica gerenda secutus est, qui populi îura contra optimatium arro- 
gantiam defenderent. Ita quum iam ab initio gravibus contentio- 
nibus, quibus tum respublica exagitabatur, implicaretur, neque 

SALLUST. 1 



2 PROLEGOMENA. CAP. I. 

magnos in magistratibus gerendis eventus habuît, et multa tum ini- 
micorum invidia tum ipsorum temporum îniquitate expertus est ad- 
versa (cf. Cat. 3, 3.), quae res efTecîsse videtur, ut non solum 
prîore tempore parum sîbi in rerum publicarum tractatione place- 
ret, sed postremo tanto earum taedîo caperetur, ut aetatem procul 
a republica agendam decerneret (Cat. 4,1. lug. 4, 3.). Quae- 
stura, quam bîs gessît, prîmum (cf. Pseudo-Cic. declam. in Sali, 
c. 5.), si consueto et legitimo tempore obtînuit, a. 59. a. Chr. n. 
(695. u. c.) functus est. Tum a. 52. a. Chr. n. (702. u. c.) tri- 
bunus plebis factus acerrîme Hllonem, qui initio ilHus anni Clodium 
occiderat, impugnavit, eique et Ciceroni, studiosissimo eius pa- 
trono, inimicissimas contiones cum Q. Pompeio et Munatio Planco, 
tribunatus collegis, habuit (cf. Ascon. in Milon. p. 38. 39. 45. 49. 
50. 51. Orell.). Quod qui factum esse dicunt propter summum 
Sallustii in Milonem odium ex gravi et ignominiae plena ofTensione 
de re uxoria conceptum, incertam rem pro certa habent; sed multo 
potiores et graviores tanti impetus caussae quaerendae sunt in stu- 
diis partium civilibus, quae iam tum adeo exarserant, ut, quum 
Hilo, homo profligatissimus et audacissîmus, nobilitatis propugna- 
torem se gereret, Clodii caedes haud ingrata eius adversariis oc- 
casio videretur auctorem tanti facinoris aggrediendi. Quibus con- 
tentionibus mirum non est Sallustium in magnam optimatium invi- 
diam venisse. Quae quum eo augeretur, quod, quum iam antea 
animi suî iudicio Caesaris consiliis favisset, gravescente in dies ma- 
gis Pompeii insolentia senatuque paulatîm atrociora in Caesarem 
moliente, apertius iam et studiosius huius partes sequebatur, Fom- 
peiani quovis modo infestum sibi hominem opprimere et a repu- 
blica arcere studuerunt. Igitur quum a. 50. a. Chr. n. (704. u. c.) 
Appîus Claudius et L. Piso censores multos Caesaris amicos, mo- 
rum labe quidem non immunes, sed ceteris senatoribus non pro- 
brosiores, aliuni alia de caussa senatu moverent (Dio Cass. XL, 
63.), Sallustius quoque sub hoc praetextu eiectus est, quod disso- 
lutis esset moribus, quae res nonnullis eo spectare visa est, quod 
in suspicione erat cum Milonis uxore, Fausta, Sullae fîlîa, in ad- 
ulterio deprehensus et a Milone flagellis caesus esse, ut tradit 
Varro apud Gell. XVII, 18. Schol. ad Hor. Sat. I, 2, 42 et 48. 



DE SALLTJSTII VITA, INGENIO AC MORIBUS. 3 

Serv. ad Vîrg. Aen, VI, 612. Adversariorum faction! cedere co- 
actus in Galliam ad Caesarem, in quo, ut ipse ait Cat. 54, 3., mi- 
^serîs erat perfugium, se contulit, eique fide, officio ingeniique so- 
lertia ita probatus est, ut, bello cîvili non multo post exorto, in 
multis ille opéra eius uteretur, eumque honoribus et gratia extol- 
leret. Anno enim 49. a. Chr. n. (705. u. c.) iterum quaestor 
factus et in senatum restitutus (cf. Pseudo-Cic. declam. c. 6. 
et 8.) Romae remansisse videtur, dum Caesar in Hispania contra 
Pompeii legatos Afranium et Petreium bellum gerit. Anno post 
(48. a. Chr., 706. u. c), quantum coniicere licet, Caesarem in 
Epîrum secutus est, fortasse legati munere functus. Certe post 
pugnam Pharsalicam, quum reliquiae Pompeiani exercitus ex Thes- 
salia in Illyricum se recepissent, legioni ibi praefuit (Oros. VI, 15.); 
sed Caesaris copiis, quibus Q. Cornificius quaestor pro praetore 
praeerat, a M. Octavio et L. Scribonio Libone valde pressis, ali- 
quoties maie pugnavit, donec Vatlnii adventu Octavîus vîctus fuga- 
tusque est. Haec acta sunt hieme, quae inter annum 48 et 47 in- 
tercessit, ut patet ex Auct. B. Alex. c. 43 — 46. Extremo anno 
47. a. Chr. n. (707. u. c.) praetor designatus in exsequendo gravi 
et admodum periculoso negotio, quod Caesar ei dederat, parum 
prospero successu usus est. Vixdum enim mense Octobri reverso 
ex bello Alexandrino Caesare, quum instaret Africanum novum, a 
luba rege et Scipione et M. Catone motum, quod propter magnas 
adversariorum copias haud mediocrem apparatum poscebat, legio- 
nes in Campania seditionem coeptantes in Africam ire recusabant, 
nisi antea sibi pecunia aliquoties a Caesare promissa soluta esset. 
Missus est a dictatore Sallustius, qui no vis promissis legiones de- 
liniret et ad officium reduceret; sed tanta militum ferocia et ira 
fuit, ut parum abesset, quin ab illis interficeretur (cf. Appian. B. 
C. II, 92. Dio Cass. XLII, 52.). Infectis rébus quum Romam 
rediisset, primo quidem Caesar iniquîus tulisse videtur, quod pa- 
rum exspectationi suae responderat; sed mox, re accuratius co- 
gnîta, non solum ei ignovit, sed etiam legiones in Sicilîam tra- 
ducere iussit (Cic. Epp. ad Attic. XI, 20, 2.). Stalim post ei 
Imperavit cum parte navîum Cercinam insulam, quam adversarii te- 
nebant, occupare, quod ibi magnus frumentî numéros erat (Auct. 

1 •'• 



4 PROLEGOMENA. CAP. I. 

B. Afric. c. 8, 3.). Id negotium pari dexteritate atque felicitale 
exsecutus est (ib. c. 34, 3.); neque dubîtari potest, quin in reli- 
quo etiam belle valde strenuam atque utîlem Caesari operam prae- 
stiterit. Confecto enim bello et lubae regno in provinciae for- 
mam redacto victor Sallustium pro consule cum imperio ibi relîquît 
(Auct. B. Afric. c. 97, 1. Dio Cass. XLIII, 9.); quem Caesar fa- 
vorem illi non tribuisset, nisi magnis eius de se mentis gratiam 
reddendam putasset. Totum igitur annum 46 a. Chr. n. (708. u. c.) 
in Numidia versatus proximo Romam rediit cum magnis divitiis in 
provincia collectis. Ac fuerunt, qui eum arguèrent non satis légi- 
time eas sibi comparasse, adeoque repetundarum iudicium non 
effugisse (Auct. decl. c. 7. Dio Cass. XLIII, 9.); sed rem parum 
certam esse infra videbimus. Opibus ex provincia reportatis ad 
vitam *u8us opulenter et cum elegantia instituendam , in Quirinali 
intra portam Salariam et Collinam atque collem hortulorum (cf. Ta- 
cit. Hist. III, 82.) hortos amplissîmos et pretîosissimos émit, ae- 
dificiis, thermis, porticibus splendidissimis instruxit, omnique gé- 
nère signorum atque artis operum exornavit. Cuius luxuriae et 
splendoris summi non solum documentum hoc habetur, quod com- 
plures imperatores, velut Yespasianus, Nerva, Traianus, Aurelia- 
nus, amoenitate hortorum invitatî, in illis habitarunt, sed pristinam 
eorum magnifîcentiani planissime etiam testantur multae et praestan- 
tissimae statuae signorumque reliquiae in illis locis effossae; quam- 
quam non abhorret a verisimilitudine alîquantam ornamentorum, 
quibus horti Sallustiani instructi fuerunt, partem posterioribus eo- 
rum possessoribus debitam fuisse. De cetera eius vita, quam inde 
a reditu ex Africa usqué ad obitum suum peregit, nihil plane con- 
stat; nam quod Hieronymo auctore (in lovin. I. p. 52. éd. Bas.) 
narralur Terenlîam Ciceronis, cum qua ille a. 46. a. Chr. (708. 
u. c.) divortium fecerat, uxorem duxisse, quamquam potuit fortasse 
fieri, tamen per se tam incredibile est, ut in summo ceterorum 
scriptorum de ea re silentio Hieronymus exiguam fidem mereri vi- 
deatur. Nam quum divorlii tempore Terentia minimum quinquage- 
naria esset, quîppe quae iam circa annum 79. a. Chr. n. Ciceroni 
Tulliam peperisset, annis tam impar fuit Sallustio, ut is, nisi sin- 
gulares quasdam caussas habuerit matrimonii cum illa ineundi, vix 



DE SALLUSTII VITA, INGENIO AC MORIBUS. 5 

putandus sit intégra aetate et re famîliari florentissima tam inae- 
quale coniugium quaesivisse. Eo magîs autem de rei veritate da- 
bitandum est, quod auctor declamationîs in Ciceronem, a Sallustii 
aetate parum remotus, eam plane ignorât, quippe qui eum ita de 
Terentia loquentem faciat, ut eam in non minore odio quam ipsum 
Ciceronem habuisse videatur. Utut est, quum Caesare interfecto 
gravissimae turbae civitatem concuterent, ac cruentissima certamina 
non iam de libertate restituenda, sed de imperio parando exoriren- 
tur, tanto Sallustius taedio rerum publicarum captus est, ut aeta- 
tem procul a republica habendam decerneret, otiumque sua sponte 
sumptum ad adolescentiae studia, dîu quidem negotiis intermissa sed 
nunquam contempla, conferret (cf. Cat. c. 4.). Quae ne ad solam 
sui delectationem aut miseriarum publicarum solatium pertinerent, 
sed aliquam etiam civibus suis utilitatem afferrent (cf. lug. c. 4.), 
totum se memorîae rerum gestarum cognoscendae tractandaeque de- 
didit, laborum in ea re suscipiendorum adiutore usus Atteîo Philo- 
logo, qui teste Suetonio de 111. gramm. c. 10. eum breviario re- 
rum Romanarum, ex quibus, quas vellet, eligeret, instruxit. Ita 
quum composuisset tria opéra, de coniuratione Catilinae, de bello 
lugurthino et Historias, praestantissima omnia, sed aliud alio per- 
fectius et elaboratius, quinquagesimum primum annum agens a. 35. 
p. Chr. n. (719. u. c.) mortuus est. Liberos quum ipse vel non 
genuisset, vel natos sibi amisisset, sororis nepotem'adoptavit, qui 
delicatae et luxuriosae vitae deditus honores quidem nunquam ges- 
sit, sed vigore animi et consilio eximius magna gratia et auctori- 
tate apud Augustum atque Tiberium floruit (cf. Tacit. Ann. 1,6,3. 
II, 40, 2. III, 30.), rebusque gravissimis exsequendis adhibitus 
a. 20. p. Chr. n. obiit. 

Haec quamquam valde manca sunt, quae de Sallustii vita ex- 
posuimus, neque ulla ex parte suffîciunt ad plane cognoscendum, 
quomodo ille in republica gerenda versatus sit, quid gesserit, qui- 
bus amicis inimicisve usus sit, quas res adversas habuerit, quo- 
modo post Caesaris mortem in otio vixerit, tamen pauca illa certis 
scriptorum testimoniis nituntur. At quae de moribus eius tradun- 
tur, admodum sunt incerta, auctoritate idonea destituta et prorsus 
dubia; ac nihilo minus pro verissimis et exploratissimis creduntur, 



6 PKOLEGOMENA. CAP. I. 

fatal i quadam fortuna, ut Sallustius non solum aequalium invidia 
vexaretur, sed etiam apud posteros fama laboraret. Paucissimîs 
enim exceptis, quibus verum ingenîum est, quique praeiudicatîs opî- 
nionibus non impediuntur, omnes uno ore clamant moribus eum cor- 
ruptissimis atque effrenatarum cupiditatum fuisse, omnibusque libîdl- 
nibus ita deditum, ut nuUum esset flagitium, a quo abhorruerit, nul- 
lum scelus, quod non commiserit; quam înfamiam turpissimae vitae 
eo augeri, quod in scriptis suis malos civitatis mores gravissime 
însectatus non erubuerit in aliis vituperare, quae ipsé plurima et 
pessima fecerit. Quae tanta crimina si a probis neque sublestae 
fidei auctoribus in Sallustium côniicerentur, profecto de eius fama 
actum esset. Sed fluxerunt illa ex fonte turbido ac lutulentissimo, 
quo accuratius examinato quantum vel malignis obtrectationibus vel 
ineptis declamationibus tribuendum sit, facile intelligitur. Princeps 
enim auctor iniquorum ac falsissimorum de Sallustio iudiciorum 
fuisse putandus est Lenaeus, Pompeii libertus et paene omnium 
expeditionum cornes, ut tradit Sueton. de 111. gramm. c. 15. Qui 
quum caeca quadam et superstitiosa teneretur admiratione patroni 
sui, vanissîmi hominis et incredibili atque immerita felicitate ita 
elati, ut orbis terrarum dominum se putaret, post miserabilem eius 
et inglorium casum summo omnium, qui a Caesaris partîbus stabant, 
odio impletus fuit, aegreque ferebat, quod Sallustius, perpetuus 
Pompeii, dum vivus erat, adversarius, ita eius foedo exitui super- 
stes esset, ut securus vitam opulentam omnibusque munditiis af- 
fluentem degeret. Sed postquam is Historias edidit, in quibus de 
Pompeio quum alia verissima quidem, sed parum honorifica, tum 
hoc dixisset „oris eum improbi, animo inverecundo ^^ fuisse, adeo 
homo veritatis impatiens ira exarsit, ut teste Suetonio 1. 1. Sal- 
lustium „acerbissima satira laceraverit, lastaurum et lurconem 
et nebulonem popinonemque appellans, et vita scriptisque monstro- 
sum, praeterea priscorum Catonisque verborum ineruditissimum fu- 
rem^^ — En, habes egregium illud testimonium, quo comproba- 
tum eunt, Sallustium fuisse profligatissimum ! unde, si vere aesti- 
mare volumus, hoc unum patet nebulonem maximum ac maledicen- 
tissimum caluniniatorem fuisse Lenaeum ipsum. Nam si nihil plane 
ex Sallustii scriptis ad nos pervenisset, quis dubitaret Lenaeo au- 



DE SALLU8TII VITA, INGENIO AC M0RIBU8. 7 

ctore illum pro pessimo et corruptissimo scriptore habere? At de 
scHptis res sarta tecta est; ipsa pro se loquuntur, nihil esse iis 
praestantias , nihil perfectius. Yitâ autem si pariter inonstrosus 
fuisse insimulatur Sallustlus atque scriptis, quis non videt hoc non 
minus esse quam illud falsissimum? Fieri enim non potuit, u.t Le- 
naeus uno ore atque uno eodemque vocabulo alterum mentiretur im- 
pudentissime , alterum diceret verissime; sed utrumque necesse est 
aut verum sit, aut falsum. Qnare nihil agunt, qui, quamvis concé- 
dant modum fortasse in vituperando excessisse Lenaeum, tamen veri 
aliquid subesse eius criminibus affirmant. Scilîcet qui tantopere a 
vero et honesto abhorreret, ut auctorem castissimum ob rarum ve- 
rîtatîs amorem ingeniique libertatem scriptis tnonstrosum^ ob anti- 
quitatis quendam colorem ex Catone petitum Catonis r>erborum in- 
eruditissimum furent appellaret, eundem, quia splendide habitabat, 
et victu cultuque non sordido, sed eleganti opulentoque, ut divitem 
decet, utebatur, lastaurum^ lurconem^ popinonem dicere non dubi- 
tavit. Hoc est igitur, quod illi Lenaeî patroni volnnt, conviciato- 
rem verisimilitudinem aliquam in satira sua secutum esse. Quem ut 
mirum non est ira atque odio incensum et rerum adversarum sua- 
rum iniquitate exasperatum inimicissimas criminationes in Sallustium 
efTudisse, ita vel maxime mirum et prorsus incredibile videri débet, 
homines doctos harum rerum tam incuriosos tantaque iudicii levi- 
tate fuisse, ut futilissima calumniatoris convicia pro exploratis at- 
que indubitatis veritatis testimonîis haberent. 

Sed iidem inconsultiores etiam reperiuntur in Qde de clama - 
tioni adiungenda, quae sub Ciceronis nomîne in Sallustium cir- 
cumfertur, veritatis respectu multum etiam Lenaei libello inferior. 
Nam quum de simultate, quae Ciceroni cum Sallustio intercessîsse 
dicebatur, aliqua fama etiam ultra eorum tempora propagata esset, 
ea res idonea visa est, quae declamationi argumentum praeberet. 
Tam inepte autem homo insulsus, quisquis eius auctor fuit, in ea 
caussa tractanda versatus est, ut, quum alteram orationem Sallustio 
in Ciceronem, alteram Ciceroni in Sallustium tribueret, nulla per- 
sonarum, morum, rerum, temporum, omnino nullius rei ratione 
habita hoc unum ageret, ut quantum conviciando, crîminando, ca- 
lumniando, probra iaciendo, petulanter et impudenter dîcendo, pla- 



s PROLEGOMENA. CAP. I. 

nissima in pravum detorquendo praestari posset, periclîtaretur. 
Quiim igitur utraque declamatio nihil aliud ait, niai miserabilis um- 
bratica exercitatio convicîandî, hoc tamen interest inter Lenaei sa- 
tirani et declamatoris opus, quod ille consilio saltem, quamquam 
maligno, in Sallustium scripsit, hic personam, quam petit, ausque 
deque habens, voluntate plane nulla ducitur, animoque Sallastium 
plane non curât. Nam quum id unice propositum haberet, ut corn- 
poneret, quaecunque proterve, malitiose, impudenter in adversa- 
rium dici possent, tam parum haec contra Sallustium ipsum ant 
Ciceronem dixit, ut eadem in quoslibet alios dicturus fuisset, quos 
personas conviciantium inter se sustinere ipsi foi;^e placuissel. 
Quam putidum enim et absurdum sit eius înstitutum, vel eo palet, 
quod Sallustius fere eadem Ciceroni obiicit, quae hic illi crimini 
dat, ut paucis mutatis nominibusque transpositis , quae nunc Sal- 
Instii est in Ciceronem declamatio, eodem iure huius in illum, el 
contra, esse possit. Quae quum ita sint, non modo roedîocrem aul 
dubiam, sed nullam omnino ineptissimorum libellorum fidem esse 
posse ad Sallustii mores infamandos, luce clarius esl. Al quid 
factum videmus? Quum personatus Sallustius Ciceroni obiicit „fttÀ«7 
eum flagitiosum corpori suo piUasse^ quod alteri coUibuisset^ 
ehquentiam pudicitiae iactura perdidicisse ^ uxorem sacrilegam^ 
filiam matris pellicem habere^^^ non creditur. At quum idem de- 
clamator, Ciceronis personam sustinens, Sallustium ^^impudicum 
et procacem^^ appellal, ^^immensae eitis gnlae impudicissimi cor- 
ports quaestum s^ifficere non potnisse^' dicit, ^^aipiditatibus in- 
finitis elatum esse^ nt^ quae ipse corpori suo turpia non duxis- 
set^ in aUis experiretur^^ incusat, docti horoines, quasi lestis re- 
ligiosissimus testimonium dixisset, credunt. Quum Sallustius per- 
sonatus inimicum arguil ^^domum ri et rapinis comparasse^ opu- 
lenHam ex sanguine et miseriis cirium quaesirisse^ linguam va- 
nam^ manus rapacissimas^ gulam immensam^ pedes fugaces^ 
quae honeste nominari non possunt^ inhonestissima habuisse^\ 
non creditur. At quum Pseudo-Cicero narrât ,,«i«m domum pater- 
nam riro pâtre turpissime renalem habuisse^ ipsum pairem mari 
coegisse^ omnibus matrum famiUarum riris opprobrio fuisse^ in 
senatu aduUerium confessum esse^^^ nemini ne in mentem quidem 



DE SALLUSTII VITA , INGENIO AC MORIBUS. 9 

venit dubitare, niim haec vera sint; omnes credunt. Quum Cîcero 
însimulatur coniurationis Catilinariae occuUus auctor fuisse^ quo 
Uberator urbis esse posset^ in teslamenta locupletium irrepsisse^ 
summa cnideHtate in cires saeeiisse^ non creditur. At quum 
Sallustius arguitur tanquam aller Catilina non solum pessimonim 
omnium socius fuisse^ sed exemplar^ quicquid impudicorum^ cil- 
lonum^ parricidarum ^ sacrilegorum^ debitorum fuerit in urbe^ 
munidpiis^ coloniis^ totaltalia^ ad hoc Africam promnciam rapi- 
nis ad intemecionem eastasse^ credunt, tanquam nihil certius esset 
atque exploratius. Sed nolumus sîngula ulterius persequî. Res enîm sic 
se habet : aut pariter vera sunt, quae declamator de Cicérone habet, aut 
sî illa falsa sunt, falsa etiam, quae de Sallustio leguntur; si qui autem 
sunt, qui alterum falsum putant, alterum verum, profecto magis etiam 
insipfunt, quam îneptiarum iilarum auctor, qui fuit insipientissimus. 
Non intra scrînia pressas fuisse illas declamationes, sed ma- 
ture divulgatas et pro genuinis habitas, eo cognoscitur, quod al- 
téra, quae Sallustii in Ciccronem fertur, iam a Quintiliano IV, 1, 6S. 
memoratur. Haud parum îgitur auctoritatis sîmul cum Lenaei libello 
nactae, profecto contra auctoris mentem plurimum contulerunt ad 
malam famam de corruptis Sallustii moribus excitandam, confirman- 
dam atque propagandam. Eo factum est, ut seriores, qui, qualis 
Sallustius fuîsset, non ex accurata illorum temporum cognitione 
eiusque actionum vitaeque domesticae notitia speciali didicissent, 
sed haustam ex turbidis illis fontibus de eo opinionem animo imbi- 
bissent, sicubi de eo mentio incideret, sponte quasi et sollenni 
modo veterem cantilenam de eius morum infamia canerent. Ita 
Lactant. Inst. Div. II, 12. Quod quidem^ inquit, non fngit ho- 
mine m ne quam Sallu^stium^ qui ait: sed omnis nostra vis in 
anima et corpore sita est; animi imperio^ corporis servitio ma- 
gis utimur. Recte^ si ita tixisset^ ut locutus est. Servivit 
enim foedissimis eoluptatibus^ suamque ipse sen- 
tentiam vitae pravitate dissolvit. Macrob. Saturn. Il, 9. 
Haec Sallustius^ gravissimus aliéna e luxuriae obiurgator et 
censor. Symmach. Epp. V, 68. Statuerit hoc scriptor stilo 
tantum probandus; nam morum eius damna non sinunt^ ut 
ab illo agendae vitae petatur auctoritas. Quibus testimoniis qui 



10 PEOLEGOMENA. CAP. I. 

utuntur ad famam Sallustii labefactandam , vîdeant, ne rem parum 
compertam levissimis argumentis, quae nullam vim ad persuaden- 
dum habent, probare conentur. Nam qaum Lenaens et declamalio- 
num auctor per se omni fîde destituantur, quae illi vel maligaitate 
ingenîi vel iudicii perversitate mentiti gant, non veriora fiunt, si 
post aliquot secula ab aliis prolata rursum îngeruntur. 

At alia sunt eaque multo certiora atque graviora, quîbus, 
quain flagitiosa fuerit Sallustii vita, demonstretur, adulterium cum 
Fausta, Milonis uxore, commissum, et Africa provincia foede ex- 
pilata. Quae num tam explorata sint, quam videntur et putantur, 
accuratius quaerendum est. lam de Fausta quod narratnr, tam du- 
bium est totque rébus inter se repugnantibus impeditum et obscura- 
tum, ut non temere illi famae fides habenda videatur. Rem aperte 
tradit Gellius XVII, 18. his verbis: M. Varro^ in literis atque 
î>ita fide hamo mulia et gratis^ in libro^ quem scripsit Pins 
aut de pace^ C, Sallustium^ scripiorem seriae illius et ser>erae 
orationis^ in cuius historia notiones censorias fieri atque exer- 
ceri eidemus^ in adulterio deprehensum ab Annio Milone loris 
bene caesum dicity et^ quum dedisset pecuniam^ dimissum. In 
promptn est autem Gellium hoc referre ut rem miram, insolitam 
et valde memorabilem; in quo non negligendum est hominem rerum 
Romanarum scientissimum et saepîssime Sallustii mentionem facien- 
tem nusquam de eius moribus ut dissolutis ac perditis dicere; unde 
coniicias, quum vel ignoraret vel improbaret, quae maligni aut 
inepti divulgaverant, rem ex Varrone cognitam ut valde notabilem 
Noctium Atticarum commentariis inseruisse. Varronis (idem in litte- 
ris nemo in dubium vocaverit; sed quum non solum homo doctus, 
sed etiara Pompeianus esset (cf. Caes. B. C. II, 17 — 20.), non 
incredibile est, sibi temperare non potuîsse, quominus adversarum 
partium homîni sibi inviso maculam aliquam ex vago urbanorum 
rumore inureret. Audivit igitur, illum in flagitio deprehensum et 
loris caesum pecunia data dimissum esse. Quum id nonnisi vel ex 
Sallustio ipso, qui caesus pecuniam dederat, vel ex Milone, qui 
pecuniam acceperat, resciri posset, — nam coram testibus rem 
actam esse nemo dixerit — , utrum incredibilius sit, difficile dictu 
est. Sin levi auditioni atque rumori rem debuit, scilicet aestimari 



DE SALLUSTII VITA, INGENIO AC MORIBUS. 11 

potest, quantum talibus narrationibus tribui posait, otiosorum atque 
malignorum urbanorum industrîa propagatis. Ad hoc si reputaveris 
Sallustium post veras et longe gravissimas contentiones , Clodii caede 
ortas, tamen cum Mîlone in gratiam rediisse (cf. Ascon. in Cic. p. 
Mil. p. 39. Or.), multo minus credi potest tantam alteri ab altère 
contumeliam illatam fuisse, quae omnem reconciliationem impedire 
debebat. Frustra autem viri docti confugiunt ad Horatii testimo* 
nium, quo Varronis narrationem confirment. Qui quum in Sat. I, 
2, 40 sqq. , ubi varia moechorum pericula describit, haec habeat: 
„e7/6 flagellis Ad tnortem caesus; fugiens hic decidit acrem Prae- 
donum in turbam ; dédit hic pro corpore nummos^^^ Acrone auctore 
Sallustium signifîcari volunt, quod falsissimum est. Nam quum Ho- 
ratius aperte inter duos distinguât, caesum alterum, alterum numrois 
e perîculo ereptum, ad Sallustium respicere non potuit, qui simul 
et caesus et pecunia redemptus creditur. Sed ne cogitasse qui- 
dem de Sallustio, ex eo patet, quod idem argumentum uberius per- 
sequens versu demum 64 sqq. de Faustae adultero Villio haec 
profert: „yillius in Fausta Sullae gêner, hoc miser uno Nomine 
deceptus, poenas dédit usque superque Quam satis est, piignis cae- 
sus ferroque petitus.^^ Nam si vix paucis versibus ante Faustae 
amores Sallustio improsperos memorasset, prorsus inepte ad eos- 
dem pari modo Villio evenientes reversus esset. Quare falsum est, 
quod Acro ad v. 41. annotavit: „Hoc de C. Crispo Sallustio dici- 
tur, qui deprehensus ab Annio Milone in adulterio cum uxore Fau- 
sta, Sullae filia, flagellis caesus esse dîcitur, ut refert Asconius in 
élus vita.'^ In errorem enim induxit scholiastam notitia de Sallustii 
adulterio ex Asconio hausta, qui ipse Varronis narrationem in libro 
de Pace secutus videtur; quamquam ipsa Acronis verba ad id du- 
cunt, quod supra probare studuimus, totam rem incerta potius fama, 
quam facto comperto niti, siquidem scholiasta auctore Asconius re- 
fert, non caesum esse^ sed caesum esse did. In maiorem etiam 
eumque duplicem errorem Acro încidit ad v. 47 sqq. „Tutior al 
quanto merx est in classe secunda, Libertinarum dico. Sallustius 
in quas Non minus însanit quam qui moechatur,^^ ad quem locum 
haec annotavit: „Fertur Sallustius Crispus tanto ardore insanivisse 
in libertinas, quanto moechus in matronas. Quod quum illi in se- 



12 PEOLEGOMENA. CAP. I. 

natu a censoribus obîectum esset, respondit se non matronarum, 
sed libertinarum sectatorem esse; quare ex senatu eiectus est, quod 
ipse excusât in Catîlinae libello.^^ Nam vêtus Horatîi interpres non 
solum confudit rerum scrîptorem cum sororîs nepote, de quo supra 
dictam, sed etiam quae de minore Sallustîo fama erat respecta 
libertinarum, eam canssam fuisse tradit, cur Sallustius maior îgno- 
mintosam notam censoriam pateretur, qua alii ob aliam caussam (v. 
supra p. 2.) eum affectum narrant; unde patet totam iilam rem suspi- 
cionum tenebris potius esse involutam, quam clara veritatis luce col- 
lustratam. Quae quum ita sint, quamquam ex confusis et repugnan- 
tibus scriptorum narrationibus verum non satis eruas, hoc tamen 
vix dubitari potest, quin malîgnorum studiis le via quaedam, quae 
fortasse suberant, supra modum aucta sint et in malam partem 
detorta, iique errent, qui veritatis argumentum in eo conspiciunt, 
quod Sallustius senatu motus est; nam aliis de caussîs id factum 
esse, supra demonstratum est. Ceterum haud ab re fuerit memi- 
nisse, Appium Claudium, qui tam furiose censuram ageret variisque 
criminibus adversarios opprimeret (v. Coel. in Cic. Epp. ad Famm. 
Vin, 14, 10. Dion. Cass. XL, 63.), omnium fuisse longe ilagitiosîs- 
simum; quo quamquam Sallustii culpa, si qua fuit, non minuitur, 
tamen illi e senatu eiectioni per hominem impurissimum (v. Coel. 
in Cic. Epp. ad Famm. VIII, 12, 6.) factae non tantum tribuen- 
dum est, quantum vulgo fieri videmus. 

Quod si iam quaeritur, unde expilatae Numidiae crimen fluxe- 
rit, quo Sallustius vel maxime premitur, rursus declamationis auctor 
(c. 7.) princeps eam infamiam movisse reperitur. Ineptissimis 
autem verbis usus, quasi Sallustius alter Verres fuisset, aliud ra- 
pinarum argumentum non no vit, quam quod ille magnas ex pro- 
vincia divitias retulit, quo rursus probatum ivit repetundarum eum 
crimini fuisse obnoxium. Quod qui putido conviciatori temere cre- 
dunt, rerum Romanarum aut prorsus ignari aut parum memores 
videntur. Quis enim nescit ingentes illas divitias, quibus Roma 
paulatim abundabat, non ex ipsa urbe provenisse, sed omnes ex 
provinciis eo confluxisse? Scilicet nemo* non eorum, qui provin- 
ciis praeerant, locupletatus redibat; neque id ex consuetudine Ro- 
mana inhonestum aut poena dignum habebatur; iniuriae modo pro- 



DE SALLUSTII VITA , INGENIO AC MORIBUS. 13 

vincialium atque vexationes prohibebantur, et qui rapinas, crudelî- 
tates, flagitia in socios commigerant, iudicia et poenas exspectare 
debebant; ceterum nemo dubitabat, quin magistratus eum in provin- 
ciis locum tenerent, ut iure aliquantum ex reditibug ad eos perti- 
neret. Neque id a rerum condicione abhorrebat. Nam quum pro- 
yinciarum rectores regum instar essent, qui ubique et ipsi magno 
subditorum sumptu alebantur, profecto flagitium neque habitum egt 
neque fuit, si illi, reges imitati, ex i^nnua provinciae administra- 
tione collectas opes Romam referrent. Sallustium quoque retulisse 
certum est, sed rapinîs atque expilationibus eas parasse incertissi- 
mum et nullo modo probatum. Neque negligendum est, non paca- 
tae eum provinciae praefuisse, sed ei, quae Pompeianis partibus 
adhaerens contra Caesarem arma tulerat, eiusque inimicos militibus 
et pecunia adiuverat. Cui quum victor graves, multas inîunxisset 
(cf. Auct. B. Afric. c. 97. Dio Cass. XLIII, 9.), vix mirum vîderi 
potest, si proconsul castigandis urbibus ab eo relictus solito plus 
ex iîs, quo ipse augeretur, exegit. Sed in eo omnem modum ex- 
cessisse inde patere volunt, quod Romam reversus repetundarum 
accusatus esse dicitur. Quod argumentum quam per se infirmum sit, 
facile intelligent, qui cognîtum habent, plurîmas Romae accusatio- 
nes provinciarum rectoribus intendi solitas esse ab iis, qui vel odii 
explendi occasionem quaererent, vel claro aliquo viro convellendo 
nomen sibi comparare studerent. Quare, nisi culpa aliis rébus 
probatur, eo, quod lis alicui ex provincia revertenti intenta est, 
non efficitur noxium fuisse. Sed de ipsa Sallustii accusatione ne 
certa quidem res est. Nam quum auctor declamationis c. 7. haec 
habeat: „ne caussam diceret sestertio duodecies eum Caesare pa- 
cîscitur,^^ aperte dicit, accusatum non esse, sed inepte comminisci- 
tur magna mercede, ne in ius vocaretur, a Caesare mercatum esse. 
A declamatore autem ita discedit Dio Cassius 1. 1., ut accusatum 
quidem référât, sed a Caesare dimissum, ac simul magna ex eo 
infamia oneratum, quod, quum in scriptis suis multa et severa de alio- 
rum avaritia tulîsset iudicia, ipse verba sua parum secutus esset. Quae 
unde rescierit Dio , non liquet; nisi et ipse temere collecta nec satis 
intellecta pro ingenii sui captu protulit, adeo in ea re a vero aberrans, 
ut Sallustii scripta ante provinciae admînistrationem édita putaret. 



14 PBOLEGOMENA. CAP. I. 

Igitur quum aequalium scriptorum testimonîis plane nihil certî 
de corruptis Sallustii moribus constet, seriorum autem prava iudi- 
cia non maiorem fidem roereantur quam priorum calumniae atque 
ineptiae, nisi praeîudicatîs potîus opinionibus ducî malumus quam 
îd sequi, quod recta ratio suadet, statuendum est, nullo eorum, 
quorum memoria ex antiquitate ad nos pervenit, quique vel ob res 
gestas vel ob ingenii monumenta clari habentur, Sallustium fuisse 
moribus inferiorem. In scriptis vero sententiarum gravitate ac se- 
veritate, iudiciorum veritate, aequi bonique sensu validîssimo, verae 
libertatis, alienissimae illius a libidine, summo amore, animo renim 
humanarum semper memore, denique omnis turpitudinis et malarum 
artium odio talem se praebet, ut fere omnibus scriptoribus superior 
appareat, et ad Taciti praestantiam solus quam proxime accédât. 
Concedunt hoc omnes; sed quo praestantior hoc nomine reperiatur, 
eo contemptiorem ac detestabiliorem esse dicunt, quod vitâ tanto- 
père a scriptis discrepuerit. Quod ut verum foret, si, quae illi 
vitio dantur, vera et comperta essent, ita res ipsa docet, Sallustii 
vituperatores, quum eum dissolutae vitae accusant, et tamen ho- 
neste scripsisse dicunt, parum ad ingenii humani naturam animum 
attendisse, neque reputasse, aliud esse solerter et ingeniose scri- 
bere, aliud honestatem in scriptis sequi. Illud haud raro in eos 
cadit, qui morum levitate et cupidinibus in pravum abstrahuntur ; 
hoc frustra exspectes ab iis, qui totos se ad vitae turpitudinem 
demiserunt, ac prorsus ad libidines pessumdati sunt. Quippe ex 
tanta labe emergere nequeunt, et quod in vita semper secuti sunt, 
id in scriptis non deserunt. Quodsi ex omni antiquitate neminem 
constat morum nequitia infamem in scriptis veri, iusti, honesti as- 
sertorero et patronum exstitisse, profecto Sallustius ab ingenii hu- 
mani natura deflexisse putandus foret, si talis fuisset, qualem inîqui 
et inconsulti vituperatores eum fuisse volunt. An credibile est, 
quum veritatis, qui fons et principium est omnis honestatis, per 
omnia retinentissimus reperiatur , veri sensum tam incorruptum tam- ' 
que validum in eo vigere potuisse, si turpissimis libidinibus ob- 
noxius, gravissimis flagîtiîs fuisset inquînatus? Qui autem dicunt, 
non ex vero anjmi affectu fluxisse illam, quam in eo admîramur, 
iudiciorum severitatem, sed tanquam fucum quendam induotum esse 



DE SALLUSTII VITA, INGENIO AO MOBIBUS. 15 

eias scriptîs, quo facilius verborum sonitu inani obtegeret factorum 
malam famam, videant, ne, quod ita probatum eunt, îam pro pro- 
bato habeant, ac sîmul parum speciosam caussam suspicionî suae 
praetendant. Nam qui fallere student ac sîmulando pariter atque 
dissimulando criminîbus, quibus laborant, se purgare, ils artificio 
ad id composito opus est multum a Sallustii sîmplicitate abhorrente, 
cuîus idem est per varia scripta color, idem ubique honestatis am'- 
mus, nihil ut quaesitum videatur, sed omnîa dicta ex rébus ipsis 
provenîsse et cum rébus congruere appareat. Quod autem in iis, 
quae Cat. 3, 5. de se ipse dicit, confessionem culpae cognoscunt, 
quam severa aliorum censura diluere studuerit, primum non vident 
aut videre nolunt illa verba unice ad invîdiam ex contentionibus 
partium civilium ortam sp^ectare, neque ulla ex parte de moribus 
infamatis capi posse; tum ne quaesiverunt quidem, iustamne caus- 
sam et necessiiatem habuerit Sallustius defensionis morum paran- 
dae, et, si habuit, num idoneam et probabilem sui purgandi viam 
înierit. Utrumque negandum. Nisi enîm monstrum quoddam vitio- 
sitatis fuit, quod ne obtrectatores quidem affirmant, etiamsi vera 
essent, quorum insimulatur, vix poterat in illis temporibus et in 
illa urbe prae ceteris flagîtiosus videri, et quum haud dubie plurimi 
essent, qui vel simili vel longe maiore culpa tenerentur, non per- 
spicitur, cur in comniuni corruptela ceteris purgatior videri vellet; 
sin vero nihilo minus famae affectae consulendum putasset, profecto 
homo acerrimi iudicii, quique naturam ingenii mortalium acutissime 
perspectam haberet, rem suam tam maie tantaque stultitia et impe- 
ritia egisset, ut non solum id, quod spectasse arguitur, non con- 
secutus esse putandus esset, sed etiam pro vanissimo, ineptissimo 
et impudentissimo haberi debertt. 

Possemus haec uberius persequi; sed satis dictum puto ad de- 
monstrandum parum fîrmo fundamento niti, quae de Sallustii vita at- 
que moribus circumferuntur, magis ex inconsulta consuetudine cré- 
dita, quam rationibus et certis argumentis stabilita. Quare, ut 
paucis comprehendamus, quamquam non ea nobis mens est, ut Sal- 
lustium prorsus sanctum hominem, verum sapîentem et perfectum 
stoicum haberi velimus, tamen hoc satis probabiliter ostendisse vi- 
demur, nullam caussam esse, cur eum ceteris claris scriptoribus, 



n 



16 PROLEGOMENA. GAP. II. 

quorum famae nulla însignior macula aspersa est, vita moribusqne 
credamus deteriorem. 



Cap. II. 
De Sallnstii seriptis et dieendi génère. 

lam antiquitus magnam fuisse scriptorum Sallustii auctoritatem 
atque admirationem plurimis cognoscitur probatissimorum auctorum 
testimoniis, valut Quintil. X, 1, 101. Martial. XIV, 189. Tacît. 
Ann. III, 30. Quam egregii historici laudém quum duabus potissî- 
mum rébus consecutus sit, ingeniosa rerum tractatione et orationis 
praestantia, quales eae fuerînt, paucis dicemus. 

lam quo intelligatur quantum Sallustius priores rerum scripto- 
res post se reliquerit, recordari iuvabît, a quibus apud Romanos 
initiis profecta historia quo illa aetate progressa fuerît. Igitur 
quum antiquitus utili sane consiiio institutum esset, ut pontifex ma- 
ximus quotannis in album sîve annales, qui inde maximi vel pontî- 
6cii dicebantur, referret, qui magistratus maiores fuissent, qui dies 
festi celebratî, quaeque res memoratu dignae actae, quumque ii 
annales fere unicus fons esset, unde per complura secula tum pu- 
blicarum rerum tum privatarum memoria repeteretur, evaluit, ut 
postero tempore, qui ad res scribendas animum appellerent, anna- 
lium formam fere tanquam unicam normam sequerentur. Quorum 
quamquam procedente tempore pro cuiusque ingenio magna diversi- 
tas fuit, ut inter primos, quales fuere Fabius Pictor, L. Cincius 
Alimentus, Piso Frugi, et Ciceronis aequales, velut L. Sisennam et 
Licin. Macrum, aliquantum interesset, omnes tamen ieiuni quiddam 
et exile sectabantur, neque quicquam praeter nudam temporum, ho- 
minum, locorum gestarumque rerum notitiam habebant. Quae quum 
paulatim non amplius neque argumento neque oratione satisfacerent, 
Sallustius bas angustias egredi primus ausus maius quiddam et per- 
fectius molitus est. Omissa enim priorum consuetudine res varias 
et inter se discretas nullo nîsi annorum ordine conserentium , quae 
nexu interno cohaererent, arte comprehendit, factorum caussas saga- 



DE SALLUSTII SCRIPTIS ET DICENDI GENERE. 17 

citer exquîrit, quibus quidque consilns gestum sît, dilucîde explicat, 
eventus cum consiliis accurate componit, magno rerum usu et pe- 
ritia instructus nihil, quod aliquo momento est, praetermîttît, et, 
quod in quaque re maximum est et praecipuum, lectorum animis 
tanquam luculentam imagînem obiicit. Haud postremum autem in 
tantis eius virtutibus locum oblînet verilas, cuins se studiosissimum 
ac diligenlissimum esse ita sibi est conscius, ut ne Tacîtus quidem 
hoc nomine ei praeferendus videatur; nam quod ille egregie dicit 
sine ira et studio se scribere, quorum caussas procul habeat^ 
idem Sallustius non minore iure sibi vindicat, in Hisloriarum pro- 
oemio non se divorsam partem in civilibus armis moeisse a eero 
professus. Non falso eum hoc de se praedîcare, scripta eius 
satis superque ostendunt; quippe nihil celât, nihil obtegit, quaeque 
vel in civitate delicta sunt, vel a singulis prave acta, ita notai, ut 
unice res, non personas spectasse appareat. Tanta autem in eo 
aequitas, tanta moderatio, ita animus ab odio et cupidîtate liber, 
ut, quamvis ingenuitate sibi insita caussae plebis i. e. libertati fa- 
veat , nîhilo minus ipsam plebem sive ex secundis rébus insolentem 
(lug. 40, 5.), sive rerum novarum cupidam (Cat. 37, 3 sqq.) pra- 
vitatis arguât, ac turbulentos eius duces (Cat. 38. lug. 42, 2. Fr. 
Hist. I, 11. IV, 57.) vituperet. Rursus nobilitatis quidem inîqui- 
tatem et iniurias in plebem ubique graviter castigat, et quanto in 
odio illorum inveterata vîtîa, insolentiam, superbiam, arrogantiam, 
vanitatem, avaritiam et dominandi cupiditatem habeat, nunquam 
non déclarât; neque tamen caeco adversae partis odio ita abripî- 
tur, ut non, quod in nobilitate sanum, verum, egregium fuit, agno- 
scat. Ita Catonis vîrtutem summis eiTert laudibus, Metellum iusto 
praeconio non privât, Calulum, quamquam non in omnibus sibi pro- 
batum, quod rogalioni Gabiniae obviam ivit, bonum dicere non du- 
bitat, quîn in ipso Sulla, quae in eo eximia erant, haud invitus 
praedîcat; Marii vero laudes prudens atque certo iudicio ita mode- 
ratur, ut minus eum ornarit quam ipse Çicero, qui, quem prorsus 
damnare debebat, pro vanitate sua atque ingenii mobilitate haud 
raro eximie celebraverit. Ad hoc quum summus sit artifex mores 
hominum describendi, regionum naturam atque locorum situm illu- 
strandi, gentium populorumque atque temporum accuratam et luci- 

SALLU8T. 2 



18 PEOLEGOMENA. CAP. II. 

dam imagînem proponendi, tanla soi admiratione lectores implet, ut 
mîrum non sit eom iam antiqais visam esse omnes saperiores histo- 
ricos longe superasse. 

Neque tamen sola rerum tractatione eam laadem consecatus 
est, sed non minas orationis praestantia merait, ut praeclarissimis 
scrîptonbus annnmeretur , quamqnam plane diversam viam îniit, ut 
dicendi virtute inclaresceret. Nam ut in rernm componendarum 
arte longe saae aetatis consuetndinem praegressus est, ita in ora- 
tione conformanda non solum eum morem non tenoit, qui usu quasi 
stabilitus et receptus fuit, sed relicta aliqua ex parte aequalium 
dicendi consuetudine ad pristinorum scriptomm exemplum sese ap- 
plicans antiquitatis potius colorem quendam et asperitatem quam 
politae dictionis elegantiam sectatus est. Quae res non magis ex 
peculiari eins natura atque indole quam ex temporum, in quae in- 
cidit, tristitia, et reipublicae corruentis afilicto statu, cui implica- 
tus fuît, repetenda est. Acri enim ingenio animoque ingenuo prae- 
ditus atque summo libertatis amore incensns quum primo ad res 
popnli romani florentis cognoscendas totum se dedisset, veterisque 
yirtutis romanae vîvidam imaginem animo concepisset, ubi ad rem- 
publicam accessit, infestissinus contentionibus exercitus adrersario- 
rum machinationibus ita vexatus et circumventus est, ut, quum sine 
successu in republica laborasset, valde sibi in negotiis gerendis 
dispHceret. Neque postea, quamvis et Caesaris gratia floreret et 
summa eius admiratione teneretur, ubi illum ad evertendam lîber- 
tatem tendere intellexit, animum mutasse putandus est; quam aegre 
enim ferret libertatem a dictatore paene sublatam, ex eo patet, 
quod eo adhuc yiro a negotiis plane recessit, otioqne voluntario 
molestiam ex rébus publicis captam lenire studuit. Postquam vero 
Gaesare interfecto respublica ita lacerari coepta est, ut saWa esse 
nuHo modo posset, non solum in consilio suo perseveravit, sed 
reipublicae interitu, quem instare intelligebat, adeo commotus est, 
ut plane omissa rerum pn|esentium cura animo se • ad antiquitatem 
referret, yirtutis, fortitudinis, continentiae exemplis, quae frustra 
tum quaerebantur, abundantem. Quorum contemplatione quum se 
consolaretur anîmumque erigeret, tum maxima admiratione M. Por- 
cium Gatonem Censorium, scriptis factisque perfectî Romani ima- 



DE SALLUSTII SCRIPTIS ET DICENDI GENERE. 19 

gînem praebentem, amplexus est. Cuius sludîi admirationisque ea 
vis fuit, ut, quum res populi Romani scribere decrevisset, prae- 
sentia ab omni parte perosus ac despiciens etiam dicendi génère 
ab aetatis suae usu deflecteret, tersam, elegantem, ornatam atque 
noHem orationem tanquam corruptionis testem simul et îpsam cor- 
ruptricem evitaret, et lacertos potius quam carnem quaerens antî- 
quam simplicitatem, gravitatem, vim et quasi quandam duritiem ef- 
fingeret. Quas antiquitatis virtutes non minore studio quam peritia 
imitatus prudenter tamen cavit, ne in ieiunitatem, languorem et 
inelegantiam, qua multi priorum artis expertes laborabant, incide- 
ret. Brevitatîfl studfosissimus nunquam pluribus verbis utitur, quam 
quibus ad res accurate designandas opus est, quamquam eius bre- 
vitas, iam veteribus intellecta et laudata (cf. Quintil. IV, 2, 45. 
X, 1, 32. X, 1, 102. Seneca Epp. 114. Gell. III, 1, 6.), non 
magis in verbis cernitur, quam in coartata et pressa rerum narra- 
lîone; omissis enim levioribus, quae vel minus ad rem pertinent 
vel a circumspecto et prudenti lectore facile intelliguntur , potiori- 
bus rébus cum cura insistit, celeriter in narrando progreditur, et 
iudiciorum severitate, sententiarum crebritate, verborum pondère 
dignitatem orationi ita conciliât, ut tamen neque obscura neque im- 
pedita évadât. Vitata enim artiiiciosa verborum comprehensione 
atque ambitu plerumque per brevia incisa procedit, enuntiata saepe 
magis iuxta coliocat quam inter se nectit, et omnino nudam orna- 
tuque quaesito destîtutam antiquiorum dicendi rationem sequitur. In 
singulorum verborum et locutionum usu ita di«cedit ab aequalium 
consuetudine, ut multa prisca et insolita quum ex aHis tum ex Ga- 
tone asciscat, alia, sed multo parcius et minus aperte, quam vnlgo 
creditur, ex Graecorum usu exprimat, alia, quae plerumque trans- 
lato sensu usurpantur, propria potestate ponal (cf. Gell. X, 20, 
10.), quo fit, ut vel novata vel nimium declinata videantur. In 
universa autem vocabula scribendi ratione, quam orthographiam 
appellant, eam viam iniit, ut revocato priscorum more antiquitatis 
colorem scriptis suis induceret cum ipsa dictione congruentem. 
Quod si Jiaec omnia colligimus ad iustam Sallustiani dicendi ge- 
neris imaginem animo informandam, negari nequit in sununa eius 
pracitantia artisque perfectione tamen aliquid inesse , quod non natum 

2* 



20 PROLEGOMENA. CAP. II. 

sed factum videatar, et consilium magis atque industriam quam 
liberae integraeque naturae impetum prodat, et hoc nomine Sal- 
lustiiim aliquantum a Caesaris nativa sîmplîcitate et vennstate in- 
comparabili discrepare; quamquam hoc discrîmen non magis pecu- 
liari utriusque natura et ingenio, quam rerum, quas scripserunt, 
diversitate nititur. 

Quum iam aequales Sallustii sentirent haud uno eum modo a 
ceteris scriptoribus differre, complures fuerunt, qnibus oratio eius 
ita displiceret, ut non solum valde vituperarent, sed auctorem 
ipsum gravissîmis conviciis onerarent. De Lenaeo iam supra dixi- 
mus p. 6. Cum eo fere congruit incerti auctoris epigramma a Quin- 
tiliano VIII, 3, 29. allatum: „Et verba antiqui muUum furate Ca- 
tonis^ Crispe, lugurthinae conditor historiae.^^ Minus acerbum , sed 
tamen improbans Augusti de eo fuit iudicium, qui Suetonio teste 
c. 86. in epistola ad M. Antonium haec scripsit: „Tuque dubitas, 
Cimberne Annius, an Veranius Flaccus imitandi tibi sint, ita ut ver- 
bis, quae C. Sallustius excerpsit ex Originibus Catonis^ utaris?^^ 
Praecipuum Sallustii vituperatorem exstitisse Asinîum Pollionem in- 
telligitur ex GeUio NN. A A. X, 26. „Asinio Pollioni in quadam 
epistola, quam ad Plancum scripsit, et qnibusdam aliis C. Sallustio 
iniqnis, dignum nota visum est, quod in primo historiarum maris 
transitum tramissumque navibus factum transgressum appellavit, 
eosque, qui fretum transmiserant, quos transfretasse dici solitum 
est, transgressas dixît.^^ Eandem rem tetigit etiam Suetonius de 
ill. gramm. c. 10. cuius haec sunt verba: „De eodem (Atteio) Asi- 
nîus Pollio m Hbro^ quo'SallusHi scripia reprehendit^ ut nimia 
priscorum verborum affectatione oblita, ita tradit: In eam rem ad- 
, îtttorium ei fecit maxime quidam Atteins Praetextatus, nobilis gram- 
maticus latinus.^^ Gui Pollionis sententiae aliqna ex parte occurrit 
ipse Suetonius I. 1. haec adiiciens: „Quo magis mîror Asinîum Pol- 
lionem credidisse, antiqua eum (Atteimn) verba et figuras solitum 
esse coUigere Sallustio, quum sibi sciai nihil aliud suadere, quam 
ut noto civilique et proprîo sermone utatur, vitetque maxime ob- 
scurîtatem Sallustii et audaciam in Iranslationibus.^^ I^ed ad nniver- 
8um obtrectatorum genus refulandum imprimis valent verba Gellii 
NN. AA. IV, 15. „Elegantia orationîs Sallustii verbornraque fîngendi 



DE SALLUSTII SCRIPTIS ET DICENDI GENERE. 21 

el novandi stadium cum muUa prorsus invîdîa fuît, muUique non me- 
diocri îngenio vîri conatî sunt reprehendere pleraqae et obtrectare. 
In quitus plura inscite aut maligne vellicanL'' Scilicet res sic 
se habet : vel iudicii pravitate non potuerunt illî concoquere , quae 
in Sallnstio aliter legerent, qnam sua ferret consuetudo et trita dî- 
cendi ratio, vel malîgnitate mentis caecum odium snum, ex partium 
contentionibus conceptum, quemadmodum infamandis Sallustîî morî- 
bus, ita etîam calumniandis eîus scriptis explere studuerunt. 

Restât ut de singulis operibus pauca dicamus. 

Catilinam primum fuisse Sallustii opus ipse haud obscure 
testatur c. 4. Non multo autem post Caesaris mortem scrîptum 
esse quum pateat ex c. 53, 6. et 54., satis probabîle videtur anno 
43 vel 42 a Chr. n. prodiisse. Quibus fontibus auctor usus sît ad 
res accurate cognoscendas quamquam ipse non dicit, tamen, quin 
valde certi et probati fuerint, quum eerissime se de illa coniura- 
tione expositurum profiteatur, dubitarî non potest. Ante omnîa igî- 
tur hausisse putandus est ex actis publicis senatusque decretis, 
quibus gravissima illarum rerum testîmonia continebantur. Alia haud 
dubie comperta habuit ex narrationibus aequalium Catilinae, quo- 
rum haud pauci illo adhuc tempore vivebant, quo de eius con- 
îuratione scribere instituit. Eo facilius autem diiudicare potuît, 
quid eorum auctoritati atque fideî tribuendum esset, quod ipse ado- 
lescens trium et vîgînti annorum, qua aetate ingenio satîs iam va- 
lebat ad animum ad publicas res advertendum, omnia viderat, quae 
ad illud facinus pertînerent. At Giceronis orationîbus quum in Cati- 
linam ipsum, tum post consulatum habitis, ad hoc commentario 
eius de consulatu suo graece scrîpto, ac poemate, quo eandem 
rem celebravit, unde sane sîngula multa peti poterant ad coniura- 
tionem spectantia, non ita usus videtur, ut magnam ea vim habere 
putaret ad gravitatem operi suo conciliandam. Quod ne negligentia 
factum credamus, consilii, quod secutus est, peculiaris ratio pro- 
hibet. Hoc enim propositum habuit, ut ruentis reipublicae caus- 
sam in corruptis civitatis moribus positam esse illustri exemplo 
doceret, et quid depravato rerum statu fieri necesse fuerit foeditate 
pafrati facinons demonstraret. Quod intuens in idque intentus, non 
hoc suum esse duxit, ut minuta quaeque referret et. infructuosa 



22 PROLEGOMENA, CAP. II. 

cara singula conqnireret, quae aliquo loco ant tempore in coniu- 
ratione facta essent, sed pradenti consilio ea comprehendit, quibus 
summa rerum continetur, quaeque vividam ac veram temporum 
îmaginem conficîunt. Ut igitur mnlta, qaae plnribus illustrari pote- 
rant, pancissimis verbis significat, alia, quae apud Ciceronem, Asco- 
nîum, Plutarchum, Dionem Gassium leguntur, qnia exigui momenti 
videbantur, plane omisit, ita etiam in ordine diernm atque tempo- 
rum, quibus quidque actum est, constituendo et tradendo non ad- 
modum anxius fuit, in nonnullisque iustum renim progreasum, alî- 
unde nobis cognitnm, non accurate obseryavit. Qnod quamquam 
in aiiquo vitio est ponendum, tamen non gravius videri débet, 
qnam est, neque Sallustius prae ceteris negligentiae argnendus, 
aut suspicio movenda, librariorum culpa aliquid in codicibus esse 
turbatum. Omnino enim veteres in temporibus notandis aliquanto 
incnriosiores fuerant quam nostri homines, qui pervulgato calenda- 
riorum atque horologiorum usu omnia minute metiri, consignare et 
describere soliti in rébus gestis ad singulos dies atque horas revo- 
candis interdum magis soUiciti sunt, quam in recte aestimandis. 
Quemadmodum igitur Caesar, ut uno exemplo defungar, in ceteris 
accuratissimus , tempora tamen rerum suarum in commentariis de 
bello galb'co et civili obiter tantum et valde indefinite notât, ut 
haud raro hoc nomine haereas, ita Sallustius quoque summam rerum 
cum cura persecutus in singulis vel ab errore vel ab negligentia 
sibi non plane cavit. 

Tum quod sunt, qui eum arguunt invidia atque odio commo- 
tum minus Ciceronem , quam pro eius meritis , célébrasse , et ma- 
lignitate multa reticuisse, quae ad eum ornandum pertinerent, nihil 
hoc iudicio inconsultius esse potest. Nam quum volunt Ciceronem 
tantis laudibns efferri debuisse, quantas et ipse sibi tribuit, et ab 
omnibus vel exspectavit Tel postulavit, profecto indicant se nescire, 
qiiid sit historiam scribere. Ut paucis dicam, Cicero pro incredi- 
bili ranitate sua et gloriae cupidine coniurationem Catilinariam unice 
ad personam suam retuHt, fato datam opportunitatem putavit, qua 
ipse clarescere posset, ea détecta et oppressa tantum suum meri- 
tum haberi Toluit, ut nemo neque priornm neque aequalium se ae- 
quaret; Sallustius, quae summa eius TÎrtus est, persoms omissis 



DE SALLUSTII SCRIPTIS ET DICENDI GENERE. 23 

res modo spectavit, eae quales essent, non quales homines in fis 
yjderî vellent quaesivil, rempublicam pluris quam singulorum am- 
bitionem habuit. Quantum igitur abfuit a laudatione Ciceronis scri- 
benda, tantum abfuit etiam ab Inhonesta invidia et maligno rerum 
ab eo gestarum silentio, quippe qui in Tullio commemorando eum 
modum tenuerit, quem et res poscebat, et ipse nunquam deseruit. 
Nam ut yeritatis fuit studiosissimus, ita ubique a nimiîs et inflatis 
laudibus etiam bonorum rirorum abhorruit. 

Catilinam excepit lugurtha sive de bello lugurthino liber, 
quantum coniici potest ex c. 3. circa annum 41 a. Chr. n. com- 
positus. Ad quod bellum scribendum ut animum appelleret, pri- 
mum eo inductus videtur, quod, quum in Numidiae administratione 
regione, locis, urbibus curiose cognitis memoriam memorabilis illius 
belli accuratius recoluisset, dignam materiam iudicavit, quam iusto 
opère tractaret. Quam eo libentius amplexus est, quod intellige- 
bat, id bellum non solum rerum vicibus et pugnarum atrocitate in- 
signe fuisse, sed etiam caussam exstitisse, ut Romae ea fièrent, 
quae incensîs partium studîis primo nobilitatis potentiam labefacta- 
rent, deinde eo insaniae progrederentur , ut lacerata bellis civili- 
bus respublica postremo corrueret. Ad quarum rerum explicatio- 
nem quum Sallustius ingenii sui natura ferretur, facile perspicitur, 
cur illi bellum lugurthinum idoneum studiis suis argumentum vi- 
deretur. 

De auctoris fontibus historiaeque eius belli condendae admini- 
culis haec fere probabili coniectura videntur dicî posse. Actis pu- 
blicis et imperatorum ad senatum missis litteris de rébus in Afrîca 
gestis haud dubie plurima continebantur, quibus tanquam funda- 
mento accurata illorum temporum descriptio superstrui posset. 
Praeterea nonnullorum exstabant libri, eadem tempera attingentes, 
quorum anctores haud exîguas in illo bello partes sustînuerant. 
Ex eo génère fuerunt M. Aem. Scauri libri très de vita ipsius acta 
(Cic. Brut. 29, 112.), qui primis belli annis avaritia, dolo, astutîa 
quam maxime lugurthae rébus implicatus erat. Item P. Rutilii Rufi, 
viri honestissimi, integerrimi et valde docti, qui Metelli legatus 
fuit, libri habebantnr de sua vita scripti (Tacit. Agric. l.)? quibus 
consentaneum est etiam de universis Metelli rébus in Africa gestis 



24 PROLEGOMENA. CAP. II. 

actum esse. Denique longe maxîmi moment! crant SuUae commen- 
tarîi de vita rebusque suis , non graece , quae multorum opinio est, 
sed latine duobus et vîgînti libris composilî (Gell. I, 12, 15. XX, 
6, 3.), et rébus a Mario et Sulla gestis cognoscendis utilissimi; 
quamquam non diffîtendum est cautîone aliqua et acri îudicîo in 
eorum usu opus fuisse, quum Sullam îta de rébus suis egisse pro- 
bable sit, ut et simultati suae cura Mario indulgeret, et felicitatem 
suam, qua maxime gloriabatur, omnibus probaret. Haec omnia a 
Sallustio adhibita esse, pro eius summa in rébus tradendis religione 
dubitari nequit. Annalium quoque scriptores, velut Claud. Quadri- 
garium, Valerium Antiatem, Licin. Macrum, alios, qui historiam 
belli cura lugurtha gesti habebant, inspexisse putandus est, quam- 
quam horum auctôritas exigua fuit prae lllorum, qui ipsi rébus in- 
terfuissent. Quae vero de Africae natura atque încolis, de locorum 
situ, de nonnullorura hominum Afrorum îngenio tradit, ea ipsum, 
quum in Numidia esset, percontando collegîsse in promptu est. 

Absoluto lugurtha Sallustîus Historias, îniuria temporum de- 
perditas, scribere aggressus est, maius opus et duobus priorîbus 
celebratius, neque ante annum 40 vel 39 a. Chr. n. inceptum, ut 
ex eo întellîgitur, quod in lug. c. 95, 2. déclarât alio loco se de 
Sulla non esse diclurum, et tamen în Historiarum prooemio raulta 
de eius bello civili, dictatura moruraque foeditate disputa Wt. Pau- 
cis îgilur ante mortem Sallustii annis, quae in a. 35 a. Chr. n. 
incidît, Historîae confeclae editaeque fuerînt. lis auctor, quantum 
testîmonio Ausonîi Idyll. IV, 61 sqq. et fragraentorum îndole co- 
gnoscitur, duodecim annos (78—67 a. Chr. n.) iia complexus est, 
ut universas populî Romani res belli domîque gestas accurata nar- 
ratione quînque libris persequeretur. Surapsit autem illius potissi- 
mum temporis memoriam sibi illustrandam, quod non solum forma 
cîvitatîs, quara Sulla per vira induxerat, per eos annos paulatîm 
concussa, debilitata et sublata est, quae res illi potentiam nobîlîta- 
tis peroso admodum gravis videri debuil , sed etiam , dura illud per- 
ficîtur, respublica Romana tantis periculis doraeslicîs atque externis 
laboravit, ut vix unquam maioribus malis undique îngruentibus con- 
flictaretur. Nam primum Lepidus statim post Sullae mortem tantas 
turbas concitaverat , ut aegre opprimeretur. Tum Sertorius in Hî- 



DE SALLUSTII SGRIPTIS ET DIGENDI GENERE. 25 

spania per decem annos plurimum negotii optîmatîbus et senatui 
facessebat. Qao nondum vîcto gravîor exstitît hostis Hithridates, 
ad înternecîonem populi Romani pugnaturus. In Hacedonia et Thra- 
c!a ferocissimae gentes continuo rebellantes domandae erant, eo- 
demque tempore pîratae maria omnia îpsamque Italiam infestabant, 
et servi cruentissimo bello eandem devastabant. Ad hoc in urbe 
plèbes famé et tributorum gravitate pressa aestuabat invidia nobili- 
tatis et studio tribuniciae potestatis resti'tuendae. Haec igitur omnia, 
Hi paucorum annorum spatiuni coartata, quum per se Sallustium 
ad scribendum invitabant, tum haec caussa accessisse videtur, quod 
îllud tempus nondum a quoquam ea cura atque diligentia enarratum 
fuerat, quam poscebat rerum singularis natura atque gravitas. 
Tantum autem abfuit, ut L. Sisennae opus de bello social! atque 
Sullae civili continuaret, quae nonnullorum est opinio, ut, quum 
ab eo tum in reipublicae rationibus tum lîbero ore multum discre- 
paret, minime cum eo aut coniunctus esse aut comparari voluerit. 

Quibus fontibus usus sit, eo difficilius cum aliqua probabilitate 
constituî potest, quod et ipsum eius opus periit, neque ullus scri- 
ptorum, qui de illis temporîbus dixerunt, velut Valerius Antias, Lî- 
cinius Macer, Aelius Tubero, Q. Hortejisius, L. Lucceîus, alii, no- 
bis superest. Ut igitur plane dici nequit, quantum Sallustius ex iis 
hauserit, ita dubium non est, quin summa cura omnia cognoverit, 
unde certa notitia illorum temporum peti posset. In iis autem acta 
publica non extremum locum obtinuisse per se patet; neque sine 
magno usu ei fuisse tum oratîones, quae quidem ex illo tempore 
exstabant, tum maiorum natu narrationes haud absurde coniicias. 
Certe tanto consilio tantaque arte in rébus tradendis iudicandisque 
versatus est, ut summam Historiis laudem atque admirationem sibi 
pararet, neque immerito Thucydidi compararetur (cf. Vell. II, 36, 2. 
Quinlil. X, 1, 101. X, 2, 17.). 

Quae huius operîs praestantia fuerit, non fama tantum et scrî- 
ptonim testimoniis constat, sed satis adhuc ex fragmentis numero- 
sis et ex parte admodum amplis perspicitur, quippe ex quibus uni- 
versîs recte compositis de singulorum librorum argumento atque 
ambitu, ex maioribus vero et latins patentibus de egregia oratione 
haud împrobabilis coniectura iniri possit. Praemisso enim prolixo 



26 PROLEGOMENA. CAP. II. DE SALLUSTII SCRIPTIS etc. 

prooemio, quo supra repetens bellum sociale et Sullanum civile 
breviter persequitur, primo libro Lepidi turbas, Sertorii res gestas 
usque ad Pompeii in Hispaniam adventum, bellum Macedonicum ab 
App. Claudio gestum et P. Servilii expeditionem contra piratas sus- 
ceptum narravit. Secundo libro, absoluto tumultu Lepidano, Ser- 
torii cum Pompeio et Metello pugnas, bellum Macedonicum a Scrib-. 
Curione, piraticum a Servilio continuatum, initia Mithridatîci tertii, 
in urbe famem, turbas, tribunorum concitationes de potestate tri- 
bunicia restituenda complexus est. Tertio libro contentus fuit fu- 
nestus Sertorii exitus, flagrans bellum Mithridaticum usque ad régis 
fugam ad Cabira, Curionis in Macedonia progressus ad Danubium, 
segne M. Antonii contra piratas, gravissimum in Italia servorum 
bellum, denique tribuniciae contentiones acrius quam antea in urbe 
motae. Quartus liber habuit continuas Luculli de Mithridate victo- 
rias, quibus ille ad Arsacis anxilium petendum adîgebatnr, belli 
Thracici et servilis finem, Pompeii consulatum et restitutam pote- 
statem tribuniciam. Quinto denique libro, reliquis bellis et motibus 
compositis, Luculli tantum res adversas in Asia exposuit, cum 
summo imperio Pompeio lege Hanilîa dato opus terminans. 



C. SALLUSTI CRISPI 



CATILINA 



8IVE 



DE CONIURATIONE CATILINAE 



LIBER. 



ARGUMENTUM. 



1. Auctor ezorsus a natura homlnum, quae animo 6t corpore con- 
stat, ingenium, potiorem eius partem, imprimis ezercendum dicit. 

2. Eius vis et praestantia non solum bello et parando ioiperio cer- 
nitur, sed etiam pace plurimum valet. Desidia res humanae corrumpnn- 
tur, industria, quae sola homines decet, florent. 

3. In iis rébus, quae ingénie perficiuntur, haud postremum locum 
obtinet rerum gestarum memorla, difficilior quam plerîque putant. — Ab 
eius studio abstractns Sallustius et ad rempublicam latus multa ibi ad- 
versa habuit. 

4. Igitur taedio rerum publicarum ad pristinum studium regressus 
statuit de rébus populi Romani memorabilibus, in iisque de Catilinae 
coniuratione prodere. 

5. Catilinae ingenium atque mores adumbrantur. — Adiungitur di- 
gressio de priore statu reipublicae et de moribus paulatim ita corruptis, 
ut, quomodo tandem illud facinus suscipi potuerit, pateat. c. 6 — 13. 



6. Romae initia et incrementa sub regibus. 

7. Civitatis adopta libertate incredibiliter aucta alacritas, Tirtus, 
reipublicae studium. 

8. £a res minus celebrata, quia Romanorum animus magis ad agen- 
dum, quam ad dicendum et scribendum promptus fuit. 

9. Romanorum antiquorum simplicitas, iustitia et fortitudo bellica. 

10. Imperio extra Italiae fines prolato et Garthagine sublata magna 
morum immutatio incessit, immoderata pecUniae et imperii cupidine orta. 

11. Ambitionis et avaritiae mala uberius illustrantur, et, quantopere 
Sullae militia Asiatica contulerit ad luxurîam invehendam, demonstratur. 

12 — 13. Morum corruptela ex luxuria orta describitur. 



14. Catilinae familiares ex varie génère perditissimorum hominnm 
•compositi. 

15. Eius stupra et cetera flagitia, facinoris maturandi caussae. 

16. luventutem quomodo instituent ad coniurationis ministerium. — 
Ceterae eius rei spes et incitamenta. 

17. Socii coniurationis a Catilina deliguntur coraplures irenatorii or- 
dinis ac nobiles, multis etiam occulte consilio faventibus. 



30 ARGUMENTUM. 

18. Qiium iam anno ante Catilina cum P. Autronio et Cn. Pisone 
conîurasset contra rempublicam , ea res eventum non habait. 

19. Piso in Hlspania occisus. 



20. Catilinae oratio in primo coniuratomm conventu habita, qua do- 
cet, quantum ez fide et vlrtute socîomm speret, et quam iniqna et mise- 
rabilis îpsornm condicio ait, qunm optimates, homines pessimi, omnia 
tenèant, ipsis, potentia et imperio dignissimis, nihil reliquerînt. Quae ut 
vi BÎbi parent, eos exhortatur, dncem se incepti professus. 

21. Consilium coniurationis Catilina accuratius proponit. 

22. Fama hominum de illo conventu. 

23. Clandestina coniuratorum consilia a Q. Curio per Fulviam Cice- 
roni produntur. 

24. Cicero consul fit. Qua re commotus Catilina arma apertîus pa- 
rât, plurimosqne socios sibi asciscit, etiam mulieres. 

25. Semproniae, mulîeris ingeniose nequam, mores et ingenium. 

26. Catilina frustra consulatum petit in annum 62 a. Chr. n. Insi- 
diis Ciceroni frustra factis aperte bellum parât. 

27. Multa ad id tum in Etruria, agro Piceno et Apulia, tum Bomae 
molitus, conventum coniuratorum habet apud M. Porcium Laecam. 

28. Ciceronis interficiendi conatus elusus. Etruria per Manlinm sol- 
licitata. 

29. Cicero rem ad senatum refert, qui decrevit darent operam con- 
sules, ne quid respublica detrimenti caperet. 

30. Qliscente periculo senatus Marcinm Regem, Q. Metellum Creti- 
cum, Q. Pomp. Bufum, Q. Metellum Celerem in varias Italiae partes mit- 
tit, qui exercitum compararent. Indicibus de coniuratione praemia decer- 
nuntur. 

31. Ingens in urbe trepidatio. Cicero in senatu primam orationem 
in Catilinam habet, cui Catilina ferociter respondet, 

32. ac proxima nocte urbe relicta in Etruriam se confert. 

33. Manlius per legato9 se suosque apud Marcium Regem de armis 
captis purgare studet. 

34. Q. Marcii responsum. — Catilina falsos de consilîo suo nuntios 
spargit. 

35. Eius fallaces ad Q. Catulum litterae. 

36. Ipse et Manlius hostes iudicantur. 

Digressio de misero illa tempestate reipublicae statu, c. 36, 4. — 39, 5. 

37. Varia gênera perdîtorum civium; turbarum in plurimis cupiditas. 

38. Eius caussae fuerunt tum pemiciosae partium de potentia con- 
tentiones, tribunis plebem exagitantibus , tum 

39. insecuta paucorum potentia , ut ex irritatis plebis animis magnum 
civitati periculum immineret. 

Lentulus nova coniurationis auxilia parât. 



ASGUMENTUM. 31 

40. Allobrogum legati, ab eo illectii 

41. qui rem Ciceroni indicant. 

42. Motus in variis Italiae regionibns ezorti. 

43. Coniuratoram consilia de tnmultu in urbe excltando. — CethegOB 
ceteromm lentitudinem accusât. 

44. Principes coniurationis per Allobroges ex praecepto Ciceronis in 
insidias inducuntur. 

45. Allobroges dolo a Cicérone composite cum litteris coniuratomm 
Roma proficiscentes comprehenduntur. 



46. Cicero, consilio perfecto, capita coniurationis ad se Tooat et in 
senatum adducit. 

47. Volturoius et Allobroges interrogati de coniuratione indicio suo 
argunnt Lentulum et ceteros, qui in libéras custodias dantur. 

48. Tum plebis mutata repente mens. — Tarquinins falso indicio 
Crassum coniurationis insimulat. 

49. Catulus et Piso Gaesarem sibi invisum de coniuratione suspe- 
ctum reddere student. 

50. Motus subitus in urbe a Cicérone compressus. — Senatus de 
poena coniuratorum habetur. 

51. Caesaris oratio. 

Ut senatoribus persuadeat coniuratos non esse supplioio afficiendos, 
imprimis docet nihil lubidine esse agendum, sed legibus utendum. Frustra 
facinoris atrocitatem exomari, neque quaerendum quid coniurati meriti 
sint, sed quid tum dignitas imperii tum reipublicae rationes postulent. 
Quare maximopere esse cavendum , ne quod contra morem maiorum novum 
atque noxium exemplum in civitatem inducatur. 

52. Catonis oratio. 

Ignavift et neglîgentift ceteromm graviter incusatA in summo reipubli- 
cae periculo nihil misericordiae lod esse ostendit, sed insigni exemplo 
edito scelestos esse coercendos. Impugnata igitur Caesaris maxime sen- 
tentia, non mollitia consueta utendum, sed graviter agendum censet, et, 
qui probrosa vita misericordia indigni sint, eos ob nefarium soelus sup- 
plicio afficiendos esse. 

53. Catonis sententia probatur. 



Digressio de magnitudine populi Romani paucorum virorum egregia 
virtute effecta. 

54. Caesaris et Catonis ingénia atque mores inter se comparati. 



55. De coniuratis in Tulliano supplicium sumitur. 

56. Catilina copias quam potest maximas parât. 

57. Fuga in Galliam a Metello Celer e prohibitus, instante a tergo 
Antonio, pugnam in agro Pistoriensi facere statuit. 

58. Eius oratio ad milites. Maxîmam rerum necessitatem , qna pre* 



32 ARGUMENTUM. 

mebantar, ostendens, salntem ipsis in sola yîrtute positam esse monet, 
quantaque spes yictoriae sibi sit, déclarât. 

59« Pugna committitur in loco angusto. Ezercitui Romano Petreins 
praeedt. 

60. Catilinarii summa fortitndîne pugnantes fundnntur; Catilina ipse 
acerrîme resîstens occiditnr. 

61. Atrox piignae post fasos et disiectos hostes specîes. Victoria 
Romanis haud incnienta. 



TABULA CHRONOLOGICA 

BEKUM IN CONIUBATIONB CATILINAE NOTABILICM. 



Anni Anni 

M. c. a. Chr. n. 

""646^ 108 Catilina nascitur. [c. 5, 1.] 
666 88 Catilina in bello civili Sullae addictus cnidelissime saevit. 

[c. 5, 2.] 
681 73 Catilina de stupro cum virgine vestali accnsator. c. 15, 1. 

687 67 Catilina propraetor provînciam Africam obtinet. 

688 66 Catilina média aestate ex provincia in urbem reversus au- 

ctoritate senatus a petendo consulatu prohibetur. 

— — Catilina sub finem anni primum cum Autronio ambitns 

damnato et Cn. Pisone coniarat. c. 18, 1. 

689 65 Ea coniuratio mense Febrnarîo dissoluta. c. 18, 7. 

— — Cn. Piso quaestor pro praetore Hispaniam obtinet. c. 10, 1. 

— — Catilina a P. Clodio repetundarum accusatus absolvitur, 

sed consulatum petere nequit. 

690 64 Catilina circiter Kal. Inn. alteram coniurationem init. 

c. 17, 1. 

— — Catilina consulatum petens in a. 63. repulsam fert. c. 24, 1 . 

691 63 Catilina extrema anni parte arma per Italiam parât, Ro- 

mae socios coniurationis quaerit. c. 24 , 2 — 3. 

— — die XII. Kal. Nov. (21. Oct.) senatus consulte comitia 

consularia in ante d. XI. Kal. Nov. (22. Oct.) indicta 
diflferuntur in ante d. V. Kal. Nov. (28. Oct.). 

— — die XI. Kal. Nov. (22. Oct.) senatus decemit: darent 

operam consules, ne quid resp. detrimenti caperet. 
c. 29, 2. 

— — a. d. VI. Kal. Nov. (27. Oct.) Manlius in Etruria arma 

sumit. c. 30, 1. 

— — Comitiis a. d. V. Kal. Nov. (28. Oct.) habitis Catilina 

consulatum in a. 62. petens repulsam fert. c. 26, 5. 

— — Catilina post haec aperte bellum per C. Manlium praeparat. 

c. 27, 1. 

— — Tum senatus, negotio compluribus dato, paulatim exerci- 

tum parât, c. 30. 

— — In urbe inde ab a. d. V. Kal. Nov. usque ad a. d. V. Id. 

Nov. (28. Oct. — 9. Nov.) maxima constematio. c. 
31, 1—3. 

SALLUST. 3 



34 TABULA CHRONOLOGICA. 



Anni Anni 

u. c. a. Chr. n. 



691 63 Nocte , quae fuit înter a. d. VIII. et VII. Id. Nov. (6/7. 

No Y.), coniuratoram conventus habetur apud M. Lae- 
cam. c. 27, 3. 

— — Eadem nocte Ciceronîs postero mane înterficiendi consilium 

capitor. c. 28. 

— — Nocte, quae fuit inter a. d. VII. et VI. Id. Nov. (7/8. Nov.), 

alter coniuratorum conventus habetur. 

— — Postero die, a. d, VI. Id. Nov. (8. Nov.), Cîcero in se- 

natu primam orationem in Catilinam habet. c. 31, 5. 

— — Nocte , quae fuit inter a. d. VI. et V. Id. Nov. (8/9. Nov.), 

Catilina urbem relinqnit. c. 32. 

— — Postero die, a. d. V. Id. Nov. (9. Nov.), Cicero ad popu- 

lum secundam orationem in Catil. habet. 

— — Catilina ex urbe profectus litteris ex itinere missis falsam 

opinionem de consilio suo spargere studet. c. 34, 2. 35. 

— — Senatus consulto Catilina et Manlius hostes iudicantur. 

c. 36. 

— — Per Italiam variis locîs tumultus concitantur, quibus Me- 

tellus Celer et C. Murena occurrere student. c. 42. 

— — Intérim Romae principes coniurationis consilia sua impigre 

persequuntur , et Allobrogum legatos sibi asciscere 
student. c. 40. 41. 

— — Nocte, quae fuit inter a. d. IV. et III. Non. Dec. (2/3. 

Dec), AUobroges cum litteris coniuratorum compre- 
henduntur. c. 45. 

— — a. d. III. Non. Dec. (3. Dec.) coniurati in senatu parricidii 

convicti in custodiam liberam dantur. c. 46. 47. 

— — Eodem dî^ sub vesperam Cicero orationem in Cat. tertiam 

habet ad populum. [c. 48.] 

— — a. d. IV. Non. Dec. (4. Dec.) senatus habetur de praemiis 

Allobrogibus decernendis. c. 50, 1. 

— — Non. Dec. (5. Dec.) in senatu de poena coniuratorum de- 

liberatur. c. 50. 51. 52. 53, 1. — Cicero quartam 
or. in Catil. habet. 

— — Eodem die supplicium de coniuratis sumitur. c. 55. 

692 62 Catilina per très fere menses adhuc in Etruria cum exer- 

citu versatus hieme exeunte caeditur. 



CATILINA. 



I. Omnis hommes, qui sese student praestare ceteris anima- 
libus, summa ope niti decet, ne vitam silentio transeant veluti pe- 

2 cora , quae natura prona atque ventri obedientia finxit. Sed nostra 
omnis vis in animo et corpore sita est; animi imperio, corporis. 
servitio magis utimur; alterum nobîs cum dis, alterum cum beluis 

3 commune est. Quo mihi rectius videtur ingeni quam virium opibus 
gloriam quaerere, et, quoniam vita ipsa, qua fruimur, brevis est, 

4memonam nostrî quam maxume longam efficere. Nam divitiarum 



I. 1. qui sese student praestare] 
Studere verbum et simîlia, plerum- 
que infinitivo iuncta , cum accus, c. 
inf. construantnr, quo volantatis 
prodita signiticatio certius agnosca- 
tur ; cf. Cic. in Cat. 1 , 2 , 4. Cu- 
pio me esse clementem, id. Off. II, 
22, 78. Qui popularis se esse vo- 
lunt, Tum et locus et plenior for- 
ma sese pronominis eam vim habet, 
ut eorum , qui studere dicuntur, per- 
sonae emineant et gravius efferan- 
tur ; cf. Cat. 32, 2. lug. 84 , 1. et §. 4. 

ne vitam silentio transeant] i. e. ne 
vitae cursum ita peragant, ut de 
ipsis sileatur. 

pecora] Ita dîcuntur animalia, qua- 
tenus bruta sunt ac ratione carent. 
Eadem beluae vocantur propter for- 
mam invenustam et mole sua inha- 
bilem. 

prona] cf. Cic. de Legg. I, 9, 26. 
Natura quum ceteras animantes abie- 
cisset ad pas tum j solwn hominem 
erexitf ad coelique quasi cognationis 
domciliique pristini conspectum exci- 
tavit. 



2. Sed] Nexus hic est: pecorum 
natura solo corpore constat ; sed nos 
constamus animo et corpore. 

animi imperio — utimur] i. e. animus 
ita comparatus est , ut imperet , cor- 
pus , ut magis serviat. 

aiterum — alterum] Haec non sîm- 
pliciter ad animi et corporis voca- 
bula referuntur, sed ad universum 
enunciatum; quare alterum est, quod 
animi imperio ^ alterum quod corporis 
servitio magis utimur, 

3. Quo mihi rectius] Haec ita co- 
haerent cum praecedentibus : quo 
magis imper ium praestat servitio, 
eo rectius mihi videtur etc. cf. Cat. 
13, 5. 

vita ipsa, qua fruimur] i. e. vita 
per se, cuius nobis copia fit cor- 
poris beneficio. 

nostri] Genitivus est singularis 
pron. poss., non confundendus cum 
genit. plur. pron. personalis no- 
strum. Quippe nostri quum sit neu- 
tre génère dictum, eo comprehen- 
dîtur, quicquid est condicionis at- 
que personae nostrae; cf. lug. 14, 

3* 



36 



C. SALLUSTI CRISPI 



et formae gloria fluxa atque fragilis est, virtus clara aeternaque 
habetur. Sed diu magnum înter mortalis certamen fuit , vine cor- 5 
porÎB an virtute animi res militaris magîs procederet. Nam et 6 
prius quam incipias, consulte, et ubi consulueris, mature facto opus 
est. Ita utrumque per se indigens , alterum alterius auxilîo eget. 7 

II. Igitur initio reges (nam in terris nomen imperi id primum 
fuit), divorsî pars ingenium, alii corpus exercebant; etiamtum vita 
hominum sine cupiditate agitabatur; sua cuique satis placebant. 
Postea vero quam in Asîa Cyrus , in Graecia Lacedaemonîi et Athe- 2 
nienses coepere urbis atque nationes subigere, lubidinem domî- 
nandi caussam belli habere, maxumam gloriam in maxumo imperio 
putare, tum demum periculo atque negotiis compertum est, in bello 



17. Aut quisquam nos tri misereri 
potestt Hist. Fr. I, 56, 15. Nostri 
proditor. ib. II, 50, 3. Si parricida 
vostri sum. 

4. Clara aeternaque kabetvr] i. e. 
vîrtutem qui habet, rem habet cla- 
ram aeternamque ; sive: virtutis pos- 
sessîo clara aeternaque est. Ad prae- 
dicatum pertinere adiectiva in prom- 
ptu est. Ceterum ea non sîngula 
opponuntur praegressis sîngulis , sed 
conîuncta respondent coniunctîs ; cf. 
3, 3. 

5. Sed diu] Adversativa particula 
refertur ad îUud, quod auctor di- 
xerat : rectius sibi yideri ingeni 
quam virium opîbus gloriam quae- 

rere. 

7. lia utrumque etc.] Verborum 
sensus est: ,,ita, ^uum utrumque per 
se indigens sii, tamen alterum alte- 
rius auxilio eget/* Scilicet satis 
mirum , duas res , quae singulae sibi 
ipsae non satis sint , mutuo auxilio 
egere. Quare vis sententiae in alte- 
rum alterius yocibus inest. 

II. 1. Igitur] Haec particula, quam 
Sallustius antiquorum scriptorum usu 
primo loco ponere solet, refertur ad 
c. 1, 5. 

reges] cf. Cic. de Rep. I, 26. 
Qiium pênes unum est omnium summa 
reriim^ regem illum vocamus , et reg- 



num eius reipublicae staium. Prae- 
terea cf. Cat. 5, 6. et lug. 31, 
26. 

divorsi] i. c. in contrarium ab- 
euntes, res inter se oppositas se- 
quentes; cf. c. 5, 8. lug. 12, 5. 31, 
24. 87, 4. 

pars — aUi] Appositione distribu- 
tiya haec ita ad reges referuntur, 
ut , quum hoc yocabulo totum signi- 
fîcetur , eius partes ei subiiciantur ; 
cf. lug. 57, 4. Romani, pars emi- 
nus pugnare, alii succéder e. ib. 19, 1. 
50, 4. 74, 1. 104, 3. Ingenium eœer- 
cuisse putandi sunt , qui legibus con- 
dendis ciyitatibus prospicerent, cor- 
pus , qui yenationi et armorum exer- 
citio dediti essent. 

etiamtum] i. e. illo adhuc tempore, 
tum adhuc; cf. lug. 63, 6. 103, 6. 
In sequentibus §. 2. opponitur tum 
demum, 

2. caussam belli habere] i. e. caus- 
sam b. facere , yel tanquam caussa 
belli uti. 

periculo atque negotiis] Periculum 
intellige de ipsis pugnis certaminum- 
que discrimine, negotiis de calami- 
tatibus bello yel accepta clade or- 
tis. Proprie enim negotia sunt res, 
in quibus otio frui non licet. 

3. Quod si] Quod pronomen ante 



CATILINA. C. I. II. 



37 



3 plurumum ingenîum posse. Quod si regum atque imperatorum ani- 
mi virtus in pace ita ut in bello valeret, aequabiliug atque con- 
stantius sese res humanae haberent; neque aliud alio ferri, neque 

4 mulari ac misceri omnia cerneres. Nam iraperium facile iis artibus 
ôretinetur, quibus initio partum est. Verum ubi pro labore desi- 

dia, pro continentia et aequitate lubido atque superbia invasere, 
efortuna simul cum moribus immutatur. Ita imperium semper ad 

7 optumum quemque a minus bono transfertur. Quae homines arant, 

8 navigant, aedilicant, virtuti omnia parent. Sed muiti mortales, de- 
diti ventri atque somno, indocti incultîqne vitam sicuti peregri- 
nantes transiere; quibus profecto contra naturam corpus voluptati, 
anima oneri fuit. Eorum ego vitam mortemque iuxta aestumo, 



sif nisi quum, ubiy nec tendis enuncia- 
tionibus inserviens, accusativus ab- 
solu tns est, eamque vim habet, ut 
ea, quae sequuntur, respectu çntece- 
deniium dicta esse significet, quod 
germanîce vel mm pai*ticula expri- 
mitur, vel peculiari vocabulo plane 
reddi nequit. 

imperatorum] Latiore sensu impe- 
ratores dicuntur, qui rébus publicis 
praesunt; cf. Cat. 6, 7. Annua im- 
per ta Innosque imperatores (i. e. 
consules) sibifecere, lug. 24, 7. Me, 
quem vos imperatorem Numidis po^ 
suistis, clausttm obsideL 

aliud alio ferri] Hoc fit, ubi reges 
imperîo excidunt et régna in alte- 
rius potestatem yeniunt. 

naUari ac misceri omnia] De rébus 
novis , civitatum perturbationibus 
ac bellis civilibus haec capienda 
Bunt. 

4. iartibus] Hac voce significatur 
contracta agendi consuetudo atque 
ratio ; quae prout vel bona vel mala 
est , artes tum virtutes tum vUia sunt ; 
cf. Cat. 3, 4. 5, 7. 9, 3. 10, 4. 11, 
2. 13, 5. lug. 1, 3. 

5. pro continentia] Per chiasmum 
continentiae respondet superbia, aequi- 
tati lubido; cf. Cat. 14,2.3. lug. 7, 5. 

fortuna] i. e. extemus civitatis 
status, moribus oppôsitus. 



6. transfertur] î. e. transit, vel, ut 
Tacitus Ann. I, 1. loquitur, cedit 
in optimum quemque. 

7. Quae homines arant etc.] A ré- 
bus publicis auctor transit ad pri- 
vatas. Quare sensus est? qnaecun- 
que homines in privatis negotiis 
agunt , sive arando , sîve navîgando, 
sive aedificando occupati, haec quo- 
que et alla eiusmodi omnia ex vir- 
tute pendent, i. e. nihil eorum sine 
virtute fierî potest. 

8. indocti inculHque] Illud est nulla 
scientia instructif hoc moribus non 
politi, 

sicuti peregrinantes] Scilicet qui 
in aliquo loco peregrinantur , con- 
snetudînis civium omniumque rerum 
ignarî esse soient. 

anima] Haec vox, cuius propria 
potestas ea est, ut vitalem vim at- 
que èvéçysLav per totum corpus dif- 
fusam designet, interdum, ubi cor- 
pori opponitur, ita usurpatur, ut 
non différât ab ipso anùno; cf. §. 9. 
lug. 2, 1. genus hominum compositum 
ex corpore et anima est, 

iuxta] i. e. eiusdem pretii^ quod 
nullum est, sive pariter nihili; cf. lug. 
85, 33. Biemem et aestatem iuxta 
pati, i. e. pari patientia ferre ; v. ad 
Cat. 37, 8. 



38 



C. SALLUSTI CRISPI 



quoniam de utraque siletur. Verum enimvero is demum mihi vi- 9 
vere atque frui anima videtur, qui aliquo negotio intentuB praeclari 
facinoris aut artis bonae famam quaerit. Sed in magna copia rerum 10 
aliud alii natura iter ostendit. 

III. Piilchrum est bene facere reipublicae, etiam bene dicere 
hand abgurdum est; vel pace, vel bello clarum fieri licet; et qui 
fecere, et qui facta aliorum scripsere, multi laudantur. Ac mihi 2 
quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scrîptorem et 
actorem rerum, tamen in primis arduum videtur res gestas scri- 
bere; primum quod facta dîctis exaequanda sunt; deinde quia pleri- 
que, quae delicta reprehenderis , malevolentia et invidia dicta pu- 
tant; ubi de magna virtute et gloria bonorum memores, quae sibi 



9. Verum enimvero] His particulis 
qiium contrarium cum gravi confir- 
matione inferatur, sensus fere est 
at profecto\ cf. Cat. 20, 10. 

frui anima] Qui anima fruantur op- 
poni iis, quibus anima oneri fuerit, 
per se patet. 

aliquo negotio inientus] Absolute 
positum intentas vocabulam rem, qua 
efficitur, ut quis intentus ait, ablativo 
asciscit; cf. lug. 44, 3. Metellus ex- 
spectatione eventns civium ani- 
mas intentos putabat, Metaphora 
ab arcu ducta; cf. Cic. de Sen. 9, 
37. Appius intentum animum tanquam 
arcum hahebat, 

10. in magna copia] Adverbialis 
dîctio per in c. abl. facta vim ha- 
bet enunciationis secundariae, cuius 
h. 1. sensus est: quum magna copia 
rerum sit\ cf. lug. 31 , 24. Potestne 
in tam divorsis mentibus pax 
aut amidtia esse? 74, 1. 

III. 1. bene facere reipublicae] i. 
e. talîa facere, quae reip. procédant; 
cf. lug. 85, 5. et §. 9. 

haud absurdum] Per litotem dictum 
valet egregium; cf. Cat. 70, 3. Illi 
haud timidi résistant^ i. e. fortis- 
sime. lug. 8, 1. lugurikae non me^ 
diocrem animum accendunt, Cat. 25, 
5. Ing. 84, 5. 

vel pace vel bello] In praepositio 



abest, quia non de tempore, sed 
de iis rébus agitur, per quas quis 
clarus âat, quae sunt vel pax vel 
bellum^ 

fecere] Facere, absolute dictum, 
dicendo opponitur; cf. Cat. 8, 5. Op- 
tumus quisque facere quam dicere 
malebat. 

2. actorem rerum] Actor rerum scrip- 
tori hic pariter opponitur, ut apud 
Ciceronem oratori; cf. de Orat. III, 
15, 57. llle apud Bomerum Phoenix 
se a Peleo pâtre Acfiilli iuveni comitem 
esse datum dicit ad bellum, ut illum 
efficeret oratorem verborum acto- 
remque rerum, 

arduum] i. e. non solnm difficile, 
sed etiam iniquis indiciis invidiae et 
despectus obnoxîum; quare gerraa- 
manice optîme reddas misslich, 

exaequanda] Facta dictis exaequan- 
tur tum veritate narrationis, tum 
oratione ita composîta, ut verborum 
gravitas respondeat rerum ponderi 
ac dignitatî, utque omnino rébus 
ipsis par sit et aequalis oratio, 
quemadmodum Cioero ait Orat. 36, 
123. 

delicta] Haec vox attributum est 
obiecti, non obiectum ipsum. 

dicta] i. e. reprehensa. 

aequo anima] î. e. ita, ut non com- 
moveatur. 



CATILINA. C. in. IV. 



39 



quisque facilia factu putat, aequo animo accipH, supra ea veluti 
3 ficta pro falsis ducit. Sed ego adulescentulus initio, sicuti pleri- 

que, studio ad rempublicam latus sum, ibique mihi multa advorsa 

fuere. Nam pro pudore, pro abstinentîa, pro vîrtute audacia, lar- 
4gitio, avaritia vigebant. Quae tametsi animus aspernabatur, inso- 

lens malarum artium, tamen inter tanta vitia imbecîlla aetas ambî- 
5tione corrupta tenebatur; ac me, quum ab reliquis malis moribus 

dissentlrem, nihilo minus honoris cupido eadem, qua ceteros, fama 

atque invîdia vexabat. 

IV. Igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis re- 

quievit, et mihi reliquam aetatem a republica procul habendam de- 

crevi, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium con- 



supra ea] Haec quam obiectnm 
8int dueit verbi, breviter ao durius- 
cale dicta siint pro eo, qaod est 
quae supra ea suni. Possis eodem 
modo germanice: ûber dies hinaus 
hâlt er f&r erdichtet und falschy pro : 
was ûber dies hinausgeht etc. 

3. studio] i. e. cupidîtate, ardenti 
animo; cf. Hiet. Fr. III, 1, 4. Fa- 
ieor me ad hoc hélium maiore studio 
quam consUio profectum. Gat. 14, 6. 

ibique] Ad rempublicam relatum 
sîgnificat in eaque, ex frequenti usu 
generali loci notione posita , ubi de- 
monstrativum aut relatîvam vel ad 
rem yel ad personam spectans cum 
praeposîtione congrua ponendum 
erat; cf. Cat. 5, 2. 8, 3. 20, 8. 27, 
4. lug. 13, 5. 14, 22. 46, 7. 
66, 2. 

pro pudore etc.] Haec tria magis 
universa quam singula sibi opponun- 
tur; cf. 1, 4. 

4. ambitione corrupta] Haec noli 
pro enunciatione oaussali habere, sed 
ad praedicatum tenebatur accnratiuB 
definiendum pertinere puta. 

5. ab reliquis malis moribus] Intel- 
liguntur audada^ largitio, avaritia^ 
alia eiusmodif una ambitione vel ho- 
noris oupidine excepta, cni soli Sal- 
Instius se dicit obnoxium fuisse. 



eadem y qua ceteros y fama] Totius 
loci sensus hic est : nihilo minus sola 
honoris cupido, licet id vitium pro- 
pius virtutem esset, eâdem (i. e. non 
minore -^ quam) invidiosâ famâ me 
vexabat, qua omnes alios, qui au- 
dacia, largitione, avaritia, aliis vi- 
tiis eam meruerant. Igitur quum 
minor mea quam ceterorum esset 
culpa, tamen eadem atque par mihi 
cum illis fait famae demînutio. 

cupido — vexabat] i. e. cupido effi- 
ciebat, ut vexarer atque lacerarer. 

IV. 1. ex ^mtdtis miseriis] Quum, 
quae tempore seriora sunt, ex prio- 
ribus quasi prodeant eaque post se 
relinquant, ex ad tempus transla- 
tum valet post; cf. Cat. 31, 1. lag. 
36, 3. 60, 3. 

habendam] i. e. agendam; cf. Cat. 
51, 12. In obscuro vitam habent. lug. 
85, 41. In eadem sententia agere 
legitur lug. 4, 3. 

decrevi] Non est consilium cepiy sed 
iudicavi, putavi; cf. Terent. Hec. 
IV, 1, 27. Id vitium nunquam de- 
crevi esse ego adulescentiae, Cic. 
Epp. ad Famm. II, 6, 7. In quo 
omnia mea posita esse decrevi. 

bonum] i. e. rébus bonis impen- 
dendum. 



40 



C. SALLUSTI CRISPI 



terere, neque vero agrum colendo aut venando, servilibus officiis, 
intentum aetatem agere; sed a quo incepto studioque me ambîtio2 
mala detînuerat, eodem regresBus statui res gestas populi Romani 
carptim, uti quaeque memoria digna videbantur, perscribere; eo 
magis, quod mihi a spe, metn, partibus reipublicae am'mus liber 
erat. Igitur de Catilinae com'uratione , quam verissume potero, 3 
paucis absolvam ; nam id facinus in primis ego memorabile existumo 4 
sceleris atque periculi novitate. De cuius hominis moribus pauca 5 
pritts explananda sunt, quam initium narrandi faciam. 

y. Lacius Gatilina, nobili génère natuB, fuit magna yi et 
animi et corporis, sed îngenio malo pravoque. Huic ab adulescen- 2 
tia bella intestina, caedes, rapinae, discordia civilis grata fuere, 



conterere] Infinîtivus non pendet 
ex solo consilitan substantivo, sed ex 
coniunctis fuit consilitan yerbis , quae 
vim habent simplicis constiiui; cf. 
Cat. 17, 3. copia erat =^ licehat: 30, 
4. mo8 erat = solebant, lug. 4, 3. 89, 
3 ; tendus est =r tempestivum est, lug. 
89, 3. 

incepto studioque] Intelligitur in- 
cepta olim, antequam ad rempubli- 
cam accederet, ac studiose agitata 
litterarum et historiae occupatio. 

mala] i. e. quae mala affert, per- 
niciosa; cf. lug. 56, 3. Post malam 
pugnam, i. e. quae infelicem even- 
tum habuit. Ita apud Hor. Sat. I, 
6, 129, misera amhitio est, quae 
miseros facit. 

carptim] Sîngulls partibus tanquam 
capitibus quibusdam selectis; cf. 
Plin. Epp. VI, 22, 2. Egit carptim 
et tiazà tistpdXaia, 

3. absolvam] Exponam , sîve agam, 
adiuncta confectionis notione; cf. 
lug. 17, 2. Histor. Fr. I, 2. 

5. quam — faciam] Conîunctîvo 
continetur iudicium de ratione inîtiî 
faciendî. Quare, si rem spectas, verba 
prius explananda sunt quam •— fa- 
ciam j huno sensum habent: prius 
expl. sunt, quo deinde ita, uti par 
est, initium faciam. Gtormanice sic 
reddas: ehe ick den Anfang — < ma- 



chen kann. Indicativus simpliciter 
significaret explicationem praecedere 
narrandi initium; cf. Cat. 1, 6. lug. 
5, 3. 

y. 1. Lucius Catilina] Plénum no- 
men est L, Sergius Catilina. Natns 
est a. 108. a. Chr. antiquissima gente 
Sergia, quae teste Virg. Aen. y. 
121. a Sergesto Aeneae comité ori- 
ginem duxit. 

ingevio malo pravoque] Ab animoy 
qui universe et latissimo sensu cor- 
pori opponitur, ingenium ita differt, 
ut peculiarem illius naturam de- 
signet, quae cogitandi, sentîendi, 
agendi ratione cemitur ÇCharakter), 
Malum ingenium dicitur, quod su- 
apte natura a bono honestoque ab- 
horret; pravum est, quod perversi- 
tate iudicli rçbus improbandis in- 
tenditur, quales sunt, quae §. 5. 
nominantur. cf. lug. 25, 8. 64, 2. 

2. ibique] i. e. in iisque; cf. ad 3, 
3. Bespicitur quum ad bellum sociale, 
tum ad Sullanum civile proscrip- 
tionibus et caede civium famosum. 
Geterum ab adulescentia significat 
ex quo tempore pueritiam egressus est, 
cui ita opponitur iuuentus, ut robu- 
stior aetas virilis intelligenda sit. 

3. sîqnra quam] i. e. m agis quam^ 
quo sensu etiam dicitur ultra quam; 
cf. Cic. de Invent. I, 49, 91. Re- 



CATILINA. C. V. 



41 



3 ibîque iuyentutem suam exercuit. Corpus patiens inediae , algoris, 

4vigîliae, supra quam cuiquam credibile. Animus audax, subdolus, 

varius, cuius rei lubet Simulator ac dissimulator; alieni appetens, 

sui profusus, ardens in cupiditatibus ; satis eloquentiae, sapientiae 

5 parum. Vastus animus immoderata, incredibilia, nimis alta semper 

6 cupiebat. Hune post dominationem Luci Sullae lubido maxuma in- 
yaserat reipublicae capiundae, neque id quibus modis assequeretur, 

7 dum sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat. Agitabatur 
magis magisque in dies animus ferox inopia rei familiaris et con- 
scientia scelerum, quae utraque iis artibus auxerat, quas supra me- 

8moravi. Incitabant praeterea corrupti civitatis mores, quos pes- 
suma ac divorsa inter se mala, luxuria atque avaritia, vexabant. 



moiuM est, guod ultra quant satis est, 
petitur, 

4. varitis] lia dicitar animus ^ qui 
non nnam rationem sequitur, sed, 
prout ocoasio oblata eut, ad quam- 
cunque rem suscipiendam paratus 
est; quod quale ait, sequentia acca> 
ratias déclarant. 

Simulator ac dissimulator] Adiectivi 
potestate haec ad animus sabiectum 
refernntur, ut multa substantiva, 
quibus persona significatur; cf. lug. 
64, 1. Meiello inerat contemptor 
animus et superbia. Cic. p. Mil. 
19, 50. Latronum occultator et re- 
ceptator locus. 

alieni appetens] Haec et sequentia 
non amplius subiectum habent ani- 
mus Tocem, ut priera; sed ita mu- 
tatur oratio, per brevîa incisa pro- 
cédons, ut ipsa Catilinae persona 
tacite inferatur. 

5. vastus] i. e. modum excédons 
et profunda cnpiditate ezagitatus, 
quo vol maxime cemebatur Catilinae 
parum fuisse sapientiae. 

6. post dominationem L. Sullae] i. 
e. postquam SuUa prîmusausus erat 
libertate sublata dominus civitatis 
fieri, 

capiundae] Capere hostili sensu 
dlctum valet occupare, vol poHrii 
cf. Liv. in, 50, 15. Qmd sibi veU 



lent, qui — hello averso ab hostibus 
patriam suam cepissent, 

regnum] i. e. regiam potes tatem 
sive tyrannidem; v. ad 2, 1. et cf. 
lug. 31, 7. Occiso Ti. Graccho, quem 
regnum p a rare aiebant. Cat. 47, 2. 

neque — quicquam pensi habebat] 
Pensum qunm sit, quod pendendo 
exploratum, certum, constitutum est, 
formulae sensus est: nihil plane cu- 
rare, nulla ratione aut cura commo- 
veri; cf. Cat. 12, 2. 52, 34. lug. 
40, 9. Ceterum pensi non est geni- 
tîvus pretii, sed ex ni/til, quicquam, 
aliisve vocabulis sustantive positis 
pendet. 

7. ferox] i. e. indomitus, ab 
omni humanitate alienus, ad vim et 
flagitia patranda pronus. 

iis artibus] y. ad Cat. 2, 4. 

8. incitabant] se. eum, ad regnum 
quovis modo parandum. 

divorsa] i. e. exadversum sibi op- 
posita, plane contraria; y. ad Cat. 
2, 1. lug. 85, 20. 

vexabant] Vexare, a vehendo duc- 
tum , proprie est hue illuc ferre , ra- 
père et dlstrahere ; translate non so- 
lum significat negotium alicui faces- 
sere, sed tum de personis tum de 
rébus dictum valet etiam corrumpere 
ac perdere; cf. Cat: 20, 12. Omnibus 
modis pecuniam trahunt , vexant. 



42 



C. SALLUSTI CRISPI 



Res ipsa hortari videtur, quoniam de moribus cîyîtatis tempus ad- 9 
monuit, supra repetere, ac paucis instituta maforum domi milîtiae- 
que, quo modo rempublicam habuerint, quantamque reliquerint, ut 
paulatim immutata ex pulcherruma pessuma ac flagîtioBÎssuma facta 
sît, disserere. 

VI. Urbem Romani, sicut ego accepi, condidere atque ha- 
buere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis ya- 
gabantur, cumque iis Aborigînes, genus hominum agreste, sine 
legibus, sine imperio, liberum atque solutum. Hi postquam in una 2 
moenia convenere, dîspari génère, dissimili lingua, alius alio more 
viyentes, incredibîle memoratu est, quam facile coaluerint. Sed3 
postquam res eorum ciyibus, moribus, agris aucta, satis prospéra 



ib. 50, 1. Duces multitudinitm pretio 
rempublicam v ex are solîti. 

9. hortari] Mînns usitate hoc ver- 
bum, ut nonnulla alla, qiiae consilii 
aut Yoluntatis yîm habent, cum în- 
finitivo construitur, vulgari consue- 
tudine ut postniante; cf. Ing. 24, 4. 
Plura de lugurtha scribere de- 
horiatur fortuna mea. 

quoniam] Hac particnla quum caus- 
sa afferatur, ex facta re, quam mu- 
tare aut non possis aut nolis, pro- 
diens, peculiaris eius usus est in 
digressionibus inferendis, quibus res 
îam dicta occasîonem praebet; cf. 
Catil. 53, 6. lug.- 30, 4. 79, 1 . 95, 2. 

supra repetere] i. e. ad superiora 
tempora regredi indeque disserendi 
initium capere (germanîce weiter aus- 
holen) , quod etiam dîci poterat altius 
vel longius repetere; cf. lug. 5, 3. 

instituta — disserere] Structura 
disserere verbi ita comparata est, 
ut uno tenore et simplex obiectum 
et complures enunciatîones obiecti 
yim habentes ex eo pendeant; cf. 
lug. 30, 1. Postquam res in Africa 
gestas, quoque modo actae fo- 
reniy fama divolgamt, ib. 34, 4. 

habuerint] Praegnanti sensu habere 
adverbîali dictione definitum ita usur- 
patur , ut non plane abiecta possi- 



dendi notîone simul indicet rationem, 
qua res possessa geratur aut curetur 
tracteturve. Quare sensus est: quo- 
modo rempublicam gesserint, in ea- 
que administranda et tuenda versati 
sint; cf. Cat. 11, 5. lug. 5, 7. 
44, 1. 

VI. 1. sicuti ego accepi] Eo consi- 
silio haec a Sallustio adîecta sunt, 
ut significaret non pro certis et com- 
pertis se affirmare, quae de Roma- 
norum origine narrât, sed ea sequî, 
quae apud auctores sibi probatos, 
in quibus Cato fuit teste Servio ad 
Virg. Aen. I, 6., legerit. Quare, si 
rem spectas, verba idem valent at- 
que sicut traditur. In ea sententia 
ego pronomen peculiarem vim non 
babet; cf. Cat. 8, 2. lug. 4, 5. 85, 
1. et §. 15. 

sedibus incertis] Ablativi non indi- 
cant locum, sed sunt absoluti, qui- 
bus caussa vagandi continetur. 

liberum atque solutum] Saepîns haec 
Yocabula coniunguntur, ad summam 
licentiam signîficandam ; cf. Cîc. in 
Verr. II, 2, 75. II, 2, 78. de Rep. 
IV, 4. Tuscc. I, 27, 66. Acadd. II, 
3, 7. 

2. una moenia] cf. lug. 60, 7. Vbi 
unae atque alterae scalae commnutae, 

3. res eorum] Res pro civitate, Li- 



CATILINA. C. VI. 



43 



satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, in- 
4 vidia ex opulentia orta est. Igitur reges populîque Hnitumi bello 
tentare, pauci ex amicis auxilio esse; nam ceteri metu perculsi a 
5periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare, 
parare, alius alium hortari, hostibus obvîam ire, libertatem, pa- 
triam parentesque armis tegere. Post, ubi pencula virtute propu- 
lerant, sociis atque amicis auxilia portabant, magîsque dandis quam 

6 cacipiundis beneficiis amicitias parabant. Imperium legitumum, no- 
men imperi regium habebant; delecti, quibus corpus annis infirmum, 
ingenium sapientia valîdam erat, reipublicae consultabanl ; ii vel 

7 aetate vel curae similitudine patres appellabantur. Post, ubi re- 
gium imperium, quod initio conservandae libertatis atque augendae 



YÎo valde usitatum , Sallustius etiam 
dizit infra c. 18, 11. et in Historiis, 
Fr. I, 10. Res Romana plurumum im- 
perio vcduit. 

siciU pleraque mortalium habentur] 
i. e. sicut in plerisque, quae morta- 
lium sunt, fieri solet, se. ut bona 
in mal a mutentur. 

i7imdia] Passive h. 1. oapienda tn- 
vidia, quippe quam patiebantur Ro- 
mani, non ezercebant ; cf. Cic. Tuscc. 
IV, 7, 16. Invidia non in eOf gui 
invidet, solum didiur, sed etiatu in 
eo j eut invidetur. cf. Cat. 22 , 3. 
49, 4. 

4. reges populique] Populi^ ubi 
iuzta reges commemorantur , prae- 
gnanti sensu liberae cixitates intelli- 
gendae sunt; cf. Cat. 10, 1. 51, 4. 
lug. 31, 9. 

metu perculsi] Percellere quum sit 
yehementer moyendo labefactare, 
deiieere atque evertere, metu perculsi 
dicuntur, qui prorsus consternati 
sunt, ut, quid agant, nesciant; cf. 
Cat. 43, 2. Caede et incendio percul- 
sis omnibus. lug. 38, 5. 40, 4. 42, 
1 . 44, 4. 70, 5. 

aberant] Quemadmodum adesse in- 
terdum significat aàtuvare, ad opem 
ferendam praesto esse^ ita abesse di- 
cltur in iis, qui se a rébus subtra- 
hant, neque suam curam iis impen- 



dunt; cf. Caes. B. G. VI, 14, 1. 
Druides a bello abesse consueverunt. 

5. auxilia portabani] Plurali non 
copiae auxiliares, sed oompluries la- 
tum auxilium significatur. Porlare, 
insolens de ea re rerbum, Sallustius 
posuisse ridetur ad auxiliorum yim 
et pondus efferendum ; cf. Liy . XXI, 
18, 13. Hic vobis bellum et pacem 
portamus; utrum placet , sumite, 

6. legitumum] i. e. legibus constitu- 
tum, cui opponitur libido atque do- 
mmatio; quare sequentium sensus est, 
regium imperium magis nomine quam 
re fuisse. 

consuUabant] ConsuUare c. dat. pro 
consulere Sallustius solus h. 1. dixit. 

aetate — similitudine] i. e. propter 
aetatem — sim.; cf. Cat. 23, 3. 31» 
3. lug. 37, 4. 42, 2. 64, 6. 

7. quod — > conservandae libertatis 
— fuerat] i. e. quod initio ita com- 
paratum fuerat, ut ad conservan- 
dam libertatem atque augendam rem- 
publicam pertineret; cf. lug. 88, 4. 
Quae postquam gloriosa modo neque 
belli patrandi cognovit. Cat. 46, 

2. Illorum impunitatem perdundae 
reipublicae fore credebat. Liy. V, 

3, 4. Concordiam ordinum dissol- 
vendae maxime tribuniciae pote-- 
statis rentur esse. 



44 C. SALLUSTI CRISPI 

reipublicae fuerat, in superbiam dominaUonemque se convortit, im- 
mutato more annua imperia binoBque imperatores Bibi fecere; eo 
modo minume posse putabant per licentiam insolescere animum 
humanum. 

yil. Sed ea tempestate coepere se quisque magis extollere 
magisque ingenium in promptu habere. Nam regibus boni quam 2 
mali suspectiores sunt, semperque iîs aliéna virtus formidolosa est. 
Sed civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi 3 
creverit; tanta cupido gloriae incesserat. lam primum iuventus, 4 
simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usu militiam di- 
scebat, magisque in decoris armis et militaribus equis quam in 
scortis atque convixiis lubidinem habebant. Igitur talibus viris non 5 
labos insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non arma- 
tus hostîs formidolosus ; virtus omnia domuerat. Sed gloriae maxu- 6 
mum certamen inter ipsos erat; sic se quisque hostem ferire, 

imperatores] ▼. ad 2, 3. génère discîplinac (usu). Oblique 

per licentiam insolescere] De impe- autem Sallustius notât penrersnm 

ratorum superbia, non de Romanis suae aetatis morem, ubi multî non 

in uniyersum haec capienda sunt. in castris, sed domiy non per labo- 

VII. 1. ingenium in promptu habere] rem, sed per ignaviam, non usu, sed 

i. e. ingeninm exserere, eo libère Utteris militiam discere malebant, 

uti; quod cur sub regibus minus ^^0B' graviter exagitat Marins in 

fieret, sequentia déclarant. oratione ad populum, lug. 85, 10 

3. adepta libertate] Passiva vi ade- * 

ptus etiam legitur lug. 101, 9. Ade- ^ l^iàmem habebant] i. e. délecta- 

ptam victonam retinere. ^*°*"- ^^^ «y^^^^^^ ^«"^^io «^ *'" 

VI Al- 1 A j* 4. A scebat transit in habebant, quasi non 

incesserat] Absolute dictum, ut . . , . i.. ^ 

/^xinnr ^9 -t Ai o n luvcntus sed luvenes subiectum esset ; 

Cat. 13, 3. lug. 13, 7. 41, 3. Ger- «* p„x i» i «q <i qt a 

mamce reddas: hatle Flatz gegnffèn, 

Eadem ratio est invadere verbi ; cf. ^- ^^'^^ domuerat] i. e. omnia, 

Cat. 2, 3. 10, 6. lug. 41, 9. q^*® obstabant, vicerat. 

4. lam primum] Ea vis est harum 0. Sed] Hac particula alterum, 
vocum , ut iam indicet narrationem quod constabat gloriae certamine^ op- 
a latîus patente argumente ad rem ponitur fortOudini, de qua primum 
magis specialem esse deductam, pri- dixit auctor.) 1 

mum autem, quae vox bic non est sic] Respicitur hac voce ita ad 

particula, sed substantivum , enun- antecedentia, ut, quae sequuntur, 

ciationis instar sit ac significet quod iis consentanea esse dicantur (ger- 

primum est, vel ut hoc 'primum dicam, manice dem gemass). Idem usus est 

ut ab hoc incipiam; cf. Cat. 15, 1. ita particulae; cf. Cat. 2, 6. 8, 4. 

in castris per laborem usu] Tribus se — ferire] Quum properare ar- 

modis praedicatum definitur, loco dentis studii potestatem habeat, ea- 

(in castris), condicîone (per laborem) j dem ratione, qua i^anm studere ver- 



CATILINA. C. VII. VIII. 



45 



murum ascendere, conspici, dum taie facinus faceret, properabat; 
eas divitias, eam bonam famam magnainque nobilitatem putabant; 
laudis avidi, pecuniae libérales erant; gloriam ingentem, divitias 
7 honestas volebant. Memorare possem , quibus in locis maxuinas 
hostium copias populus Romanus parva manu fuderit, quas urbis 
natura munitas pugnando ceperit, ni ea res longius nos ab incepto 
traheret. 

YIII. Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res 
cunctas ex lubidine magis quam ex vero célébrât obscuratque. 

2 Atheniensium res gestae , sicut ego aestumo , satis amplae magni- 
iicaeque fuere, verum aliquanto minores tamen, quam fama ferun- 

3 tur. Sed quia provénere ibi scriptorum magna ingénia , per terrarum 

4 orbem Atheniensium facta pro maxumis celebrantur. Ita eorum, 
qui ea fecere, virtus tanta habetur, quantum ea verbis potuere ex- 

5 tollere praeclara ingénia. At populo Romano numquam ea copia 



bum, cum accusât, c. inf. construc- constituo ; cf. Cat. 58, 18. Quum 
tum est; v. ad Cat. 1, 1, — Ferire facta vosira aestumo. 



est occidere, 

eas divitias] Pronomen demonstra- 



aliquanto minores] i. e. bona parte 
minores; cf. lug. 62, 5. 74, 3. 79, 



tivum ubi vel sabiectum vel obiec- 4. 105, 4. 



tum indefinitam désignât, non neutre 
génère poni, sed per attractionem 
genus substantivi sequi , quod in 
praedicato est, res notissima est; 



3. provénere] Provenire dicuntur, 
quae naturae bonitate quasi sponte 
sua tanquam in agro fertili ena- 
scuntur, ande provenius, proprie de 



cf. Cat. 20, 4. Idem velle atque idem frugibus dictam , etiam ad bomines 



nolle, ea demtem firma amicitia est, 
ib. 51, 14. 58, 16. lug. 31, 15. 85, 30. 

honestas] Opposita sententiae ratio 
docet hoc cum restrictîone dictum 



transfertur; cf. Quint. XII, 10, 11. 
Oratorum ingens proventus. 

ibi] i. e. apud eos ; ▼. ad Cat. 3, 3. 

pro maontmis] Ea vis est pro par- 



valere non ingentes, sed honestas, vel tîculae in praedicato constituendo, 
non alias nisi honestas, i. e. et ut significet, subiectum ei non ex 
boneste partas et honestis rébus ad- aequo respondere , sed tantummodo 

similitudine quadam ad id accedere. 

Quare sensus est: licet non sint 



hîbitas. 

7. natura munitas] Quae quum fir- 
miores sint, quam opère munitae, 
maioris virtutis est bas quam illas 



mazuma, tamen velut maxuma cele- 
brantur; cf. lug. 31, 23. Sociis vo- 



*capere; ipsa enim natura superanda. stris veluti hostibus, hostibus pro so- 
VIII. 1. ex lubidine — ex vero] i. ci7» utuntur. ib. 61, 3. 98, 6. 



e. libidinose — vere, quae adverbîi 
potestas ita efficitur, ut modus 



5. ea copia] i. e. eius rei (se. 
scriptorum magni ingenii) copia. At- 



agendi cogitetur prodire ex aliqua tractione enim pronomen démon- 



re ex eaque depromptus esse. 
2, aestumo] i. e. earum pretium 



strat. et relat., genitivo casu ad 
praecedens substantivum vel enun- 



46 



C. SALLUSTI CRISPI 



fuit, quia prudentigsumus quisque maxume negotîosus erat; inge- 
DÎum nemo sine corpore exercebat; optumus quisque facere quam 
dicere, sua ab aliis bene facta laudari quam ipse aliorum narrare 
malebat. 

IX. Igitur domi militiaeque boni mores colebantur; concordia 
maxuma, minuma avaritia erat; ius bonumque apud eos non legî- 
bus magîs quam natura valebat. lurgia, discordias, simultates cum 2 
hostibus exercebant, cives cum civibus de virtute certabant; in 
supplîciis deorum magnifici, domi parci, in amicos fidèles erant. 
Duabus his artibus, audacia in bello, ubi pax evenerat, aequitate, 3 
seque remque publicam curabant. Quarum rerum ego maxuma do- 4 
cumenta haec habeo, quod in bello saepius vindicatum est in eos, 
qui contra imperium in hostem pugnaverant, quîque tardius revo- 
cati proelio excesserant, quam qui signa relinquere aut pulsi loco 



ciatum référendum, sequenti sub- 
stantivo génère, nnmero et casn ad- 
haeret; cf. Cat. 30, 3. Ea loca = 
eins terrae loca. lug. 54, 6. Eafor- 
nddine = earum rerum formidine. 
Cat. 42, 2. Ex eo numéro £= ex eo- 
rum n. — Copia est facultas sîve 
potestas; cf. Cat. 17, 6. lug. 18, 5. 
22, 5. 

negotiostis] In oiio quum litterae 
maxime tractentnr, negoiiosus dici- 
tur, qui rébus gerendis est intentus; 
cf. lug. 4, 4. 

IX. 1. ius bonumque] lus întelligi- 
tur scriptum legibusque constitutum ; 
bonutn est, quod plerumque dicitur 
aequum bonum (His t. Fr. Inc. 42.) 
yel aequum et bonum (lug. 15, 3. 35, 
7. Hist. Fr. I, 56, 17.), i. e. innatus 
hominibus iusti sensus, sive natu- 
ralis aequitas ; quare legibus refertur 
ad ius, natura ad bonum, 

non — magis quam] Ubi aiens est 
prions membri praedîcatum, hae 
particulae significant aeque — ac, 
pariter — atque, quae sententia non 
mutatur , si inrersis membris dicitur 
non — minus quam, 

2. in suppliciis deorum] Usitatius 



de eadem re est supplicationum vo- 
cabulum; cf. lug. 55, 2. 

domi] Hic proprie est in domibus 
suis, i. e. in rébus atque sumptibus 
privatis suis. 

3. aequitate] se. in victos; quod 
ut intelligeretur , non dixit in pace, 
sed ubi pax evenerat. 

seque remque publicam] Que — que 
particulas, quarum usus infrequens 
est apud alios scriptores, Sallustius 
haud raro coniungendis vocabulis 
duobuB , quorum prius pronomen est, 
neque vero enunciationibus , adhibet ; 
cf. Cat. 36, 4. lug. 10, 2. 21, 4. 79, 
9. 85, 36. §. 47. 110, 8. 

4. loco cedere] Hoc quam ignomî- 
niosum fuerit, cognoscitur ex Livio 
XXIV, 14, 7. Qui loco cessisset, 
in eum servili supplido animadversu- 
rum, Ceterum ut pulsi respondet 
praegresso revocati, ita loco cedere 
ausi erant opponitur verbis qui tar- 
dius proelio excesserant, 

5. beneftciis quam meiu] Quin magis 
ante quam omissum sit, non dubi- 
tare sinunt sequentia, ad parem sen- 
tentiae rationem conformata; nam 
ut beneficiis respondet ignoscere^ ita 



CATILINA. C. IX. X. 



47 



5 cedere ausi erant ; in pace vero , quod beneficiU quam metu impe- 

rium agitabant , et accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant. 

X. Sed ubi labore atque iustitia respublica crevit, regeg 

magni bello domiti, nationes ferae et populi ingénies yi subacti, 

Carthago, aemula imperi Romani, ab gtirpe interiit, cuncta maria 

2 terraeque patebant, saevire fortuna ac miscere omnia coepit. Qui 
labores, pericula, dubias atque asperas res facile toléra verant, ils 

3 otîum, divitiae, optandae aliis, oneri miseriaeque fuere. Igîtur primo 
pecunîae, deinde imperi cupido crevit; ea quasi materies omnium 

4 malorum fuere. Namque avaritia fidem, probitatem, ceterasque 
artis bonas subvortit; pro his superbiam, crudelitatem , deos negle- 

5 gère, omnia venalia habere edocuit. Ambitio multos mortalis fal- 
SOS tieri subegit, aliud clausum in pectore, aliud in lingua prom- 
ptum habere, amicitias inimicitiasque non ex re, sed ex commodo 



ad metu yocem refertur persequi. 
Quare sensus est: et beneficiis et 
metu imperium agitabant, sed bene- 
ficiis magis. De omisso 'magis ac 
potius cf. Cat. 48, 5. Tacit. Ann. V, 
0, 2. Vos obtestor, ne memoriam 
nostri per maerorem quam laeti reti- 
neatis. 

persequi] Snpple eam, se. iniuriam ; 
cf. lug. 14, 23. l^asne iniurias per- 
sequar? Cat. 52, 4. 

X. 1. reges magni] Velut Pyrrhus, 
Syphax, Philippus, Antiochus, Per- 
ses, lugurtha. 

nationes ferae et populi ingénies] Ita 
differt naiio a populo y ut illa com- 
prehendat homines eiusdem origiuis 
et in iisdem regionibus natos, ac 
plerumque cultus atque dîsciplinae 
expertes, hic sît coetus multitudinis 
iurîs consensu et utilitatis commu- 
nione sociatus et ad libertatîs usum 
provectus (y. ad Cat. 6, 4.). 

patebant] Contrarium est clausum 
esse; cf. Cic. de imp. Cn. Pomp. 
17, 53. Ita clausa nobis erant maria 
ontniay ut neque privatam rem trans- 
marinam neque pitblicam iam obire pos^ 
semus» 



2, dubias] i. e. pertûrbationis ac 
discriminis plenas; cf. lug. 14, 5. 

optandae] i. e. optabiles; cf. lug. 
64, 1. Virtus, gloria atque alia op- 
ta nd a bonis» ib. 3, 1. cupiunda = 
talia, quae quis cupiat. 14, 5. 
petenda = talis, quam quis pete- 
ret. 

aliis] i. e. hominibus, qui alio sunt 
ingenio atque Romani, quippe mi- 
nus, quam illi, negotiosi, minusque 
laboribus sustinendis ac periculis 
propulsandis assueti. 

4. artis bonas] ▼. ad 2, 4. 
subvortit] i. e. summa imis mi- 

scendo evertît atque corrumpit; cf. 
lug. 30, 4. Hist. Fr. I, 56, 8. Nihil 
abest ad subvortundum imperium. 

5. subegit] Non plane idem est, 
quod coegity aed eoadegit, ut fièrent; 
cf. Cat. 51, 18. Metus aut iniuria te 
subegit — genus poenae novum de- 
cemere, lug, 24, 2. 31, 4. 44, 4. 

eœ re] i. e. quanti per se sunt, ut 
Tel honestatis yel inhonesti habea- 
tur ratio. — Eœ fontem aestumandi 
désignât; soins ablativus, qui et 
ipse poni potest, quasi instrumentum 
vel modam taxandi indicaret. 



48 



C. SALLUSTI CRISPI 



aestumare, magisque voltum quam ingenium bonum habere. Haec6 
primo paulatim crescere, interdum vindicari; post, ubi contagîo 
quasi pestilentfa invasit, civitas immutata, imperium ex iustissumo 
atque optumo crudele intolerandumque factum. 

XL Sed primo magis ambitio quam avarîtia anîmos homînum 
exercebat , quod tamen vitium propîus virtutem erat. Nam glo- 2 
riam, honorem, imperium bonus ignavus aeque sibi exoptant; sed 
ille yera via nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis atque 
fallaciîs contendit. Avarîtia pecuniae studium habet, quam nemo 3 
sapiens concupivit; ea quasi venenis malis imbuta corpus animum- 
que virilem effeminat, semper infinita, insatiabilis est, neque copia 



habere — aeslumare — habere] Hî 
infinitiyî non sunt historicî, sed pa- 
riter ni fteri ex subegii pendent. 

ingenium] y. ad Cat. 5, 1. 

6. contagid] se. depravationis at- 
qne corruptionis, quasi pestilens mor- 
bus. 

invasit] y. ad Cat. 7, 3. 

XI. 1. Sed primo magis ambitio] Ne 
putes haec repugnare yerbis c. 10, 
3. primo pecuniae y deinde imperi cu- 
pido crevitf tenendum est illo loco 
Sallustium tantummodo mutaium mo- 
rum statum describere pecuniae at- 
que deinde imperii cupidine ortum; 
hoc loco id agere , ut gradu ea yitia 
diyersa fuisse ostendat; nam licet 
avarîtia prius inyaderet, quam am- 
bitio, tamen ambitionis yis initio 
gravîus exarsit, quam ayaritiae, 
quae prius quidem orta tamen len- 
tius inyalescebat et paulatim demum 
aucta est. 

propius] Adyerbium est; cf. Liv. 
XXX, 12, 17. Propius blandUias ora- 
Ho erat, 

2. bonus ignavus] Sine copulatiya 
particula haec dicta sunt, quae haud 
raro omittitur, ubi duae res contra- 
riae, quae quasi par quoddam effi- 
ciunt, iuxta coUocantur; cf. lug. 51, 
1. Arma tela, equi viri, hostes atque 
ciifes permiwti» 97, 5. Equités pedites 
permiœti. Cîc. Tuscc. V, 39, 114. 



Democritus luminibus amissis alba sci- 
licei disceiTtere et atra non poterat; 
at vero bona mala, aequa iniqua, ho- 
nesta turpia, uiilia inutilia, magna 
parva poterat. 

huic quia bonae artes desunt] At- 
tractione huic ex secundariae enun- 
ciationîs yerbo aptum est, pro eo, 
quod est: hic, quia et — desunt, 
contendit; cf. Cat. 52, 34. Quibus 
si quicquam unquam pensi fuis set, 
non ea consUia habuissent, ^= qui, si 
Os — fuisset, non — habuissent. 

3. studium habet] î. e. coniuncta 
est cum studio ; cf. Cic. in Catil. IV, 
4, 7. Habere videtur ista res ini- 
quitatem, Id. Epp. ad Famm. X, 
28, 1. Ut vestrum bene/icium nonnuUam 
habeat querelam, 

concupivit] Non est aoristus, quo 
sîgnîficetur rem fieri solere; sed ea 
est perfecti in generali sententia 
vis, ut rei yeritas ad praesens iu- 
dicium revocetur, quae relatio ad 
praesens tempus facile sentitur, si 
reputes sententiae subesse ut constat, 
vel simile quid; cf. Cat. 10, 4. edo- 
cuit; ib. §. 5. subegit: 51, 2. paruit; 
ib. §.11. habuere; 58, 15. mutavit; 
lug. 17, 6. interiere; 42, 4. pessum- 
dédit; 85, 49. optamt, 

malis] Ex antiquiorum scriptorum 
usu hoc additum, quia tum venenum 
etiam de medicamine dicebatur. 



C^TILINA. C. XI. 



49 



4 neque inopia minuitur. Sed postquam L. Sulla , armis recepta re- 
publica, bonis initiis malos eventug habuit, rapere omnes, trahere, 
domum alius, abus agrog cupere, neque modum neque modestiam 

5victores habere, foeda crudeHaque in civibus facinora facere. Hue 
accedebat, quod L. Sulla exercîtum, quem in Asia ductaverat, quo 
sibi fidum faceret, contra morem maiorum luxuriose nimisque libe- 
raliter habuerat, loca amoena, voluptaria facile in otio ferocia mî- 

6 litum animos molliverant. Ibi prîmum insuevit exercitus populi Ro- 
mani amare, potare, signa, tabulas pictas, vasa caelata mirari, ea 
privatim et publiée rapere, delubra spoliare, sacra profanaque 

7omnia polluere. Igitnr hi milites, postquam victoriam adepti sunt. 



virilem] Hoc noiî etiam ad corpus 
referre, quasi a muliebri corpore di- 
stînguatur t>iri7e. 

neque copia neque inopia] Ubi con- 
traria negantur, negatur totum. Ava- 
rîtia igitur quum non magis copia 
minuatnr, quod sane exspectes, quam 
inopia f quod nemo exspectat, om- 
nîno nulla re minuitur. cf. Cat. 15, 
4. Animus impurus neque vigiliis 
neque quieiibus sedari poterat, 
Histor. Fr. IV, 20, 17. Quibus non 
humana ulla neque divina ob- 
siant. 

4. recepta republicà] î. e. potiius rep. 

bonis initiis] i. e. quum bona essent 
initia (germanîce bei guten Anfànr 
gen); cf. Cat. 36, 5. 39, 3. 46, 6. 

malos eventus habuit] i. e. ad pessi- 
mum publicum vel reipublicae per- 
niciem progressus est. Rem illustrât 
Yell. II, 25, 3. Adeo Sulla dissimilis 
fuit bellator ac vicior^ ut, dum dimi- 
cat, iustissimo lenior (bona initia), 
post victoriam audito fuerit crudelior 
(malî eventus). 

rapere etc.] De proscriptionum foe- 
ditate haec dicta esse per se patet. 
Ad dictionem cf. lug. 41, 5. 

neque modum neque modestiam] Mo- 
dus obiective fines significat, quibus 
rectum atque bonestum continetur; 
modestia subiective de iis dicitur, 
qui modi sensum babent eiusque ser- 

SALLUST. 



vandi memores sunt; cf. Cat. 38, 4. 
lug. 41, 9. 44, 1. 

in civibus] i. e. respectu civium, 
vel : si res iis cum civibus erat ; cf. 
Cat. 52, 12. Sint miséricordes in 
fur i bus aerarif î. e. quum agitur 
de furibus. lug. 73, 4. 

5. ductaverat] Frequentativis sae- 
pius ntens pro sîmplicibus Sali, du- 
ctare dicit pro ducere; cft Cat. 17, 
7. 19, 3. lug. 70, 2. 

luxuriose — habuerat] v, ad c. 5, 
9. lug. 44, 1. 64, 5. — Nimis libéra- 
liter habere est nimis multa indulgere, 

ferocis] i. e. bellicosos, ad res 
asperas et labores perferendos pa- 
ratos, duros; cf. Llv. XXXVIII, 13, 
11. Féroces ad beUandum viros, 

loca — molliverant] Haec quoque 
ex quod pendent. 

6. signa] Intelligenda sunt opéra 
varii generis sculptilia ex aère, mar- 
more, ligne, ebore. 

vasa caelata] Ita dicuntur, in qui- 
bus insculptae sunt figorae. 

privatim et publiée] lUud pertinet 
ad homines privatosj quibus milites 
res pretiosas eripiebant, boc ad ip- 
sas urbes atque dvitatesj ex quibus 
publica ornamenta abducebantur^ 
Privatim enim quum proprie sit re- 
spectu privatorum, publiée vero re- 
spectu reipublicae , baec adverbia sae- 
pe ita ponuntur, ut substantivorum 

4 



50 



C. SALLUSTI CBISPI 



nîhil reliqui victis fecere. Qufppe secundae res sapientium animos 8 
fatigant; nedum illi corruptis moribus victoriae temperarent. 

XII. Postquam divitiae honorî esse coopère, et eas gloria, 
impermm, potentia sequebatur, hebescere virtus, paupertas probro 
haberi, innocentia pro maleyolentia duci coepit. Igitur ex divitiis 2 
iuventutem luxuria atque avarîtia cum superbia invasere; rapere, 
consumere; sua parvi pendere, aliéna cupere; pudorem, pudicî- 
tiam, divina atque humana promiscua, nihil pensi neque moderati 
habere. Operae pretium est, quum domos atque villas cognoveris 3 
in urbium modum exaedificatas , visere templa deorum, quae nostri 
maiores, religiosissumi mortales, fecere. Verum illi delubra deo- 4 
rum pietate, domos suas gloria decorabant, neque victis quicquam 
praeter iniuriae licentiam eripiebant. At hi contra ignavissumi 5 
homines per summum scelus omnia ea sociis adimere, quae fortis- 



notio, qaae in iis est, praeemineat; 
cf. Hist. Fr. I, 56, 17. Pecuniae 
publiée et priva tim eœtortae^ i. e. 
et reipublicae et privatis. Cic. in 
Verr. 1,6, 16. Nemini meus adven- 
tu8 labori aut sumptui neque publiée 
neque priva tim fuit. 

7. reliqui — fecere] Reliqui quum 
non sit nihil obîectî, sed fecere prae- 
dicati attributum, vis formulae est: 
facere^ ut nihil sit ex reliquo, quod 
sensu non differt ab eo, quod est 
nihil facere reliquum; cf. Cat. 28, 4. 

fatigant] i. e. quasi débilitant, ut 
fortunae iUecebris minus résistant. 

victoriae temperarent] i. e. Victoria 
temperate uterentur; cf. Tacit. Hist. 
III, 31, 4. Illos esse, qui nuper Be- 
driaci victoriae tempérassent, 

XII. 1. paupertas] Qermahiice est 
Beschrànkiheity non confundenda cum 
egesiate\ cf. Seneca Ep. 87, extr. 
Paupertas est, non quae pauca possi- 
det, sed quae ntulta non possidet. 

innocentia] i. e. abstinentia a bo- 
nis aliorum, avaritiae opposita; cf. 
'C&i. b4fb, Cato cum innocente abs- 
tinentia certabat. lug. 46, 1. 85, 18. 

pro malevolentia duci] i. e. malevo- 
lum in potentes avaros animum pro- 



dere videbatur, siquidem necesse 
erat, horum morem innocentibus 
valde improbarî. 

2. ex divitiis] Ex caussum dési- 
gnât, non proximam, quae ablativo 
continetur, sed ita compara tam, ut 
progressu temporis aliquid ea effi- 
ciatur et quasi ex ea prodeat (ger- 
manice in Folge); cf. Cat. J4, 6. 
35, 2. 39, 2. 47, 2. 49, 2. 57, 2. lug. 
7, 5. 32, 5. 39, 2. 48, 2. 76, 1. 

pudorem, pudidtiam] Pudor animi 
est , quippe peccandi y erecundia, pu- 
didtia corporis ; cf. Cic. in Catil. II, 
11, 25. Ex hac parte pudor pu- 
gnat, illinc petulantia; hinc pudi- 
citiaf illinc stuprum, 

divina atque humana] i. e. omnia 
omnino iura atque instituta; cf. 
lug. 5, 2. 31, 9.ib. §. 20. Hist. Fr. 
I, 49, 11. I, 56, 10. IV, 20, 17. 

promiscua] se. habere, i. e. villa, 
pariter nihili habere. 

nihil pensi] v. ad Cat. 5, 6. 

5. At] Peculiarîs est huius parti- 
culae usus, ubi ad rem vel perso- 
nam priori plane contrariam transi- 
tur , quam vim auget contra interdum 
additum; cf. lug. 4, 7. 15, 3. 36, 2. 
Hist. Fr. II, 50, 2. 



CATILINA. C. XII. XIII. 



51 



sumî yiri victores hostibus reliquerant: proinde quasi iniuriam fa- 
cere îd demum esset împerio uti. 

XIII. Nam quid ea memorem, quae nÎBi lis, qui videre, ne- 
mini credibilia sunt, a privatis compluribus subvorsos montis, maria 

2 constructa esse. Quibus mihi videntur ludibrio fuisse divitiae ; 
quippe, quas honeste habere licebat, abuti per turpitudinem pro- 

3 perabant. Sed lubido stupri, ganeae ceterique culcus non minor 
incesserat; viri muliebria pati, mulieres pudicitiam in propatulo 
habere; vescendi caussa terra manque omnia exquirere; dormire 
prius quam somni cupido esset, non famem aut sitim, neque frigus 

4neque lassitudinem opperiri, sed ea omnia luxu antecapere. Haec 
iuventutem, ubi familiares opes defecerant, ad facinora incende- 

ôbant; animus imbutus malis artibus haud facile lubidinibns carebat; 
eo profusius omnibus modis quaestui atque sumptui deditus erat. 



fortîssund viri etc.] Accurate sibl 
respondent ignavissutni homines et for- 
iissund viri, per summum scelus et vi- 
ctores (i. e. quum victorum iure uti 
possent), sociis et hostibus, i. e. iis- 
dem hominibus , qui , antequam socii 
fièrent, hostes fuerant. 

XIII. 1. Tnaria coTistrucià] se. mo- 
libus iniectis , qnibus aedificia su- 
perstmerentur. Eandem rem Sallu- 
stius tan^it infra c. 20, 11. Quas 
(divitias) profundant in eœstruendo 
mari, Qrammatica yerborum ratio 
talis, qualis apud Cic. de Fin. II, 
34, 112. Quum Xerxes — mare am- 
hulavissety terram navigasset; 
quod ut significat in mari ambulare 
etc., ita mare construere est in mari 
aedicificia construere (germanice: das 
Meer bemandem^ bebauen, das Land 
beschiffèn)» De re ipsa cf. Yell. II, 
33, 4. Lucullum ob iniectas molis 
mari et réception suffossis montibus in 
terras nuire haud infacete Magnus 
Pompeius Xerxen togaium vocare as- 
sueverat, 

2. abutt] se. iîs; cf. Oîc. Philipp. 
I, 15, 38. Quae potestas si mihi sae- 
pius —flet, utar. lug. 54, 1. 110, 4. 

3. eultus] i. e. yitae delîcatae ac 



luxuriosae. Ceterum sing^la sequen- 
tibus accuratius illustrantur. 

in propatulo] AdiectWi potestate 
est: cnîcumque patentera, pudore 
non septam; cf. Cat. 41, 1, in incerto; 
51, 12. in obscuro, in excelso, 

terra marique omnia exquirere] cf. 
Histor. Fr. II, 29, 4. Epulae quae- 
sitissumae, neque per omnem modo 
provinciam^ sed irons maria et Mou- 
reianiam volucrum et ferarum incognita 
antea plura gênera. 

luxu] i. e. repertis per luxum arti- 
ficiis, quod peregrino vocabulo dici- 
tur Raffinement, — Famem ac sitim 
antecapiebant vomendo; cf. Seneca 
consol. ad Helv. 9. Vomunt ut edanty 
edunt ut vomant, — Frigus captabant 
yel in porticibus umbrosis, vel in 
hypogaeis, vel fiabellis, quibus servi 
rentulos facerent. 

5. animus — carebat] Gauspam 
haec continent praecedentium. 

lubidinibus carebat] i. e. cupidini- 
bus liber erat. 

eo profusius] Haec referuntur ad 
talem fere sententiam, e praeceden- 
tibus eliciendam: quo magis igiiur 
lubidinibus ardebat; cf. ad c. 1, 3. 



52 



C. SALLUSTI CRISPI 



XIY . In taiita tamque corrupta civitate Catilina , id quod factu 
facîllumum erat, omnium flagitîorum atque facinoram circum se 
tamquam stîpatorum catervas habebat. Nam quicumqoe impudicus, 2 
adulter, ganeo manu, ventre, pêne bona patria lacera verat, quique 
alîenum aes grande conflaverat, quo flagitium aut facinus redime- 
ret, praeterea omnes undiqiie parricidae, sacrilegL, convicti îudî- 3 
ciis aut pro factis îudicium timentes, ad hoc quos manus atque 
lingua periurio aut sanguine civili alebat, postremo omnes, quos 
flagitium, egestas, conscius animus exagitabat, ii Catilinae proxumi 
familiaresque erant. Quod si quis etiam a culpa vacuus in amicî- 4 
tiam eius inciderat, quotidiano usu atque illecebris facile par simî- 
lisque ceteris effîciebatur. Sed maxume adulescentium familiarîta- 5 
tes appetebat; eorum animi molles et aetate fluxi dolis haud diffl- 



XIV. 1 . flagitioruttt atque facinorwïi] 
i. e. hominum flagitiosorum atque 
facinorosorum, qnemadmodum scelus 
fréquenter dicitur pro scelesto. — Fla- 
gitium est factum, quod cum dede- 
core et turpitudine admittitur; /Vz- 
cinus, malo sensu, quod tenieritatîs, 
hiiuriae, audaciae ma^îtudine insi- 
gne est; cf. Cat. 23, 1. 37, 5. 

2. impudicus etc.] De his Catilinae 
sociis cf. Cic. in Cat. II, 10, 23- 
In hts gregibus omnes aleatoresy om- 
nes c^dulteHt omnes impuri impudicique 
versantur. 

manu] i. e. aléa. — Cetemm per 
chîasmum manu, ventre refertur ad 
ganeo, ad impudicus, adulter spécial 
pêne; y. ad 2, 5. 

flagitium aut facinus] Haec ita con- 
iunguntur cum redimeret verho, ut 
mala, adversus eventus, poenae, ex 
flagitiis aut facinoribus timendu^ 
intelligenda sint. Igitur redime- 
bant illi se pecunia, ne vel accu- 
sarentur, yel accusati ne damna- 
rentur. 

3. undique] Adverbium hoc ita ad 
omnes refertur, ut quasi enunciatio- 
nis attributivae instar sit: qui un- 
dique confluehant. 

parricidae] Latiore sensu hoc vo- 



cabulo significantnr , qui fidem atque 
pietatem nefarie violant; cf. Cat. 

31, 8. 51, 25. 52, 31. Histor. Fr. 

11, 50, 3. 

periurio aut sanguine] De verborum 
ordine v. ad Cat. 2, 5. — Periurio est 
falsis testimoniis dicendis; cf. c. 16, 2. 

postremo] i. e. omnino, ne multa, 
ut paucis complectar; cf. §. 6. 20, 

12. 23, 3. 37, 5. lug. 2, 3. 31, 12. 
92, 2. 

conscius animus] Praegnanti sensu 
conscius et conscientia de mala con- 
scientia dicitur; cf. Cat. 15, 4. lug. 

32, 5. 35, 4. 40, 2. 

4. par similisque] Non unus idem- 
que par similisque dicitur, sed varius 
uequîtiae gradus in pluribus signifi- 
catur. Nam quum verba si quis in- 
ciderat idem valeant atque quicunque 
incideranty hi pares similesque, i. e. 
pro cuiusque natura alii pares, alii 
similes effecti esse putandi sunt. 

5. familiaritaies] De plurali abs- 
tractornm usu tum in re repetita 
tum in pluribus facta cf. Cat. 47, 
3. 50, 1. lug. 40, 1. 41, 7. 44, 5. 
85, 9. 

6. ex aetate] v, ad c. 12, 2. 
modestiae] Modestiae suae non 

parcit , qui omni pudore abiecto tur- 



CATILINA. C. XIV. XV, 



53 



6culter capîebantur. Nam uti cuiusque stiidium ex aetate flagrabat, 
aiiis scorta praebere, aliis canes atque equos mercçri, postremo 
neque sumptui neque modestiae suae parcere, dum illos obnoxîos 

7 fidosque sîbi faceret. Scio fuisse nonnullos, qui ita existumarent, 
iuventutem, quae domum Catilinae frequentabat, panim honeste pu* 
dfcitiam habuisse; sed ex aliis rébus magis, quam quod cuîquam 
id campertum foret, haec fama valebat. 

XY. lam primum adulescens Catilina multa nefanda stupra 
fecerat, cum virgine nobili, xum sacerdote Yestae, alia huiusce- 

2 modi contra ius fasque. Postremo captus amore Aureliae Orestil- 
lae, cuîus praeter formam nihil umquam bonus laudavit, quod ea 
nubere iUi dubitabat, timens privfgnum adulta aetate, pro certo 

3 creditur necato filio vacuam domum scelestis nuptiis fecisse. Quae 



pissimas res facere non verecunda- 
tur; cf. Cat. 52, 32. Si pudiciiiae, 
si famae suae peperdt. 

7.- frequentabat] Indicativus in ora- 
tione obliqua inde repetendus, quod 
auctor rem, quae ad aliomm qni- 
dem orationem illustrandam pertînet, 
sed tamen per se constat neque ex 
eorum mente pendet , ipse enunciat ; 
cf. Cat. 22, 3. quae postea orta est; 
27, 4. quam — paraverat; 30, 6. 
quae — facta erat; 51, 32. qui — 
exagitaverant ; lug. 16, 2. 54, 1. 63, 
1. 106, 3, • 

parum honeste pudicitiani habuisse'] 
i. e. impudicos sive pathicos fuisse ; 
cf. Cat. 13, 3. 14, 2. De habere 
verbo v. ad c. 5, 9. 

quod — foret] Quod particula quia 
negatam, non veram caussam in- 
fert, coniunctivum régit; quippe sen- 
tentia haec est: non quod cuiquam 
id compertum foret, sed quia aliae 
res suspidonem praebebant, haec 
fama valebat, cf. Liv. II, 1, 7. Liber» 
tatis originem inde magis , quia an- 
matm imperium consulare factum est, 
quam quod deminittum quicquam sit 
ex regia potestate, numeres. 

compertum] Compertum dicitur, quod 
certis argumentis cognitum est certo- 



que constat; cf. Cat, 22, 4. 29, !• 
lug. 17, 2. 

XV. 1. iamprimvm] v. ad Cat. 7, 4. 

citm sacerdote Vestae] Ea fuit Fa- 
bia, Terentiae Ciceronis soror. Ab- 
solutam fuisse (Catulo imprîmis an* 
nîtente, cf. infra ad c. 35, 1.) tradit 
Asconius ad Cic. in toga cand. p. 
93. Orell. Rem factam esse a. 73. 
a. Chr. n. patet ex Cic. in Cat. III, 
4, 9. 

2. Orestillae] v. ad Cat. 35, 3. 

adulta aetate] Quemadmodum adul- 
tum ver dicitur, quod iam aliqnan- 
tum ultra initium processit (cf. Hist. 
Fr. Inc. 76.), ita adulta aetate est 
is, qui pueritiam egressus flore ae- 
tatis gaudet; cf. Cic. in Verr. III, 
68, 160. Similiter dicitur seneeta 
aetas Hist. Fr. Inc. 82. 

pro certo creditur — fecisse] Verba 
pro certo quoniam praedicati 
pars Bunt, nullo pacto dici aut con- 
strui potest Catilina captus pro certo 
creditur — fecisse, Anacolutbiam 
ita admisit Sallustius, ut, quup 
orationem talem ordiretur, quae x/b - 
minatiyo cum infinîtivo con- 
staret, deinde, propter interposita 
subiecti oblitus, in accusativum 
c. in fin. transiret, ex creditur ver- 



54 



C. SALLUSTI CRISPI 



quidem res mihi in primis videtur caussa fuisse faoînoris maturandî. 
Namque animus fmpurus, dis hominibosque infestus, neque yigiliis4 
neque quietibus sedari poterat; ita conscientia mentem excitant va- 
stabat Igitur colos exsanguis, foedi oculi, citus modo, modo 5 
tardas incessus; prorsus in facie voltuque vecordia inerat. 

XVI. Sed iuventutem, quam, ut supra diximus, illexerat, 
multîs modis màla facinora edocebat. Ex illis testis signatoresque 2 
falsos commodare; fidem, fortunas, peritula vilia habere, post, 
ubi eorum famam atque pudorem attç'verat, maiora alia imperabat; 
si caussa peccandi in praesens minus suppetebat, nihilo minus in- 3 
sontis sicuti sontis circumyenire , iugulare; scilicet, ne per otium 
torpescerent manus aut animus, gratuito potius malus atque crude- 
lis erat. His amicis sociisque confisus Catilina, simul quod aes4 
alienum per omnis terras ingens erat, et quod plerique Sullani 
milites, largius suo nsi, rapinarum et victoriae veteris memores 
civile bellum exoptabant, opprimundae reîpublicae consilium cepit. 



bo impersonalîter posito pendentem. 
Aliqua ex parte similis structura est 
lug. 85, 2. 

4. infestus] i. e.^ in deos homines- 
que ira et quasi * furore incitatus ; 
cf. Cic. Philipp. II, 26, 64. Dus 
hommibusque hostis. Similis sententia 
de Lentulo, Cat. 52, 32. Si dis aut 
homnihus unquam ullis pepercit, 

neque vigUiis neque quietibus] De 
sententiae ratione y. ad c. 11, 3.; 
de plurali y. ad 14, 5. 

conscientia] v. ad Cat. 14, 2. 

vastahai] i. e. turbabat ac sani- 
tate prîvabat, quasi yesanum red- 
debat; omnino enim vastari. dicuntur, 
quae maie habita corrumpuntur ac 
paene delentur; cf. lug. 41, 9. Ava- 
ritia — poUuere et va si are otnnia, 
31, 16. 

5. prorsus] i. e. ut paucis com- 
plectar, quo sensu etiam dicitur 
pmtremo; cf. Cat. 23, 2. 25, 5. lug. 
30, 3. 66, 1. 76, 4. 

XVI. 1. eœ illis] Per synesin re- 
fertur ad iuventutem; y. ad Cat. 7, 
4. coU, 17, 7. lug. 28, 2. 95, 1. 



signatures] i. e. qui testamento 
scribendo atque obsignando assunt. 
lidem sunt, quos Cicero in Cat. II, 
4, 7. testamentorum sidnectores yocat. 

commodare] i. e. praebere, se. ils, 
qui eorum opéra uti yellent. 

3. circunwenirey iugulare] i. e. cir- 
cumyeniebat, iugulabat, se. per eos, 
quos ad scelera patranda instituebat. 

gratuito] i. e. sine fractu et emo- 
lumento. 

4. Sullani milites] Veterani, pro- 
scriptorum bonis ditati ; cf. Cat. 37, 
6. 28, 4. De iis Cic. in Cat. II, 9, 
20. Bum aedificant tanquam beati, 
dum praediis latis, famUiis magnisy 
conviviis.apparatis delectantur, in tan- 
tum aes aliehum inciderunt , ut, sisalvi 
esse velint, Sulla sU iis ab inferisex- 
citandus. 

5. in extremis terris] In Ponto, 
Armenia, ac deinde in Albania et 
Iberia ad Caucasi montes Mithrida- 
tici belli reliquîas confîciens. 

petenti magna spes] i. e. si peteret, 
magna spes erat eius obtinendi. 
XYII. 1. L, Caesare et C. Figulo 



CATILINA. C, XVI. XVII. 



5& 



5 In Italîa nuUus exercitus; Cn. Pompeius in extremis terris bellum 
gerebat; ipsi consulatum petenti magna spes; senatus nihil sane 
intentas; tutae tranquillaeque res omnes; sed ea prorsus opportuna 
Catilinae. 

XYII. Igitnr circiter Kalendas lunias, L. Caesare et C. Fi- 
gulo consulibus, primo sîngulos ^ppellare; hortari alios, alios ten- 
tare; opes suas, imparatam rempublicam, magna praemia coniura- 

2tionis docere. Ubi satis explorata sunt, quae voluit, in unum 
omnis convocat, qaibus maxuma necessitudo et plurumum audacîae 

3 inerat. Eo convenere senatorii ordinis P. Lentulus Sura , P. Âutro- 
nius, L. Cassius Longinus, C. Cethegus, P. et Servius SuUae, 
Servi filii, L. Yargunteius, Q. Annius, H. Porcins Laeca, L. Be- 

4 8tia, Q. Curius; praeterea ex equestri ordine H. Fulvius Nobilior, 
L. Statilins, P. Gabinius Capito, C. Cornélius; ad hoc multi ex 

5 coloniis et municipiis, domi nobiles. Eraht praeterea complures 
paulo occultius consili huinsce participes nobiles, quos magis do- 



C0S8,] Anno 64. a. Chr. n. , 600. 
u. c. 

appellaré] i. e. oratione adiré; cf. 
Cat, 20, 1. 52, 5. 59, 5. lug. 106, 1. 

2. necessitudo] Hoc vocabulo , quo 
arta familiaritatîs atqne affinltatis 
coninnctio significatur, Sallnstius pie- 
rumque utitor eo sensu , quem mlgo 
habet nécessitas i i. e. acriter urgens 
remm iniqaarum ac molestarum vis ; 
cf. §. 5. 21, 3. 33, 5. 58, 11. et 
§. 19. 

inerat] Per zeugma hoc verbum, 
quod tantammodo audaciae conrenit, 
etiam ad necessitudo refertur; ▼. ad 
Ing, 14, 4. 

3. P' Leniulus Sura] Consul factus 
a. 71. a. Chr. n. (683. u. c.) ao post- 
ea senatu motus anno 63. a. Chr. 
iterum praeturam gessît; cf. Cat. 
46, 5. 55, 6. Tardi ingenii atque 
îgnavus fuit; cf. infra c. 58, 4. Cio. 
in Cat. III, 7, 16. Formae dignita- 
tem in eo magnam fuisse testatur 
Cio. in Bruto 66, 235. 

P, Autronius] v. Cat. 18, 5. Ho- 
minem nequissimum fuisse cognosci- 



tur ex Cic. p. Sulla c. 2. 5. 18. 19. 
25. 

L, Cassius Longinus] Homo iners et 
nullius consilii praetor fuit a. 66. a. 
Chr. n. (688. u. c.) et Ciceronis in 
consulatu competitor. Obesitatem 
eius ridet Cic. in Cat. III, 7, 16. 

C Cethegus] t. Cat. 43. Fnriosam 
ei tribuit temeritatem Cicero in Cat. 
III, 7, 16. 

P. et Sertfius Sullae] Filii fuere Ser- 
yii Sullae, dictatoris fratris. Publium 
a L. Torquato de coniuratione accu- 
satum Cicero défendit, quae oratio 
adhuc exstat. 

L. yargunteius] v. Cat, 28, 1. 

M. Porcius Laeca] v. Cat. 27, 4. 

L, Bestià] Tribunus plebis fuit a. 
63. a. Chr. n. Cat. 43, 1. 

Q. Curius] T. Cat. 23. 

L, Statilius, P. Gabinius Capito] v. 
Cat. 43, 2. 44, 1. 46, 2. 

C. Cornélius] v. Cat. 28, 1. 

5. complures] Sine comparatione 
dictum valet nonnulli, aliquot; cf. Cat, 
13, 1. 19, 2. 23, 4. 42, 3. 



i6 



C. SALLUSTI CRI8PI 



minationis spes hortabatur quam inopia aut alfqua necessitudo. Ce- 6 
terum iuventus pleraqae, Bed maxume nobîlîum, Catilinae inceptîs 
favebat; quibus in otio vel magnifîce vel molliter vîvere copia erat, 
incerta pro certis , bellum quam pacem nualebant. Fuere item ea 7 
tempestate, qui crederent M. Licinium Crassum non ignarum eius 
consili fuisse; quia Cn. Pompeius, invisus ipsi, magnum exercitum 
ductabat, cuiusvis opes voluisse contra illius potentiam crescere, simul 
confîsum, si coniuratio valuisset, facile apud illos principem se fore. 
XYIII. Sed antea item coninravere paucî contra rempublî- 
cam, in quibus Catilina fuît; de qua re, quam verissume potero, 2 
dicam. L. Tullo, M\ Lepido consulibus, P. Autronius et P. SuIIa, 
desîgnati consules, legibus ambitus interrogati, poenas dederant. 
Post paulo Catilina, pecuniarum repetundarum reus, prohibitus erat3 
consulatum petere, quod intra legitumos dies profîteri nequiverat. 
Erat eodem tempore Cn. Piso, adulescens nobîHs, summae auda- 4 
ciae, egens, factiosus, quem ad perturbandam rempublicam inopia 
atque mali mores stimulabant. Cum hoc Catilina et Autronius cir- 5 
citer Nonas Decembrîs consilio communicato parabant in Capitolio 



6. quibus] Relatîva haec sententîa 
non de inventute in nniversum, sed 
de nobilibus valet. 

vivere copia erat] v. ad Cat. 4, 1. 

valuisset] i. e. vires nacta eventum 
habuisset. 

apud illos] Per synesin refertur ad 
coniuratio; v. ad Cat. 7, 5. 16, 1. 

XVIII. 2. L. Tullo, M\ Lepido 
coss.] Consnies fuerunt a. 66. a. Chr. 
n. , 688 u. c. 

P. SuUa] V. ad Cat. 17, 3. 

legibus ambitus] De ambitu plures 
fuere leges, omnium tamen gravîs- 
simà et severissima Calpurnia, lata 
a. 67. a. Chr. n. 

poenas dederant] Consulatum adiré 
prohibiti ; id factum extremo anno 66. 

3. pecuniarum repetundarum] Pro- 
praetor enim Africae provinciae, 
quam a. 67. a. Chr. n. obtinuit, con- 
tra ins fasque pecunias ab provin- 
cialibus ceperat. 

prohibitus erat constdatum petere] 



Quum iam ante eius reditum ex 
Afrîca (a. 66. a. Chr.) legati de eins 
avaritia questi essent, senatus cen- 
suerat eî consulatum petendi pote- 
statem non esse faciendam. 

quod — nequiverat] Legitimum pro- 
fîtendi tempus erat trinundinum ante 
comitia. — Catilina quum aestate 
anni 65.* a P. Clodio esset accusa- 
tus, eaque res ei obstaret, quomî- 
nus hoc anno nomen profiteretur ad 
consulatum sequentis anni obtinen- 
dum, dubitari nequit, quin Sallnstius 
haec, quae ad annum 65. pertinent, 
errore quodam ad annum 66. retu- 
lerit. 

5. Kalendis lanuariis] Eo die novi 
consules magistratum inibant votis 
in Capitolio factis. 

duas Hispanias] i. e. citeriorem et 
ulterîorem, sive Tarraconensem et 
Baeticam. 

6. rursus — transtuleratit] Rursus 
quum repetitionem actionis designet. 



CATILINA. C. XVIII. XIX. 



57 



Kalendîs lanuariis L. Gottam et L. Torquatum consules interfîcere, 

ipsi fascibus correptts Pisonem cum exercitu ad obtinendas. duas 

6 Hîspanias mittere. Ea re cognîta , rursus in Nonas Februarias con- 

Tsilium caedîs transtulerant. lam tum non consulibus modo, sed ple- 

8 risque senatoribus perniciem machinabantur. Quod ni Catllina ma- 

turaBset pro curia signum sociis dare, eo die post conditam urbem 

Romam pesBumum facinus patratum foret. Quia nondum fréquentes 

armati convenerant, ea res consilium diremit. 

XIX. Postea Piso in citeribrem Hispaniam quaestor pro prae- 
tore mîssus est, annitente Crasso, quod eum infestum inimicum Cn. 

2 Pompeio cognoyerat. Neque tamen senatus provinciam invitus de- 
derat; quippe foedum hominem a republica procul esse volebat; 
simul quia boni complures praesidium in eo putabant, et iam tum 

3 potentia Pompei formidolosa erat. Sed is Piso in provincia ab 
equitibus Hispanis, quos in exercitu ductabat, iter faciens occisus 

4 est. Sunt qui ita dicunt, imperîa eius iniusta, superba, crudelia 
5barbaros nequivisse pati; alii autem équités illos, Cn. Pompei vete- 

res fidosque clientis, voluntate eius Pisonem aggressos; numquam 



per pleonasmiim eodem modo trans- 
tulerant verbo additum, quo dicitar 
rursttm redire , prius praecipere, ante 
praeoccupare y similia. 

7. non — modOt sed] Post non modo, 
non tanium, non solum ponîtar sed 
simpliciter sine etiam, ubî alterum 
membram non aequa vi cnm priore 
coniongltar , sed latins patet et prae 
illo eminet; cf. Cat. 37, 1. 39, 6. 

8. maturasset — dare] i. e. matnrins 
yel properantius dedisset. 

diremit] i. e. solvit atqne irritnm 
reddidit. 

XIX. 1. quaestor pro praetore] 
Qnum in provinciam, cul proconsul 
ant propraetor praeesse solebat, so- 
ins quaestor mittebatnr, is yocaba- 
tur quaestor pro praetore j i. e. cum 
iure praetorio. 

infestum] i. e. acerrimum. 

2. tamen] Sententiarum nexus hic 
est: quamquâm praeter exspectatio- 
nero accidit , ut jPiso » qui coniuratîo- 



nis particeps fuerat, provinciam ac- 
ciperet, tamen eam senatus non in- 
vitus dederat; cf. Cat. 39, 5. lu^. 
54, 2. 

boni] Intelligendi sunt optimales, vo- 
tera iura atque instituta tueri eu- 
pientes ; cf. Cat. 33, 2. 

3. iter faciens] i. e. in itinere. 

4. dicunt] Indicative usus est Sal- 
lustius, ut significaret certes homi- 
nés , eius faraae auctores , suo animo 
obversari. Quum ad sequentia alii 
autem «upplendum sit dicunt, claris- 
simo id documente est , eundem mo- 
dum praecessisse , quia in bac par- 
titione sunt qui ex aequo respondet 
voci alii. 

5. clientis] i. e. gratia et bénéficie 
sibi deyinctos; cf. Caes. B. 0. II, 18. 
Magna esse Pompeii bénéficia et mag- 
nas clientelas in citeriore provincia scie- 
bat, 

voluntate eius] i. e. eo probante, 
assentiente, laudante; iubere enim, 



58 



C. SALLUSTI CRISPI 



Hîspanos praeterea taie faeinos fecisge, sed imperia saeva muUa 
antea perpessos. Nos eam rem in medio relinquemus. De supe- 6 
riore coniuratîone satîs dictom. 

XX. Catilfna, ubieos, quos paulo ante memoravi, convenîsse 
▼idet, tametsi cum singulis multa saepe egerat, tamen in rem fore 
credens univorgos appellare et cohortari, in abditam partem aedium 
secedit, atque ibi, omnibus arbitris procul amotis, orationem huius- 
cemodi habuit: 

Ni virtus fidesque vostra spectata mîhi forent, nequicquam op- 2 
portuna res cecidisset; spes magna, dominatîo in manibus frustra 
fuissent; neque ego per ignaviam aut vana ingénia incerta pro cer- 
tis captarem. Sed quia multis et magnis tempestatibus vos cognovi 3 
fortis fîdosque mihi, eo animus ausus est maxumum atque pulcher- 
rumum facihus incipere, simul quia vobis eadem quae mihi bona 
malaque esse intellexi; nam idem velle atque Idem nolle, ea de- 4 
mum (irma amicitia est. Sed ego quae mente agttavi, omnes iam5 
antea divorsi audîstis. Ceterum mîhi in dies magis animus accen- 6 



qanm in extremis terris tum bellum 
gereret, yix poterat. 

imperia saeva multa'] Imperia hic 
non sant, ut paalo ante §. 4., iussa, 
sed proviticiae administrationes ; quare 
sensos est: multorum saeva imperia j 
i. e. mnltos, qai saevam imperiam 
gérèrent. 

XX. 1. in rem\ i. e. utUe, Simili 
sensu lug. 31, 5. ob rem dicitur. 

2. spectata — forent] De neutre 
plurali praedicati ad plura substan- 
tiya feminina relati cf. lug. 38, 8. 
52, 4. 68, 1. 

opporiuna] Non ad praedicatum per- 
tinet haec yoz, sed cum subiecto con- 
iungenda est. Cecidisset autem abso- 
lute positum pro incidisset vel eve- 
nisset. 

in manibus] Haec attributi pote- 
state, quod magna adiectivo respon- 
det, ad dominatio pertinent; utrius- 
que substantivi praedicatum est fru- 
stra fuissent; cf. lug. 7, 6. Cuius 
neque consilium neque inceptum uUum 



frustra erat. ib. 61, 1. 71, 5. 73, 
7. 85, 6. 

per ignaviam] Haec non habent ad- 
verbii yim , sed ignavia signifîcat ho- 
mines ignavos, quemadmodum iniuria 
dicitur de iis, qui iniuriam faciunt 
(Hist. Fr. III, 81, 20.), fraus pro 
fraudulentis (Liv. XXVIII, 42, 7.), 
vetustas pro hondnibus veteribus (Hist. 
Fr. III, 64.). Socios Catilinam în- 
telligere in promptu est; quare ver- 
bis virtus fidesque vostra opponuntur 
homines ignavi aut vani ingemif eodem- 
que spectant sequentia vos cognovi 
fortis /idosque mihi. 

3. multis et magnis] Multus 'adîe- 
ctivum Latini alteri adiectivo per 
et adiungunt, Germani particulam 
omittunt; cf. Cat. 51, 35. lug. 5, 4. 
28, 5. 32, 2. 62, 9. 78, 5. 102, 10. 

magnis tempestatibus] i. e. magnis 
periculis et rerum adversarum pro- 
cellis. 

incipere] i. e. aggredi. 

4. ea demum] v. adOat. 7, 6. 

5. quae — agitavi] Pronomen non 



CATIUNA. C. XX. 



59 



ditur, quum considero, quae condiclo vitae futura sU, nisi nosmet 

7 ipsi vindicamus in libertatem. Nam postquam respublica in pauco- 
rum potentium ius atque dicionem concessit, semper ilKs reges, 
tetrarchae vectigales esse, populi, nationes stipendia pendere; ce- 
teri omnes, strenui, boni, nobiles atque ignobiles, volgus fuimus 
sine gratia, sine auctoritate, iis obnoxii, quibus, si respublica va- 

8 leret, formidini essemus. Itaque omnis gratia, potentia, honos, 
divitiae apud illos sunt, aut ubi ilU volunt; nobis reliquere péri- 

9cula, repuisas, iudicia, egestatem. Quae quousque tandem patie- 
mini, fortissumi viri? nonne emori per virtutem praestat, quam 
vitam miseram atque inhonestam, ubi alienae superbiae ludibrio 

lOfueris, per dedecus amittere? Yerum enimvero, pro deum «tque 
hominum fîdem! Victoria in manu nobis est, viget aetas, animus 
valet; contra illis annis atque divitiis omnia consenuerunt. Tantum- 

11 modo incepto opus est; cetera res expediet. Etenim quis morta- 
lium, cui virile ingenium est, tolerare potest, illis divitias supe- 
rare, quas profundant in exstruendo mari et montibus coaequandis. 



esse interrogatÎYum , sed relatl^m, 
dnbitarî neqnit. 

divorsi] h, 1. snnt singuli, alins alîo 
loco ac tempore ; cf. lug. 46 , 4. 
50, 5. 

6. nisi nosmet ipsi etc.] Sensns est: 
nisi ipsi nobis libertatis auctores su- 
mns ; alH enim nobis nibil proderunt ; 
cf. lag. 58, 6. Quum alii in angustiis 
ipsi sibi properantes officerent ib. 
18, 7. Persae — semet ipsi Numidas 
appelîavere, 

7. paucorum potentium] Invidîose 
paud potentes dicuntur, qui tanquam 
6Xiydif%cn, in libéra civitate dominan- 
tur; cf. lug. 31, 19. Hist. Fr. 
I, 12. 

tetrarchae] Abolita propria pote- 
• s^ate ita dicebantur, qui regia qui- 
dem erant vi et dignitate , neqne ta- 
men a senata Romano reges appel> 
lati erant. Tanquam species quae- 
dam regii generis saepe simul cum 
regibus nominantur; cf. Hist. Fr. 
IV, 20, 10. IV, 8. 



populif natio7tes] y. ad Cat. 10, 1 
nobiles atque ignobiles] Haec appo- 
sitionis yi referuntur ad praeceden- 
tia: tam nobiles quam ignobiles. 

fuimus] i. e. praegnanti sensu : fui- 
mus usque ad hoc tempus et sumus 
etiamnum. 

8. apud illos] i. e. in îllorum po- 
testate ac manibus. 

ubi] V. ad Cat. 3, 3. 

9. inhonestam] i. e. inhonoratam at- 
que ingloriam. 

10. Verum enimvero] v. ad Cat. 2, 9. 

consenuerunt] Senescere quum trans- 
late valeat debiliiari^ frangi, mmui^ 
sententîa loci est: illi et annis et 
Inxuria atque inertia, ad quae divi- 
tiis abusi sunt, prorsus fracti sunt, 
ac nihil valent. 

11. Etenim etc.] In concitatiore 
oratione haec non referuntur ad pro- 
xime praegressa, sed ad superiora 
illa, ubi de nimiis paucorum poten- 
tium opibus dixit. 

in exstruendo mari] ▼. ad Cat. 13, 1. 



60 



C. SALLUSTI CRISPI 



nobîs rem familiarem etiam ad necessaria déesse? illos binas aut 
amplius domos continuare, nobis larem familiarem nusquam ullum 
esse? Quam tabulas, signa, toreumata emunt, nova dîruunt, alia 12 
aediûcant, postremo omnibus modis pecunisTm trahunt, vexant, la- 
men summa lubidine divitias suas vincere nequeunt. At nobis est 13 
domi inopia, foris aes alienum, mala res, spes multo asperior; de- 
nique quid reliqui habemus praeter miseram animam? Quin igitur 14 
expergiscimini? En illa, illa, quam saepe optastis, lîbertas, prae- 
terea divitiae, decus, gloria in oculis sita sunt! fortuna omnia ea 
vicloribus praemia posuit. Res, tempus, pericula, egestas, belli 15 
spolia magnifica magîs quam oratio mea vos hbrtentur. Vel impe- 16 
ratore vel milite me utimini; neque animus, neque corpus a vobis 
aberit. Haec ipsa, ut spero, vobiscum una consul agam, nrsi 17 
forte me animus fallit, et vos servire magis quam imperare pa- 

rati estis. 

XXI. Postquam accepere ea homines, quibus mala abunde 
omnia erant, sed neque res neque spes bona ulla, tametsi illis 
quieta movere magna merces videbalur, tamen postulavere pleri- 
que, uti proponeret, quae condicio belli foret, quae praemia 



coniinuare] i. e. coniungere, conti- 
gaas vel exstruere vel emendo pa- 
rare; cf. Liv. XXXIV, 4, 9. Quid 
legem Liciniam exdtavit, nisi ingens 
cupido agros continu an dû 

larem familiarem] Lares quum es- 
sent dîi domestici tutelares, lar dî- 
citur de domo ipsa, familiae reique 
domesticae bene constitutae sede; 
qaare Germanice dicendum einen ei- 
genen Heerd. 

12. Quum — emunt] Teinporalis 
quiCm partîculae vis , cui tamen subii- 
citur, îta constat, ut duae res di- 
versae, quas sîmul fieri posse non 
credas (insano modo emere, diruere 
etc. et divitias vincere nequire), ta- 
men eodem tempore fieri enuncien- 
tur; cf. Cic. de Orat. II, 46, 192. 
Etiam quum alienissûnos defendimus, 
tamen eos alienos existimare non pos- 
sumus, 

trahunt, vexant] i. e. tanqaam vi- 



lissîmam rem misère tractant, hue 
illuc quasi trudunt, disiiciunt. 

13. res y spes] Fréquenter haec a 
Bcriptoribus componuntur. Res est 
praesens condicio, spes futuri ex- 
spectatio. cf. Cat. 21, 1. 

denique] Haec partîcula pariter ac 
postremo (v. ad Cat. 14, 3.) ponitur, 
ubi breviter et quasi per summam 
praegressa omnia comprehenduntur ; 
cf. lug. 15 , 2. 39 , 2. 43, 3. 79, 7. 

16. neque — abêtit] Per litotem di- 
ctum. Germanice reddas : wird euch 
zu Diensten stehen, • 

17. una] i. e. rerum necessitate 

coniunctus. 

* 

nisi forte] His particulis ironice ne- 
gatur id, quod contra dici possit; 
cf. lug. 31 , 20. Nisi forte nondum 
etiam vos dominaiionis eorum satietas 
tenei, et illa quam haec tempora ma- 
gis placent, ib. 3, 4. 



CATILINA. C. XX. XXI. XXII. 



61 



2 armis peterent , quid ubique opis aut spei haberent. Tiim Ca- 
tilina polliceri tabulas novas, proscriptionem locupletium, magi- 
stratus, sacerdotîa, rapinas, alla omnia, quae bellum atque lubido 

3 victorum fert. Praeterea esse in Hispania citeriore Pisonem , in 
Mauretanîa cum exercitu P. Sittium Nucerinum, consili sui par- 
ticipes; petere consulatum C. Antonium, quem sibi collegam fore 
speraret, hominem et familiarem et omnibus necessitudinibus cir- 

4 cumventum ; cum eo se consulem initium agundi facturum. Ad 
hoc maledictis increpat omnis bonos, suorum unumquemque no- 
minans laudare; admonebat alium egestatis, alium cupiditatis suae, 
compluris periculi aut ignominiae, multos victoriae Sullanae, qui- 
bus ea praedae fuerat. Postquam omnium animos alacris videt, 
cohortatus, ut petitionem suam curae haberent, conventum di- 
misit. ^ 

XXII. Fuere ea tempestate, qui dicerent, Catilinam, oratione 

habita, quum ad iusiurandum popularis sceleris sui adigeret, hu- 

mani corporis sanguinem vino permixtum in pateris circumtulisse; 

2inde quum post exsecrationem omnes dégusta vissent, sicut in sol- 

lemnibus sacris fieri consuevit, aperuisse consih'um suum, atque eo 



XXI. 1. condido belli] Ckmdido belli 
quid sit, sequentia déclarant. Non 
tria enim quaerunt Catilinae socii, 
sed duo tantum , quae tanquam par- 
tes gênerai i condicionis notîone con- 
tinentur. Indefinitam sententiam sic 
fere reddas: rvie es mit dem Kriege 
sein rvûrde, 

ubique] i. e. quoyis loco Tel qua- 
vis parte, ubicwique esset; cf. Cic. 
in Verr. IV, 59, 132. Mysiagogi, ut 
ante demonstrabant , quid ubique es- 
set, ita nunCf quid undique ablatum 
sit, ostendunt, Cat. 27, 1. Alium alio 
dimisitt quem ubique opportunum cre- 
dat. 37, 5. 51, 38. lug. 52, 5. 

2. tabulas novasl se. eo consilio 
confectas , ut coninratornm aes alie- 
num vel mînneretur vel plane tolle- 
retur. 

3. P. Sittium Nucerinum] Magno 
aère alieno pressas primo in Hispa- 
niaui, deinde in Africam se contu- 



lerat, ibique manu mercenariornm 
collecta complnribus regalis bella in- 
ter se gerentibus opem tulit, fortis- 
sirai ducis famam nactus. Postea in 
belle Caesaris Africano haud exiguae 
eîus partes fuerunt. 

C. Antonium] Fuit M. Antonii ora> 
torîs filius, Antonii triumyiri patruus, 
Ciceronîs in consulatu coUega , homo 
profligatus et mornm perditorum. 

4. periculi aut ignominiae] Periculum 
erat ex imminente accusatione , igno- 
minia ex iam facta damnatione. 

XXII. 1. popularis] i. e. socios; 
cf. Cat. 24, 1. 52, 14. 

2. inde] i. e. ex ea potione. 

post exsecrationem] Postquam se 
ipsoB omnesque, qui coniurationem 
proderent, exsecraverant diras ira- 
precati. 

consilium suum] se. coniurationis fa- 
ciundae. 



62 



C. SALLUSTI CRISPI 



fecisse, quo înter se magis fidi forent, alius alii tant! facinoris con- 
seil. Nonnulli ficta et haec et multa praeterea existumabant ab iis, 3 
qui Ciceronis invidiam, quae postea orta est, leniri credebant 
atrocitate sceleris eorum , qui poenas dederant. Nobis ea res pro 4 
magnitudine parum comperta est. 

XXIII. Sed in ea coniuratîone fuît Q. Curius, natus hand 
obscuro loco, flagitiis atque facinoribus coopertus, quem censores 
senatu probri gratia moverant. Huie homini non minor vanitas in- 2 
erat, quam audacia; neque reticere, quae audierat, neque suamet 
ipse scelera occultare, prorsus neque dicere neque facere quic- 
quam pensi habebat. Erat ei cum Fulvîa, muliere nobiU, stupri 3 
vêtus consuetudo; cui quum minus gratus esset, quia inopia minus 
largiri poterat, repente glorians maria montisque polliceri coepit 
et minari interdum ferro, ni sibi obnoxia foret, postremo fero- 
cius agitare , quam solitus erat. At Fulvia , insolentiae ^ Curi 4 
caussa cognita, taie perîculum reipublicae haud occultum habuit, 
sed sublato auctore de Catilinae coniuratione , quae qnoque modo 
audierat, compluribus narra vit. Ea res in primis studia homi- 5 
num accendit ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni. Nam- 



fecisse] Verbum sine obiecto posî- 
tum non référendum ad apertùsse cons. 
s. f sed ad uniyersam rem de oblato 
sanguine hnmano. 

aliïts alii — consciQ i. e. alias alium 
conscientiae socînm habentes ; cf. Ta- 
cit. Ann. I, 43, 1. Cecidissem nondum 
tôt flagitiof-um eœercitui meo conscius, 

3. Ciceronis invidiam] y. ad Cal. 6, 3. 

XXm. 1. in ea coniuratiotie] Non 
intelligitur conventus ille a Catilîna 
habitas, de quo c. 17, 2. 20 et 21. 
dictum, sed universa consplratio, hoc 
libro narrata. Quare sensus est: in 
coniuratorum ?iumero. 

flagitiis atque facinoribus] v. ad Cat. 
14, 1. 

coopertus] Ita dîcitur, qui re vel 
grayi et molesta, yel turpî atque 
ignominîosa yalde premitur; cf. lug. 
14, 11. coopertum miseriis. Hîst. Fr. 
Inc. 81. fenoribus coopertus. 

censores] Haud dubie intelligendi 



sunt Cn. Lentulus et L. Gellius, qui 
a. 70. a. Chr. n. censores asperam 
censuram exercuerunt quattuor et 
sexaginta senatu motis ; cf. Liy. Ëpit. 
XCVIII. 

probri gratia] i. e. propter probro- 
sam yitam; cf. Cat. 37, 5. Cic. de 
Legg. III, 3, 7. Censores probrum 
in senatu ne relinquunto, 

2. suamet] Met possessiyis annexum 
eorum yim intendit, quod yernacula 
efBcitur addita yoce eigen; cf. lug. 
8, 2. 31, 6. 85, 24. 

prorsus] y. ad Cat. 15, 5. 

qidcquam pensi] y. ad Ûat. 5, 6. 

4. sublato auctore] i. e. non nomî- 
nato auctore, suppresso Curii no- 
mlne. 

quoque modo] Quoque non est et 
quo y ut lug. .30, 1., sed ablatiyus 
quisque pronominis , quo yaril au- 
diendi modi indefinite significantur. 
Scilicet Fulvia putanda est , quo me- 



CATILINA. C. XXIII. XXIV. XXV. 



63 



que antea pleraque nobilitas invidia aestuabat, et quasi pollui 
consulatum credebant, si eum quamvis egregius homo novus ad- 
eptus foret. Sed ubi periculum advenit, invidia atque superbia 
post fuere. 

XXIV. Igitur comitiis habitis consules declarantur M. Tullius 
et C. Antonius. Quod factum primo popularis coniurationis con- 

2 cusserat. Neque tamen Catilinae furor minuebatur, sed in dies 
plura agitare, arma per Italiam locis opportunis parare, pecuniam 
sua aut amicorum iide sumptam mutuam Faesulas ad Manlium quen- 

3 dam portare, qui postea priaceps fuit belli faciundi. Ea tempe- 
state plurumos cuiusque generis homines ascivisse sibi dicitur, mu- 
lieres etiam alîquot, quae primo ingentis sumptus stupro corporis 
toleraverant , post, ubi aetas tantummodo quaestui neque luxuriae 

4modum fecerat, aes ab'enum grande conflaverant. Per eas se Ca- 
tilina credebat posse lervitia urbana sollicitare, urbem incendere, 
viros earum vel adiungere sibi vel interficere. 

XXV. Sed in his erat Sempronia, quae multa saepe virilis 
2 audaciae facinora commiserat. Haec mulier génère atque forma, 

praeterea viro, liberis satis fortunata fuit; literis Graecis et Latinis 



lius Curii indicinm tegeret, etiam 
maltis-alîis yîis de coniuratione co- 
gnoscere studnisse , et , quae ita au- 
dierat, simul cnm iis, quae Curio 
deberet, compluribus narrasse. 

6. credebant] De sjnesi y. ad Cat. 
16, 1. 

quamvis egreghts] Adiectivis adyer- 
biisque addîta quamvis particula su- 
perlatiyi yim tribuit , ita tamen , ut, 
qui summus rei modus cogitandus 
sit, alterius iudicio relinquatur. 

post fuere] i, e. minus yaluere, 
posthabita sunt. 

XXIY. 1. consules declarantur] In 
annum 63. a. Chr. n. , 691. u. c. 

concusserat] Plusquamperfecto usus 
est Sali, y quia tacite hoc factum re- 
tulit ad rem însecutam et quodam- 
modo cum illo cohaerentem. Talîs 
6nim sententiarum nexus animo eius 
obyersabatur: qaoà feLCinm quamquam 
— concusserat f tamen Catilinae furor 



non minuebatur. cf. Cat. 18, 6. 36, 5. 
50, 4. 56, 2. lug. 57, 6. 64, 4. 

2. parare] i. e. vel coëmere yel 
fabricari. 

princeps fuit] i. e. initium fecît 
belli, primus bellum sumpsit; cf. 
Hist. Fr. III, 64. Cwetes principes 
intellegendi divina fuerunt, Cic. Phi- 
lipp. V, 16, 44. 

3. ingentis sumptus — toleraverant] i. 
e. tantos sumptus, quibus eas yix 
pares crederes, tamen sustinuerant ; 
cf. Cat. 52, 9. 

quaestui — modum fecerat] i. e. quae* 
stum minuerat, 

4. viros] i. e. maritos; cf. c. 25, 2. 
XXV. 2. viro] Nupserat D. lunio 

Bruto , homini honesto litterisqne ez- 
culto, qui a. 77. a. Chr. consul fuit; 
cf. Cic. Brut. 47, 175. 

liberis] In iis fuit D. Brutus , unus 
e Caesaris percussoribus. 



64 



C. SALLUSTI CRISPI 



docta, psallere, gallare elegantius quam'necesse est probae, muUa 
alia, quae instrumenta luxuriae sunt. Sed ei cariora semper omniaS 
quam decus atque pudicitia fuit; pccuniae an famae minus parceret, 
haud facile discerneres; lubidine sic acccnsa, ut saepius peteret 
viros quam peteretur. Sed ea saepe antehac fidem prodiderat,4 
creditum abiuraverat, caedis conscîa fuerat, luxuria atque inopia 
praeceps abierat. Verum ingenium eius haud absurdum; posseS 
versus facere, iocum movere, sermone uti vel modesto, vel molli, 
vel procaci; prorsus multae facetiae multusque lepos inerat. 

XXVI. Hîs rébus comparatis Çatilina nihilo minus in proxu- 
mum annum consulatum petebat, sperans, si designatus foret, fa- 
cile se ex voluntale Antonio usurum. Neque interea quietus erat, 2 
sed omnibus modis insidias parabat Ciceroni. Neque illi tamen ad 
cavendum dolus aut astutiae deerant. Namque a principio consula- 3 
tus sui multa pollicendo per Fulviam effecerat, ut Q. Curius, de 
quo paulo ante memoravi, consilia Catilinae sibi proderet. Ad hoc 4 



doctà] Ita variatur huius verbi con- 
structio , nt primo cum ablativo so- 
cietur , deinde accusativos ex se pen- 
dentes habeat; nam infinitivi psaU 
1ère y saltare et ipsi accnsatîvi sunt. 
Caassa ablativi haec est, quod lit- 
teras doceri il dicuntur, qui littera- 
tura, i. e. litteras pingendi legendi- 
que arte, instituuntur ; at litteris 
doctam esse significat ingenii monu- 
menta doctissimorum hominum accu- 
rate cognîta habere; cf. Cic. Brut. 
45, 168. 46, 169. 47, 175. 

probae] i. e. pudicae, modestae, 
verecundae. 

3. fuit] Attractione verbum, quod 
cum subiecto, comparatione illu- 
strato, congruere debebat , ad rem, 
qnae comparationi inservit, refertur; 
cf. lug. 50, 6. Sin opporttmior fugae 
collis quam campi fuerani. 74, 3. 
Numidas in omnibus proeliis magis pe- 
des quam arma tiiia sunt, 

accensa] Nominativus est ; cf. lug. 

20, 1. Pollieiiaiiombus accensus, Hist. 

Fr. III, 54. Accensum praemiorum spe, 

praeceps abierat] i. e. ad sum- 



mam turpitudinem et flagitium , unde 
emergere non posset , raptata et pes- 
sumdata fuerat. Gtermanioe: sie war 
tief herab gesunken, 

5. haud absurdum] v. ad Cat. 3, 1. 

iocum movere] i. e. et ipsa ioco 
uti, et alios ad iocandum invitare. 

molli] i. e. iucunditatis ac tener- 
rimi affectus pleno. 

procaci] i. e. effusae impudentiae 
et petulantiae; cf. Cic. p. Coel. 20, 
49. Si ita se gerety ut non solum me- 
retriXy sed etiam procax videatur. 

XXVI. 1. ffis rébus comparatis] 
Haec spectant ad ea , quae c. 24, 2. 
leguntur. 

nihilo minus etc.] Sententîarum ne- 
xus bic est: quamquam bas res (ar- 
ma, pecuniam, socios) comparave- 
rat , quae ad vùn et bellum spedabani, 
nibilo minus etiam consulatum pete- 
bat, quo, si designatus foret, in An- 
tonii familiaritate magnum praeterea 
baberet consilii exsequendi adiumen- 

tum. 

in proxumum annuni] i. e. in a. 62. 
a. Chr. n. 



CATILINA. C. XXVI. XXVII. 



65 



collegam suum Antonium pactîone provinciae perpulerat, ne contra 
rempublicam sentîret; circum se praesidia amicorum atque clien- 
5tium occulte habebat. Postquam dies comitiorum venit, et Cati- 
linae neque petitio neque insidiae, quas consuli in Campo fece- 
rat, prospère cessere, constltuit bellum facere et extrema omnia 
experiri, quoniam, quae occulte tentaverat, aspera foedaque eve- 
nerant. 

XXVII. Igitur C. Hanlium Faesulas atque in eam partem 
Etruriae, Septimium quendam Camertem in agrum Picenum, C. lu- 
lium in Apuliam dimisit; praeterea alium alio, quem ubique oppor- 

2 tunum sibi fore credebat. Interea Romae multa simul moliri, con- 
suli insidias tendere, parare incendia, opportuna loca armatis homi- 
nibus obsidere, ipse cum telo esse, item alios iubere, hortari, uti 
semper intenti paratique essent, dies noctisque festinare, vtgilare, 

3 neque insomnîis neque labore fatigari. Postremo ubi multa agitanti 
nihil procedit, rursus intempesta nocte conîurationis principes con- 



2. interea] i. e. donec comitiorum 
tempus adyeniret. 

dolus aut asitUiae] Dolus magis ma- 
chinando et struendo, astutia dissi- 
malando et celaddo constat. 

4. pactione provinciae'] Provinciae 
consularcs qnum a senatu Qallia et 
Macedonia essent constitatae, Anto- 
nio Gallia, Macedonia Ciceroni sorte 
obvenerat. Sed is pollegae suam pro- 
vinciam concessit , quod ea mnlto di- 
tior maiorîs emolumenti spem prae- 
boret; cf. Cîc. in Pis. 2, 5. 

5. dies comitiorum] Ea primo con- 
stîtata in a. d. XI. Kal. Novembres 
annî 63. a. Chr. n. , sed Cicérone an« 
ctore dilata (v. ad c. 20, 1.), habita 
sunt a. d. V. Kal. Nov. 

petiiio] Consnles enim creati sunt 
D. Innins Silanus et L. Licinius Mu- 
rena. 

insidiae] cf. Cic. p. Mur. 20, 52. 
Quod hontines iam ium coniuraios cum 
gladiis in campum 'dedud a Catilina 
sciebam, descendiin campum cum fir- 
misaimo praesidio fortissimo- 

SALLU8T. 



rum virorum et cum illa lata insi- 
gnique lorica etc. 

aspera foedaque] i. e. ita evene- 
rant, ut aspera foedaque essent; cf. 
lug. 63, 1. 

XXVII. 1. c, Manlium Faesulas] 
Fuerat is iam anno ante (64. a. Chr. 
n.) Faesulis, ut patet ex c. 24 j 2. 
Sed Homam eum cum turba sua vo- 
caverat Catilina , ad petitionem suam 
iuvandam; v. Cic. p. Mur. 24, 49. 
Quae res ubi frustra fuerat, rursus 
eum Faesulas remisit. 

in eam partem Etruriaè] se. ubi Fae- 
sulae sitae erant; cf. Cat. 30, 3. 

quem ubique] v. ad Cat. 21, 1. 

2. item alios iubere] Item particule, 
quae plerumque paribus sententiis 
verbisqne nectendis adhibetur, bre- 
viloquentia ad praecedentis enunciati 
praedicatum refertur. Sententia est : 
pariter ut cum telo essent f aliis impe- 
rabat, cf. lug. 100, 4. 

3. intempesta nocte] i. e. multa, 
provecta nocte; cf. Cat. 32, 2. lug. 
38, 4. Ea fuit , quae teste Cicérone 
p. Sulla 18, 52. consecuta est postc- 

5 



66 



C. SALLUSTI GBISPI 



vocat per H. Porcîum Laecam, ibique multa de ignavia eorum4 
questus, docet, se Manlium praemisîsse ad eam multitudinem , quam 
ad capiunda arma paraverat, item alios in alla loca opportuna, qui 
inîtium belli facerent, seque ad exercitum proficisci cupere, si 
prias Ciceronem oppressisset; eum suis consiliis multum offîcere. 

XXYIII. Igitur perterritis ac dubitantibus ceteris, C. Corné- 
lius eques Romanus operam suam pollicitus, et cum eo L. Yargun- 
teius senator, constituere ea nocte paulo post cum armatis hominî- 
bus sicuti salutatum introire ad Ciceronem ac de improviso domi 
suae imparatum confédéré. Curius ubi intellegit, quantum pericu- 2 
lum consuli impendeat, propere per Fulviam Ciceroni dolum, qui 
parabatur, enuntiat. Ita illi ianua prohibiti tantum facinus frustra 3 
susceperant. Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate4 
simul ac dolore iniuriae novarum rerum cupidam, quod SuUae do- 
minatione agros bonaque omnia amiserat, praeterea latrones cuius- 
que generis, quorum in ea regione magna copia erat, nonnullos 
ex Sullanis colonis, quibus lubido atque luxuria ex magnis rapinîs 
nihil reliqui fecerant. 



rum diem nonarum Novembrium, i. e. 
înter a. d. VIII. et VH. Id. Nov. 
Non accurate igitur Sali, rem hic 
refert, qnae ante ipsnm Catilinae 
ex nrbe discessum facta est. 

4. ibique] i. e. in eo conventu. 
Eum fuisse in ipsa Laecae domo, 
quum coniicitur ex ipsis Sallustii ver- 
bis , tum testatur Cicero p. SuUa 18, 
52. et in Cat. I, 4, 8. 

quam — paraverat] v. ad Cat. 14, 7. 

XXVIII. 1. paulo post] i. e. primo 
mane. Id enim consuetum erat sa- 
lutationum tempus. Ceterum ea nocte 
pertinet ad constituere, 

4. quod — amiserat] Etrusci enim 
Marîanarum partium fuerant. 

ex Sullanis colonis] v. ad Cat. 16, 4. 

lubido] i, e. effrenata cupido, vo- 
luptas. 

XXIX. 1. privaio consilio] i. e. sine 
senatus auctoritate. Ëodem sensu 
Cicero in Cat. I, 5, 11. Non publico 



me praesidio , sed privât a diligcn- 
tia defendi, 

rem ad senatum refert] In tempori- 
bus et hic et in superioribus non- 
nulla confudit Sallustîus. Nam ex 
oratione in Catilinam prima, infra 
demum c. 31 , 6. memorata , quam 
die VI. Id. Nov. habitam esse patet 
ex or, in Cat. 1,4, 8. coll. or. p. 
Sulla 18, 52., cognoscitur iam die- 
bus duodeviginti ante (se. a. d. XII. 
Kal. Nov. ; v. ad c. 26 , 5.) Cicero- 
nem rem ad senatum retulîsse ac se- 
natusconsultum esse factum; cf. or. 
in Cat. I, 1, 3. 2, 4. Habemus sena- 
tusconsultwn in te, Catilina, vehemens 
et grave; — at vicesimum iam diem 
patimur hebescere aciem horum 
auctoritatis. Quippe rotundo nu- 
méro XX pro XVIII Cicero utîtur; 
cf. Ascon. in Pis. p. 6. Or. 

exagitatwn] Senatui incertis volgi 
rumoribus anxio et commoto opponi- 
tur senatus relatione consulis de 



CATÏLINA. C. XXVm. XXIX. XXX. 



67 



XXIX. Ea qaum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permo- 
t08, quod neque urbem ab insidiis privato consilio longius tueri 
poterat, neque exercitus Manli quantus aut quo consilio foret satis 
compertum habebat, rem ad senatum refert, iam antea volgi rumo- 

2rîbus exagitatum. Itaque, quod plerumque in atroci negotio solet, 
senatus decrevit, darent operam consules, ne quid respublica de* 

3 trimenti caperet. Ea potestas per senatum more Romàno magistra- 
tui maxuma permittitur, exercitum parare, bellum gerere, coerceré 
omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium alque 
iudicium summum habere ; aliter sine populi iussu nullius earum re- 
rum consul i ius est. 

XXX. Post paucos dies L. Saenius senator in senatu literas 
recita vit, quas Faesulis allatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat, 
C. Hanlium arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI. Ka- 

2lendas Novembris. Simul, id quod in tali re solet, alii portenta 
atque prodigia nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Ca- 

3 puae atque in Apulia servile bellum moveri. Igitur senati decreto 
Q. Harcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circum- 



scelestis Catilinae consiliis certior fa- 
ctns et ad decernendum excitatns. 

2. soiei] Absolate positam signifi- 
cat conauetudo est, i. e. fieri solet; 
cf. Cat. 30, 2. lug. 15, 5. 25, 3. 
59, 3. 66, 2. 

darent operam] De ni particula post 
praecipiendi et suadendi verba omissa 
cf. Cat. 32, 2. lug. 28, 1. 35, 2. et 4. 
56, 2. 75, 5. 

3. parare — gerere etc.] Infinitivi 
appositionis yi ad praecedentia illu- 
stranda pertinent, quo intelligatur, 
car potestas illa dicatur maxuma, 

aliter'] i. e. alioquin , aliis in rébus 
atque alîo tempore; cf. Cat. 44, 1* 
Hist. Fr. I, 43. I, 100. 

nullius earum rerwn] Sententia est : 
consuli non solnm universarum illa- 
rum remm îns non est , sed ne unius 
qtUdem ex illis» 

consuli] Ubi in universum de con- 
snlibns ita loqmintnr Latini , ut non 
tam personas , quam muneris yim et 



potestatem intelligi yelint , haud raro 
singulari utuntur; cf. Cîc. in Pis. 
11, 24. Magnum nomen est, magna 
spedes , magna dignitas, magna maie- 
stas consulis, ib. §. 26. Ecquod in 
hac urbe maius unquam incendium fuit, 
cui non consul subvenerit, 

XXX. 2. portenta atque prodigia] 
Illa res diras atque perniciosas, haec 
magnas atque insolitas significarç 
credebantur. 

portari] i. e. comportari, conferri, 
in yaria loca mitti; cf. Cat. 24, 2. 
lag. 2^7, 5. 36, 1. Eodem sensu Cat. 
42, 2. dicuntur armorum atque telo- 
rum portationes, 

3. jj. Marcius Rex] Consul fuit a. 

68. a. Chr. n. (686. u. c.) cum L. 
Caec. Metello. Anno 67. Ciliciam ad- 
minîstrayît (cf. Hist. Fr. V, 12.), 
ibique nonnullis rébus prospère ge- 
stis triumpbum petiit. 

Q, Metellus Creticus] Coiisul fuit a. 

69. a. Chr. n. (685. -u. c.) cum Q, 

5* 



68 



C. SALLUSTI CRISPl 



que ea loca missi ; ii utrique ad urbem imperatores eranl , impediti 4 
ne triumpharent calumnia paucoram, quibu8 omnia, honesta atque 
inhonesta, vendere mos eral; sed praetores Q. Pompeius Rufus 5 
Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum, iisque permissum, 
liti pro tempore atque periculo exercitum compararent. Ad hoc, 6 
si quis indicavisset de coniuratione, quae contra rempublîcam facta 
erat, praemium decrevere servo libertatem et sestertia centum, 
lîbero impunitatem eius rei et sestertia ducenta ; itemque decrevere, 7 
uti gladîatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuèrent 
tur pro cuiusque opibus, Romae per totam urbem vigiliae haberen- 
tur, iisque minores magistratus praeessent. 

XXXI. Quibus rébus permota civitas atque immutata urbis 
faciès erat; ex summa laetitia atque* lasci via, quae diuturna quies 
pepererat, repente omnis tristitia invasit; festinare, trepidàre, ne- 2 



Hortensio. Anno post proconsul per 
triennium bellum gessit cum Creten- 
sibus, unde Creticus est cognomi- 
natus. 

circumque ea loca] i. e. cîrcumque 
eius urbis atque regionis (Faesularum 
et Apuliae) loca; y. ad Cat. 8, 5. 

4. utriquel Rarior pluralis de dao- 
bus singulis ; cf. Cat. 5 , 7. Liy. 
XLII, 54, 7. Elaiiam et Gonnum re- 
cepit; ut raque oppida in faucibtis 
sunt. 

ad urbem imperatores erant] Ad ur- 
bem esse dicebantar, qui, tantis re- 
bns in provincia gestis, ut trium- 
phum postulare posse sibi vîderen- 
tur, ante urbem manebant, donec 
triumphus a senatu îis décerner etur. 
Imperium quia ipso in urbem in- 
troitu finiebatur, Sallustius praedi- 
cato addit imperatores , i. e. imperio 
nondum deposito. 

calumnia paucorum] Intelliguntur 
Pompeius eiusque satellites. Quippe 
praetendebant illi Marcium et Metel- 
lum non suis, sed Pompeii auspiciis, 
cul totius maris interni atque Asiae 
imperium esset datum , res gessisse. 
Triumphum autem non deberi, qui 
alienis auspiciis vicissent. 



omnia, honesta alque inhonesta] cf. 
lug. .31, 12. 80, 5. 

vendere mos erat] v. ad Cat. 4, 1. 

5. Q. Pompeius Rufus] Anno 61 . a, 
Chr. n. Africam provinciam admîni- 
stravit, ceterum ignotus. 

Q. Metellus Celer] Quum anno 62. a. 
Chr, n. Gàlliam provinciam obtinuis- 
set, a. 00. consul fuit. Uxorem habuit 
Clodiam, moribus infamem, a qua 
veneno sublatus creditur; cf. Cic. p. 
Coel. 24, 59. 

6. quae — facta erat] v. ad Cat. 
14, 7. 

sestertia centum] Sestertium, quod 
habebat mile sestertîos, fere aequat 
56 tbaleros bornssicos, 98 florenos 
rhenanos. 

7. pro cuiusque opibus] Ita, ut ma- 
iora et opnlentiora municipia maio- 
rem reciperent gladiatorum nume- 
rum, minora pauciorem, quo oinnia 
coercendis iis paria essent. 

minores magistratus] Praeter con- 
sules, praetores, censores, ceteri 
omnes erant minores. Imprimis h. 1. 
intelligendi videntur aediles , tribunî 
plebis , triumviri capitales. 

XXXI. 1. permota] î. e. penîtus 
commota et exagitata. 



CATILINA. C. XXXI. 



69 



que loco neque homini cuiquam satis credere, neque bellum gerere 

3neque'pacem habere, suo quisque metu perîcula metirî. Ad hoc 
mulieres, quibus reipublicae magnitudine belli timor insolitus inces- 
serat, afflictare sese, manus supplices ad coelum tendere, mîserari 
parvos liberos, rogltare, omnia pavere, superbia atque deliciis 

4omÎ88is sibî patriaeque diflidere. At Catilinae crudelîs animus ea- 
dem illa movebal, tametsi praesidia parabantur, et ipse lege Plautia 

5 interrogatus erat ab L. Paulo. Postremo dissimulandi caussa et ut 
sui expurgandî, sicuti iurgio lacessitus foret, in senatum venit. 

ôTum H. Tullius consul, sive praesentiam eius timens, sive ira 
commotus, orationem habuit luculentam atque utîlem reipublicae, 

7quam postea scriptam edidit. Sed ubi ille assedit, Catilina, ut 
erat paratus ad dissimulanda omnia, demîsso voltu, voce supplici 
postulare, patres conscripti ne quid de se temere crederent; ea 



ex summa laetiiia] y, ad Cat. 4, 1 . 

2. fesHnare] Festo auctore p. 127. 
éd. Liodem. qui multa simal încipit, 
neque porficit, îs feslinat, Quare in- 
telligi videntur incerta et varia cî- 
vium consilia, quibus se contra pe- 
rîcula imminentia tutarentur. 

3. reipublicae magniiudine] î. e. pro- 
pter tantum reipublicae sive imperîi 
romani ambitum, ut quodyis belli 
periculum ab ipsa urbe longe abes- 
set. Inde enim insolitus belli timor 
fuit. 

affliciare sese] i. e. summa anzie- 
tate confici. 

omnia pavei'é] i. e. omnibus, etiam 
levissimîs et inanibus, in pavorem 



coniici. 



4. lege Plautia] Lata fuit a. 89. a. 
Chr. n. (665. u. c.) a M. Plautio Sil- 
yano tribuno pi. , ut de capite eorum 
quaereretur, qui vim fecissent. Ad 
YÎm autem pertinebat seditionem mo- 
yere, magistratibus et senatui vio- 
lenter reniti, loca munita occupare, 
arma portare , domos dîruere. — De 
interrogare verbo cf. Cat. 18, 2. 

ab L. Paulo] Fuit is filius M. Ae- 
mîlii Lepidi, a. 78. a. Chr. consulis, 
frater M. Aemilii Lepidi triumviri. 



Consulatum gessit a. 50. a. Chr. n. 
cum C. Claudio Marcello. — Caussa 
anteqnara acta est, Catilina urbem 
reliquit. 

5. et ut sui expiirgandi etc.] Dissi- 
mulatio hoc ipso constabat, quod, 
quum Catilina aperto parricîdii cri- 
mine teneretur, tamen, tanquam in 
re levi, haud secus ac si (sicuti) iur- 
gio tantum, i. e. verborum conten- 
tione lacessitus foret, expurgantis 
speciem prae se ferebat, ac vei'bis 
se invidiam suam diluere posse vi- 
deri volebat. 

6. Tum M, Tullius etc.] Id factum 
a. d. VI. Id. Nov. , altero die post- 
qnam conventus coniuratorum apud 
Laecam fuerat habitus, de quo v. 
ad Cat. 27, 3. coll. annotât, ad 29, 1. 

luculentam] i. e. tum vi et gravi- 
tate sententiarum , tum verborum 
splendore insignem. Intelligitur ora- 
tio in Cat. I. 

7. ut erat paratus] Ut particula 
cum esse verbo coniuncta caussam 
ita reddit alicuîus facti in peculiari 
hominis ingénie aut rei natura posi- 
tam, ut facta res cum sua caussa 
comparetur; cf. lug. 7, 4. lugurtha^ 
ut erat impigro atque acri ingénia. 



70 



C. SALLUSTI CBISPI 



familia ortiim, ita ab adalescentia rilam instîtoisse, at omnia bona 
in spe haberet; ne existamarent, sibî, palricîo homini, cuios îpsius 
atque maiorom plarnma bénéficia in populum Romanam essent, per- 
dita republica opas esse, quom eam serraret M. Tullias, inquilinus 
ciris nrbis Romae. Ad hoc maledicta alla quiim adderet, obstre- 8 
père omnes, hostem atqoe parricidam vocare. Tum ille furibun- 9 
dus: qnoniam quidem cîrcumrentus , inquit, ab inimicis praeceps 
agor, incendinm meom ruina reslingnam. 

XXXII. Dein se ex curia domnni proripuit. Ibi mulla secum 
ipse Tolyens, qnod neqoe însidiae consnii procedebant, et ab in- 
cendio intellegebat nrbem rigilîis manitam, optomum factu credens 
exercitam augere, ac priusquam legiones scriberentor, antecapere, 
qoae bello usai forent, nocte intempesta cum paucis in Manliana 
castra profectus est. Sed Cethego atqoe Lentulo ceterisque, quo- 2 
rum cognoverat promptam audaciam, mandat, quibus rébus possent. 



— m tantam claritudinem perveneraf. 
Cat. 59, 2. 

ortum] De omisso pronomine sub- 
iectî in structnra accus, c. înf. cf. 
Cat. 40, 2. 56, 5. lug. 64, 5. 76, 1. 
88, 5. 102, 2. 107, 4. 109, 3. 

in spe haberet] i. e. speraret. 

inquilinus] Ita quam diceretur, qui 
in alieno habitabat, nallo possîdendi 
iure , contameliose Gatilina, quo ho- 
minem novum sibi patricio antiquis- 
simae stirpîs opponeret, id in Cice- 
ronem transtulit, qui Arpini natus 
înde Romam migrasset. 

8. parricidam] y. ad Cat. 14, 3. 

9. praeceps agor] i. e. ad snmmam 
necessitatem, et ad ôxtrema quaeque 
aadenda compellor. 

incendium — restinguam] i. e. rébus 
desperatis meis non lenibus reme- 
diis, sed reipublicae eversione con- 
sulam. Ceterum ex Cic. p. Mur. 25, 
51. patet, Catîlinam haec non dixîsse 
illo senatus conventu, qui fuit a. d. 
VU. Id. NoY., sed eo, qui ante pau- 
cos dies d. XIII. Kal. No y. (y. ad 
c. 26, 5.) erat habitus , quum Cato 
illi iudicium denunciasset. 



XXXII. 1. constdi] DatÎYUs non 
pendet ex substantÎYO însidiae, sed 
ex Yerbo cum substantÎYO coniuncto ; 
cf. infra §. 2. Insidias consuii matu- 
rent. Cat. 40, 2. lug. 35, 4. 39, 2. 
84, 2. Hist. Fr. I, 56, 7. 

optumum factu] cf. Cat. 55, 1. 57, 
5. lug. 107, 5. 

2. mandat — possent — confirment] 
Praesenti hîstorico parîter atque per- 
fecto Sallustius promiscue subiungit 
praesentis atque imperfecti coniun- 
ctiYum; cf. Cat. 34, 1. Respondit, 
si quid ab senatu peter e v client, ab 
armis discedant. 41, 5. 44, 3. lug. 
23, 2. 28, 1. 46, 4. 111, 1. 

sese] V. ad Cat. 1, 1. AccusatÎYUs 
c. infin. pendet ex dicendi ,Yerbo, 
quod praegresso mandai .continetur; 
cf. Cat. 21 ,3. 31 , 7. 40 , 4. 
43, 3. 44, 1. 47, 1. lug. 8, 1. 
14, 20. 

3. ex suo numéro] i. e. ex suornm 
numéro; y. ad Cat. 8, 5. 

XXXIII. 1. patriae — fama alque 
fortunis] Nihil offensionis habere du- 
plicem eiusdem Yocabuli in eodem 
enunciato structnram intellîgitur coll. 



CATILINA. C. XXXII. XXXIII. 



71 



opes factionis confirment, insidias consul! maturent, caedem, incen- 
dia aHaque belli facinora parent; sese propediem cum magno exer- 

3 çitu ad urbem accessurum. Dum haec Romae geruntur, C. Hanlius 
ex suo numéro legatos ad Marcium Regem mittit cum mandatis hu- 
iuscemodi : 

XXXIII. Deos hominesque testamur, împerator, nos arma ne- 
que contra patriam cepisse, neque quo periculum alîîs faceremus, 
sed uti corpora nostra ab iniuria tuta forent, qui miser!, egentes, 
violentia atque crudelitate feneratorum plerique patriae, sed omnes 
fama atque fortunis expertes sumus; neque cuiquam nostrum licuit 
more maiorum lege uti, neque amisso patrimonio liberum corpus 

2habere; tanta saevitia feneratorum atque praetoris fuit. Saepe ma- 
iores vostri, miseriti plebîs Romanae, decretis suis inopiae eius 
opitulati sunt; ac novissume memoria nostra propter magnitudinem 
aeris alieni, volentibus omnibus bonis, argentum aère solutum est. 



Cat. 25 , 2. lug. 74 , 3. Romani signo- 
non et armorum aliquanto numéro y ho- 
siium pauconmi potUû 

lege uti] î. e. legum praesidio iift', 
quod variis tempuribus contra fene- 
ratorum îniarias paratum erat. cf. 
Tacit. Ann. VI, 16. Sane vêtus urbi 
fenebre malum et seditionum discordia^ 
rwnque creberrima caussa, eoque co- 
hibebatur antiquis quoque et minus cor^ 
ruptis moribus. Nom primo duodedm 
tcAulis sanctum , nequis unciario fenore 
amplius exerceret, quum antea ex libi- 
dîne locupletium agitaretur; dein roga- 
tione tiHbunicia ad semuncias redacta, 
postremo vetita versura. Multisque pie- 
bisscitis obviam itum fraudibus, quae 
totiens repressae miras per artes rur- 
sum oriebantur. 

liberum corpus habere] Respîci vi- 
detur ad legem Poeteliam Papîriam, 
a. 326. a. Chr. (428. u. c.) latam, 
qua teste Livio VIII, 28, 8. cautum 
erat ,,ne quis, nisi qui noxam me- 
ruisset, donec poenam lueret, in corn- 
pedibus aut in nervo teneretuvy pecu- 
niae creditae bona debitoris, non 
corpus obnoonum essei,^^ 



praetoris] se. urbani ^ qui îudi- 
ciis praeerat, et ius civibus dice- 
bat. 

2. vosiri] Secunda persona posses- 
sivi pronominis utitur, quia M. Hex 
a senatu missus nobilitatis caussam 
defendebat, cui Manllus se atque 
suos opponit; cf. §. 5. 

bonis] Qnaesita ambiguitate bonos, 
quibus proprie ii significantur, qui 
veris reîpublicae rationibus consul- 
tum Tolunt, h. 1. optimates intelligi 
vult Manlius; cf. Cat. 19, 2. 

argentum aère solutum est] Respicit 
Manlius ad Mariana tempora , quibus 
Valer. Flaccus, in Marii sept. cos. 
locum suffectus, a. 86. a. Ohr. n. 
(668. u. c.) legem tulit, ut creditori- 
bus quadratis solveretur (cf. Vellei. 
II, 23, 2.); atque hoc ipsum est, 
quod argentum dicit aère solutum 
esse. Sestertius enim, nummus ar- 
genteus, quum inde a bello Punico 
secundo (cf. Plin. H. N. XXXIII, 
13.) constaret quattuor assibus, aère 
factis, illa lege as solvebatur pro 
sestertio, i. e. quarta pars pro 
toto. 



72 



C. SALLUSTI CRISPI 



Saepe ipsa plèbes, aut dominandi studio permota aut superbia ma- 3 
gistratuum , armata a patribus secessit. At nos non imperium ne- 4 
que divitias petimus, quarum rerum caussa bella atque certamina 
omnia inter mortalis sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi 
cum anima simul amittit. Te atque senatum obtestamur, consu- 5 
latis miseris civibus, legis praesidium, quod iniquitas praetoris 
eripuit, restituaUs, neve nobis eam necessitudinem imponatis, u( 
quaeramus, quonam modo maxume ulti sanguinem nostrum per- 
eamus. 

XXXIV. Ad haec Q. Harcius respondit: si quid ab senatu 
petere vellent, ab armis discedant, Romam supplices proficiscan- 
tur; ea mansuetudine alloue misericordia senatum populumque Ro- 
manum semper fuisse, ut nemo umquam ab eo frustra auxilium pe- 
tiverit. At Catilina ex itinere plerisque consularibus, praeterea 2 
optumo cuique literas mittit: se falsis criminibus circumventum, 
quoniam factionî inimicorum resistere nequiverit, fortunae cedere, 



3. ipsa plèbes] î. e. sola plèbes, 
a patribus prorsus destituta ac suis 
modo yiribus confîsa. 

aut dominandi — magisiratuum] Pri- 
ma secessio facta est anno 494. a. 
Chr. (260. u. c.) pr opter saeyitiam 
creditorum, altéra a. 449. a. Chr. 
(305. u. c.) propter decemvirorum in- 
solentiam. Illâ quoniam plebs tri- 
bunos sibî paraverat , Manlius parum 
vere secedendi caussam fuisse dicit 
dominandi studium; scilîcet id agit, 
ut probet antiquos illos, ad quorum 
exemplam provocat, minus gravem 
atque iustam habuisse caussam arma 
capiendi, quam ipsum cum suis. 

armata] Conîungendum cum seces- 
sit; cf. lug. 31, 17. Hist. Fr. I, 11. 
III, 81, 1. 

XXXIV. 1, respondit — veUent — 
discedant] v. ad Cat. 32, 2. 

2. optumo cuique] i. e. nobilissimo 
cuique ex optimatibus. 

se — cedere] Structura pendet ex 
declarandi sensu, qui in verbis îitte- 
ras mittit inest; cf. lug. 88, 5. 97, 1. 
25, 5. ac V. ad Cat. 32, 2. 



3. Q. Catulus] Consul fuit a. 78. 
a. Chr. n. (076. u. c.) cum M. Aemi- 
lîo Lepido, vir magnae dignitatis at- 
que auctoritatîs , et strenuus veteris 
reipublicae propngnator, qui non so- 
lum Lepidi tumultum (a. 78. et 77.) 
oppresserat, sed etiam Pompeio, ne 
înfinitum acciperet imperium (a. 67.), 
adversatus erat. 

XXXV. 1 . re cognita] Fidem Catuli 
re cognoverat Catilina , quod stupri 
accusatns cum Fabia , sacerdote Ve- 
stae (v. c. 15, 1.), illius gratia 
fultus eyaserat; cf. Gros. VI, 3. 

grata mihi in magnis meis petnculis] 
Haec eo consilio adiicit , ut , quan- 
tum tune ipsum eius fidei tribuat, 
significet. Sententia fere eadem est, 
ac si dixisset: eo gratior mihi, quo 
maiora nunc sunt mea pericula. 

2. novo] i. e. insolito , înusitato, 
se. arma capiendi; cf. Cat. 51, 8. 
et §. 18. 

satisfactionefn] î. e. explicationem at^ 
que excusationem capti consilii, qua 
tuae de mea integritate opinioni, si 



CATILINA. C. XXXIV. XXXV. 



73 



Massiliam in exilium proficisci; non quo sibi tanti scelerîs conscius 
esset, sed utî respablica quieta foret, neve ex sua contentione se- 

3 ditio oriretur. Ab hîa longe dîvofsas Hteras Q. Catulus in senatu 
recitavit, cfuas sibi nomine Catilinae redditas dicebat. Earam exem- 
plum infra scriptum est. 

XXXV. L. Catilina Q. Catulo. Egregia tua fides re cognita, 
grata mihi in magnis meis periculis, fiduciam commendationi meae 

2 tribuit. Quamobrem defensionem in novo consilio non statui pa- 
rare; satisfactionem ex nuUa conscientia de culpa proponere de- 

Screvi, quam, mediusiidius, veram licet cognoscas. Iniuriis contume- 
liisque conciiatus, quod fructu laboris industriaeque meae privatus 
statum dignitatis non obtinebam, publicam miserorum caussam pro^ 
mea consuetudîne suscepi; non quin aes alienum meis nominibus 
ex. possessionibus solvere possem , quum et alienis nominibus llbe- 
ralitas Orestillae suis filiaeque copiis persolveret, sed quod non 
dignos homines honore honestatps videbam, meque falsa suspicione 



fortasse labare inceperit, plane sa- 
tisfaciam; cf. Cîc. Epp. ad Famm. 
VII, lr3, 3. Hic tu me etiam innmulaSt 
nec aatisfaciionem meam accipis, 

eonêcientia de culpa\ Ad siructuram 
cf. Cîc. Epp. ad Attîc. II, 24, 3. 
His de rébus conecium esse Pisonem et 
M, Laterensem. 

médius fidius] larandi formula con- 
tracta ex 60 , quod est : me dius fidius 
ita servet, ut vera dixero. Praeses 
enim fidei tuendaé a Latinis vocaba- 
tur Dius Fidius j qui apud Graecos 
erat Zsvç nCatioq, 

licet cognoscas] Caute non dixit 
cognosces , sed cognoscere poteris , se. 
si res meas ex vero considerare vo- 
lueris. 

3. fructu — privatus] Aperte intel- 
ligit consalatum, qnem bis frustra 
petierat. 

statum dignitatis] i. e. iustum ple- 
numque usum dignitatis , patricio 
gentis nobilissimae ac multis de re- 
pubUca meritis claro debitae; cf. Cic. 
Epp. ad Famm. IV, 9, 11. Fortuna 
tua laudatur, quod in honesto 6tio td' 



nueris et statum et famam dignitatis 
tuae, Catilina igitur, qnum repnlsis 
aliquoties acceptis et senatus iudicio 
(c. 31, 8.) gratia, auctoritate, fama 
se imminutum videret, statum digni- 
tatis se non obtinere queritur. 

publicam miserorum causêaw] i. e. 
non singulorum, sed nnirersorum mi- 
serorum, qui reipublicae pars sunt, 
caussam suscepi , quo publiée eorum 
incommodis succurratnr. 

meis nominibus — alienis nomnihus] 
Ablativi qnalitatis sunt, quibus aes 
alienum definitar. Nomen quum intel- 
ligatur debitoris nomen in tabulas re- 
latum , sensus verborum est : aes alie- 
num a me contractum — aes alienum 
ab alienis contractum, Plurali antem 
de se ipso utitur Catilina , quod sae- 
pius et a compluribas aes alienum 
contraxerat. 

non dignos homines] Quin Cicero- 
nem maxime intelligat, vix dubitari 
potes t. 

honore honesiatos] cf. Plant. Capt. 
II, 2, 106. Quom me tanto honore 
ho ne s tas, Cic. in Cat. IV, 10, 20. 



74 



G. SALLUSTI CRI8PI 



alienatam esse sentiebam. Hoc nomine satis honestas pro meo casa 4 
spes reliquae dîgnîtatîs conservandae sum sequutus. Plura qaum 5 
scribere vellem, nantiatiim est, vîm mihj pararî. Nunc 0reslHlam6 
commendo, tuaeque fidei trado; eam ab iniaria defendas, per libe- 
ros tuos rogatus. Haveto. 

XXXVI. Sed ipse paucos dies commoratus «apud C. Flami- 
nîum in agro Arretino, dum vicinitatem antea soUicîtatam arinîs ex- 
ornat, cum fascibus atqae aliis imperi fnsîgnîbus in castra ad Man- 
llum contendit. Haec ubî Romae comporta sunt, senatus Catilinam 2 
et Hanlium hostis iadicat, ceterae multitadîni diem statuit, ante 
quam sine fraude liceret ab armis discedere praeter rerum capita- 
lium condemnatis. Praeterea decernit, uti consules delectum ha- 3 
béant, Antonius cum exercitu Catilinam persequi maturet, Cicero 
urbi praesidio sit. Ea tempestate mihi imperium populi Romani 4 
multo maxume miserabile visum est; cui quum ad occasum ab ortu 
soiis omnia ëomita armis parèrent, domi otium atque dîvitiae, quae 



Taniam laudem, quanta vos me ho- 
nesiaiiSy neino est assecutus, 

alienatum] i. e. neglectum, proiectum. 

4. hoc notftine] i. e. huiiis reî re- 
spectu, faAC de caussa; cf. Tacit. 
Ann. XIV, 59, 5. Decretae eo no- 
mine supplicationes, 

pro meo casu] Casus, vox média, 
plerumque dicitur de misero afflicto- 
que statu, in quem quîs incidit; cf. 
Cat. 40, 2. 51, 9. 

commendo] se. tibi, quod ex proxi- 
mis tuaeque fidei elicitur; cf. Caes. 
B. C. III, 57, 1. Clodium ab illo trans- 
diium et commendatum (se. sibi) in 
suorum necessaiiorum numéro habere 
itistituerat, 

XXXVI. 1. C. Flatftinium] Homo 
ignotus ; haud dabie ex colonis Sul- 
lanis fuit. 

in agro Arretino"] Arretium in ea 
Etruriae parte situm, quae septen- 
trionem et orientem spectat, octo 
milliaria a Florentia distat. 

in castra'] Ea prope Faesulas erant, 
paullo supra Florentiam septentrio- 
nem versus sitas. 



aliis imperi insignibus] Sella curuli 
et toga praetexta. 

2. hostis] i. e. perdaelles ; cf. Cic. 
de Off. I, 12, 1. lUud etiam animad- 
vertOj quod y qui proprio nomine per- 
duellis esset, is hostis vocaretur, 

sine fraude] i. e. sine damno et 
incommode; cf. Liv. I, 24, 5. Quod 
sine fraude me a populique Romani 
fiât,, fado, id. XXVI, 12, 5. Qui ci- 
vis Campanus ante certam diem transis- 
set, sine fraude esset. 

praeter] h. l. adverbium est; con- 
demnatis enim ex liceret pendet. cf. 
lustin. XIII, 5, 2. Omnium civitatium 
exulèsy praeter caedis damnati, re- 
stituebantur, 

4. quum — parèrent] Caussalis quum 
particulae vis in concessivam transit ; 
quare sensus est : quamquam — pare- 
bant; cf. Cat. 3, 5. lug. 6, 1. 

ad occasum ab ortu solis] Inversus 
naturalis ordo, ut apud Melam III, 5. 
Aliquamdiu ad occasum ab oriente cur- 
rens. Seneca Epp. 86. Amnes usque 
ad ostium a fonte vestri sunt, 

que — que] y. ad Cat. 9, 3. 



CATILINA. C. XXXVI. XXXVII. 



75 



prima mortales putant, affluèrent, fuere tamen cives, qai geqae 
5 remque publicam obstinalis animii perditum irent. Namque duobus 
senati decretis ex tanta multitudine neque praemio inductua conio- 
rationem patefecerat neque ex eastris Catilinae qiiisquam omnium 
discesserat; tanta vis morbi, uti tabès, plerosque cirium animos 
invaserat 

XXXVII. Neque solum illis aliéna mens erat, qui conscii 
coniurationis fuerant, sed omnino cincta plèbes novarum rerum 

2 studio Catilinae incepta probabat. Id adeo more suo videbatur fa- 

3 cere. Nam semper in civitate , quibus opes nullae sunt , bonis in- 
yident, malos extollunt, vetera odere, nova exoptant, odio suarum 
rerum mutari omnia student; turba atque seditionibus sine cura, 

4aluntur, quoniam egestas facile habetur sine damno. Sed urbana 

5 plèbes, ea vero praeceps erat multis ie caussis. Prîmum omnium, 

qui ubique probro atque petulantia maxume praestabant, item alii 

per dedecora patrimonîis amissis, postremo omnes, quos flagitium 



5. duobus senati decretis] i. e. quum 
dao senati décréta facta essent; v. 
ad Cat. 11, 4. 

XXXVII. 1. qui conscH — fuerant] 
i. e. qui ad societatem coniurationis 
accesseranty vel simplicius etiam, qui 
coniur avérant; y. ad lu^. 26, 3. 

neque solum — sed] y. ad Cat. 
18,7. 

2. id adeo] t. ad lug. 1 10, 4. 

3. aluntur] i. e. vicium habcnt vel 
qaaerUnt; cf. Cat. 14, 3. 

egestas facile habetur] i. e. cgestas, 
cui quis est obnoxius, facile tole- 
ratur. 

sine damno] Haec quum caussam 
afFerant , cur facile habeatur egestas, 
enunciationis instar sunt sic conci- 
piendae: nulio (se. ex tnrbis et se- 
ditionibus) damno oriente. 

4. ea vero] Ubi yel subiectum vel 
obiectnm validius in enunciaio emi- 
nere yolnnt Latinî , is pronomen sub- 
iiciunt, quo quasi denuo illnd legen- 
tium menti inculcent. Ad vim pro- 
nominis intendendam haud raro vero 
particula additur. cf. Cat. 12, 5. 



Proinde quasi iniuriam faccre id de- 
mum esset imperio uti. 20, 4. Idem 
velle ctque nolle e a demum fiivna ami- 
dtia est. 58, 16. In fuga salutem spe- 
rare — ea vero dementia est. lug. 
50, 6. 

praeceps erat] Praeceps dicitur, qui 
ita inclinât, ut suapte vi ad casum 
feratur. Brevitatis studio absolute 
positum vocabulum ex §. 1. Incem 
accipit. Nam ut cunctae plebi oppo- 
nitur urbana plèbes, ita yerbis Cati- 
linae incepta probabat respondet prae- 
ceps erat (germanice liess sich hin- 
reissen)f se. ad Catilinae incepta pro- 
banda, cf. lug. 6, 3. TetTebat eum 
natura morialium avida imperi et prae- 
•ceps ad explendam animi cupi- 
dinem, Fr. Hist. I, 12. Mores — 
torrentis modo praecipitati, lug, 
63, 6. 

5. ubiqtté] y. ad Cat. 21, 1. 

postremo] y. ad Cat. 14, 3. Com- 
prehenduntur bac yoce omnes, qui 
pertinent ad cives yitae turpitudine 
insignes, quos primum genus plebis 
perditae dicit. 



76 



C. SALLUSTI GBISPI 



aat facinus domo expulerat, ii Romam.sicut in sentinam confluxe- 
rant. Deinde multi memores Sullanae victoriae , quod ex gregariis 6 
militibus alios senatores videbant. alios Ua divites, ut regio ricta 
atque cuitu aetatem agerent, sibi qaisque, si in armis foret, ex 
Victoria talia sperabat. Praeterea iuventus, qaae in agris manuum 7 
mercede inopiam toléra verat. privatis atque publicis largitionibus 
excita urbanum otium ingrato labori praetulerat; eos atque alios 
omnis malum publicum alebat. Quo minus mirandum est hominess 
egentis, msilis moribus, maxiima spe, reipublicae iuxta ac sibi con- 
suluisse. Praeterea quorum Victoria .Sullae parentes proscripti^o 
bona erepta, ius libertatis imminutum erat, haud sane alîo animb 
belli eventum exspectabant. Ad hoc quicumqne aliarum atque se- 10 
natus partium erant, conturbari rempublicam quam minus valere ipsi 
malebant. Id adeo malum miltos post annos in civitatem revorterat. il 
XXXVIII. Nam postquam Cn. Pompeio et M. Crasso consu- 



6. regio victu atque cuUu\ y. ad Cat. 
16, 4. Victits de cibi potusque deli- 
ciis , cultug de universo eeterae vitae 
paratu et elegantia capiendus. 

7. praetulerat] Verbum non pendet 
ex quae^ sed ex iuventus voce. Ita 
autem distînentur duo plusquamper- 
fecta, ut ad toleraverat suppleatur 
antea, ad praetulerat mente addatur 
neque amplius manuum mercede victwn 
quaerehat. 

eos] Per synesîn refertur ad iuven- 
tus; V. ad Cat. 7, 4. 

malum puhlicum] i. e. dissolutus rei- 
publicae morbo laborantis status, 
damnum reipublicae; cf. Cat. 51, 32. 
Hiat. Fr. I, 56, 19. 

8. iuxta ac] i. e. pariter maie; v. 
ad Cat. 2 , 8. 61 , 6. Cuncti suae ho- ■ 
stiutnque vitae iuxta pepercerant. Ing. 
85, 33. 

9. ius libertatis imminulum] cf. Vell. 
II, 28, 3. Adiectum etiam, ut hona 
proscriptorum venirent^ exclusique 
pat émis opihus liber i etiam pe- 
tendorum honorum iure prohi- 
ber entur, simulque , quod indignissi- 
simum est y senatorum filii et onera 



ordinis sustinerent , et iura 
perderent, 

11. multospost annos] Quum turbae 
civiles nunquam non a tribunîs mo- 
tae coercita per SuUam (a. 81. a. 
Chr. n.) tribunicia 'potestate paene 
contîcuissent , sed eadem per Pom- 
peium (a. 70.) restituta rursns exar- 
descerent, spatium significatur un- 
decim annomm. Id multos annos di- 
cit auctor, sive quia pars fuit vitae 
suae , sive quia insolita undecim an- 
norum quies ad perpetuam partium 
contentionem multorum annorum vi- 
der! poterat. 

XXXVIII. 1. Cn. Pompeio etc.] 
Anno 70. a. Chr. n. (684. u. c). 

summam potesiatem] Summa dicitur 
potestas, cuius ope summa quaeque 
audere et moliri possent. 

/ieri] Nt)n pendet ex coepere, sed 
infinîtivns est historiens. 

2. senati specie' etc.] Insigni ver- 
borum brevitate coartata sententia 
haec est: specie "pro senatu (i. e. 
pro senatuB auctoritate), re vera pro 
sua magnitudine. 

3. per illa iempora] Intelliguntur 



CATILINA. C. XXXVIII. XXXIX. 



77 



lîbus tribunîcia potestas restituta est, homines adolescentes summain 
potestatem nacti, quibus aetas animusque ferox erat, coepere se- 
natum criminando plebem exagitare, dein largiundo atque poilici- 

2 tando magis incendere ; ita ipsi ciari potentesque fieri. Contra eos 
summa ope nitebatur pleraque nobiUtas, senatî specie pro sua 

3 magnitudine. Namque, uti paucis 7eram absolvam, per illa tem- 
pora quîcumque rempablicam agîtarere, honestis nominibus, aliî, 
sicuti populi iura defenderent, pars, quo senati auctorîtas maxuma 
foret, bonum publicum simulantes, pro sua quisque potentîa certa- 

4bant; neque iliis modestia, neque modus contentionis erat; utrique 

vîctoriam crudelîter exercebant. 

XXXIX. Sed postquam Cn. Ponpeius ad bellum maritumum 

atque Hithridaticum missus est, plebis opes imminutae, paucorum 
2 potentia crevit. Hi magistratus, provincias, aliaque omnîa tenere; 

ipsi innoxii, florentes, sine metu aetatem agere, ceterosque iudiciis 



annî proximi post Pompeii consula- 
tnm usque ad leges Gabiniam et 
Maniliam, ut patet ex verbis §. 1. 
cum c. 39, 1. collatîs. 

populi iurà] Hand raro in partiam 
popularium contentionibns universo 
populi nomine utebantur, qnnm eam 
populi partem, quae nobilitati es- 
set opposîta , i. e. plebem intelligi 
volebant; cf. lug. 27, 2. 30, 3. 41, 
5. 43, 1. 85, 10. 

bonum publicum simulantes] i. o. guod 
e republica essetf reipublicae sahUem 
et commodum, simulantes, se. se agere ; 
cf. lug. 25, 3. 

4. neque modestia neque modus] v. 
ad Cat. 11, 4. 

exercebant] i. e. omnia ea perpe- 
trabant (se. in adversarios) , quae in 
Victoria fieri possunt ; cf. lug. 10, 2. 
Ibid. 40 , 5. Quaestio eœercUa aspere 
violenterque, 

XXXIX. 1. bellum maritumum] Con- 
tra piratas a. 67. a. Chr. n. (087. 
u. c.) lege Gabinia susceptum. Ex 
quo quum Poropeius continuo se con- 
ferret ad conficiendum Mithridatî- 



cum (a. 06. a. Chr.), Sallustius 
utrumque atque particula coniun- 
xit. 

plebis opes imminutae etc.] Pom- 
peius, qui iam ante consulatum 
suum nobilium partes deseruerat ac 
plebem studiose coluerat (cf. Fr. Hist. 
IV , 50 — 59.) , quamdiu Romae ver- 
sabatur, iis , qui optîmates infesta- 
bant, patronus aderat, cuius poten- 
tia nisi negotia ilIis facessebant. 
Sed postquarà Romam reliquit, opti- 
mates, eo timoré liberati, novos spi- 
ritus sumere, plebeii minus valere 
coeperunt. 

2. innoxii] Passive sensu sunt qui- 
bus non nocetur, qui damnum non pa- 
tiuntur; cf. Colum. V, 9. Innoxius ab 
iniuria pecorum, 

sine metu] Nimirum Pompeio, quem 
metuebant, absente. 

ceterosque] i. e. et alios omnes, 
qui non snae factionis essent, ac 
plebem contra ipsos exagitare cona- 
rentur. 

iudiciis] i. e. in ius vocando, lites 
iis intendendo, et, si damnati es- 
sent, graves poenas constitueudo. 



78 



C. SALLUSn CRISPI 



terrere, quo plebem in roagîstratu placidias tractarent. Sed ubî3 
primum dubiis rébus novandi spes oblata est, vêtus certamen ani- 
mos eorum arrexit. Quod si primo proeHo Catilîna superior aut4 
aequa manu discessisset, profecto magna clades atque calamitas 
rempublicam oppressisset; neque illis, qui victoriam adepti forent, 
diutius ea uti licuisset, quin defessis et exsanguibus, qui plus pos- 
set, imperium atque libertateni extorqueret. Fuere tamen extra 5 
Goniurationem complures, qui ad Catilînam initio profecti sunt; in 
iis erat A. Fulvius, senatoris filius, quem retractum ex itinere pa- 
rens necari iussit. Isdem temporibus Romae Lentulus, sicuti Cati-6 
lina praeceperat, quoscunqne moribus aut fortuna no vis rébus ido- 
neos credebat, aut per se aut per aKos sollicitabat, neque so- 
lum civis, sed cuiusque modi genus hominum, quod modo bello 
usui foret. 

XL. Igitur P. UmbreDO cuidam negotium dat, uti legatos Al- 
lobrogum requirat, eosque^ si possit, impellat ad societatem belli, 



quo plebem — tractarent] î. e. hoc 4. neque illis y qui etc.] TotîuB locî 
60 consilîo faciebant, ut hî territi, seutentia est, Catllinam cnm suis, 
si quando niagistratum , i. e. tribu- etiamsi initio victor fnisset, tamen 
natum, adepti essent, plebem non haud diu potentiam ita paratam re- 
in ipsos excitarent , sed eam placl- tenturnm fuisse ; alios enim poten- 
dius, i. e. placidiore in optimales tiores, quique plèbe melins uti sci- 
animo, tractarent; cf. lu^. 41, 2. rent, mox iraperio eum privaturos 
Nam ante Cartkaginem deletam popuhis fuisse cum magna reipublicae cala- 
et senatus Rom, placide modeste- mitate. 

que inter se remp. tractabanL 5. Fuere tatnen etc.] Ita refertur 

Tacit. Ann. III, 12, 3. Illud repu- /amen ad praecedentia , ut mente sup- 

tate, turhide et seditiose tracta- pleatur: in tam incerta et fallaci 

verit exerdtus Piso? i. e. reputate, spe melioris rerum status fuere ta- 

num ita tractaverit ex., ut ex eo m en etc.; v. ad Cat. 19, 2. 



turbae et seditiones orirentur. 

3. duf)iis rébus] Ablativî sunt abso- 
luti; y. ad Cat. 11, 4. 



qui — profecti sunt] Indicativus po- 
situs, quia entinciatio relativa unîce 
ad deiiniendum complures subiectum 



novandt] Absolute positum novare pertinet; cf. Cat. 52, 21. Sed alia 

verbum signifîcat rempubl, turbare fuere, quae illos magnos fecere^ 

eiusque station immutare; cf. Tàcit. quae nobis nuUa sunt, 

Ann, IV, 18, 2. Neque mansurwn Ti- A. Fulvius] Eum Valer. Max. V, 

berio imperium, si iis quoque legioni- 8, 5. tradit fuisse: iuvenem et ingenio 

bus cupido novandi fuisset, et litteris et forma inter aequales ni- 

eorum] Refertur ad ceteros, qui tentem» 



antea a paucis potentibus repressi, 
tum arrectis sîve intentis ad certa- 
men animifl erant. 



parens necaiH iussit] Patria enim 
potestate parent! ius vitae et necis 
erat in libères. 



CATILINA. C. XL. 



79 



existumans, publiée privatîmque aère alîeno oppresses, praeterea 
quod natura gens Gallica bellicosa esset, facile eos ad taie consi- 

2 Hum adduci posse. Umbrenus, quod in Gallia negotiatus erat, ple- 
rîsque principibus civitatium notus erat atque eos noverat; itaque 
sine ,mora, ubi primum legatos in foro conspexit, percontatus 
pauca de statu ciritatis et quasi dolens élus casum, requirere coe- 

3pit, quem exitum tantis malis sperarent? Postquam illos videt 
queri de avaritîa magistratuum , accusare senatum, quod in eo au- 
xili nihil esset, miseriis suis remedîum mortem exspectare: At ego, 
inqnit, y obis, si modo viri esse voltis, rationem ostendam, qua 

4 tanta ista mala effugiatis. Haec ubi dlxit, AHobroges in maxumam 
spem adducti Umbrenum orare, ut sui misereretur; nihil tam aspe- 
rum neque tam difficile esse, quod non cupidissume facturi essent, 

5 dum ea res civitatem aère alîeno liberaret. Ille eos in domum 
D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat neque aliéna consili 

6 propter Semproniam ; nam tum Brutus ab Roma aberat. Praeterea 



G^ per se] Quo oppositio ex aequo 
sibi respondeat, per me, te, se dici- 
tur pro ipse; cf. Cic. p. Arch. poet. 
10, 26. Quid? a Q. Metello Pio ne- 
que per se neque per Luquîlos im- 
petrasset, id. de pet. cons. 8. Quos 
per te, quos per communes ami- 
eos poteris sumere, 

neque solum — 8ed\ v. ad. Cat. 
18, 7. 

XL. 1. P, Unibreno] Enm liberti- 
num homînem vocat Cicero in Cat. 
in, 6, 14. 

AUobrogum] Inter Rhodanum et Isa- 
ram et in ea parte Alpium habita- 
bant. Anno 121. a. Chr. n. (633. u. c.) 
a Q. Fabîo Maximo devicti in de- 
ditîonem qnidem acceptî erant, sed 
suspecta semper fide agebant; cf. 
Cic. in Cat. III, .9, 22. Homines Galli 
ex civiiaie maie pacata, quae gens 
una restât, quae populo Romano bel- 
lum facere et posse et non nolle vi- 
deatur, 

facile eos] Impedita per interie- 
ctam ennnciationem caussalem par- 
ticipii oppressos cum verbo ratione, 



per illatum eos pronomen ad institn- 
tam structuram reditnr. 

2. negotiatus erat] Negotiari dice- 
bantur, qui in provinciis pecunîas 
mutuas dabant provincialibus ac fe- 
nus exercebant, aut frumentis coe- 
mendis ac vendondis quaestum fa- 
ciebant. lug. 26, 3. 64, 5. 

casttm] i. e. calamitatem ; y. ad 
Cat. 35, 4. 

tantis malts] Datîvus pendet ex* ver- 
bis exitxtm sperarent, ut statim post 
§. 3. miseriis suis mortem exspectare; 
V. ad Cat. 32, 1. lug. 14, 24. 

3. miseriis — exspectare] Paulo du- 
rius haec non ex videt suspensa sunt, 
sed ex dicendi notione , quae in queri 
et accusare verbis, ex videt aptis, 
inest. -Praeterea se supplendum, de 
quo y. ad Cat. 31, 7. 

ista] i. e. yestra. 

5. D. Bruti] v. ad Cat. 25, 1. 

neque aliéna consili] i. e. opportuna 
consilio cum AUobrogibus communi- 
cando, cuius rei sequentia caussam 
afferunt; nam si Brutus non abfuis- 
set, profecto eîus.domus, quamGpim 



80 



C. SALLUSTI CBISFI 



Gabinium accersit, quo maior auctoritas sermoni inesset. Eo prae- 
sente coniurationem aperit, nominat socios, praeterea muUos cuîus- 
que generis innoxios, quo legatis animus ampKor essel; deinde eos 
pollicîtos operam suam domum dîmittît. 

XLI. Sed AUobroges dia in incerto habnere, quîdnam^ con- 
sili caperent. In altéra parte erat aes alienum, studium belli, 2 
magna merces in 8pe victoriae; at in altéra maiores opes, tuta 
consilia, pro incerta spe certa praemia. Haec illis voiventibus, 3 
tandem vicit fortana reipublicae. Itaque Q. Fablo Sangae, cuius 4 
patrocinio civitas plurumum utebatur, rem omnem, uti cognoverant, 
aperiunt. Cicero, per Sangam consilio cognito, legatis praecepit, 5 
ut studium coniurationis vehementer simulent, ceteros adeant, bene 
polllceantur , dentque operam, ut eos quam maxume manifestos 
habeant. 

XLIl. Isdem fere temporibus in Gallia citeriore atque vite- 
riore, item in agro Piceno, Bruttio, Apulia, motus erat. Namque 2 
illi, quos ante Catîlina dimiserat, inconsulte ac veluti per demen- 



Sempronia conîuratîonîs conscia erat, 
opportuna non fnîsset. 

0. poUicHos operam suani] cf. Cic. 
in Cat. III, 2, 4. Comperi legatos Al- 
lobrogum helli transalpini et iumultus 
gallici excitandi caussa a P. Lentulo 
esse sotlicitaios, ib. 4, 9. Galli dixe- 
runt iia sihi — esse praescinptum , ut 
equitatum in lialiam quam primton mit' 
terefti. 

XLI. 2. in altéra parte] Legati ra- 
tiones pensabant, quae ipsos tam 
ad invandam coniurationem , tnm ad 
detegendam hortarentur. In conin- 
ratonim partes eos trahebat aes alie- 
num suuMj studium helli, sperata corn- 
modtt ex Victoria; ut indicarent con- 
iurationem, incitabantur eo, quod 
videbant rerum privatarum suarum 
condicîonem ea re in melius muta- 
tum iri, nihil periculi sibi fore, si 
cum senatn facerent , denique , quum 
bellî eventus încertus esset, certa 
praemia sibi ostentari. 

3. Haec illis volventibus etc.] Sen- 
sua^st : quum bas rationes in ntram- 



que partem rolverent, tandem vicit 
ea ratio, quae cwn fortuna reipubl. 
coniu7icta fttit, 

4. cuiusi patrocinio] Eo patrono ute- 
bantur AUobroges, quod a Q. Fabîo 
Maximo in fîdem acccpti erant; cf. 
Cic. de Off. I, 11, 35. Tantopere 
apud nostros iustitia culta est, ut ti, 
qui nationes devictas bello in fidem re- 
cepissent, eorum patroni essent more 
maiorum, 

5. consilio cognito] se. coniurato- 
rum AUobroges in suas partes per- 
ducendi et ad bellum concitandi. 

praecepit^ ut — simulent] v. ad Cat. 
32, 2. 

manifestos habeant] i. e. quasi in 
ipsa re deprensos teneant, sive ta- 
lia coniurationis factae documenta 
sibi praeberi studeant, ut coniuratîs 
nuila negandi aut evadendi copia 
sit. 

XLII. 1. agro] Pertinet haec vox 
etîam ad Bruttio^ 

motus] Intelligendus videtur non 
tam plenus tumultus, quam rerum 



CATILINA. C. XLI. XLII. XLIII. 81 

tiam cuncta sîmul agebant; noctarnis cbnsiliis, armorum atqae te- 
lorum portationîbus, festinando, ag;itando omnia plus tîmoris qaam 

3 periculi effecerant. Ex eo numéro compiuris Q. Metellus Celer 
praetor ex senati consulte caussa cognita in vincula coniecerat; 
item in nlteriore Gallia C. Hurena, qui ei provinciae legatus praeerat. 
XLIII. At Romae Lentulus cum ceteris, qui principes coniu- 
rationis erant, paratis, ut videbantur, magnis copiis, constituerant, 
uti, quum Catilina in agrum Faesulanum cum exercitu venisset, L. 
Bestia tribunus plebis conoione habita quereretur de actionibus Ci 
ceronis, bellique gran'ssumi invidiam optumo consuli imponeret 
eo signo proxuma nocte cetera multitudo coniurationis suum quis 

2 que negotium exsequeretur. Sed ea divisa hoc modo dicebantur 
Statilius et Gabinius uti cum magna manu duodecim simul oppor 
tuna loca urbis incenderent, quo tumultu facilior aditus ad consu 
lem ceterosque, quibus insidiae parabantur, fîeret; Cethegus Cice 
ronis ianuam obsideret, eumque vî aggrederetur, alius autem alium 
sed fini familiarum, quorum ex nobilitate maxuma pars erat, pa 

omnium pertarbatio et confusîo et III, 1, 3. EpUtolae mihi uno die ires 

occupationnm solitarum intermissio. sunt redditae^ et guidemy ut vide- 

portationibtis] v. ad Cat. 30, 2. bantur, eodem abs te datae tem^ 

3. in uîteriore Gallia] Ibi fuisse C. ^^^' 

Murenam intelUgitur ex Cic. orat. consHluerant] De plurali cf. lug. 

p. L. Mur. 41, 89. An se in contra- 101, 5. 'Boochus cumpeditibus 

riampartem terrarum abdety ut Gallia postremam Romanorum aciem inva^ 

Transalpina lugentem, maerentem, dunt. 38, 6. Hîst. Pr. III, 1, 6. 

exulem mdeatf in ea porro pvovin- actionibus] Actiones dicuntur, quae. 

ci a quo animo C, Murenam fratretn cunque aliquis in magistratu gerit, 

suum aspiciet? — In citeriore Gallia imprimis quae vel ad senatnm, Tel 

Q. Metellus fuit; cf. Cat. 30, 5. Cic. ad populum refert, de quibus decro- 

in Cat. II, 12, 26. tum fiât (germanice amtliche Mass- 

legatus] Legati, qui praesidibus ^ohmen), 

proyinciarum addebantur, interdum cetera multitudo coniurationis] Haec 

etiam Tel absente praeside, Tel a coniungenda esse ex eo patet, quod 

senatu missi cum plena iurisdictione verba opponuntur lis , quae praeces- 

provinciam administrabant. serunt, cum ceteris, qui principes 

vTTTT I 1 '^ L ^ -I T A • coniurationis erant, 

XLin. I. ut vtdebantur] Interposi- 

tae enuncîationîs verbum refertur ad 2. sedea] se. negotîa; pluralis enîm 

subiectum eius eriuncîati, cuî illa notîo praeparata quasi verbîs suum 

interposita est; cf. Cic. de Orat. III, quisque, 

20, 74. Quum in forum ingenii non quo tumultu] i. e. ut eius rei (=^ ea 

iantum, quantum forsitan verbis vi» re ezcitato) tumultu; v. ad Cat. 

dear, detulissem, là, Epp. ad Q. Fr. 8, 5. 

SALLUBT. 6 



82 



C. SALLUSTI €RISPI 



rentes interficerent; simul, caede et încendîo perculsls omnibus, ad 
Catîlinam eruraperent. Inter haec parala atque décréta Cethegus3 
semper querebatur de ignavia sociorum; illos dubitando et dies pro- 
latando magnas opportunitates corrumpere; facto, non consulto in 
tali perîculo opus esse, seque, si pauci adiuvarent, languehtibus 
alîîs, impetum in curiam facturam. Natura ferox, vehemens, manu 4 
promptus erat; maxumum bonum in celeritate putabat. 

XLIV. Sed Allobroges ex praecepto Ciceronis per Gabinium 
ceteros conveniunt; ab Lentulo, Cethego, Slalilio, item Cassio po- 
stulant iusîurandum, quod signalum ad cîvi» perferant; aliter haud 
facile eos ad tantum negotium impelli posse. Ceteri nihil suspi- 2 
cantes dant, Cassius semet eo brevi venlurum pollicetur, ac paulo 
ante legalos ex urbe proliciscitur. Lentulus cum iis T. Vollurcium 3 
quemdam Crotoniensem mîttil, ut Allobroges, pHusquam domum 
pergerenl, cum Catilina data atque accepta lide socîelatem confir- 
marent. Ipse Volturcîo literas ad Catilinam dat, quarum exemplum4 
infra scriplum est: Quîs sim, ex eo, quem ad te misi, cognosces. 5 
Fac cogites, in quanta calamilate sis, et memînerîs te virum esse; 
considères, quid luae rationes postulent; auxilîum petas ab omni- 
bus, etiam ab infimîs. Ad hoc mandata verbis dat: Quum ab se- 6 



3. languentibus aîiis] Aliis paulo in- 
défini tius dictum quam céleris , qnod 
exspectes; ceteri enîm sunt omnes 
alii. cf. lug. 58, 3. Loctm cepere 
paulo quam alii ediliorem, 

XLIV. 1. ceteros] se. principes 
coniurationis. 

2. eo brevi venturum] se. ad cives 
AUobrogum, in Galliam. 

3. Crotoniensem] Crotone oriundum, 
in quam urbem, ab Achaeis condi- 
tam, Romani a. 194. a. Chr. (560. 
u. c.) colonîam deduxerant. 

5. quis sim] Quis ponitur, nbi is, 
qui interrogat , nihil scire vult prae- 
ter personam ipsam , qua tenus ho- 
mine ab aliis dignoscitur ; qtti prono- 
mînis usns est , ubi de personae ali- 
cuius qualitate et indole interroga- 
tur. Lentuli epîstolam etiam Cicero 
in Cat. III, 5, 12. refert, sententiis 
plane congruentem, verbis diver- 



sam. Utra verior sit, inutilis quae- 
stio. 

6. verbis] Germanice vmndlich; cf. 
Cic. Epp. ad Famm. X, 8, 11. C 
Fumio legato — plura etiam verbo 
quam scriptura mandata dedimus, 

XIiV. 1. constituta nocte] Ea fuît 
a. d.III. Non. Dec. 

L. Falerio Flacco] Filiùs fuit L. 
Valerii Flaccî, qui a. 85. in Asia 
contra Mithridatem bellnm gerens 
a Fimbria legato occisus est. Anne 
62. a. Chr. n. propraetor Asîae fuit, 
et repetundarum accusatus a Cicé- 
rone defensus est, quae oratio ad- 
huc exstat. 

C, Pompiino] Crassi legatns fuit 
bello servili a. 71. a. Chr. n. Ex 
Allobrogibus a. 61. devictia trium- 
phavit; a. 51. Ciceronis in Cilicia 

legatus fuit* 



CATILINA. C. XLIV. XLV. XLVI. 



83 



natu hogtis îiidicàtas sit, quo consilio sérvitîa repudiet? in urbe 
parata esse, qiiae iusserit; ne cunctetur ipse propfus accedere. 

XLV. Hi's rébus ita actis, constituta nocte, qua proficîsce- 
rentur, Cicero pér legatos cuncta edoctus L. Valerio Flacco et C. 
Pomptino praetoribus împerat, ut in ponte Hulvio per Insidîas Al- 
lobrogum comltatus deprehendant; rem omnem aperit, cuius gratîa 
2 mîttebantur ; cetera, utî facto opus sit, ita agant permittit. Illi, 
homines mîlitares, sine tumuitu praesîdiîs collocatis, sîcuti praece- 

3 ptum erat, occulte pontem obsidunt. Postquam ad id loci legati 
cum Volturcîo venere, et simul utrimque clamor exortus est, Galli,* 

4 cito cognito consilio, sine mora praetoribus se tradunt; Volturcius 
primo, cohortatus ceteros, gladio se a multiludine défendit, deinde 
ubi a legatis desertus est, multa prius de salute sua Pomptlnum ob- 
testatus, quod ei notus erat, postreroo timidus ac vitae diffidens 
relut hostibus sese praetoribus dédit. 

XLVI. Quibus rébus confectis, omnia propere per nuntios 

2 cojnsuli declarantur. At illum ingens cura atque laetitia simul oc- 

cupavere; nam laetabatur, intellegens coniuratione patefacta civita- 

tem periculis ereptam esse; porro autem anxius erat, dubitans, in 

maxumo scelere tantis civibus deprehensis, quid facto opus esset; 



ponte Muivio] Hodie ponle Molle. 
Eum ad tertmm lapidem, ad initiam 
Ytae Flaminiae, qua in Etruriani 
ibatur, M. Aemil. Scaurns censor 
fecerat; cf. Aur. Vict. de vir. ill, 
72, 8. 

Allohrogum comitatus] i. e. Allobro- 
gcB eam omnibus, qui una iter ha- 
bebant in Galliam, universum agmen 
Allohrogicum; cf. Caes. B. C. I, 51, 1. 
Nuncîatur A/ranio magnos comUatus, 
qui lier hahehant ad Caesarem , ad 
flumcn constUisse. 

permiiiit] i. e. arbîtrio eorum re- 
linquit. 

2. homines mîlitares] Haec addnn- 
tnr, nt intelligatar , quibus artibus 
Ciceronis consilio optime responde- 
rint. Appositionis igitnr vis haec 
est: quippe qui essent hommes mi^ 
litares, i. e. quippe qui magnum 



militiae usum liaberent. cf. Cat. 
59, 6. 

obsidunt] i. e. ab ut raque parte in- 
sîdiis cingunt; cf. Cic. în Cat. III, 
2, 5. In proximis villis ita bipartito 
fuerwit, ut Tiberis inter eos et pons 
interesset, 

3. et simul utrimque etc.] î. e. et 
postquam pariter et a fronte et a 
tergo clamor exortus est. 

cito cognito consilio] i. e. re , quae 
ageretur, cito per praetores cognîta; 
cf. Cic. in Cat. III , 2 , 6. Res erat 
praetoribus nota solis, ignorabatur 
a ceteris» 

4. dedil] Praesens est dedo verbî. 
XLVI, 2. porro] Sensus liuius vo- 

cis, qua progressus ad aliam rem 
indicatur, non multum diflfert a tum 
particula; germanice weiter c= so- 
dann; cf. lug. 25, 7. 28, fl. 

6* 



84 



C. SALLUSTI CRISPI 



poenam illorum sibi oneri, impunitatem perdundae reipublicae fore 
credebat. Ig^itur confirmato anîmo vocari ad sése iubet Lentulum, 3 
Cethegum, Statilium, Gabinîum, itemque Caeparium quemdam Tar- 
racinensem, qui in Apuliam ad concitanda servitia proficisci para* 
bat. Ceteri sine mora venîunt; Caeparius, paulo ante domo egres-4 
sus, cognito indicio ex urbe profugerat. Consul Lentulum, quod5 
praetor erat, îpse manu tenens perducît, reliquos cum custodibus 
in aedem Concordiae venire îubet. Eo senatum advocat, magnaque 
frequentia eius ordinis Yolturcium cum legatis introducit; Flaccum 
'praetorem scrinium cum literis, quas a legatis acceperat, eodem 
affèrre iubet. 

XLVtl. Volturcius interrogatus de itinere, de literis, postremo 
quid aut qua de caussa consili habuîsset, primo fingere alia, dissi- 
mulare de coniuratione ; post, ubi fide publica dicere iussus est, 



perdundae reipublicae] v. ad Cat. 
6, 7. 

3. Tarracinensem] Tarracîna, Latii 
oppido, cui olim Anœur nomen fuit, 
oriandum. 

proficisci parabat] î. e. id agebat, 
ut proficisceretur ; cf. Cat. 18, 5. lug. 
13, 3. 22, 1. 61, 3. 

4. cognito indicio'] i. e. qunm co- 
gnovîsset coniuratîonis indîcîum esse 
factum, 

5. perducit] Hoc verbum pariter 
ut venire iubet ad voces in aedem Con- 
cordiae pertinet, qnae duornm mem- 
brorum coninnctîo eo adînvatur, quod 
prioris verba ipse manu tenens respon- 
dent in posteriore verbis cttm custo- 
dibus, Sîmiliter commuDe dnorum 
membrorum attributnm posteriori in- 
terpositum est lug. 63, 3. Sed is na- 
tus et omnem pueritiam Arpini al- 
tus etc. 

aedem Concordiae] Id templum a 
Fur. Camillo aedificatum foro immi- 
nebat , ac situ suo facile defendi po- 
terat. 

magnaque frequentia] r. ad Cat. 
11, 4. 

6. introducit] Quippe Galli, Voltur- 
cius et coniurati deprehensi, douce 



interrogarentur , în aedis parte snb- 
stiterunt a consultandi loco seiuncta. 
Senatns ipse habebatur in cella, ubi 
deae simulacrum erat. 

XLVII. 1. quid aut qua de caussa 
consili] i. e. quid consili, aut qua de 
caussa id habuisset. 

fide publica] Fides puhl. est pro- 
missio, civitatis auctoritate facta, 
aliquem impunem atque sine peri- 
culo fore; cf. Cat. 48, 4. lug. 32, 1. 
et 5. 35, 7. 

omnia uti gesta erant] £a accura- 
tius referuntur c. 48, 4. 

docetque se — nihil amplius scire 
quam legatos] Comparatio pertinet ad 
nihil obiectum, non ad «e subiectum. 
Yerborum sensus est: aperit omnia, 
uti gesta erant, i. e. uii a Lentulo 
Allobrogibus cornes datus sit, qui 
eos ad Catilinam perduceret , uti lit- 
teras ab illo et mandata acceperit 
(cf. c. 44, 3 — 6.), uti legati cum 
ipso profecti ac deprehensi sint, et, 
his indicatis, déclarât nihil amplius 
se scire, praeter ea, quae ad legatos 
pertinerent; ceterorum consiliorum se 
ignarum esse, quia paucis ante die^ 
bus denutm a Gabinio et Coepario so' 
dus ascitus fuerit» 



CATILINA. C. XLVI. XLVII. 



85 



omnîa utî gesta erant aperit, docetque se paucis ante diebus a Ga- 
binio et Caepario socium ascitum nihil ampliua scîre quam legatos; 
tantummodo audire solîtum ex Gabinio, P. Autronium, Servîuih Sul- 
lam, L. Vargunteium, multos praeterea in ea conîuratione esse. 

2 Eadem Galli fatentur ac Lentulum dissimulantem coarguunt praeter 
literas sermonibus, qiios ille habere solitus erat: ex libris Sibyllinis 
regnum Romae tribus Corneliis portendi; Cinnam atque SuHam 
antea, se tertium esse^ coi fatum foret urbis potiri; praeterea ab 
incenso Capitolio JHum esse vigesimum annum, quem saepe ex 

3 prodîgiis haruspices respondissent bello civili cmentum fore. Igitur 
perlectis literis, quum prius omnes signa sua cognovissent , senatus 
decernit, uti abdicato magistratu Lentulus itemque ceteri in liberis 

4 custodiis habeantur. Itaque Lentulus P. Lentulo Spintheri, qui tuin 
aedilis erat, Cethegus Q. CorniAcio, Statilius C. Caesari, Gabinius 



audire solitum] i. e. saepe audi- 
visse; cf. §. 2. lug. 4, 5. 108, 3. 

2. coarguunt] î. e. graviter ar- 
guant. 

praeter litteras] Praeter vel exclu- 
sîonem sîgnificat, vel additioni ita 
inservit, ut idem valeat atque non 
solum — sed etiam. Quare sens us est : 
coarguunt non solum litteris, se. 
quas ab illo acceperant (v. supra c. 
44) 5.), sed etiam sermonibus; cf. 
Caes. B. C. III, 32, 4. Eœaeiores 
praeter imperatas pecunias suo 
etiam privaio compendio serviebant» 

regnum] v. ad Cat. 5, 6. 

Sullam antea] se. fuisse y quod eli- 
ciendum ex sequenti esse; cf. lug. 
49, 2. Quae ab imperatore decuerint^ 
omnia suis provisa. 71, 2. 81, 1. 

ab incenso Capitolio] Anno 83. a. 
Chr. n. (671. u. c.) custodum negli- 
gentia conflagraverat. 

illum esse — annum] Ubi in ora- 
tione recta Me dicendum est , in obli- 
qua ille ponitnr; cf. lug. 40, 3. 
ex prodigiis] v. ad Cat. 12, 2, 
respondissent] Proprium est hoc 
verbum de yatum et oraculorum mo- 
nitis. 



3. signa sua cognovissent] Accura- 
tiuB dicendum erat agnovissent; sed 
latiore sensu cognoscere quoque de 
lis perspiciendis usurpatur, quorum 
quis iam antea notitiam habuit. Ita 
Cicero quoque de eadem re looutus 
est or. in Cat. III, 5, 10 et §. 12. 
cf. infra 61, 8. 

abdicato magistratu] Abdicare ma- 
gistratum pro abdicare se magistratu 
Sallustîus primus dixit, posteriores 
saepius; cf. Liv. II, 28, 9. V, 49, 9. 
VI, 18, 4. De re ipsa v. 'Cîc. în 
Cat. III, 6, 15. 

in liberis custodiis] Mos erat apud 
Romanes , ut insigniores viri de cri- 
mine suspecti senatorum aut magî- 
stratuum domibus tenerentur custo- 
diti, eaque vocabatur libéra custodia. 
— De plurali v. ad Cat. 14, 5. 

4. P. Lentulo Spintheri] £ius aedi- 
litas ludornm splendore clara fuit 
teste Cicérone de Off. II, 16, 57. 
Anno 57. a. Chr. n. (607. u. c.) de 
Cicérone, cui fuit coniunctissimus,ez 
exilio revocando, legem tulit, 

(?. Comifieio] Unus fuit ex Cicero» 
nis competitoribus consulatus , sena' 
tusque partibus ralde deditus.' 



86 



C. SAIiLUSTI CRISPI 



H. Crasso, Caeparîus (nam is paulo ante ex fuga retractus erat) 
Cn. Terentio senatori traduntur. 

XLVIII. Interea plèbes, conîuratione patefacta, quae primo 
oupida rerum novaram niitiis bello favebat, mutata mente Catilinae 
consilîa exsecrari, Ciceronem ad coelum tollere; velat ex servî- 
tute erepla gaudium atque laetitiam agitabat. Namque alia belli fa- 2 
cinora praedae magis quam detrimento fore, incendîum vero cru- 
dele, immoderatum ac sibi maxume calamitosum putabat, quippe 
cuî omnes copiae in usa quotidiano et cultu corporis erant. Post3 
eum diem quidam L. Tarquinius ad senatom adductus erat, quem 
ad Catilinam profîciscentem ex itînere retractum aiebant. Is, quum 4 
se diceret indicaturum de conîuratione, si fides publica data esset, 
iussus a consule quae sciret edicere, eadem fere quae Volturcius, 
de paratis incendiis, de caede bonorum, de itinere hostium sena- 
tum docet; praeterea se mîssum a M. Crasso, qui Catilinae nuntia- 
ret, ne eum Lentulus et Cethegus aliique ex coniuratione depre- 



XLVIII. 1. quae — favebai] Pro- 
nomen non ad proximum, Bed ad 
primarinm substantivam pertinet; cf. 
§. 4. Praeterea s e missum a M. Cras- 
so ^ qui Catilinae nunciaret. lug. 6, 3. 
14, 23. 24, 8. 

Ciceronem ad coelum tollere] , Is enim 
d. III. Non. Dec. statim post sena- 
tum habitum, quum îam advespe- 
raBceret, oratione, quae est III. in- 
Catil., populum de iis, quae acta 
erant, edocuit. 

2. quippe cui — erant] Ubîque Sal- 
lustius quippe qui eum indicativo con- 
iungit, quo efficîtur, ut relativum 
enunciatum praecedenti sententiae 
non tanquam pars necessarîa caus- 
Bali nezu copulata adhaerescat, sed 
siropliciter iuxta collocetur; cf. lug. 
1, 3. 7, 0. 14, 10. 20, 6. 28, 1. 48, 
1. 76, 1. 85, 32. 8a, 3. 

usu quotidiano etc.] Usus^ qui alias 
dicitur viclusj alimenta sîgnificat; cf. 
Liv. IV, 12, 10. Vendere, quod usu 
menstruo superesset. Tacit. Ann. IV, 
30, 1. Dandos viiae usus, cui vita 
concederetur, — Cuitus corporis intel- 



ligendus de veslc ac tenu! suppellectili 
domestica. Idem hominum geiius Sal- 
ins tins describit lug. 73, 6. Opifices 
agrestesque omnes, quorum res fides- 
que in manibus sitae erant. 

3. post eum diem] i. e. die post, 
vel postero die. 

4. de itinere hostium] se. Catilinae 
et Manlii, eum exercîtu ad urbem 
accedentinm. 

5. kominem nobilem] ffominem, non 
virum dicît Sallustius, ubi appositio- 
nem non ad laudem , sed generaliter 
ad ingenii descriptionem refert; cf. 
Cat. 19, 1. 21, 3. lug. 70, 2. 77, 1. 
85, 10. 

in tali tempore] In vocabulis , quae 
temporis vim habent, additur, ubi 
non tempus simpliciter, sed rerum 
condicio, quae aliquo tempore fuit, 
significatur; cf. lug. 66, 3. Mtiites 
palantiSy inertnos, quippe in tali 
die y aggrediuntur, 78, 2. 

quam exagitanda] Supplendum po- 
tius ante quam; y. ad Cat. 9, 5. 

negotiis prlbatis] Intelliguntur ne- 



CATILINA. C. XLVIII. 



87 



hensi terrèrent, eoque magis properaret ad urbem accedere, quo 
et ceterorum animos reficeret, et illi facilîus e periculo eriperen- 

5tur. Sed ubi Tarquinius Crassum nominavit, hominem nobilem, 
maxumis dîvîtiis, summa potentia, alii rem incredibilem rati, pars 
tametsi verum exîstumabant, tamen quia in tali tempore tanta vis 
homînis magis leniunda quam exagitanda videbatur, plerique Crasso 
ex negotiis privatis obnoxii , conclamant indicem falsiim esse, 

6deque ea re postulant uti referatur. Itaque consalente Cicérone 
frequens senatus décernit: Tarquini indicium faisum videri, eum- 
que in vinculis retinendum, neque amplius poteslatem faciundam, 
nisi de eo fndicaret, cuius consilio tanlam rem esset mentitus. 

7 Ërant eo tempore, qui existumarent, indicîum illud a P. Autro- 
nio machinatum, quo faciIius,«appelIato Crasso, per societatem pe- 

Sriculi relîquos illius potentia tegeret; alii Tarquinium a Cicé- 
rone immissum aiebant, ne Crassus more suo suscepto malorum 

9 patrocînio rempubKcam conturbaret; ipsam Crassum ego postea 



gotia pecuniis mutuo suinpiis con- 
tracta. 

conclamant] Verbi subtectum tri- 
partitam est alii — pars — ■ pleri- 
que, 

6. consulenie] i. e. de ea re refe- 
rente et sententias rogante; cf. lug. 
15, 2. 28, 2. 39, 2. 62, 10. 

videri] Videri verbum et similia 
solenue erat in iadicando et ferenda 
sententia; cf. Cic. Acadd. II, 47, 146. 
Maiores voluerunt, quae iurati indices 
cognovissent, ea non ut esse factUy sed 
ut videri pr'onunciarent. Id. deFlnn. 
I, 7, 24. Sali. Cat. 51, 43. 

potestatem faciundam] se. indicandi 
de coniuratione , quam potestatem 
gibi expetierat; v. §. 4. Verebantur 
enim, ne etiam aliis summîs viris 
nominatis aut aliis rebns falsis de- 
latis tota quaestio magnopere impo- 
diretur. 

7. machinatum] Passive, ut Hist. 
Fr. II, 29, 3. III, 38. 

appeliato Crasso — illius] Quo ma- 
gis appellare verbum , in quo senten- 



tîae vis incst, emincret, Snllustius 
id non attributum noniinis esse vo- 
liiit (appcllati Crassi "potentia.) y sed 
ablatîvîs nbsointis usus iutegrae 
enunciationis potestatem ei conces- 
sit, quo fit, ut et appellandi et te- 
gendi notio accuratius distineatur ; 
cf. Caes. B. G. IV, 21 , 6. Quitus 
(legatis) auditis, liber aliter pollici- 
iits eos domwn remittit. ib. V, 4, 3. 
Principihus Treveroinim ad se c on - 
vocatiSf ho s singillatim Cingetorigi 
conciliavit. ib. V, 44, 6. Quo percusso 
ei exanimato, hune ^sentis protegunt, 
ib. VI, 43, 1. Caesar magno coacto 
numéro y — in omnes partes dimitiit 
(se. eos), 

8. immissum] i. e. maligno animo 
incitatum ac subornatum (germanice 
angestiftet) ; cf. Tacit, Ann. XI, 1, J. 
Messaliîia Suilium accusandis utrisque 
immittit, lustin. XXXII, 2, 9. Insi- 
dias sibi paratas confingit; ad cuius 
rei probationem im mittit indices. 

more suo] Haec pertinent ad sus- 
cepto mal, pair. 



88 



C. 8ALLUSTI CRISPI 



praedicantem aadivi, tantam illam contumelîam sibi ab Cicérone 
imposilam. 

XLIX. Sed isdem temporibus Q. Catulus et C. Piso neque 
precibus neque gratia neque pretio Ciceronem impellere potuere, 
uti per Allobroges aut per alium indicem C. Caesar faiso nomina- 
retur. Nam uterque cum illo gravis inimicitias exercebant, Piso 2 
oppugnatus in iudicio pecuniarum repetundarum propter cuiusdam 
Transpadani supplicium iniustum, Catulus ex petitione pontificatus 
odio incensus, quod extrema aetate, maxumis honoribus usus, ab 
adulescentulo Caesare victus discesserat. Res autem opportuna vi- 3 
debatur, quod is privatim egregia liberalitate , publiée maxumis mu- 



praedicantem] i. e. palam pronun- 
ciantem; cf. lug. 14, 12. 108, 3. 

XLIX. 1. Q. Caiulus] De eo v. ad 
Cat. 34, 3. 

C. Piso] Consul fuit a. 67. a. Chr. 
n. (687. u. c), ac deinde a. 66. et 
65. Gslliam Narbonensem administra- 
vit. 

neqtie gratta neque pretio] ChraUoy 
quae passive sensu germanice est 
Beliehiheitj activa vi omnia compre- 
hendit benevolentiae, auctoritatis, po- 
tentiae munera vel praestita, vel pro- 
missa aut sperata. Preiium est pe- 
cunia. Utrumque saepius nna cum 
gratia in malam partem coniuiictum 
legitur; cf. lug. 16, 1. 29, 3. 27, 2. 
35, 8. Cat. 52, 33. 

per alium indicem] Quoniam immissî 
atque falsi indicis prorsus diversa 
ratio fuit ab Allobrogibus , qui rem, 
qualis erat, indicaverant , iterata 
post oui particulam praepositione 
opus fuit. 

2. exercebant] Proprie hoc verbum 
usurpatur de odio et inîmicitiis, quae 
ad vexandos adversarios progrediun- 
tur; cf. Cat. 9, 2. 51, 16. Hist. Fr. 
I, 12. 

oppugnatus] i. e. graviter vexatus; 
conîungendum abtem hoc participîum 
cura verbis propter cuî. Transp. sup- 
plicium. Non ipse enim Caesar repe- 



tundarun Pisonem postula vit; quippe 
quod fecerunt Allobroges; sed quum 
îlle semel accusatus esset, Caesar 
hac occasione usus est ad invidiam 
ei conflandam auctoritatemque eius 
atque dignitatem minuendam. 

Transpadani] Transpadanorum pa- 
tronus erat Caesar, ut coUigitur ex 
Cic. Epp. ad Famm. XVI, 12, 7.; 
quare- quum ininstum cîvis suppli-* 
cium quasi ad ipsnm pertineret, ma- 
gno ob eam rem odio in Pisonem 
ferebatur. 

ex petitione] v. ad Cat. 12, 2. 

pontificatus] se. maximi, quod Sal- 
lustius, quum res notissima esset, 
addere neglexit; cf. Suet. Caes. 13. 
Vell. II, 43, 3. 

adulescentulo Caesare] Ita vocatur 
Caesar, tum tricesimum septimum 
agens annum, quia seni Catulo op- 
ponitur. 

3. res opportuna videbatur] î, e. tetn- 
pus illud, quo indicia de coniuratione 
studiose a senatu expetebantur , corn- 
modum videbaiur ad Caesarem machî- 
nato crimine in suspicionem vocan- 
dum. 

privatim — publiée] Haec non con- 
iungenda cum debebat verbo, sed ad 
proxima pertinent hoc sensu : egregia 
liberalitate in rébus privatis i. e. sîn- 
gulis civibus praestita, maximis ma- 



CATILINA. C. XLIX. L. 



89 



4 neribug grandem pecuniam debebat. Sed ubi consulem ad tantum 
facinus impellere nequeunt, ipsi singulatîm circumeundo atque emen- 
tiundo, quae se ex Volturcio aut Allobrogîbus audisse dîcerent, 
magnam illi invidiara confia verant, usque adeo, ut nonnulli équités 
Romani, qui praesidi caussa cum teli^ erant circum aedem Concor- 
diae, seu perîculi magnitudine seu animi mobilîtate impulsi, quo 
studium suum in rempublicam clarius esset, egredienti ex senatu 
Caesari gladio minitarentur. 

L. Dura haec in senatu aguntur, et dum legatis Allobrogum 
et Tito Volturcio, comprobato eorum indicio, praemia decernuntur, 
liberti et pauci ex clientibus Lentuli divorsis itineribus opifices at- 



neribus in magislratu populo unwerso 
exhibais. 

muneribus] Haec intelligenda sunt 
tam de spicndissîmis ludis in aedi- 
litate a. 05. a« Chr. n. editis, tum 
de ingentibns largitionibus ad obti- 
nendnm pontîficatum factis. 

4. ementiundo] Praeposîtione ita 
augetur sîmplîcîs verbi vis, ut ia- 
ctantiam quandam et confidentiam in 
mentiiindo sîgnificet. 

quae se — audisse dicereni] Con- 
iunctiyus «ttractione nitituri siqui- 
dem non ipsum dicendi verbum, sed 
id, qaod ex eo pendet, ad mentem 
eomm, de quibus agitar, declaran- 
dam pertinet; proprîe enim dicen- 
dum erat: quae, ut dicebanty ex Vol- 
turcio aut Allobrogibus audissent; cf. 
Cic. Phîl. II, 4, 7. At etîam litteras, 
quas me sibi misisse diceret, récita- 
vit (i. e. quas sibi misissem, ut di- 
cebat). Eadem strnctnrae ratio obti- 
net in enunoiatîs caussalibus ex quod 
particula aptîs; cf. Cic. de Off. I, 
13, 40. Caes. B. C. II, 30, 1. Liv. 
XXI, 1, 3. 

seu — seu] Geminatis his particu- 
lis duae caussae ponuntur, quarum 
utra vera sit , in incerto relinquitur ; 
cf. Cjftt. 31, 6. Jug. 103, 2. 

animi mobilitaie] Mobilitas quum 
cernatnr eo, si animus re subita et 



inopinata nimîs facile movetur, le- 
vilas iudicii equitum intelligenda est, 
qui mendacium illnd de Caesare in- 
consul tins crederent. cf. Tacit. Ann. 
IV, 17, 3. Ne quis mobiles adole- 
scentium animos — ad superbiam ex- 
tolleret, 

quo — clarius esset] Pertinent, haec 
ad minitarentur, — Ceterum res facta 
est non eo senatus conventu, quo de 
détecta coniuratione actum est, qui 
dies fuit III. *Non. Dec. (v. ad c. 
48, 1.), sed Nonis accidit Decem- 
bribus, quibus de poena coniurato- 
rum consulebatur; cf. Suet. Caes. 14. 
Scilicet totum caput 49. tanquam 
quaedam digressio de Caesaris ini- 
miois rerum narratîoni interposita 
est. 

L. 1. dtun haec — aguntur] His 
verbis auctor ita regreditur ad ea, 
quae c. 48 , 3 — 9. exposuit, ut simul 
res sequenti die actas comprehen- 
dat. 

et dum legatis — decernuntur] Hoc 
non eodem senatus conventu factum, 
sed die post, î. e. prîdie Non. Dec, 
ut patet ex Cic. in Cat. IV, 3, 5. 
5, 10. 

Hberti] Ita dicuntur respectu Len- 
tuli manumîssoris, non libertini, quo 
vocabulo manumissorum status et 
condicio designatur. 



90 



C. SALLUSTI CBISPI 



que servitia in vicis ad eum eripiendum soUîcîtabant, partîm ex- 
quirebant duces multitudinum, qui pretio rempublicam vexare sdiitî 
erant. Cethegus autem per nuntios familîam atque libertos suos, 2 
lectos et exercitatos in audaciam, orabat, ut grege facto cum telis 
ad sese irrumperent. Consul ubi ea parari cognovit, dispositis3 
praesidiis, ut res atque tempus monebat, convocato senatu refert, 
quid de iis fieri placeat, qui in custodiam traditi erant. Sed eos 
paulo ante frequens senatus iudicaverat contra rempublicam fecisse. 
Tum D. lunius Silanus, primus sententiam rogatus, quod eo tem- 4 
pore consul designatus erat, de iis, qui in custodiis tenebantur, 
praeterea de L. Cassio, P. Furio, P. Umbreno, Q. Annio, si de- 
prehensi forent, supplicîum sumundum decreverat; isque postea, 
permotus oratione C. Caesaris, pedibus in sententiam Tib. Neronîs 
iturum se dixerat, quod de ea re praesidiis additis referundum cen- 



partim] In bîmembri oratione par- 
tin sine correlatione ponitur, ubi 
impar membrorum ratio est, minore 
numéro in secundo membro obtinente; 
cf. Cic. in Verr. II, 65, 158. Ac<d- 
dity ut statuae^ in locis ptiblicis posi- 
tae^ partim etiam in aedibus sacris, 
per vim deiicerentur. 

multitudinum] i. e. globorum plebis 
variis locis factorum ; v. ad Cat. 14, 5. 

qui — soliti erant"] i. e. qui cogniti 
erant iam antea saepe rempublicam 
vexasse. 

2. lecios] i. e. eximios, ceteris 
praestantes, se. corporis magnitu- 
dine et viribus, fortasse etiam fide 
atque studio in patronum. 

exercitatos in audaciam] i. e. exerc. 
ad andacia facinora patranda; in 
praepositio enim consilium et iinem 
indicat; y. ad lug. 111, 1. 

3.- ubi ea parari cognovit etc.] Non 
satis accurate Sallustius haec tra- 
didit. Nam quantum ex Appiano de 
B. C. II, 5. intelligitur, illa opiii- 
cum ac servitiorum sollicitatio et 
conatus yî coniuratos liberandi factus 
est , quum Nonis Dec. in senatu iam 
de puniendis coniuratis consuleba- 
tur» Igitur non tum demum sena- 



tus a Cicérone in aedem Concordiae 
convocatus est, postqnam illis peri- 
culis cognitis praesidia disposuit, sed 
consul, quum multi iam in iisque 
Silanus et Caesar sententias dixis- 
sent", ubi tumultum fieri audivit, se- 
natu parumper relicto praesidia dis- 
posuit ad insanorum impetus eluden- 
dos. Tnm in senatum regressus tan- 
quam ex integro de facto retulit (cf. 
Cic. in Cat. IV, 3, 5.), orationem- 
que illam habuit , quae est in Catil. 
quarta, sed a Sali, non memoratur. 
Eam secuta est Catonis oratio, infra 
c. 52. relata. 

contra rempublicam fecisse] Solennis 
formula, qua quis parricida decla- 
rabatur; cf. Cat. 51 , 43. Cic. p. Mil. 
5, 13. 

4. primus sententiam rogatus etc.] 
Id more receptum fuit; cf. Taeit. 
Ann. III, 22, 4. Tiberius exemit 
Drusum, constdem designatum, dicen- 
dae primo loco sententiae, Appian. de 
B. C. II, 5. 

decreverat] Plusquamperfecta omnia 
eo nituntur, quod Sallustius prias 
latas sententias tacite ad senatus 
consultum postremo factum refert; 
V. ad Cat. 24, 1. 



CATILINA. C. L. LI. 



91 



5 suerat. Sed Caesar, ubi ad eum ventum est, rogatus sententiam a 
consule huiuscemodi verba locutus est: 

LI. Omnes homines, patres conscripti, qui de rébus dubiis 
consultant, ab odîo, amicîtîa, ira atque mfsericordia vacuos esse 

2 decet. Haud facile anîmus verum providet, ubi illa officiunt, neque 

3 quisquam omnium lubidini simul et usui paruit. Ubi întenderis in- 
rgenium, valet; si lubido possidet, ea dominatur, animus nihil valet. 

4 Magna mîhi copia est memorandi, patres conscripti, quae reges at- 
que populi ira aut misericordla impulsi maie consuluerunt ; sed ea 
malo dicere, quae maiores nostri contra lubidinem animi sui recte 

5 atque ordîne fecere. Belle Macefdonico, quod cum rege Perse ges- 
simus, Rhodiorum civitas, magna atque magnifica, quae populi Ro- 
mani opîbus creverat, inflda atque advorsa nobis fuit; sed postquam 
bello confecto de Rhodiis consultum est, maiores nostri, ne quis 



pedihus in sententiam etc.] Qui nude 
alicnius sententiam sequebantur, in 
eam partem transibant, ubi erat is, 
qui illam tulerat. 

Tib. Neronis] Avus is fuit impe- 
ratoris Tiberii. • 

praesidiis additis] i. e. maîoribus 
praesidiis, quam quae aderant, pa- 
ratis, quibus omnes coniuratorum 
conatus reprimi possent; perîculo- 
sum enim vîderi poterat sine îdonea 
yi severîore iudicio lato multitudi- 
nis animos irritare; cf. Gic. in Cat. 
IV, 7, 14. laciuntur voces , quae per- 
veniunt ad aures meas, eortir/iy qui 
vereri videntiir , ut habeam sa- 
tis praesidii ad ea^ quae vos 
statuerais kodierno die, irans- 
igund a, 

LI. 2. Maud facile etc.] Sîngula- 
ris orationi gravitas eo quaesita, 
quod sententias Caesar àavvdértoç 
inxta collocat; cf. §. 6. 12.. 14. 16. 
32. 38. 

lubidini et usui] Lubido est ratione 
non coercita'cupiditas {Leidenschaft^ 
leidenschaftlicke Willkur) , usu signi- 
ficatur id, quod res ipsa suadet aut 
postulat (das wahre Interesse), 
paruit] Qui alicui reî parel, facit 



id, quod res quasi imperat; cf. Nep. 
Alcib. 4, 6. Plus irae suae quam uti- 
litati communi paruisse. Cic. p. 1. 
Man. 20, 60. — De vi perfecti v. 
ad 11, 3. 

3. intenderis] Intenditur ingenium, 
ubi omnia, quibus mentis acies im- 
peditur aut obscuratur, arcentur. 

4. quae — - consuluertmt] Indicati- 
vus eo nititur, quod arguraentatio 
utroque membro ad res in facto po- 
sitas refertur. Ceterum 3. pers. plur. 
perfecti in -erunt exiens, rarissima 
apud Sallustium , exstat etîam Cat. 
20, 10. 45, 3. 51, 9. 51, 38. lug. 
14, 5. 58, 3. 85, 32. 87, 4. et un- 
decies in Hist. Fragm. — De con- 
sulere verbo v. ad lug. 95, 3. 

populi] V. ad Cat. 6, 4. 

5. quod — gessimus] Per annos 
171 — 168. a. Chr. n., donec ab Ae- 
mîlio Paullo pugna ad Pydnam fini- 
tum est. 

quae — creverat] Quum Rhodiî Ro- 
manes bello contra Antiochum (a. 
191. 190.) studiose adiuvissent, Ly- 
ciam et Cariam provincias, régi 
ademptas, praemio acccperunt; cf. 
Lîv. XXXVII, 56, 5-10. XLV, 22, 2. 

in/ida — fuit] cf. Vell. I, 9, 2. 



92 



C. 6ALLUSTI CKI8PI 



divîtiarum magis, quam iniariae caassa bellum începtum diceret, 
impunitos eos dimisere. Item bellis Punîcis omnibus , quum saepe 6 
Carthaginîenses et in pace et per inducias multa nefaria facînora 
fecissent, numquam ipsi per occasionem talia fecere; magis, quid 
se dîgnum foret, quam quid in illos iure fieri posset, quaerebant. 
Hoc item vobis provîdendum est, patres conscripti, ne plus apud7 
vos valeat P. Lentuli et ceterorum scelus quam vostra dignitas, 
neu magis irae vostrae quam famae consulatîs. Nam si dîgna poena 8 
pro factis eorum reperitur, novum consilium approbo: sin magnî- 
tudo sceleris omnium ingénia exsuperat, iis utendum censeo, quae 
legibus comparata sùnt. Plerique eorum, qui ante me sententiasQ 
dixere, composite atque magniGce casum reîpablicae mîserati sunt; 
quae belli saevîtia esset, quae victis acciderent, enumeravere, rapi 
virgines, pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres fa- 
miliarum pati, quae victoribus collubuissent, fana atque domos spo- 
liari, caedem, incendia fieri, postremo armis, cadaveribus, cruore 
atque luctu omnia compleri. Sed, per deos immortalis! quo illa 10 
oratio pertinuit? an, uti vos infestos coniurationi faceret? scilîcet 



Duhia fide speculaH fortunatn promo- 
res régis partibus fmsse visi sunt. 

impunitos eos dimisere] Scîlicet quum 
Rhodii multa humiliter supplicati 
uno M. Porcio Catone annitente vîx 
obtinoissent ne bello peterentur, ita 
iis responsum est, nt nec hostes fie- 
vent, nec socli permanerent, et ex 
Lycia Cariaque décédèrent; cf. Liv. 
XLV, 25, 4. 

7. iiem vobis] i. e. pariier vobis 
(se. ut maioribus vestris) providen- 
dum est; cf. infra §. 36. lug. 31, 7. 
47, 4. 

consulatis] Consulere alicui rei quum 
slt id facere, quod rei natara exi- 
git, irae consulit, qui eam explet, 
famae, qui eam recte agendo con- 
sequi studet; cf. lug. 33, 3. Digni- 
tati quam irae magis consulens, 

8. digna poena pro factis"] i. e. si 
ratione habita facti eorum mérita et 
conyeniens poena reperitur; cf. Cic. 
div. in Caec. 13, 42. Quidnam pro 



offensione hontinwn et exspecta- 
tionc omnium et magnitudine re- 
rum dignum eloqui possim. In bac 
structura dignum absolute positum 
est, ut saepe; cf. Cat. 35, 3. 51, 
27. lug. 62, 8. 

novum] Non sine quadam invidîa 
dictum significat insolenSy a more 
Romano instituti'sque patriisr prorsuS' 
abkorrens; cf. infra §. 18. 

omnium ingénia] i. e. omnia, quae 
quis ingenio fingere aut excogitare 
possit. 

9. composite atque magni/ice] Illad 
constat eo dicendi artificio, quo 
omnia , quae ex re sunt , ad propo- 
situm diriguntur, omissis et exclu- 
sis iis , quae infirma sunt vel ob- 
esse possint (germanice mohlgesetzi, 
cf. Cat. 52, 12. lug. 85, 26. §. 31.); 
boc cernitur in ornatu orationis, 
quum res verbis augentur (germa- 
nice ponqjhafty cf. liig. 8, 2. 64, 5. 
84, 1.). 



CATILINA. C. Lï. 93 

quem res tanta atque tam atrox non permoVît, eum oratio accen- 

11 det! Non ita est; neque cuiquam mortalium iniuriae suae parvae 

I2videntur; multi eas gravius aequo habuere. Sed aliis alia licentia 

est, patres conscripti. Qui demissi in obscuro vitam habent, si 

quid îracundia deliquere, pauci sciunt; fama atque fortuna eorum 

pares sunt; qui magno imperio praediti in excelso aetatem agunt, 

13 eorum facta cuncti mortales novere. Ita in maxuma fortuna mi- 

numa licentia est; neque studere, neque odisse, sed minume irasci 

14decet; quae apud alios iracundia dicitur, ea in imperio superbia at- 

15 que crudelitas appellatur. Equidem ego sic existumo, patres con* 
scripti, omnis cruciatus minores quam facinora illorum esse; sed 
plerique mortales postrema meminere, et in hominibus impiis sce- 
leris eorum obliti de poena disserunt, si ea paulo severior fuit. 

16 D. Silanum , virum fortem atque strenuum , certe scio , quae dixe- 
rit, studio reipublicae dixisse, neque illum in tanta re gratiam aut 
inimicitias exercere; eos mores eamque modestiam viri cognovi; 

17 verum sententia eius mihi non crudelis (quid enim in talis homines 

18 crudele lleri potest?), sed aliéna à republica nostra videtur. Nam 

• 

quae helli saevitia esset] Haec quo in imperio] Insigni breyiloquentia 

apte coeant cum enumeravere , sic et concinnitate dictum pro eo , quod 

capienda: quae in bello saeva fie- esse debebat: apud eos, qui in im- 

rent, perio sunt, 

10. an, u^ Interrogationis per ait \h, Equidem\ Haeo particula, sensu 
illatae elliptîca est ratio, sic fere non mnltum diversa a pro/i?c/o, cum 
ezplenda: utrum alio quopiam, an eo, quavis singularis et pluralis numeri 
uti etc.; cf. infra §. 21. persona ita componitur, ut univer- 

scilicet quem etc.] Scilicet ironiae »*« sententiae veritatem graviter 

vim habet, qua sententia praece- *"®^** ®* confirmet; cf. lug. 10,6* 

dens refellitur; cf. Cat. 52, 28. lug. ®^» f^' ^**- ^^» ^0. 52, 11. 52, 16. 

31, 19. Hîst. Pr. I, 49, 17. ^' ^^' 

11. iniuriae suae] i. e. sibi illa- ^ ^®\ ^^* "^^^ ^?,?^"^ modesiiam] 
tae; cf. lug. 14, 8. 20, 4. 24, 6. ^""T"^"^ .1 ^«P"^''^ ''''^'«'« «* 



83, 6. 



gratia inimicitiaeve exercitae ad mores 

pertinent, auctor eo respîciens et 

habuere] Non aoristus est, quo antecedentia compleotens is prono- 

significetur quod fierî solet , sed per- ^^^ ^^^^j p^^ attractionem sequenti 

fectum praesentis ; v. ad Cat. 11,4. g^bstantivo adiunxît, quum proprie 

12. demissi] i. e. humili sorte et dicendum esset ita mores — cognovi; 

YÎtae condicione utentes. ▼. ad Cat. 8, 5. 

14. apud alios] i. e. in aliis; cf. 17. a republica nostra] Praegnanti 
lug. 106, 6. Neque apud illum sensu est: a reipublicae nostrae in^ 
tantitm scelus inultum relinqttendum. stitutis. 



94 C. SALLUSTI CRI6P1 

profecto aut metus aut Iniuria te subegit , Silane , consulem désigna- 
tum , genus poenae novum decernere. De timoré supervacaneum 19 
est disserere, quum praesertîm diligentia clarissumi vîri consulis 
tanta praesidia sint in armis. Dé poena possumus equidem dicere^ 20 
id quod res habet, in luctu atque miseriis mortem aerumnarum re- 
quiem, non cruciatum esse, eam cuncta mortalium mala dissolvere, 
ultra neque curae neque gaudio locum esse. Sed, per deos im- 21 
mortalis! quamobrem in sententiam non addidisti, uti prius verben- 
•bus in eos animadvorteretur? An, quia lex Porcia vetat? At aliae 22 
leges item condemnatis civibus non animam eripi, sed exilium per- 
mitti iubent. An, quia gravius est verberari quam necari? Quid23 
autem acerbum, aut nimis grave est in homines tanti facinoris con- 
victos? Sîn, quia levius est; qui convenit in minore negotto legem 24 

18. aut fnetus aut iniuria etc.] Cae- videtur, quod gravi poena y si guis ver-. 
sar, lit Silanum perperam indicasse berasset necassetve civem Romanuni^ 
demonstret , hoc dilemmate ntitnr: sanxit. Non multum divcrsa fuît 
aut nimis magna opinio de rei pe- lex Yaléria , qua cautum erat , ne 
riculo (metus) ^ aut res ipsa {iniuria^ quis, qui provocasset ad populum, . 
î. e. sceleris gravitas) te subegit; necaretur aut verberaretur ; cf. Cic. 
sed neque erat, quod timeres (§. 19.), . de Rep. II , 31 , 53. 

eoque tantis poenis non opus erat; ^Hae leges] Quaa Caesar leges 

et si non tîmebas , sed rei îpsius signifiée t, prorsus obscurum est; 

atrocitate permotus sententiam tu- ^^^3 jg^ Sempronia, ad qùam Cae- 

listi, non satis gravem poenam de- garem alîqua orationis parte respe- 

crevisti (§. 21 sqq.); ergo tua sen- ^isse Cicero in Catil. IV, 5, 10. re- 

tentia non talis est, qnae probe- fert, hic intelligi nequit, quippe qua 

^^^' nihil de exilio damnatîs permîtten- 

19. quum praeserlim] i. e. qvLum oh do contineretur ; cf. Cic. p. Rab. 
alias caussas, tum maœitne eo, quod; 4, 12. 

cf. lug. 2, 4. 3, 2. 24. -Si», quia etc.] Sin particula 

' 20. possumus'] Plurali utitur Cae- quum semper referatur ad praegres- 

sar, quo sententiam de morte non sam enunciationem condicionalem vel 

suam solum, sed plurimorum com- accurate expressam (Cat. 52, 16. 

munem esse declaret. lug. 8,2. 10 , 6. 31 , 19.) , vel ex 

id quod res habet] i. e. quod in alia orationis forma elicîendam (lug. 

re ipsa inest , quae vera rei ratio 1 , 4. 35 , 4. 58 , 3.) , facilem h. 1. 

est. habet explicationem , si reputaveris 

21. in sententiam] i. e. ut senten- înterrogationum praecedentium sen- 
tiam intenderes et ampîiorem redderes; sum condîcionali sententîae valde 
171 cum accusativo enim sententiam esse cognatum. Supplebis autem: 
non ut iam absolutam, sed ut talem, sin eam ob rem in sententiam non ad- 
quae adhuc ferretur, désignât. didisti, quia levius est. 

22. lex Porcia] cf. Liv. X, 9, 4. 25. At enim] At particula inservît 
Porcia lex sola pro tergo dvium laia occupationi sententiae alterius , cui 



CATILINA. C. LU. 



95 



25tîmere, quiim eam in màiore neglexeris? At enim quis reprehen- 
det, quod in parricidas reipùblicae decretum erit? Tempus, dies, 

26fortuna, cuîus lubido gentibus moderatur. lUî» merito accidet, quic- 
quîd evenerit; cetcrum vos, patres conscriptî, quid in alios sta- 

27 tuatis , considerate. Omnîa mala exempta ex bonis orû sunt. Sed 
ubi imperium ad Ignaros aut minus bonos pervenit, novum illud 
exemplum ab dignis et idoneîs ad indignos et non idoneos transfer- 

28 lur. Lacedaemonii devictis Atheniensibus triginta viros imposuere, 

29 qui rempublicam eorum tractarent. Hi primo coepere pessumum 
quemque et omnibus invisum indemnatum necare; ea populus lae- 

30 tari et merito dicere lieri. Post, ubi paulatim licentia crevit, iuxta 

31 bonos et malos lubidinose interlicere, ceteros metu terrere. Ita 

32 civitas servitute oppressa stultae laetitiae gravis poenas dédit. No- 



occurratar. ' Addîta enim particula 
spectat ad snpplendam sententiain, 
qua occupatio infertur : at — ita enim 
aliqnis quaerat — quis reprehendet 
etc. 

parricidas] v. ad Cat. 14, 3. 

ietnpuêy dies] Haec ita differre vi- 
dentur, ut iempus, qnippe latius pa- 
tens, praegnanti sensu universum 
iemporia decursum et longinquiiatem 
significet, dies vero singulas tem- 
porîs partîculas vario rerum statu 
discretas denotet; cf. Liv. Il, 45, 2. 
Diem tempusque forsitan ipsum leniiu- 
rum iras, id. XXII, 39, 12. Melio- 
res , prudentiores , constaniiores nos 
tenipus diesqtie facit» 

2C. ceientm] Advergativae particu- 
lae sensum accepit hic accusativus, 
quia, quae, omissis vel exclusis iis, 
quae antea dicta sunt, adduntur, pie- 
rumque iis opposita sunt; cf. lug. 
2, 4. 14, 12. 52, 1. 76, 1. 82, 1. 
91 , 6. 

27. ignaros] se. originis bonorum 
ezemploruin. Sensus est: ubi impe- 
rium penrenit ad eos, qui vel ne- 
sciunt, qnomodo aliquod exemplum 
per se bonum ortum sit, vel eo recte 
nti nolunt. 



novwn] Callide Caesar, quod modo ' 
bonum exemplum dîxerat, iam dicit 
novum f quia omnîs eins oratio, quo 
supplicium coniuratorum impediat, 
80 dirigîtur, ut probet novum con- 
silium non esse capiendum; cf. §. 18. 
et 41. 

digftis et idoneis] Dignis se. poenâ, 
— Idonei h. 1. sunt, in quos recte 
poena constitui aut crudelitas exer- 
ceri possit (germanîce geeignete), 

28. devictis Atheniensibus] Ex eo, 
quod devictis priorem locum obtinet, 
coniiciendum yidetur haec verba non 
dativos esse, sed ablativos absolu- 
tos , quae structura , quia caussae sî- 
mul atque temporis significatum ba- 
bet, multo aptiorem sensum quam 
dativus praebet, quo tantummodo 
obiectum îndicatur. 

imposuere] Absolute positum ver- 
bum significat praefectum constituere ; 
cf. Tac. Ann. II, 3, 3. Dein iussu 
Augusti impositus Artavasdes. 

29. ea — lae tari] cf. lug. 14, 22. 
Laetandum magis quam dofendttm 
puto casum tuum. Cic. Epp. ad 
Famm. VII, 1,1. 'l/irumque laetor. 

30. iuxta] 1. e. sine discrimine, 
parîter. 



96 



C. SALLUSTI CBISPI 



0tra memoria victor SuUa, quum Damasippum et alios eiusmodi, 
qui malo reipublicae creverant, iugalari iussit, quis non factum eius 
laudabat? hommes soclestos et factiosos, qui seditionibus rempubli- 
cam exagitaverant, merito necatos aiebant. Sed.ea res magnae 33 
iaitium cladis fuit. Nam uti quisque domum aut villam, postremo 
vas aut vestimentum alicuius concupiverat, dabat operam, ut is in 
proscrîptorum numéro esset. Ita illi, quibus Damasippi mors lae- 34 
titiae fuerat, paulo post ipsi trahebantur, neque prius finis iugu- 
landi fuit, quam Sulla omnis suos divitiis explevit. Atque ego haec35 
non in M. Tullio, neque his temporibus vereor; sed in magna ci- 
yitate multa et varia ingénia sunt. Potest alio tempore , alio con- 36 
suie , oui item exercitus in manu sit , faisum aliquid pro vero credi ; 
ubi hoc exemplo per senati decretum consul gladium eduxerit, quis 
illi finem statuet, aut quis moderabitur? Maiores nostri, patres 37 
^ conscripti, neque consili neque audaciae umquam eguere, neque 
illis superbia obstabat, quo minus aliéna instituta, si modo proba 
erant , imitarentur. Arma atque tela militaria ab Samnitibus , in- 3S 
signia magistratuum ab Tuscis pleraque sumpserunt; postremo quod 
ubique apud socios aut hostis idoneum videbatur, cum summo stu- 
dio domi exsequebantur ; imitari quam invidere bonis malebant. Sed 39 
eodem illo tempore, Graeciae morem imitati, verberibus animad- 



32. Dttmasippum] L. luniuB Dama- 
sippus, a. 82. a. Chr. praetor urba- 
nus, Marii minorîs partibns addictus, 
crudelissime in SuUanos saeviit; cf. 
Vell. II, 26, 2. 

malo] Ablatîvus est; cf. §. 5. 

qui — eœaffiiaverant] v. ad Cat. 
14, 7. 

35. Atque ègd] Ita loqui soient La- 
tini, ubi anctor rébus expositis ad 
suam sententiam explicandam trans- 
it; cf. lug. 4, 3. 14, 3. 31, 21. 
85, 12. 

36. finem] se. ex lubidine in cives 
saeviendi. 

37. eguere — obstabat] A perfecto 
ita transîtur ad imperfectum , ut il- 
]ud rem praeterîto tempore factam 
simplicîter référât, hoc rem cum illa 
coniunctam eamque continuatam de- 



signet; cf. Cat. 10, 1. 12, 1. 51, 
32. lug. 70, 5. 

38. quod ubique] y. ad Cat. 21, 1. 
imitari] se. bona, qui casus ex se- 

quentibus supplendus est; cf. lug. 
1, 5. Neque regerentur magis qtiam 
regerent casus, 

bonis] Neutrum hoc esse eo patet, 
quod in antegressis non de homini- 
bus, sed de exemplis aliorum et in- 
stituas agitur. — Invidere c. datîyo 
rei coniunctum legitur etiam lug. 
85, 18. 

39. eodem illo tempore etc.] Quod 
tempus aut quem Graeciae morem 
intelligat Caesar^ adeo obscurum est^ 
ut nihil plane de ea re possit de- 
finiri. 

40. tum lex etc.] Quo gravius in 
comparatione temporum seriores resi 



CATILINA. C. LI. LU. 



97 



vortebant in civis, de condemnatis summum supplîcium sumebant. 

■ 

40Postquam respublica adolevit, et multitudfne civium factiones va- 
luere, circumyenîri innocentes, alla huiuscemodi Geri coepere, tum 
lex Porcîa aliaeque leges paratae sunt, quibus legîbus exilium 

41 damnatîs permissum est. Ego hanc caussâm, patres conscripti, 
quo minus novum consilium capîamus, in prîmis magnam puto. 

42Profecto virtus atque sapîentia maior în illis fuit, qui ex parvis 
opibus tantum imperium fecere, quam in nobis, qui ea bene parta 

43yix retinemus. Placet igitur eos dimitti et augeri exercitum Cati- 
linae? Hinume; sed ita censeo: publicandas eorum pecunias, ipsos 
in vinculis habendos per municipia, quae maxume opibus valent: 
neu quis de iis postea ad senatum référât, neve cum populo agat; 
qui aliter fecerit, senatum existumare, eum contra rempublicam et 
salutem omnium facturum. 

LU. Postquam Caesar dicundî finem fecit, ceteri verbo alius 
alii varie assentiebantur ; at M. Porcius Cato, rogatus sententiam, 
huiuscemodi orationem habuit: 

2 Longe mihi alia mens est, patres conscripti, quum res atque 
pericula nostra considero, et quum sententias nonnuUorum ipse 

3 mecum reputo. Illi mihi disseruîsse videntur de poena eorum , qu^ 
patriae, parentibus, aris atque focis suis bellum paravere; res au< 



prioribns opponantur, in apodosi 
tum positnm est; cf. Cat. 2, 2. Ing. 
94, 3. 106, 6. 

quibus legibus] Repetitur in relati- 
YÎs ennnciatis nomen , qnando Latini 
rein, de qua agitnr, planissîme in- 
telligi ac teneri volant, velat h. 1., 
nbi Caesar nihil contra leges novan- 
dàm esse incnlcat. 

42. qui ea bene parta] Haec ita ad 
antegressum imperium refernntur, ut, 
quae antea in unnm comprehendun- 
tnr, iam in singulas partes, quibus 
imperium constat, velut opes, divi- 
tias, glorîam, auctoritatem , diducta 
cogîientur. 

43. Placet igitur etc.] Interrogàtio 
A Caesare fingitur ab aUquo inferri 
ad îpsum redarguendum; cf. Hist. 
Fr. I, 49, 24, HI, 81, 14. lug. 31, 18. 

SALLUST. 



et augert] i. e. et iis dimissis augeri. 

pecunias] i. e. bona, opes. . 

in vinculis habendos etc.] cf. Cic. 
in Cat. IV, 4, 8. Adiungit gravem 
poenam municipibus , si quis eorum vin- 
cula ruperit; horribiles custodias cir^ 
cumdat etc. 

existumare] v. ad Cat. 48, 6. 

LU. 1. verbo] i. e. breviter, sine 
proliziore sententiae expUcatione. 

varie] i. e. varias sententias, quae 
iam dictae erant, secuti 

2. ipse mecum] Ipse pronomen quum 
eam vim habeat , ut cetera omnia ex- 
cludat et removeat, sensus est: quum 
sententias nonnuUorum, nihil motus 
ceterorum assensu, ita, uti mihi viden- 
tur y reputo. 

3. aris atque focis] Haec conîuncta 
respondent praecedentibus coniun- 

7 



98 



C. SALLUSTI CRISPI 



tem monet cavere ab illis magis quam qnid In illos statuamus con- 
suUare. Nam cetera maleficia tnm persequare, ubi facta snnt; hoc 4 
nisî provideris ne accidat, ubi evenit, frustra iudicîa implores; capta 
urbe nihil (it reliqui victis. Sed, per deos immortalis! vos ego ap- 5 
pello, qui semper dombs, villas, signa, tabulas vostras pluris quam 
rempublicam fecistis; si ista, cuiuscumque modi sunt, quae ample- 
xamini, retinere, si voluptatibus vostris otium praebere voUis, ex- 
pergiscimîni aliquando et capessite rempublicam. Non agitiir de 6 
vectigalibus, neque de sociorum iniuriis; libertas et anima nostra 
in dubio est. Saepenumero, patres conscripti, multa verba in. hoc 7 
ordine feci, saepe de luxuria atque avaritia nostrorum civium que- 
stus sum, multosque mortalis ea caussa advorsos habeo. • Qui mihî^ 
atque animo meo nullius umquam delicti gratiam fecissem, haud fa- 
cile alterius lubidini malefacta condonabam. Sed ea tametsi vos 9 
parvi pendebatis, tamen respublica Grma erat; opulentfa neglegen- 
tiam tolerabat. Nunc vero non id agitur, bonisne an malis morî- 10 
bus vivamus, neque quantum aut quam magnificum imperium populi 
Romani sit, sed haec, cuiuscumque modi videntur, nostra, an no- 



ctis; nam ut pairia et parentes (Cat. 
^, 5. lug. 87, 2.) comprehendunt 
ea, quae omnibus esse debent caris^ 
sima, ita arae atque fod sîg^ificant 
res omnibns sanctissimas. Porro ut 
pairia latius patet quam parentesy 
lia arae , universo deorum cultui de- 
stinatae , respondent pairiae; — foci, 
ubi lares domestioi erant positi, an- 
gustiore sensu referuntur ad pa- 
rentes. 

5. ista"] i. e. bas res vestras, bas 
res vobis caras; iste enim ea demon- 
strat, quae secundae sunt personae; 
cf. §. 27. 40, 3. 

aliquando] Praegnanti sensu est 
tandem aliquando; cf. lug. 14, 21. 
62, 1. 102, 5. 

capessite rempublicam] i. e. acri 
cura ea, quae reipublicae utilitas 
postulat, suscipite; cf. lug. 85, 47. 

7. Non agitur de vectigaUbus etc.] 
Simillimus locus est lug. 31 , 25. Non 
peeulatus aerari factu» estf neque per 



vim sodis ereptae pecuniae; quae quam- 
quam gravia sunt y tamen consuetudine 
iam pro nihUo habentur, HosH acev' 
rumo prodita senatus auctoritas, pro- 
ditum imperium vostrum. 

ea caussa] i. e. élus rei caussa; 
Y. ad Cat. 8, 5. 

8. gratiam fecissem] î. e. yeniam 
dedissem, vel: qui, si quando deli- 
quissem, nunquam non ob id mihi 
dîsplicuissem. cf. lug. 104, 5. Hist. 
Fr. ni , 84. 

condonabam] i. e. inUltam impu- 
nemque vel sinebam , vel esse debere 
censebam ; cf. lug. 27 , 2. 

9. opulentia] Ablativus est, hoc 
sensu: respublica opulentîâ snâ at- 
que amplitudine boc consequebatnr, 
ut ex. magistratuum neglegentia de- 
trimentum non acciperet; cf. Cat. 24, 
3. 37, 7. 

11. jffic] î. e. his rébus Ua compa- 
rais, XJtuntur bac voce Latinî, ut 
aliquem cum indignatione coarguant, 



CATILINA. C. LU. 



99 



11 biscum una hostium futura sint. Hic mihi quîsquam mansuetudînem 
et miserîcordiam nominat. lampridem equidem nos vera vocabula 
rerum amisimus; quia bona aliéna largiri liberalitas, malaram re- 
rum audacia fortitudo vocatur, eô respublica in extremo sita est. 

12 Sint sane, quoniam ita se mores habent, libérales ex socionim for- 
tonis, sint miséricordes in furibus aerari; ne illi sanguinem nostrum 
largiantur, et, dum paucis sceleratis parcunt, bonos omnîs perditom 

I3eant. Bene et composite C. Caesar paulo ante in hoc ordine de 
vita et morte disseruit, credo, falsa existumans ea, quae de infe- 
ris memorantur, divorso itinere malos a bonis loca tetra, inculta, 

14 foeda atque formidolosa habere. Itaque censuit pecunias eorum 
publicandas, ipsos per municipia in castodiis habendos, videlicet 
timens, ne, si Romae sint, aut a popularibus coniurationis aut a 

15 mnltitudine conducta per vim eripiantur. Quasi vero mali atque 
scelesti tantummodo in urbe, et non per totam Italiam sint, aut non 
ibi plus possit audacia, ubi ad defendendum opes minores sunt. 

16 Quare vanum equidem hoc consilium est, si periculum ex illis me- 
tuit; sin in tanto omnium metu solus non timet, eo magis refert 



maie enm et rei non convenienter 
agere ant dicere. 

tnihi] Interiecto hoc dativo ethico 
Cato sig^ificat , quantopere sibi man- 
snetndinis commemoratio iniprohetur 
ac dispUceat, 

çuisquatn] Caesarem intelligi in 
promptu est; cf. c. 51, 5 — 6. Cete- 
rum quisquam pronomine, in nega- 
tivîs sententiis poni solito, non ne- 
gatur aliquem misericordiam nomi- 
nare, sed hoc dicitur, esse alîquem, 
qui, quod vix credibile videatur, mi- 
serîcordiam nominet. 

eqtUdem] y. ad Cat. 51 , 15. 

12. sane] h. 1. concedentis est: non 
impedio; cf. lug. 31 , 8. 

in furibus aerari] i. e. ubi agitur 
de furibns aerari. 

ne un — largiantur] Simplîci ac 
vnlgari prohibendi potestate haec 
praedentibns ùavvâéttog opponnntur 
omissa sed particula. 



13. composite] i. e. consilio suo 
convenienter; y. ad Cat. 51 , 9. 

divorso itinere — habere] Per brevî- 
loquentiam dictum est pro eo , quod 
est: itinere a bonis divorso in loca 
tetra — devenire eaque habere. 

14. videlicet timens etc.] Cum acerba 
ironia Oato his verbis suspicionem 
tangit initae a Caesar e societatis 
cum coniuratis. 

15. 6/ non etc.] Quum aiens ennn- 
ciatum adiecta negativa sententia 
corrigitur, pro simplici non ponitur 
et non vel ac non; cf. lug. 4, 8. 
Proinde quasi praetura et consuîatiis 
— per se ipsa Clara sint^ ac non 
perinde kabeantur etc. Cic. Epp. ad 
Famm. III, 2, 6. Si res verba deside- 
raret, ac non per se ipsa loqueretur. 

1(5. sin — solus non timet etc.] Va- 
lidius etîam quam paulo ante Cato 
his verbis innuit, non dubitare se, 
quîn Caesar in occulto coniurationis 
particeps fuerit. Quare etiam so- 



100 



G. SALLUSTI CBISPI 



me mihi atque vobis timere. Quare quum de P. Lentiilo ceterîsque 17 
statuetis, pro certo habetote, vos simul de exercitu Catilînae et de 
omnibus coniuratis decernere. Quanto vos attentius ea agetîs, tanto IB 
illis animas infirmior erit; si paululum modo vos languere vîderint, 
îam omnes féroces aderunt. Nolite existumare, maiores nostros 19 
armis rempublicam ex parva magnam fecisse. Si ita res esset, 20 
multo pulcherrumam eam nos haberemus; quippe sociorum atque 
civium, praeterea armorum atque equorum maior nobis copia quam 
illis est. Sed alia fuere, quae illos magnos fecere, quae nobis 21 
nulla sunt, domi industria, foris iustum Imperium, animas in con- 
sulendo liber, neque delicto neque lubidini obnoxius. Pro his nos 22 
habemus luxuriam atque avaritiam, publiée egestatem, privatim opu- 
lentiam; laudamus dfvitias, sequimur inertiam; inter bonos et malos 
discrimen nullum, omnia virtutis praemia ambitio possidet. Neque 23 
mirum; ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi 
voluptatibus, hic pecuniae aut gratiae servitis, eo fit, ut impetus 
fiât in vacuam rempublicam. Sed ego haec omitto. Coniuravere 24 
nobilissumi cives patriam incendere, Gallorum gentem infestissumam 
nomini Romano ad bellum accersunt, dux hostium cum exercitu 
supra caput est: vos cunctamini etiam nunc et dubitatis, quîd intra 25 



quentia » vos simul — de omnibus con- 
iuraiîs decernere aperte in Caesarem 
dicta snnt. 

18. féroces aderunt] i. e. cum fe- 
rocia instabnnt impetumqae facient. 
De adesse verbo cf. lug. 50, 4. 

21. neque delicto neque lubidini ob- 
noocius] Utroqne consniendi libertas 
impeditnr; nam qui delicto obnoxius 
est, conscîentia culpae pressus non 
audei libère consulere; lubidini ob- 
noœius impotenti cupiditate abreptus 
non valet verum rectumque in con- 
flulendo sequi. 

22. sequimur] î. e. appetimus ac 
dediti snmus. 

possidet] i. e. ut sua occupavit (ger- 
manice hat in Beschlag genommen). 

23. separatim sibi quisque] se. ut 
cuique utile est et conducit. 

ubi — capitiSf ubi — servitis] Ubi 



non habet caussae significationem, 
quam exspectes; sed auctor tempo- 
ris et caussae rationem ita coniun- 
git, ut exorsus per ubi particulam 
(= nunc y quum) a praesentis status 
descriptîone addat eo fit^ ut, que 
sententia multo vividîus et gravius 
declaratur , quam si dixisset quum — 
capiatis , quum — serviatis , impetus fit 
in remp. 

impetus fiât etc.] Tecte hic quo- 
que Caesarem peti haud improba- 
bile est. 

vacuam] i. e. desertam ab iia, qui 
eam tueri debebant. 

24. Coniuravere — incendere] Infi- 
nitiyi ratio eo constat, quod coniu- 
ravere sensu non differt a coniura- 
tione facta constituere. 

25. cunctamini] i. e. cum cuncta- 
tîone deliberatis. 



CATILINA. C. LU, 



101 



26moenta deprensis hostibus faciatis? Mîsereamini , cepseo — deli- 
quere homines adulescentuli per ambitionem ~ atque etîam arma- 

27tos dimittatis. Ne îsta vobis mansuetudo et misericordia , si illi 

28 arma ceperint, in miseriam convortet. Scilicet res ipsa aspera est, 
sed vos non timetis eam. Immo vero maxume; sed inertia et mol- 
litia animi alius alium exspectantes cunctamini, videlicet dis immor- 
talibus conBsi, qui banc rempublîcam saepe in maxumis periculis 

29Bervavere. Non votis neque supplicîis muliebribus auxilîa deorum 
parantur; vigilando, agendo, bene consulendo prospère omnia ce- 
dunt; ubi socordiae te atque ignaviae tradîderîs, nequicquam deos 

30 implores; irati infestique sunt. Apud maiores nostros T. Hanlius 
Torquatus bello Gallico filium suum, quôd is contra imperium in 

Slhostem pugnaverat, necari iussit, atque ille egregius adulescens 
îmmoderatae fortitudinis morte poenas dédit; vos de crudeb'ssumis 
parricidis quid statuatis cunctamini? Videlicet cetera vita eorum 

32huic scelerî obstat. Verum parcite dignîtati Lentuli, si ipse'pudî- 
citiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ulHs pepercit; 

33ignoscite Cethegi adulescentiae , nisi iterum iam patriae bellum fe- 

34 cit. Nam quid ego de Gabinio, Statilio, Caepario loquar? quibus 
si quicquam umquam pensi fuisset, non ea consilia de republica 



deprensis hosHbus] Non sunt ablatt. 
absolL, sed vel dativi vel ablatîvi sim- 
plices; ntrumque enim eodem sensu 
dicitur; cf. Cat. 55, 2. lug. 85, 17. 

26. Misej^eamini, censeo] gravis 
ironia buius loci non in pecuUari 
quodam usu v^bi censeo, sed in uni- 
versa sententia inest. Qermanice red- 
das: ffabt Miileid, so latUei mein 
Spruck. 

atque etiam] Etiam non ad dimUa- 
tts, sed ad armatos pertinet.. 

29. prospère omnia cedunt] cf. Cat, 
26, 5. Posiquam — neque petilio ne- 
que insidiae — prospère cessere, lug. 
20, 5. 

30. bello GalUco] Non Gallico sed 
Latvno bello Manlium necari ius- 
sisse filium multis scrîptorum testi- 
moniis constat. Quare Sallustius il- 
lud bellum , quo Manlius Gallo caeso 



TorquaH cognomen invenit, cum eo 
confudisse yidetur, quo severae dis- 
ciplinae exemplum in filio edidit. 

31. cetera vita — obstat] i. e. ce- 
tera vita tam intégra et honesta est, 
ut propter illam hoc scelus iis con- 
donari possit. 

33. iterum iam] i, e, intra brève 
tempus secundo, Quippe innuit Cato 
Cethegum etiam prioris ooniuratio- 
nis (cf. c. 18.) fuisse participem. 

34. Natn etc.] Haec non referun- 
tur ad ea , quae praecedunt , sed ad 
supplendam sententiam fere talem: 
satis est haec commémorasse; cf. Cat. 
58, 20. lug. 19, 2. 24, 9. 31, 2. 
82, 2. 88, 5. 

non ea consilia] Non coniungen- 
dum cum ea pronomine, non cum 
verbo. 



102 



C. 8ALLUSTI CRISPI 



habuissent. Postremo, patres conscriptî, si mehercule peccato lo-35 
eus esset, facile paterer, vos ipsa re corrigi, quoniam verba con- 
temnitis; sed undique circumventi sumus. Catilina cum exercitu 
faucibus urget , alii intra moenia atque in sinu urbis sunt hostes, . 
neque parari neque consul! quicquam occulte potest; quo magis 
properandum est. Quare ita ego censeo : quum nefario consilîo 36 
sceleratorum civium respublfca in maxuma pericula venerit, iique 
indicio T. Yolturci et legatorum Allobrogum convicti confessique 
sint, caedem, incendia, aliaque se foeda atque crudelia facînora 
in civis patriamque paravisse, de confessis, sicuti de manifestis 
rerum capitalium, more maiorum supplicium sumundum. 

LUI. Postquam Cato assedit, consulares omnes itemque sena- 
tus magna pars sententiam eius laudant, virtutem animi ad coelum 
ferunt; alii alios increpantes timidos vocant, Cato clarus atque 
magnus habetur; senati decretum fit, sicut ille censuerat. 

Sed mihi multa legenti, multa audienti, quae populus Roma- 2 
nus domi militiaeque, mari atque terra praeclara facinora fecit, 
forte lubuit attendere, quae res maxume tanta negotia sustinuisset. 



35. mehercule] î, e. re vera^ utiquCj 
profecto; cf. Hîst. Fr. I, 56, 17. 
Quando mehercule avidius pacempe- 
UeritiSy tanio bellwn acrius erit. Va- 
tlnius in Cic. Epp. ad Famm. Y, 10, 
2. Si mehercule Appii os haberem^ 
— tamen hoc sustinere non possem. 

faucibus urget] Eodem sensu hoc 
dictum est, ut §. 24. duœ hostium 
cum exercitu supra caput est (ger- 
manice hat uns bei der Gurget): cf. 
Cic. p. Cluent. 31, 84. Istam conci- 
liationem gratiae Staienus tum recenti 
re, quum faucibus premeretur, 
eœcogitavit. Plaut. Cas. V, 3, 4. 
Manifesto faucibus teneor, 

in sinu urbis] i. e. in senatu; cf. 
Cic. in Cat. 1,2, 5. Ducem hostium 
intra moenia atque aâeo in senatu vi- 
demus, 

36. de manifestis rerum capiialium] 
Manifesti rei cap. snnt, qui in ipsa 
re deprensi ant talibus indiciis ac 
testimoniis conyicti sunt, ut, quin 



noxii sint, nullo modo dubitari pos- 
sit; cf. lug. 35, 8. lugurtha ma- 
nifestus tanti sceleris. y. ad Cat. 
41, 5. 

LUI. 1. constdares omnes] Consa- 
larium quum in senatu esset ma- 
xima auctoritas, a ceteris senatori- 
bus separatim nominantur. 

2. multa legendi etc.] Multa non ad 
facinora pertinet, sed cum partiel- 
plis coniunctum hune sensum habet : 
mihi multa lectione^ multa audiUone 
cognoscenti praeclara facinora, quae 
pop. Rom. — fecit. 

tanta negotia ^sustinuisset] i. e. tan- 
tis negotiis gerendis par fuisset; cf. 
Cic. de OS. I, 34, 124. Est pro- 
prium munus magistratus intelligere , se 
gérer e personam civitatiSy debereque 
eius dignitatem et decus sustinere. 

3. Sciebatn etc.] Enumerat auctor 
insigni breviloquentia ea, quae, 
quamquam Romanis ad mag^itudi- 
nem obstare yidebantur, tamen non 



CATILINA. C. LUI. LIV. 



103 



3 Sci'ebam , saepenumero parva manu cum magnîs legîonîbus hostium 
contendîsse, cognoveram parvis copiis bella gesta cum opulentis 
regibus, ad hoc saepe fortunae violentiam toléra visse, facundia 

4 6raecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. Ac mihi multa 
agitanti constabat, paucorum civium egregiam virtutem cuncta pa- 
travlsse, eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem paucitas 

5 superaret. Sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, 
rursus respubiica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum 
vitia sustentabat, ac, sicut elTeta aetate parentum, multis tempesta- 

6tibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. Sed memo- 
ria mea ingenti virtute, divorsis moribus fuere viri duo, M. Cato et 
C. Caesar; quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit 
consiiium, quin utriusque naturam et mores, quantum ingenio pos- 
sem, aperirem. 

LIV. Igitur his genus, aetas, eloquentia prope aequalia fuere; 

2 magnitudo animî par, item gloria, sed alla alii. Caesar beneficiis 
atque munificentia magnus habebatur, integritate vitae Cato. Ille 
mansuetudine et misericordia clarus factus, huic severitas dignita- 



împediverant , quominuâ îlli praecla- 
ris facinoribus xnaximi fièrent. 

legîonîbus hostiwn] Romanae milî- 
tiae vocabula interdum sensu minus 
proprîo ad exteras gentes transfe- 
runtur; cf. lug. 79, 4. 49, 2. 80, 
2. Liv. XXVI, 7, 10. Hannibal de- 
ductas nocte ad fltmum legiones ante 
lucem iraieciL 

parva manu -r- coniendisse] se, ita, 
ut YÎncerent. 

copiis] i. e. opibus\ cf. lug. 14, 7. 
Rex génère y fama atque copiis 
potens, 

bella gesta] se. prospère eventu. 

violentiam toleravisse] i, e. violen- 
tiae fortiter restitisse. 

facundia — ante Rom, fuisse] i. e. 
praestitisse , et tamen ab iîs sub- 
actos esse. 

5. rursus] i. e. contra, înyerso 
modo; cf. lug. 69, 1. 

magnitudine sua — > sustentabat] i. e. 
magnitudine sua id consequebatur, 



ut imperatorum yitiis non labaret 
ac perderetur. 

sicut effeta aetate parentwft] i. e. 
plane ut fteri solet^ quum aetas pa- 
rentum effeta est, se. ut robustes li- 
bères gignere non amplius, valeant. 
Comparatur reipublicae aetas fracta 
yirtutumque sterilis cum parentum 
aetate effeta ac prolis experte. 

6. Non fuit consiiium] Perfecto utî- 
tur Sallustlus, quia non respicît ad 
id tempus, quo haec scripsit, sed 
quo primum de aperiundis Caesaris 
et Catonis moribus cogitavit. Ex 
eadem caussa repetendum obtulerat. 
cf. lug. 30, 4. 95, 2. 

LIV. 1. Igitur] Indicatur bac p.ar- 
ticula , auctorem iam ad id accedere, 
de quo se dicturum esse antea signi- 
ficaverat; cf. lug. 95, 3. 

aetas] Caesar natus fuit a. 100. 
a. Chr., Cato a. 95. 

alia alii] Quum ad diversitatem 
gloriae designandam utique opus 



104 



C. SALLUSTI CBISPI 



tem addiderat. Caesar dando, sublevando, ignoscendo, Cato nihil3 
largiundo gloriam adeptus est. In altero miseris perfugium erat, in 
altero malis pernicies; ilHus facilitas, huius Constantin laudabatur. 
Postremo Caesar in animum înduxerat laborare, vigilare; negotiis4 
amicorum intentas sua neglegere, nihîl denegare, quod dono dig- 
num esset; sibi magnum imperium, exercitum, novum bellum ex- 
optabat , ubi virtus enitescere posset. Ât Catoni studium modestiae, 5 
decoris, sed maxume severitatis erat. Non divitiis cum divite, ne- 
que factione cum factioso, sed cum strenu'o vîrtute, cum modesto 
pudore, cum innocente abstinentia certabat; esse quam videri bo- 
nus malebat; ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum se- 
quebatur. 

LY. Postquam, ut dixi, senatus in Gatonîs sententiam disces- 
sit, consul optumum factu ratus noctem, quae instabat, antecapere, 
ne quid eo spatio novaretur, triumviros, quae supplicium postula- 
bat, parare iubet; îpse, praesidiis dispositis, Lentulum in carcerem 2 
deducit; idem fit ceteris per praetores. Est in carcere locus, quod 3 



esset alia voce, necessarium fuit ei 
ex aequo respondere aUiy licet de 
duobus sermo sit, quae ratio per se 
alierum adiectîvum exigît; cf. Liv. I, 
21, 6. lia duo deinceps reges, alius 
alia via, Ule hello, hic pace civiia- 
tem auxerunt. 

3. nihil largiundo] î. e. nihil, se. 
quod cum honesto pugnaret, conce- 
dendo, in nuUa re connivendo. 

facilitas — consianiia] lUa germa- 
nice est Gescktneidigkeit , Gepugigkeiiy 
haec unerschûtterliche Festigkeit, 

4. neglegere — denegare] Infinitivi 
historici sunt. 

quod dono dignrnn esset] î. e. quod 
cum dignltate donari posset. 

novum hélium] i. e. taie, quod vel 
contra gentes nondum coguitas aut 
subactas gereretur, vel quod ipso 
génère însolitum esset. Sallustium 
intelligere bella contra Gallos, Ger- 
manos , Britannos gesta in promptu 
est. 

5. factione] Factio quum proprie 



sit eorum , qui una faciuni ad aliquid 
obtinendum, semper cum invidia di- 
citur de paucorum optimatium socie- 
tate inita ad potentiam quoyis modo 
parandam; cf. lug. 31, 4; 15. 41, 
1 ; 6. 85 1 3. Inde factiosus sîgnificat 
faciionis studiosum aut factione pol- 
lentem, 

innocentia] y. ad Cat. 12, 1. 

illum sequebatur] Sequi aliquem di- 
cuntur ea, quae non quaesita quasi 
sua sponte ex aliqua re alicui con- 
tingunt; cf. Cat. 3, 2. 12, 1. Hist. 
Fr. I, 56, 9. IV, 20, 22. 

LV. 1. triumviros] Intellîguntur 
triummri capitales, quorum erat cu- 
ram carcerîs et suppliciorum liabere, 
sacramentum exîgere, securitati pu> 
blicae prospicere. 

2. deducit] Deducere aliquem pro- 
prie dicuntur îi, qui eum yel hono- 
ris, yel praesîdii, yel custodiae 
caussa comitantur.^ 

ceteris] v. ad Cat. 52, 25. 

3. quod Tullianum appelUUur] No- 



CATILINA. C. LV. LVI. 



105 



Tallianum appellatur, ubi paulttlum aacenderia ad laevaip, circiter 

4 duodecim pedes humi depressus. Eum muniunt undique parietes 
atque însuper caméra lapideis fornicibus vincta, sed incuUu, tene- 

5 bris, odore foeda atque terribilis eius faciès est. In eum locum 
postquam demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, quibus 

6 praeceptum erat, laqueo gulam fregere. Ita ille patricius ex cla- 
rissuma gente Corneliorum , qui consulare imperium Romae habuerat, 
dîgnum moribus factisque suis exitium vitae invenit. De Cethego, 
Statilîo, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est. 

LVI. Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam 
et ipse adduxerat et Hanlius habuerat, duas legiones înstituit, co* 

2 hortis pro numéro militum complet ; deinde , nti quîsque volun- 
tarius aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac 
brevi spatio legiones numéro hominum expleverat, quum initio non 

3 amplius duobus milibus habuisset. Sed ex omni copia circiter pars 
quarta erat milîtaribus armis instrncta; ceteri, uti quemque casus 

4armaverat, sparos'aut lanceas, alii praeacutas sudis portabant. Sed 



men traxit a Servio TuUio , qui car- 
cerem ab Anco aedificatum (v. Liv. 
I, 33, 8.) firmavit illaque parte au- 
xît; cf. Varro de L. L. IV, 32. 
Carcer a coercendOy quod exire pro- 
Mbentur. In hoc pars, quae 8uh 
terra, Tullianum, ideo quod ad- 
diiwn a Tidlio rege, 

ascenderis] Nimiram quam summa 
pars Tulliani, quod putei formam 
habebat, aliquot pedibus supra pla- 
nuixi emineret, paululum ascenden- 
dum erat, quo ad aperturam perve- 
nîretur. Universa altitude Tulliani 
duodecim erat pedum. 

humi] Noli accipere pro humum; 
locus ille quia iam ut effectus de- 
scrîbîtur, in humo esse dicendus fuit. 

5. vindices rerum capitalium] Non 
sunt ipsi triumviri, sed eornm iussi- 
bus parentes camifices, servorum 
pnblicorum genus. 

6. consulare imperium] y. ad c. 
17,3. 

» 

exitium vitae] Friscum dicendi usum 



secutus SallustiuB exitium posuit pro 
exitu i. e. fine. 

LVI. 1. ex omni copia] Copia de 
militibus dictum indefinitam multi- 
tudinem sîgnificat, ut magis numeri 
quam alius rei ratio habeatur; cf. 
Cat. 61 , 6. Hist. Fr. Inc. 1. 

pro numéro militum] i. e. legionis 
quidem decem cohortes fecit, sed 
quum sîngulis cohortibus non legiti- 
mum numerum attribuere posset, 
tantas eas fecit, quantas patiebatur 
suorum numerus. 

2. voluntarius aut ex sociis] i. e. 
extra coniurationem (cf. c. 39, 5.) 
aut ex coniuratis. 

distribuerat — expleverat] Plus- 
quamperfecta dicuntur respecta ea- 
rum rerum , quae postea factae sunt ; 
V. ad Cat. 24, 1. 

3. praeacutas sudis] Sudes, quo fa- 
cilius acuerentur, igni torrebantur; 
cf. Hist. Fr. III, 77, 1. C<|es. B. 
G. V, 40, 6. Multae praeustae 
sudes, magnus muralium pilorum nU' 
merus instituitur. 



106 



C. SALLUSTI CRISPI 



postquam Antonîus cam êxercitu adventabat, Catilina per montis 
iter facere, modo ad urbem modo in Galliam vorsus castra movere, 
hostibus occasionem pugnandi non dare; sperabat propediem magnas 
copias sese habiturum, si Romae socii incepta patrayissent. In- 5 
terea servitia repudiabat, cuius initio ad eum magnae copiae con- 
currebant, opibus coniurationis frétas, simul alienum suis ratîonibus 
existumans, vider! caussam civium cum servis fagitivis communi- 
cavisse. 

LYII. Sed postquam in castra nuntius pervenit, Romae con- 
îurationem patefactam, de Lentulo et Cethego ceterisque, quos su- 
pra memoravi, snpplicium sumptum, plerique, quos ad belium spes 
rapinarum aut novarum rerum studium iliexerat, dilahuntur; reli- 
quos Catilina per montis asperos magnis itineribus in agrum Pisto- 
riensem abducit, eo consilio, uti per tramites occulte perfugerel 
in Galliam Transalpinam. At Q. Metellus Celer cum tribus legio- 2 
nibus in agro Piceno praesidebat, ex difficultate rerum eadem illa 
existumans , quae supra diximus , Catilinam agitare. Igîtur ubi iter 3 
eius ex perfugis cognovit, castra propere movet, ac sub ipsis ra- 
dicibus montium consedît, qua illi descensus erat in Galliam pro- 
peranti. Neque tamen Àntonius procul aberat, utpote qui magno 4 
êxercitu locîs aeqnioribus expeditus in fuga sequeretur. Sed Cati- 5 
lina postquam videt montibus atque copiis hostium sese clausum-, in 



4. postquam — adventabai] germa- 
nîce: nackdem A, — im Anzuge war, 

5. servitia — cutW] Cuius ita re- 
fertur ad servitia, ut definitae eius 
Yocabuli notion! plane generalis et 
indefinita rei notio substituatnr, quo 
fit, ut pronomen neutro génère po- 
sîtum non minus late pateat, quam 
si eius loco adverbium positum esset, 
quod facile senties, si reputaveris 
etiam germanice recte dici posse: er 
wies die Sclaven zuriick, wovon An- 
fangs eîne grosse Menge zn ibm zu- 
sammenstr5mte. cf. Hist. Fr. III, 
81, 15. Ne vos ad virilia illa vo- 
cem, gup (germanice: nfodurcht^àwrch. 
welche) tribunos plebei — maiores vo- 
stri paravere. Liv. XLII , 8, 7. Pla- 
cere senatuiy M. Popillium Ligures re- 



stUuere in libertatem , bonaque ut Us, 
quicquid eius (germanice: was da- 
von) recuperari possit, reddantur cu- 
rare. Quam facile autem ad hune 
neutrius usum procedi potuerit, ex 
eo patet, quod pronomen, ad prae- 
gressum substantivum relatum, in- 
terdum non cum illo congruit, sed 
res vocem adiunctam liabet , quo 
sensus efficitur a solo pronominis 
neutro non diversus; cf. Caes. III, 
47, 7. Pecus vero, cuius rei sum- 
ma erat ex Epiro copia, magno in 
honore habcbant, ib. III, 58, 4. Pa- 
bulum supportare; quoqtte erat eius 
rei ndnor copia ^ hordeo adaugere. 

LVII. 2. praesidebat] i. e. impe- 
rabat, eoque regioni illi praesidio 
erat. 



€ATILINA. C. LVII. LVIII. 



107 



urbe res advorsas, neqae fugae neque praesidi ullam spem, optu- 
mum factu ratus in talî re fortunam belli tentare, statuit cum Anto- 
nio quam primum confligere. Itaque, concione advocata, huiusce- 
modi orationem habuit:' 

LVIII. Compertum ego habeo, mîliteB,. yerba virtutem non 

addere; neque ex ignavo strenuum, neque fortem ex timido exer- 

2cituni oratione imperatoris fieri. Quanta cuiusque animo audacîa 

natura aut moribus inest, tanta in bello patere solet; quem neque 

gloria neque pericula excitant, nequicquam hortere; timor animi 

3aurlbus officît. Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi, simul 

4uti caussam mei consilf aperirem. Scitîs equidem, milites, socor- 

dia atque ignavia Lentuli quantam îpsi nobisque cladem attulerit, 

quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam profi- 

5 cisci nequiverim. Nunc vero quo loco res nostrae sint, iuxta me- 

6 cum omnes intellegitis. Exercitus hostium duo , unus ab urbe , alter 
a Gallia obstant; diutius in his locis esse, si maxume animus ferat, 

7frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet; quocunque ire pla- 

8 cet, ferro iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti fort! 

atque parato animo sitis, et quum proelîum inîbitis, memineritis, 

vos divitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in 

gdexteris vostris portare. Si vincimus, omnia nobis tuta erunt, 

locommeatus abunde, munîcîpia atque coloniae patebunt; sin metu 



ex diffîculiate] v, ad Cat. 12, 2. 

supra] î. e. in proxîme abteceden- 
lîbus. Inverso modo infra dîctum 
Cat. 34, 3, 44, 4. 

3. Neque tamen\ Tamen refertur ad 
suppressam concedendi sententîam 
fere talem : quamquam autem Metel" 
lus ita tenebat Catilinctm, ut effugere 
non posse videreiur, tamen etiam An- 
tonins non procul aberat. cf. Cat. 
19, 1. 24, 2. 26, 2. 

4. locis aequioribus] Conîungenda 
baec cnm expeditus voce îndicant, 
qna re effectum sît, ut expeditus 
esset. 

in fuga] i. e. quum fuga esset, 
se. bostium. — Sequi absolute posi- 
tum. 

LYIII. 1. addere] Absolute dictum 



valet diarc, tribuere, afferre (germ, 
verleihevL), 

ex ignavo — ex tinddo] Ignavus est, 
qui ingenio parum valet, timduSy qui 
animo abiecto est. 

2. audacia] î. e. virtus agendo con- 
spicua (Energie): cf. Cat. 9, 3. 51, 17. 

moribus] Mores ubi naturae oppo- 
nuntur , significant id , oui vel instî- 
tutione vel usu assuevimus. 

timor animt] cf. lug. 20, 1. 57, 6. 

auribus officit] cf. ffist. Fr. I, 95. 
Quasi formidine attomtus neque animo 
neque auribus aut lingua compeiere, 

4. equidem] v. ad Cat. 51, 15. 

5. quo loco] i. e. quo statu, se. 
afflicto ac desperato. 

9. commeatus abunde] se. erit. — 
De adverbio in praedicato esse verbi 



108 



C. SALLUSTI CRISPI 



cesserimus, eadem illa advorsa fient; neque locus neque amicus 
quîsquam teget, quem arma non texerint. Praeterea, milites, non 11 
eadem nobis et illis necessitndo împendet; nos pro patria, pro 
libertate, pro vita certamus; illis supervacanenm est pro potentia 
paucorum pugnare. «Quo audacius aggredimini, memores pristînae 12 
vîrtutis. Licuit nobis cum summa turpitadine in exilio aetatem 13 
agere; potuistis nonnulli Romae, amissis bonis, aliénas opes exspe- 
ctare; quia illa foeda atque intolerànda viris videbantur, haec sequi 14 
decrevistis. Si haec relinqaere voltis, audacîa opas est; nemo nisi 15 
Victor pace bellum mutavit. Nam in fuga salutem sperare, quum 16 
arma, quis cor pas tegitur, ab hostibus avorteris, ea vero dementia 
est. Semper in proelio iis maxumum est periculam, qui maxume 17 
tîment; audacia pro muro habetur. Quam vos considero, milites, 18 
et qaum facta vostra aestamo, magna me spes victorîae tenet. 
Animas, aetas, vîrtas vostra me hortantar, praeterea necessitndo, 10 
qaae etiam timidos fortis facit. Nam multitudo hostiam ne cîrcam- 20 
venire queat, prohibent angastîae loci. Qaod si virtuti vostrae 21 
fortana inviderit, cavete, inalti animam amittatis, neu capti potias 
sicuti pecora tracidemini, qaam viroram more pagnantes craentam 
atque lactuosam victoriam hostibus relinquatis. 

LIX. Haec ubi dixit, paululum commoratus, signa canere iu- 



cf. Cat. 21, 1. Quibus mala ah un de 
omnia erant. lug. 87, 4, 94, 1. 

11. non eadem — impendet] i. e. 
quae nobis impendet necessitudo, 
illis nulla est. 

ilHs supervacoTiezim est etc.] Super- 
vacanea qaum nos non moveant, ver- 
borum sensus est: illi gravent et ido- 
neam caussam non kabent, cor pro 
pot. pauc. pugnent, (germanîce: es 
ist ihnen gleichgûlHg). 

14. haec sequt] i. e. in hanc peri- 
culosam et aleae plenissiniam con- 
tentionem de libertate et dignitate 
descendere. 

15. haec relinquere] i. e. ex his pe- 
riculis ezire; quippe quae subeunda 
erant, antequam ad meliorem for- 
tnnam perveniri potest. 

16. ea vero] y, ad Cat. 7 , Qm 



17. audacia — habeiwr] i. e. qui 
habet audaciam, quasi mumm ha- 
bet; cf. Cat. 1, 4. 

19. me hortantur] se. ut îta spe- 
rem. 

20. Nam multitudo etc.] Nam refer- 
tur ad supplendam sententiam: ne- 
que timorem mihi facit hostium nume- 
rus; cf. ad Cat. 52, 84. 

LIX. 1. signa canere iubet] Intrans- 
itive dicitur signa canunt (cf. lug. 
99, 1.); quare signa h, 1. accusati- 
vus subîectî est ex iubet aptus. 

2. uti — erai] v. ad Cat. 31, 7. 

ab dexiera rupe aspera] Aspera 
Yox substantive posita et rupe abla> 
tîvo definîta accusativus est ex inter 
praepositione pendens; ab dextera 
praecedentî adiectivo sinistros resppn- 
det. Planities îgitur talis erat, ut 



CATILTNA. C. LVIII. LIX. 



109 



bel, atque instructos ordines in locum aequum deducit. Dein, 
remotis omnium equis, quo miiitibus exaequato periculo anîmug 
amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. 

2Nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextera rupe 
aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in sub- 

3sidio artius collocat. Ab his centuriones, omnis lectos, et evoca- 
tos, praeterea ex gregariis miiitibus optumum quemque armatum 
in primam aciem snbducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quen- 
dam in sinistra parte curare iubet; ipse cum libertis et colonis 
propter aquilam assistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu 

4 habuisse dicebatur. At ex altéra parte C. Antonius, pedibus aeger, 
quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitum permit- 

5tit. Ille cohortis veteranas, quas tumulti caussa conscripserat, in 
fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat; ipse equo 
circumiens unumquemque nominans appellat, hortatur, rogat, ut 
meminerint, se contra latrones inermis, pro patria, pro liberis, 

Cpro aris atque focîs suis certare. Homo militaris, quod amplius 

annos triginta tribnnus, aut praefectus, aut legatus, aut prae- 

tor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos facta- 

. que eorum fortia noverat; ea commemorando militum animos ac- 

cendebat. 



a sinistra montes essent, a dextera 
loca propter rupem aspera. 

3. ab his] i. e. ab ea parte, ubi 
sabsidinm erat, amotos. 

omnis lectos] i* e. qui ornnes lecti 
erant (lauter ausgesuchte Leute); cf. 
lug. 103, 1. Tria autem hominnm 
gênera distinguuntur , centuriones, 
evocati , gregariî milites. 

evocatos] Ita dicebantur, qni sti- 
pendiis ezpletis, unde magnus iis 
erat militiae usas, nltro nomen da- 
bant. 

optumum quemque armatum] i. e. 
fortissimnm quemque, qui armis in- 
structus esset; non omnes enim ar- 
ma habebant , ut dictum c. 57, 6. 

curare] i. e. officia ducis obire; 
cf. lug. 46, 7. 57, 3. 60, 1. 6. 
100, 2. 



colonis] IntelUguntur Sullae vete- 
rani, quibus illa regio data fnerat; 
cf. ad c. 28, 4. Eos omnes evocatos 
fuisse yalde verisimile est. 

4. M, Petreio] Idem esse videtur, 
qui quattuordecim annis post Pom- 
peii legatus in Hispania a Caesare 
victus est. 

5. tumulti] Tumultus snbitnm est 
belli periculum, cui celeriter occur- 
rendum est; cf. Cîc. Philipf. VIII, 
1, 2. Bello vacationes valent, tumultu 
noti valent, 

pro aris] v. ad Oat. 52, 3. 

6. homo mUitaris] y. ad Oat. 45, 2. 
praefectus] se. alae equitum, cnius 

maior erat dignitas quam tribnno- 
rum. 

ipsos] Qermanice eBtpersônlich; cf. 
lug. 52, 1. 



110 C. SALLUSTI CRISPI 

LX. Sed ubi, omnibus rébus exploratis, Petreius tuba sîguum 
dat, cohortis paulatîm incedere iubet, idem facit hostium exercitus. 
Postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium committi pos- 2 
set, maxumo clamore cum infestis sigm's concurrunt, pila omittnnt, 
gladiîs res geritur. Yeterani, pristinae virtutis memores, cominus 3 
acriter instare; illi haud timidi resistunt; maxuma vi certatur. In- 4 
terea Catilina cum expeditis in prima acie versari, laborantibus . 
succurrere, integros pro saucîîs accersere, omnia providere, mul- 
tnm ipse pugnare, saepe hostem ferire; strenui militis et boni îm- 
peratoris officia simul exsequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, 5 
contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in 
medios hostis inducit, eosqne perturbatos atque alios alibi resîsten- 
tîs interficit; deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Man- 6 
lins et Façsulanus in primis pugnantes cadunt. Postquam fusas 7 
copias seque cum paucis relictum videt Catilina, memor generis at- 
que pristinae suae dignitatîs, in confertissumos hostis incurrit, ibi- 
que pugnans confoditur. 

LXI. Sed confecto proelio, tum rero cerneres, quanta auda- 
cia quantaque vis animi fuisset in exercitu Catilinae. Nam fere, 2 
quem quisque vivns pugnando locum ceperat, eum, amissa anima, 
corpore tegebat. Pauci autem , quos medios cohors praetoria dis- 3 
iecerat, paulo divorsîus, sed omnes tamen advorsis volneribus con- 
ciderant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera reper- 4 
tus est, paululum etiam spirans ferocianique animi, quam habuerat 
vivus , in voltu retinens. . Postremo ex omni copia neque in proelio 5 
neque in fuga quisquam civis ingenuus captus est. Ita cunctî suae 6 
hostiumque vitae iuxta pepercerant. Neque tamen exercitus populi7 

LX. 1. idem feunt etc] Ab his ver- 7. relictuni] î. e. snperesse, cete- 
bÎ8 apodosis incipit. ris fuga dîspersîs. 

2. a ferentariis] Genus militum le- LXI. 1 . tum vero] v. ad Cat. 
vis armaturae fuit, fundis, glande 51, 4. 
ac Lpidibns pngnanUnn.. ^ ^ ^^ ^^3 .. ^, ,„„, „,. 

5. tendere] i. e. pugnare ac re- dia acie perrupta cohors praetoria 
BiBiere. dîsiecerat; cf. c. 60, 5. 

alios alibi resistentis] î. e. non am- ^ ^^.^^^j ; ^ ^^j^^^, ^^ cic. 

plius acie sed singulatim resistentis. i„ y^^r. III , 23 , 56. Quwn iste 

6. in primis] i. e. inter primos, in ètiam cubaret, in ciibictdum introdu- 
primis ordinibns. ctus est. 



CATILINA. C. LX. LXI. 111 

Romanî laetam aat incruentam victoriam adeptus erat; nam strenuis- 
sumus quisque aut occiderat in proelio, aut graviter volneratus 

8 discesserat. ' Malti autem , qni de caçtris visundi aut spoliandi gra- 
tia processerant, volventes hostilia cadavera, amicum alil, pars 
hospitem aut cognâtum reperiebant; fuere item, qui inimicos suos 

9 cognoscerent. Ita varie per omnem exercitum laetitîa , maeror, 
luctus atque gaudia agitabantur. 

9. laetitia, maeror etc.] Laetitia ita posteriora eundem significant sensus 

differt a ^a{i<fiï« , quexnadmodum mae- suos actihns quibusdam prodenteni. 

ror a /uc/u , siquidem priora opposita — De chiasmo y. ad Cat. 2, 5. 

animum désignant placide affectnm, 14, 2. 



C. SALLUSTI CRISPI 



lUGURTHA 



aiVE 



DEBELLO lUGURTHINO 



LIBER. 



SALLU8T. 8 



ARGUMENTUM. 



1. Homines non defectu viriiim, sed perverse earuna usu infirini siint; 
indnstria et vîrtute optinia qiiaeque consequnntur. 

2. CorporÎH bona fluxa et fragilia; ingenium aeternum et reriim prae- 
stantissimarum efficiens. 

3. Verum quum ex iis propter temporum inîqnitatem rerum publica- 
mm cura omittenda sit, 

4. hîstoriae studium ingénie exerccndo aptissimum est. Eius rei ex- 
cusatio tam ab ipsa eiuB utilitate tu m a corruptis civitatis moribus 
petitur. 

5. Belli lugurthini gravitas. — Superiora Numidici regni tempera. — 
Ingurthae genus. 

6. Is ingénie atque corpore validas popularibiisqne carus a Micipsa 
tîmetur, et 

7. perfide consilio ad bellum Numantinum mittitur, ubi vîrtute et 
industria eminuit. 

8. Ab hominibus factiosis spe imperii accensus a P. Scipîone mode- 
stîae admonetur, et 

9. cum eius litteris honorificis domum dimissus a Micipsa bénévole 
accipitur et adoptatur. 

10. Micîpsae morientis extrema ad lugurtham oratio, qua fratres ei 
commendat. 

11. Dlscordia inter régules orta. lugurtha summo Hiempsalis fra- 
tris odîo incensus, 

12. dolo enm interficiendum curât. 



13. Tnm Adherbal, armis frustra tentatis , Bomam contendit. lugur- 
tha, legatis eodem missis, ingentibus muneribus fautores ex nobilitate sibi 
parât. 

14. Adberbalis in senatn oratio. — A patris atquc avi memoria exor- 
Bus nusquam se auxilium petere posso nisi a Romanis lamentatur ; lugur- 
thae scelus, quam immane sit, docet; familiae suae fidem in Romanes, 
suam miseriam ac salutis inopiam commémorât ; postremo metum iacit, ne 
lugurthae gratia apud mnltos sibi obsit, ac desperatione rerum snarum 
ad vitae taedium se adigi dicit. 

8* 



116 ARGUMENTUM. 

15. Legati Ingurthae impudenter Adherbalem incusant. Varie in 
senatn pro lugurtha et pro Adherbale certatur. 

16. Fautores lugurthae vincunt. Legati in Africain missi et a lu- 
gurtha pecunia corrupti regnnm inter enm et Adherbalem dividunt. 



17. Afrîcae descriptio. Elus terrae fines et incolae. 

18. Medi, Persae et Armenii in Africam transvecti; inde Mauri et 
Numidae exorti. 

19. Phoenicum plurimae coloniae in ora maritima conditae. Cartha- 
ginîensium imperium provincia romana factum. Kumidia et Mauretanîa. 



20. lagurtha acrius quam antea Adherbali regnnm eripere studet, 
idque cum exercîtu invadit. 

21. Adherbal împrospere pugnat et Cirtam compnlsus obsidetur. 

22. Legati Roma ad utrumque regem missi a lugurtha falsis verbis 
decipiuntur. 

23. Adherbal acri obsidione pressus legatos cum litteris ad senatum 
mittit auxilium petitum. 

24. Litterae Adherbalis, quibus déclarât se a lugurtha ad despera- 
tîonem actum regnum suum Romanis tradere , quorum iam sit armis ne- 
farium hostem reprimere. 

25. lugurtha, cui factio nobîlium patrocinabatur, legatos in Africam 
missos nihil curans, ab incepto non deterretur, ac 

20. Cirta dedîta Adherbalem interfecit. 



27. Tum Romae, Memmio împrimis contra factionem nobîlitatis ex- 
surgente, bellum decernitur; 

28. lugurthae legati urbe arcentur; Calpurnius consul cum exercitu 
Kumidiam ingreditur: 

29. sed simul cum Scauro a lugurtha auro corruptus clementibus 
regem condicionibus in dedîtîonem accepît. 

30. Ea re magna Komae indignatio orta Memmio plebem instigante. 

31. Memmii oratio in contîone. — Professus multis difficultatibus se 
non deterreri a libertate tuenda ignaviam plebis vitupérât, quae nobilium 
superbiam nimis lente ferat. Quorum quum summa sit vis et irapudentia, 
obviam eundum esse , atque quaestionem habendam in auctores tanti 
flagitii. 

32. Cassius praetor in Africam mittîtur ad lugurtham Romam du- 
cendum, dum praefecti Romani exercitus avaritia corrupti flagitiosissime 
se gerunt. 

33. lugurtha, Baebii tr. pi. auxîlio munitus, a Memmio accusa- 
tur, sed 

34. quaestîo a Baebio impeditur. Eodem tempore Romae 

35. Massiya Kumida, quia animum in Numidiae regnum intendere 
▼idebatur, lugurtha auctore per Bomîlcarem obtruncatur. Tum 

36. Albinus cos. bellum redintegrat , sed infectis rébus Romam redit. 



ARGITMENTUM. 1 J 7 

37. ubi turbis trilbuniciis comitia impediuntor. — Jnterea Aulua hieme 
imprudens ezpeditionem suscipit, 

38. et a lugartha in insidias inductus gravîssimaque clade affectus 
cum exercitu sub iugam mittitor. 

' 39. Magna eo consternatio Romae orta; consul Albinus, rébus af- 
flictis mederi frustra quaerens, in Africam abit. 

40. Romae auctore C. Mamilio quaestio in eos, qui rem in Africa 
corruperant, aspere ezercetur. 



41. Digressio de partium studîis. — Concordia post Carthaginem 
deletam sublata, nobilitatis factio exorta est, quae avaritia et dominatio- 
nis cupiditate omnia corrupit. 

42. A Ti. et C. Graccho tentata libertatis defensio maximas et 
cruentas contentiones genuit. 



43. Metellus cos. factus magna cura, omnibus aunîtentibus , bellum 
parât. 

44. In Africa exercitum incredibiliter corruptum et imbellem ac- 
cipit. 

45. Eum magna sapientia emendat. 

46. lugurthae, iam deditionem offerenti, fîdem non habet, sed caute 
cum exercitu procedit, neque pacata Numîdiae facie ad remittendam cir- 
cnmspectionem inducitur. 

47. Yagam praesidio occupât, lugurtbam ambigua spe pacis ducit. 

48. Is dolo animadverso de intègre bellum sumit, ac Metello in iti- 
nere insidias struit. 

49. Insidiarum ratio; iis Metellus prudenter occurrit. 

50. Pugna commissa Romani valde a Numidis premuntur. 

51. Metellus aegre sustînet, sed 

52. Denique hostes fundit. Interea Rutilio legato periculum a Bo- 
mîlcare imminet; 

53. quo féliciter propulsato, plena Victoria a Romanis reportatur. 

54. Metellus lugurtham clade accepta non fractum agris yastandis 
urget. 

55. Victoriae nuntius Romae summo gaudio aceeptus. — lugurtha 
Romanes continue lacessit, 

56. Metellus Zamam oppugnare parât, dum Marins Siccae repentino 
lugurthae impetu in discrimen adducitur. 

57. Ad Zamam acriter cum oppidanis pugnatur. 

58. lugurtha castra Romana invadit magnamque perturbationem 
efficit. 

59. Pugna ad castra reiteratur. 

60. Zamae oppugnatio yirtute oppidanorum frustra est. 

61. Metellus in hiberna discedit, et Bomilcarem ad lugurtham sibi 
tradendum impellit. 



118 ARGUMENTUM. 

62. I8 regi, ut deditionem faciat, persuadet. Qaa maximam partem 
effecta, îlle consilii poenitens mrsns bellum samit. 

63. Marias consulatus cupidine ezagitatnr. Eins ingenium atque 
mores. 

64. A Metello cum contempta tractatus, inceptnm cnpidius perse- 
quîtur. 

65. Gauda Numida equîtibusque Romanis in Africa adiutoribiis usas 
per literas favorem populi Rom. qnaerit. 



66. Vagenses, a lugurtha soUicitati, in praesidium Romanum impe- 
tum faciunt. 

67. Romani omnes caeduntur. 

68. Metellus ulciscendi caussa clam cum exercitu ad Vagam accedit. 

69. Urbe capta Vagenses perfidiae graves poenas dant. 



70. Bomilcar oum Nabdalsa insidias Iiigurthae struit. 

71. Quibus casu detectis Nabdalsa apud lugurtham se purgare 
studet. 

72. Bomilcar interficitur; lugurtha inde ab hoc tempore in summa 
anxietate agit. 

73. Marins Romam profectus consul fit. 



74. Interea lugurtha, in summas rerum suai'um angustias compulsus, 
parum prospère Metellum aggreditur. 

75. Metellus îtinere molestissimo per solitudines ad Thalam oppidum, 
quo lugurtha fugerat, pergit. 

76. Numida evasit; oppidum aegre a Romanis captum; cives se 
ipsos cum omnibus rébus suis igni corrumpunt. 



77. Leptitanorum legati a Metello praesidium petunt contra factîo- 
nem Hamilcaris. 

78. Syrtium descriptio. Leptitanorum orîgo et reipublicae forma. 

79. Philaenorum virtus, qui ad patriae fines augendos vitam suam 
condonaverunt. 

80. lugurtha Gaetulorum et Bocchi societate se firmare studet; tum 

81. reges conîuncti Cirtam oppidum aggredî constituunt. 

82. Metellus iis obviam ire parans y accepto nnntio de Mario consule 
facto supra modum affligitur. Quare 

83. ut bellum intactum traheret, Bocchum spe-' pacis a societate lu- 
gurthae avertere studet. 

84. Marias Romae summo plebis studio nova belli auxilia parât, ac 
simul'infestum nobilitati animum prodit. 

85. £)iu8 oratio in contione populi. 



AUGUMENTUM. 1 1 9 

Ezorsus a gravitate ao difficultate mnneris sibi delati nobiles ipsi 
infestisBÎmoB yehementer inseotatur, qui, qaum soli omnes sibi honores 
arrogent, ub recte gerendis inhabiles sint, atqae in summa ignavia sua 
tamen superbissimi agant. Tum quod sibi imagines desint, quibus îlli 
tantopere glorientur , virtute se et industria compensaturum ostendit , et 
omnino quantopere illorum vilnitatem et luxuriam verao bonaoque artos 
superent, docet; unde optima quaeque populum de bello sibi demandato 
sperare iubet. 

80. Marius novo modo militibus scriptis , oxeroitum in Africa accipit, 

87. prospère bellum redintegrat, et 

88. lugnrtham acriter urget. 

89. Tum Capsam, oppidum magnum in ter solitudines , petere parât. 

90. Summa cura omnibus ad expeditionem provisis, 

91. oppidanos nihil metuentes subito invadit, urbera capit et incendit. 

92. £z quo fama auctus , castellum in saxo asperrimo , ubi régis 
thesauri erant, expugnare intendit; sed loci natura oppugnationem elu- 
dente , 

93. casu Ligus quidam viara ad castellum invenit; 

94. quo duce milites delecti in summum montem enisi castello po- 
tiuntur. 

95. Sullae adventus in castra. Eius genus, ingonium atque mores. 

96. Summam belli perîtiam brevi consequitur. 

97. lugurtha adiuncto Boccho ex improviso Marîum adorîtur; 

98. sed militum Romanorum virtute ac Marii consilio impetus fru- 
stra est. 

99. Postero die Numidarum maxima strages per Marium oditur. 

100. Tum Marius in hiberna proficiscitur , caute omnia agens. 

101. In itinere rursus a lugurtha et Boccho in agmen Rom. impetus 
fit. Post gravem Romanorum perturbationera hostes Marii et Sullae vir- 
tute plane funduntur. 

102. Bocchi rogatu SuUa legatus ad eum missus regom ad pacem 
faciendam proclivem reddit. 

103. Legati Bocchi ad Marium missi, eo absente a Sulla liberaliter 
habentur; deinde, 

104. Mario ex expeditionc reverso, Romam eunt; Boccho a Romanis 
via gratiae comparandae ostendîtur. 

105. Sulla, transigendi caussa ad Bocchum missus, in itinere eius 
filium Volucem offendit. 

106. Cum eo coniunctus in lugurtham incidit, quae res, prodîtionis 
falsa suspicione orta , Romanes magno terrore iraplet; sed 

107. ■ Sulla intrepidus audacissimo consilio per lugurthae castra féli- 
citer transit. 

108. Ad Bocchum ubi venit, cum eo, fidei adhuc ambiguë, de ha- 
bendo consilio componit. 



120 ARQUHENTUH. 

109. Consilio ad speoiem habito, deinde clam inter se colloqunntar. 

110. Boochas oratione magnifica promptum snnm animum in Sallam 
et Bomanos extollens socîetatem ut arnicas offert; at 

111. Snlla non niai lu^rtha tradito pacem et amicitiam enm a 
Romanis sperare posse respondet. Id ille tergiversatns postremo pro- 
mittît; et 

112. nbi lugartham fallacibus nnntiis spe pacîs împlevît', ab eo de 
tradendo sibi Snlla soUicitatnr. 

113. Tum ntrumque laeta spe ducens et in ipso rei discrimine adhuc 
fluctuans denique lugurtham in coUoquio constitato circnmyentum capit 
et SuUae tradit. 

114. Eodem tempore Gallis Italiae imminentibus , Marins, reipnblicae 
fnlmen, iterum consul declarator. 



TABULA CHRONOLOGICA 

RERUM IN BELLO lUGURTHlNO NOTABILIUM. 



Anni Anni 

ti. c. a. Chr. n. 

548 206 Masinissa in amicitiam a Scipione recipitur. c. 5,4. 
553 201 Masinissa partem agrorum, qui Carthaginiensium fuerant, 

douo accipit. ib. 
606 148 Masinissa moritur. — Micipsa primo cnm fratribas , deinde 

soins regnum obtinet. c. 5, 6. 
610 135 lugurtha hieme huius anni cum auxiliis Numidarum Nu- 

mantiam in Scipionis castra venit. c. 7 , 2. 
621 133 lugurtha Numantia deleta gloria auctus in Numidiam redit. 

c. 8. 9. 
633 121 lugurtha a Micipsa adoptatur. c. 9, 3. 11, 6. 
636 118 Micipsa moritur. c. 11, 1. 
638 116 Hiempsal lugurthae dolo interficitur. c. 12. 

lugurtha Adherbalis regnum armis învadit. c. 13. 

Adherbal Romam venit auzilium rogatum. c. 14. 

Decem legati in Africam mittuntur , qui regnum Numidiae 

inter lugurtham et Adherbalem dividunt. c. 16. 
Bellum denuo inter reges exoritur. Adherbal Cirtae obsi- 

detur. c. 20. 21. 
Iterum legati très in Africam mittuntur. c. 22. 
Adherbal, Cirtae yalde pressus, litteras supplices Romam 

mittit. c. 23. 24. 
Tertio legati très in Africam mittuntur. c. 25. 
Cirta dedita Adherbal necatur. 

642 112 Memmio instigante senatus bellum contra lugurtham geren- 

dum censet. c. 27. 

643 111 L. Caipumins Bestia cos. in Africam cum ezercitu missus. 

c. 28. 

— — A lugurtha pecunîa corruptus rem socorditer gerit. c. 29. 

— — Aestivis confectîs Romam redit. Memmius acerrimis con- 

tlonibus noxiam nobilitatem exagitat. c. 30. 31. 

— — Cassius praetor in Africam mittitur ad lugurtham Romam 

arcessendum. c. 32. 

— — Ibi quaestio régi intenta fautorum împudentia eluditur. 

c. 33. 34. 

644 110 Massiva Romae lugurthae dolo interficitur. c. 35. 



122 TABULA CHRONOLOGICA. 

Anni Anni 

u. c. a. Chr. n. 

644 110 Albînus cos. bello segnitôr gesto Romam redit, exercîtum 

Aulo fratri tradit. c. 36. 

— — Komae coinitia totius anni împediuntur. c. 37, 1 — 2. 

— — AnluB imperite bellnm gerens sub ingum mittitur. c. 37, 

3. 38. 

645 109 Albinns adhuc ex superiore anno cos. in Africam profi- 

ciscitur. c. 39. 

— — Romae rogatione Mamilia asperrima qnaestîo in Ingurthae 

amicos exercetor. c. 40. 

— — Q. Caec. Metellus interea cos. factns bellum cum Ing. pra- 

dentius et felicius gerit, regem alîquoties fandit, et 
ad deditionem faciendam adigît, quam ille mox de- 
seruit. c. 43 — 62. 

646 108 Metello imperium in sequentem annum prorogatur. c. 62, 10. 

— — Yagae praesidium Romanum per perfidiam oppidanorum 

trucidatur. c. 66 — 69. 

— — Metellus per Bomilcarem et Nabdalsam lugurthae insidias 

frustra tendit, c. 70 — 72. 

— — Marins, iam dudum consulatus cupidine agitatus (c. 63 — 65.), 

et média fere aestate a Metello Romam dimissns con- 
sul creatur. c. 73. 

— — lugurtha iterum a Metello vincitur ; — Thala urbs capitur. 

c. 74. 75. 76. 

— — lugurtha Bocchum socîum sibi adiungit. c. 80. 81. 

— — Metellus, cognito Marîum sibi successorem datum, rem 

lente gerit. c. 82. 83. 

647 107 Marins cos., strenue omnibus ad bellum paratis, lugurthae 

acriter instat, c. 84. 86 — 89, 3; 

— — Capsam capit, c. 89, 4. 90. 91; 

— — castellum munitissimum fortima adiutus expugnat. c. 92 — 94. 

— — Sulla quaestor in castra venit. c. 95. 

-^ — lugurtha et Bocchus aestate iam exacta duobus gravibus 

proeliis deinceps funduntur. c. 97 — 101. 

— — Vergente anno Bocchus pacis cupidum se ostendit. c. 102. 

648 106 Dum proximo anno multum ultro citroque transigitur, Sulla 

in eo negotio summam prudentiamj calliditatem , au- 
daciam ostendit. c. 103 — 113. 

— — lugurtha a Boccho proditus SuUae traditur. c. 113, 5. 

649 105 Marins et reliquam praeterlapsi et maximam huius anni 

partem rerum componendarum caussa in Africa re- 
manet. 

— — Marins absens iterum cos. fit. c. 114, 3. 

650 104 Kal. lan. Marins triumphat. ib. 



I U G U R T H A. 



' I. Faiso queritur de natura sua genus humanum, quod îmbe- 

2 cilla atque aevi brevls forte potius quam virtute regatur. Nam con- 
tra repùtando neque maius aliud neque praestabilius invenias, ma- 
gisque naturae industriam hominum quam vim aut tempus déesse. 

3 Sed dux atque împerator vîtae mortalium animus est. Qui ubi ad 
gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens potensque et clarus 
est, neque fortuna eget; quippe quae probitatem, industriam alias- 

4 que artis bonas neque dare neque eripere cuiquam potest; sin captus 
pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessumdatus 
est pernîciosa lubidine paulisper usus, ubi per socordiam vires, 



1. 1. aevi] Aevo desîgnatur tem- 
poris spatium, quod quis vita ex- 
plevit. 

forte poHus quam virtttte] Fors qnum 
in iis cernatur, qnae sine lege ac 
consilio fiant , forte comprehenduntur 
res improvisae nec in hominum vo- 
luntate positae, quae extrinsecus ob- 
trusae impediunt, quominuB ea lege 
vivant, quam optimam ducunt. Ftr- 
tus autem ratio est perfecta eaque 
libéra nec aliunde pendons yitae mo- 
deratrix. 

2. contra] i. e. ex contrario. 
repùtando] Querela illa de natura 

humana quum a levitate iudicîi pro-' 
ficiscatur, repùtando significat men- 
tis acie intendenda. « 

3. dux atque ùnperator] Imago pe- 
tita a re militari. Graviores autem 
imperatoris quam ducis sunt partes, 
quorum hic viam modo praeit, ille 
summus omnium rerum arbiter est; 
unde plenior notio per atque an- 
nectitur. 



pollens potensque et clarus] Pollens 
est, qui magnis viribus est praedi- 
tus, poienSy qui virium usu multnm 
valet (germ. kràftig u. vermôgend), 
Clarus dicitur animus non famaj qua 
celebretur , sed splendore, quo spe- 
ctatur. 

quippe quae — potest] v. ad Cat. 
48, 2. 

artis] V. ad Cat. 2, 4. 

4. ad inertiam — pessumdatus est] 
Insolenter pessumdari cum ad prae- 
positione constructum brevitatis ef- 
ficiendae caussa. Sensus enim est: 
sin ita depravattts est, ut inertiam — 
sequatur, 

pemiciosa lubidine etc.] Haec verba 
pariter ut captus etc. ad pessumdatus 
est referuntur, ita quidem, ut altero 
participio origo pessumdandi altero 
quasi transitus ad ipsam perniciem 
describatur. Planius sententiarum 
ratio apparet posteriore participio 
soluto et ante praedicatum coUocato : 
sin captus pravis cupidinibus, post- 



124 



C. SALLUSTI CBISPI 



tempus, ingenium difflnxere, naturae infirmitas accusatar; suam 
quisque culpam auctores ad negotia transferunt. Quod si hominibus 5 
bonarum rerum tanta cura esset, quanto studio aliéna ac nihil pro- 
futura muUumque etiam periculosa petunt, neque regerentur magis 
quam regerent casus, et eo magnitudinis procédèrent, uti pro mor- 
talibus gloria aeterni Gèrent. 

II. Nam uti genus hominum compositum ex corpore et anima 
est, ita res cunctae studiaque omnia nostra corporis alia, alia animi 
naturam sequuntur. Igitur praeclara faciès, magnae divitiae, ad hoc 2 
yis corporis et alia omnia huiuscemodi brevi dilabuntur; at ingeni 
egregia facînora sicut anima immortalia sunt. Postremo corporis 3 
et fortunae bonorum ut initium, sic Gnis est, omniaque orta occi- 



quam pemiciosa lubidine paulisper usus 
estf ad inertiam — pessumdatus est. 

diffluxeré] î. e. dîssoluta et dis- 
tracta quasi ad nihilnm reciderunt. 

auctores] Quo magis ipsomm ho- 
minum culpa pateret, Sallustius li- 
beriore modo auctores^ quod subie- 
ctum est, apposito vocabulo quisque^ 
unde accusativus peudet, postposuit. 
Sensus est: auciores culpae, quaecu- 
iusque propria est, eam ad negotia (î. e. 
ad res externas) transferunt, 

5. bonarum rerum] Intelliguntur 
eae, quae virtuii (cf. §. 3.) conye- 
niunt. 

aHena] Sunt ea , quae fortunae de- 
bentur, neque ad veram animi na- 
turam pertinent. 

multum] Âdverbium hoc de tem- 
pore dictum significat saepe, de mo- 
do valde, 

regerentur] se. casibus; y. ad Cat. 
51, 38. Cic. Epp. ad Famm. IX, 
26, 6. Habeo, non habeor a Laide, 

pro martalibus] i. e. ex mort,; cf. 
Ing. 53, 8. Pro metu repente gau- 
âxum exortum, Liv. III, 71, 7. Quem 
pro domino iudic^m fecerint, 

IL 1. genus hominum] Germanice 
hocreddendum est derMensch, quîppe 
quo omnes homines in unam nbtio- 
nem comprehenduntur. 

anima] v. ad Cat. 2, 8. 



naturam sequuntur] i. e. secundum 
corporis vel animi naturam comparata 
sunt. 

3. postremo] v. ad Cat. 14, 3. 
incorrvptus] i. e. corruptioni sive 

interitui non obnozius, qui corrumpi 
non potest. Ita lug. 43, 5. invictus 
dicitur, qui vinci nequit ; 76, 1. in- 
fectum positum de eo, quod perfici 
non potest; 91 , 7. coercitum, quod 
coerceri potest. 

agit] In agendo simul in est et mo- 
vendi et dirigendi et constituendi 
notio. 

habet] Praegnanti sensu est inpo- 
testaie habet; cf. Hist. Fr. III, 81, 6. 
yos singulis hab endos praebetis, 

4. corporis gaudiis] Gaudium quum 
proprie animi sit, insolenter Sali. 
corporis gaudia dixit de iis yolupta- 
t^bus, quae non ex animo repetitae, 
sed corpore effectae etiam percipiun- 
tur corpore. 

• ceierum] y. ad Cat. 51, 26. 

incultu] i. e. neglecta cultura; cf. 
Liv. ^LII , 12,7. Suos honores de- 
sertos perincultum ac neglegentiam, 

artes animi] Germanice reddas: 
geistige Leistungen. 

III. 1. magistratus et itnperia] Illo 
yocabulo summa munera civilia, hoc 
mUitaria significantur. 

postremo] y. ad Cat. 14, 3. 



lUGUUTHA. C. II. III. 



125 



dunt et aucta genescunt; animus incorruptus, aeternus, rector hu- 
4mani generis, agit atque habet cuncta, neque ipse habetur. Quo 
magis pravitas eorum admiranda est, qui dediti (forporis gaudiis 
per luxum atque ignaviam aetatem agunt, ceterum ingenium, quo 
neque melius neque amplius aliud in natura mortalium est, incultu 
atque socordia torpescere sinunt, quum praesertim tam multae va- 
riaeque sint artes animi, quibus summa claritudo paratur. 

III. Verum ex his magîstratus et imperia, postremo omnis 

cura rerum publicarum minume mihi hac tempestate cupiunda viden- 

tur, quoniam neque virtuti honos datur, neque illi, quibus per frau- 

2dem vis fuit, utîque tuti aut eo magis honesti sunt. Nam vi quidem 

regere patriam aut parentes, quamquam et possis et delicta corri- 



cura rerum publîcarwn] Germanice 
est: Interesse tt. Theihiahme an der 
Politik. 

cupiunda] v, ad Cat. 10, 2. Cete- 
rum hoc verbum per zeagma ad tria 
substautiva praegressa refertur ; cura 
enim non tam non cupiunda , quam 
non suscipienda est. 

hac tempestate] Quum Sallustins 
primis post Caesaris mortem annis 
scripserit, întelligitur îUud tempus 
tnrbarum plenissîmum et armis ci- 
vilibus cruentum, quo tum contra 
Caesaris interfectores a trinmviris, 
tum înter hos ipsos de summa re- 
rum certabatur. 

honos] Non per se valet magistra- 
tum, sed in universum capiendum de 
dignitate, quae egregiis viris vel mu- 
nerîbus gerendis vel republica stre- 
nue iuvanda additur; cf. Cat. 35, 3. 
Quod non dignos homines honore ho- 
nestafos videham. lug. 31, 1. Inno- 
centiae plus pericuti quam honoris 
est, Çic. Brut. 81, 281. Quum ho- 
nos sit praemium virtutis iudicio stu- 
dioque cimttm délation ad aliquemf qui 
eum sententiiSf qui suffragiis adeptus 
est, is mihi et honestus et honoratus 
videtur, 

vis fuit] Quemadmodum virtuti ^ i. 
e. probis (y. ad Hist. Fr. III, 
81, 20.)) opponuntur illi, qui per 



fraudem niiuniur, ita honori, i. e. le- 
gitimo virtutis praemio , opponitur 
viSf i. e. summum civitatis arbitrium, 
et quidem malis artibus et contra 
loges partum armisque sustentatum; 
cf. Hist. Fr. III, 81, 5. Omnes alii 
vim cunctam et imperia sua — ' in 
vos convortere. Tacit. Hist. IV, 39, 
2. Fis pênes Mucianum fuit. Sine 
invidia vox de potentia armis nitente 
legitur lug. 24, 8. 

utique] i. e. prorsus , ab omnî 
parte. 

eo magis honesti] Sensus est: qui 
vim habeant in civitate, propterea 
non magis eàse Iionoratos, 

2. Nam vi quidem etc.] Haec per 
chiasmum ita pertinent ad antece- 
dentia, ut explosent, cur vis non tu- 
tos aut honestos faciat; sequentia 
vero [frustra — dementiae est) spe- 
ctant ad superiora illa neque virtuti 
honos datur. 

patriam aut parentes] Patria est 
urbs ipsa cum civibus Romanis ; pa- 
rentes sunt provinciales imperio Ro- 
mano subiectî; cf. lug. 102, 7. 

delicta] Intelliguntur mala et pec- 
cata ciyusvis generis , quibus cîvitas 
laborat. Delicta corrigere igitur ver- 
nacul sîgnifîcat Uehelstande abstcl- 
ten. 



126 



C. SALLUSTI CRISPl 



gas, tamen importunum est, quum praesertim omnes rerum mutatîo- 
nes caedem, fugam aliaque hostîlia portendant; frustra autem niti3 
neque aliud se* fatigando ' nisi odiom quaercre extremae dementiae 
est; nisi forte quem inhonesta et perniciosa lubido tenet potentiae 4 
paucorum decus atqae libertatem soam gratîficarî. 

IV. Ceterum ex aliis negotiis, quae ingenio exercentur, im- 
primis magno usai est memoria remm gestarom. Cuius de virtute 2 
quia multi dixere, praetereundum puto, simul ne per însolehtiam 
quis existumet memet studium meum laudando extollere. Atqne ego 3 
credo fore, qui, quia decrevi procul a republica aetatem agere, 
tanto tamque utili labori meo nomen inertiae imponant; certe, qui- 



iinporiunum] i. e. molestuin et pe- 
rîcnlosnm. 

portendant] i. e. futura monstrent 
(germanice in Aussicht siellen); cf. 
lug. 92, 2. 

3. frustra autem niii] se. contra 
eos, qui vim in civitate obtinent. 
Qui ita nîtantur, Sallustius intelli- 
git eos, quibus antea dixerat hono- 
rent non dari. 

quaerere] i. e. impenso labore at- 
que studio parare; cf. lug. 85, 30. 
87, 2. 89, 1. Hist. Fr. III, 1, 1. 

4. nisi forte etc.] Sallustius quum 
duos omnino esse rationes dixisset 
magistratuum gerendorum, quaram 
neutra ad rerum publicarum curam 
invitare possit, iam terliamponii, ab 
illis diversam quidem, sed talem, 
quam vix credihile sil quemquam ho- 
nesium initurum ; cf. ad Cat. 20, 17. 

gratificari] i. e. concedere et tan- 
qnam gratiae obtinendae caussa of- 
ferre. — Infinitivus pendet ex con- 
iunctis verbis lubido tenet; v. ad Cat. 
4, 1. 

IV. 1. memoria rerum gestarum] 
Plane respondent haec vernaculo die 
Geschichte^ cuius vocabuli notio tam 
cognitione et scientia rerum, quae 
antea fuerunt, quam earum compo- 
sitione et narratîone continetnr. 

2. praetereundum puto] Breviter 



dictum bac sententia: de ea re di- 
cendum non puto, 

per insolentiam] Haec cum verbis 
laudando extollere coniungenda prl- 
mum locum occupant, ut id, cui au- 
ctor maxime occurrere vult, cum vi 
emineat. — Insolentia eius est, qui 
nimium sibi tribuit. 

memet] Accusativus subiecti est. 

3. Atqueego credo etc.] Per atque 
adiungitur gravier sententia in hune 
modum: non solum in laudibus hi- 
storiae multi offendent, sed adeo 
erunt, qui studium ipsum vitupèrent 
eique nomen inertiae imponant, cf. 
ad Cat. 51, 35. 

salutare plebem] Id faciebant, qui 
honores petebant, plebem, adhibito 
etiam nomenclatore, ambeuntes, sin- 
gulos obvies nominibus appellantes 
eorumque gratiae se commendantes. 

convivHs] i. e. epulis, prandiis et 
viscerationibuB. 

4. magistratus] Praeter quaestu- 
ram bis gestam tribunus plebis fuit 
a, 52. a. Chr. n., praetor a. 47. 

quales viri etc.] Duobus argumen- 
tis utitnr Sallustius , ut probet, cur 
civitatis morum taedio captus iam 
dudum a çebus publicis plane absti- 
nendum putaverit; alterum est, quod 
eo tempore, qno ipse magistratus 
adeptus esset, egregii viri ad debîtos 
honores pervenire non possent ; alte- 



lUGURTHA. C. IV. 



127 



bus maxuma îndustria videtur salutare plebem et conviviis gratiam 

4quaerere. Qai si reputaverînt , et, quibus ego temporibus magi- 

stratus adeptus sam, quales viri idem assequi nequiverint, et postea 

quae gênera hominum in senatum pervenerint, profecto existuma- 

bunt me magis merito qaam îgnavia iudicium animî mei mutavisse, 

maiusque commodum ex otio meo qiiam ex aliorum negotiis reipu- 

5 blicae venturum. Nam saepe ego audivi Q. Maxamum, P. Sctpio- 

nem, praeterea civitatis nostrae praeclaros viros solîtos ita dicere, 

quum maiorum imagines intnerentur, vehementissume sibi animum 

Cad virtutem accendi; scilicet non ceram illam neque figuram tantam 

vim in sese habere, sed memoria rerum gestarum eam flammam 



rum, quod Caesare interfecto indi- 
gnissimi homines senatores fièrent. 
Igitur at duo tempora y ita etiam duo 
hominum gênera sibi opponnntur. 

quae gênera hominum] Intelliguntur 
ii , qiios Antonias ex adulterato Cae- 
saris testamento in senatum legit; 
cf. Sueton. Aug. c. 35. Erant («c. 
senalores) super mile y et quidam in- 
dignissimi , et posi necem Caesaris per 
gratiam et praemium allecti, quos or- 
cinos vulgus vocabat. 

merito] i. e. insta de caussa, iure; 
cf. Hist. Fr. I, 13. 

iudicium aniinî] Germanice QaïGrund- 
sàtze; cf. Cic. de Orat. III, 10, 50. 
Inventi sunt, qui quum a negotiis ani- 
miquodam iudicio abhorrèrent^ hanc 
dicendi exereUationem contemnerent, 
Id. ibid. II, 3, 10. 

ex otio meo] i. e. ex studio memo- 
riae rerum gestarum, cui iam per 
otium vacare licet. 

ex aliorum negotiis] Negotia sunt 
reipublicae administratio , sive mu- 
nera pnblica, quippe quae neque* 
cum dignitate obtineri, neque eum 
fructu geri possînt. 

venturum] Venire alicui dicuntur, 
quae ei vel contîngunt veL accidnnt ; 
cf. lug. 8, 2. C/liro illi et gloriam 
et regnum venturum, 103, 2. Repu- 
tandOj quae sibi duobus proeliis ve- 
nerant* 



5. Q, Maxumum] Signifîcatur Q. 
Fabius Maximus Verrucosus , qui 
dtctator bello Punico secundo cun- 
ctando restituit rem. 

P. Scipiofietn] tJtrum P. Scîpio Afri- 
canus maior an minor intelligendus 
sit, ambiguum: de illo ut cogitemus, 
suadet hoc, quod cum Q. Maximo 
tempore poniunctus fuit; hune signi- 
ficari dicas eo , quod maior ei copia 
fuit maiorum gloria gaudendi, quam 
illi superiori. 

solitos ita dicere] v. ad Cat. 47, 1. 

6. Scilicet etc.] His verbis auctor 
commcmoratam Maximi et Scipionis 
sententiam illustrât, ut, quemadmo- 
dum ad suum studium pertineat, in- 
telligatur. Accusativus c. inf. au- 
tem non pendet ex scilicet (cuius 
particulae est ea vis, ut id demon- 
stret, quod per se perspicuum est 
et cuiusvis intelligentiae patet, ger- 
manice natûrKch)y sed repetendus est 
ex praecedcntibus verbis soHtos di- 
cerey ex quibus hoc elicias: scilicet, 
quum ita dicerent, hoc censebant etc. 

tantam vim. in sese habere] i. e. tan. 
topere ipsos commovere. 

sed memoria etc.] In adversatiya 
periodi parte Sallustîus ita ab insti- 
tuta oratione deflexit, ut, quum pri- 
mo ex Maximi Scipionisque mente 
dixisset, in sententiam generalem 
transiret ; inde faotum , ut pro sibi 



128 



C. SALLUSTI CRISPI 



egregiis vins in pectore crescere, neque prîus sedari, quam virtus 
eorum famam atque gloriam adaequaverit. At contra qais est 7 
omnium his moribas, quin divitiis et sumptîbus, non probitate ne- 
que industrîa cum maioribus suis contendat? etiam homines novi, 
qui antea per virtutem soliti erant nobilitatem antevenire, furtim et 
per latrocinia potius quam bonis artibus ad imperîa et honores ni- 
tuntur, proinde quasi praetura et consulatus atque alia omnia huiu8-8 
cemodi per se ipsa clara et magnifita sint, ac non perinde habean- 
tur, ut eorum, qui ea sustinent, virtus est. Yerum ego liberiusO 
altiusque processif dum me civitatis morum piget taedetque; nunc 
ad inceptum redeo. 

y. Bellum scripturus sum, quod populus Romanus cum lu- 
gurtha, rege Numidarum, gessit, prîmum quia magnum et atrox 
variaque Victoria fuit,'dein quia tune primum superbiae nobilitatis 
obviam itum est, quae contentio divina et humana cnncta permiscuit, 2 
eoque vecordiae processît, uti studiis civilibus bellum atque vastîtas 
Italiae finem faceret. Sed priusquam huiuscemodi rei înitium expe- 3 
dio, pauca supra repetam, quo ad cognoscendum omnia illustria 
magis magisque in aperto sint. Bello Punico secundo , quo dux 4 
Carthaginiensium Hannibal post magnitudinem nominis Romani Ita- 



reflexiyo, quod praegresso sese re- 
sponderet, snbstitueret egregiis viris, 
eorum famam] Paulo liberîore mo- 
do eorum refertar ad superîoris enun- 
ciati Yocem maiorum; sed molli tur 
ea însolentia, quod pariter cerae, 
figurae atque rerum gestarum voca- 
bula ad îllos spectant. 

7. his moribus] Hic- quum îd de- 
monstret, quod praesens est, sensus 
est: moribus talibus (î. e. tam cor- 
ruptis), quales nunc sunt; cf. Cic. 
Epp. ad Attic. X, 11. Quid enim di- 
cam hac iuventute, 

furtim et per latrocinia] i. e. clan- 
destînîs însidiis, ut fures, et per vim 
apertam, ut latrones, cf. Cat. 59, 5. 
Hist. Fr. I, 56, 7. 

8. proinde quasi] Ea vis est ha- 
rum particularum, ut falsa quaedam 
similitudo neque recte cum modo prae- 



cedentis rei conveniens desîgnetur ; cf. 
Cat. 12, 5. 

ae non] y, ad Cat. 52 , 12. 

habeantur] î. e. possideantur ; cf. 
lug. 31, 10. Ceterum sententia est: 
honores magnîficos esse, si egregii 
sint , qui eos gérant , nullius pretii, 
si ab indignis gerantur. 

9. liberius altiusque] Liberius, se. 
quam prooemii fines patiuntur; altius, 
i. e. longîus (se. a proposito) quasi 
in mare altum ; cf. Liv. XXXI, 1,5. 
Provideo animOy quicquid progrediar^ 
in vastiorem me altitudinem ac velui 
profundum invehi, 

V. 1. variaque Victoria] Ablativi 
sunt qualîtatîs, quibus significatnr 
in îllo bello victoriam modo apud 
lugurtham modo apud Romanos 
fuisse. 

2. Studiis civilibus etc.] Intelligitur 



IITGURTHA. C. V. VI. 



129 



liae opeg maxume allriverat, Hasinissa, rex Numidarum, in amici- 
tiam receptug a P. Scipione, ciii postea Africano cognomen ex 
virlute fuît, multa et praeclara rei militaris facînora fecerat, ob 
quae, victis Carthagîniensibus et capto Syphace, cuius in Africa 
magnum atque late imperium valuit, populus Romanus, quascunfue 

Surbis et agrog manu ceperat, régi dono dédit. Igitur amicitia Ma- 
siniggae bona atque honegta nobis permangit. Sed imperi vitaeque 

6eiug fînig idem fuit. Deîn Micipga filiug regnum golug obtinuit 

îMagtanabale et Gulugga fratribug morbo abgumptig. Ig Adherbalem 
et Hiempgalem ex gese genuit, lugurthamque , fiKum Magtanabalig 
fratrig, quem Maginigga, quod ortug ex concubina erat, privatum 
reliquerat, eodem cultu, quo liberog guog, domi habuit. 

VI. Qui ubi primum adolevit, polleng viribug, décora facie, 
ged multo maxume ingenio validug, non ge luxu neque inertîae 
corrumpendum dédit , ged , uti mog gentig illiug egt , equitare , iacu- 
lari, curgu cum aequalibug certare, et quum omnig gloria anteiret, 
omnibug tamen carug egge; ad hoc pleraque tempera in venando 
agere, leonem atque aliag ferag primug aut in primig ferire, plu- 

2 rumum facere , minumum ipge de ge loqui. Quibug rebug Micipga 
tametgi initie laetug fuerat, exigtumang virtutem lugurthae regno guo 



bellum sociale et continuo insecutum 
Marii et Sullae civile. 

3. supra répétant] v. ad Cat. 5, 9. 

4. post tnagnitudinem] i. e. ex quo 
Romani ad magnitudinem perveue- 
rant; cf. Cat. 5, 6. lug. 55, 4. 

in andcitiam receptus] Id factum 
anno 207. a. Ohr. n. 

magnum atque late] Magnum non 
continuo cum substantivo coniun- 
gendum , sed cum verbo sociatum ad 
definiendum subiectum pertinet, qjio 
fit, ut recte adverbium addi posait. 
Structuras ratio germanice sic pâte- 
bit : dessen Beich als ein bedeutendes 
und in nteiter Ausdehnung mâchtig 
war. cf. Cic. Tusc. V, 2, 5. PhUo- 
êophiae nos — nunc penitus totos- 
que tradidimus, 

5. bona atque honesta etc.] i. e. cum 
fide et honestate semper culta est. 

8ALLU8T. 



Sed imperi etc.] Praegnantî sensu 
impcrio totum atque indivisum regnum 
Numidiae significatur. Masinîssa enim 
mortuo regnum inter eius filios per 
P. Scipionem divisum fuit, teste Ap- 
piano Pun. c. 106. Liv. Epît, L. 

6. Dein] i. e. aliquo interiecto 
tempore, se. postquam Masinîssa 
mortuo imperium diyisum fuit. 

7. pnvatum reliquerat] i. e. priva- 
tum esse voluerat, sive inter regni 
heredes esse noluerat; nisî forte er- 
rore quodam Sallnstii Masinissae tri- 
buitur, quod post eius mortem a P. 
Scipione constitutum fuit; cf. Ap- 
pian, et Liv. 11. 11. 

cultu] V. ad Cat. 37, 6. 

domi] i. e. in domum suam asci- 
tum ibique degentem. 

VI. 1, pleraque tempora] i. e. fere 
omnia temp. 

9 



130 



C. SALLUSTI CRISPI 



gloriae fore, tamen, postquam hominem adulescentem , ezacta sua 
aetate et parvis liberis, magis magîsque crescere intellegit, vehe- 
menter eo negotio permotus, multa cum anîmo suo volvebat. Ter- 3 
rebat eum natura mortalium, avida imperi et praeceps ad explen- 
dan animi cupidinem, praeterea opportunitas suae liberorumque 
aetatis, quae etiam mediocris yiros spe praedae transvorsos agit, 
ad hoc studîa Numidarum in Ingurtham accensa, ex qnibus, si ta- 
lem virum dolis interfecisset, ne qua seditio aut bellum oriretur, 
anxius erat. 

VU. His difGcaltatibus circumventus ubf videt neque per vim 
neque insidiis opprimi posse hominem tam acccptum popularibus, 
quod erat lugurtha manu promptus et appetens gloriae militaris, 
statuît eum obiectare periculis et eo modo fortunam tentare. Igi-2 
tur bello Numantino Micipsa quum populo Romano equitum atque 
peditum auxilia mitteret, sperans vel ostentando virtutem vel hostium 
saevitia facile eum occasurum, praefecit Numidis, quos in Hispa- 
niam mittebat. Sed ea res longe aliter, ac ratus erat, evenit. Nam3. 
lugurtha, ut erat impigro atque acri ingenio, ubi naturam P. Sci- 4 
pionis, qui tum Romanis imperator erat, et morem hostium cogno- 



3. praeceps] v. ad Cat. 37, 4. 

opportunitiis suae etc.] î. e. oppor- 
tunitas ad învadendum regnam, po- 
sîta in sua aetate provecta, libero- 
rum parva, 

quae etiam etc.] Enunciatum rela- 
tivum ad solam opporiunitatis vocem 
spectat, non item ad genîtivos ad- 
iunctos. 

mediocris viros"] î. e. prae ceteris 
non eminentes, neque ad maiores 
conatus aptos aut propensos. 

transvorsos agit] î. e. a recta aver- 
tit et in pravum abstrahit; cf. lug. 
14, 20. 

ex quitus] se. studiis. 

VII. 1. circumuentus] i, e. pressus, 
sive implicatus. 

2. bello Numantino] Illud bellum 
motum a. 143. a. Chr. n. Virîatho 
imprimis concitante, et per undecîm 
annos improspere a Romanis gestum 
a. 133. cum ipso Numantiae urbis 



excidio per P. Scipionem finitum 
est. 

quos — mittebat] Id factum hieme, 
quae intercessit inter a. 135. et 134. 
a. Chr. n. teste Appian. Hisp. 89. 

4. ut erat] v. ad Cat. 31, 7. 

qui tum Romanis imperator erat] 
Structnrae ratio respondet fere vul- 
gari vernaculae modo: der damais 
den Romem ihr Oberbefehlébaber 
war. 

5. quod difficUlumwn in primis est] 
In primis quomodo ad augendam ora- 
tionis vim cum superlative iungî pos- 
sit, facile intelligitur ex germanica 
translatione : was eine hôckst schme-^ 
rige Aufgabe erster Grosse ist, cf. Cic. 
in Verr. III, 27, 68. Itaque homini 
in primis improbissimo (dem ârgsten 
Schuft erster Grosse) respondent. 

ex providentia] v. ad Cat. 12 , 2. 
— < De membrorum chiasmo v. ad 
Cat. 2, 5. 



ÏUGURTHA. C. VII. VIII. 



131 



vit, multo labore muUaque cura, praeterea modestissume parendo 
et saepe obviam eundo periculis in taotam claritudinem brevi per- 
venerat, ut no^tris vehementer carus, Numantinis maxumo terrori 

5e8set. Ac sane, qnod difficillumum in primis est, et proelio stre- 
nuus erat et bonus consilio, quorum alterum ex providentia timo* 

6 rem, alterum ex audacia temeritatem afferre plerumque solet. Igi- 
tur imperator omnis fere res asperas per Jugurtham agere, in 
amicis habere, magîs magisqne eum in dies amplecti; quippe cuius 

7 neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. Hue accedebat 
munificentia animi et ingeni solertia , quis rébus sibi multos. ex Ro- 
manis familiari amicitia coniunxerat. 

VIII. Ea tempestate in exercitu nostro fnere complures novi 
atque nobiles, quibus divitiae bono honestoque potiores erant, 
factiosi domi, potentes apud socios, clari magis quam honesti, qui 
lugurthae non mediocrem anîmum pollîcitando accendebant, si Hi- 
cipsa rex occidisset, fore, uti solus imperio Numidiae potiretur; in 

2 ipso maxumam virtutem, Romae omnia venalîa esse. Sed post- 
quam, Numantia deleta, P. Scipio dimittere auxilia et ipse revorti 
domum decrevit, donatum atque laudatum magnifiée pro contione 



iimorem] Vernaculâ est Zaghaftig- 
keity non confundenda illa cum metu, 
qnî provîdentiae cognatus est. 

6. quippe cuius — erat] v. ad Cat. 
48, 2. 

7. munificentia antmt] Munificus quum 
sordido opponatur, verbis id signifi- 
catur, quod germanice dicitur nohele 
Ge8ifmung\ cf. lug, 103, 5. 110, 5. 

ingeni soUertià] Germanice est : 
geiatige Gemandlheit; cf. lug. 96, 1. 
SuUa sollertissumus omnium in 
panda tempeatatihua factua est. 

quia rehua etc.] Duo ablativi di- 
versa potestate ad verbum perti- 
nent; quia rehua enim abl. instrn- 
mentî est, familiari amicitia abl. mo- 
dalis; v. ad Hist. Fr. III, 81, 26. 
Sententia sic concipîenda : quis rébus 
sibi multos ex Romanis ita coniun- 
xerat, ut eorum familiari anncitia ute- 
retur. 

VIII. 1. navi] Insolentii^s hominea 



novi (Cat. 23, 6. lug. 4, 7. 73, 7. 
85, 13.) hic et lug. 63, 7. 65, 5. 
nude novi dicuntur. 

factiosi dotnt] i. e. in urbe fraude, 
dolo , malis artibns coniuncti ad do- 
minationem obtinendam; v. ad Cat. 
54, 5. lug. 27, 2. 31, 15. 15, 4. 
41, 1. 77, 1. 

clari] Ita dicuntur, in quos omnium 
oculi sunt coniecti, saepe id non 
optimis ai'tibus assecuti; nnde honé- 
atis opponuntur ; cf. Liv. VIII , 27, 
0. Quidam pretio ascitiy clari magis 
inter populareSy quam honesti. Tacit. 
Hist. II, 10, 1. Vibius Crispus, in- 
ter claros magis quam inter ho- 
nos, 

non mediocrem animum] Per litotem 
dictum valet: valde elatum, summis 
aspirantem animum; v. ad Cat. 3, 1. 

pollicUando] i. e. ultro oflPerendo 
gratiam atque auxilium suum. 

9* 



132 



C. SALLUSTI CRISPI 



lugurlham in praetorium abduxit, îbique secreto monuit, uti polius 
publiée quam privatim amicilîam populi Romani colerel, neu quibus 
largîri insuesceret; periculose a paucis emî, quod multorum essel; 
si permanere vellet in suis arlibus, uliro. illi et gloriam et regnum 
venturum; sin properantius pergeret, suamet ipsum pecunia praeci- 
pitem casurum. 

IX. Sic locutus cum litteris eum, quas Mîcipsae redderet, di- 
misît. Earum sententia haec erat : lugurthae tui bello Numanlino 2 
longe maxuma virtus fuit, quam rem tibi cerlo scio gaudio esse. 
Nobis ob mérita sua carus est; ut idem senatui et populo Romano 
sit summa ope nitemur. Tibi quidem pro nostra amicitîa gratulor. 
En habes virum dignum te atque avo suo Masinissa. Igitur rex, 3 
ubi ea, quae fama acceperat, ex litteris imperaioris ita esse cogno- 
vît quum virtute tum gratia viri permotus flexit anîmum suum, et 
lugurtham beneficiis vincere aggressus est, statimque eum adopta- 



2. abduxit] 8C. quia in contione 
non satis commodus fuit locus omnia, 
quae res poscebat, dicendi; cf. Liv. 
YXX , 14 , 3. Scipioni Laelius et Ma- 
sinissa supervenenint; quos quum egre- 
giis laudibus frequenti praeiorio celé- 
brasset, abdu.ctum in secretum 
Masinissam sic alloquitur, 

publiée] i. e. universo populo Ro- 
mano officia praestando. 

privatim] i. e. donis ac muneribus 
sîngulorum gratiam captando; cf. 
Cat. 49, 3. 

largiri] Invidioso sensu est pecunia 
corrumpere, quomodo etiam largitio- 
nis vocabulum usurpatur; cf. lug. 
15, 1; 5. 103, 6. 

quod multorum esset] His quum tecte 
spectetur ad maiestatem et auctori- 
tatem senatus populique Romani, 
sensus est: id^ cuius deferendi ac tri- 
buendi potestas pênes universum popu- 
Itim esset, 

illi] Ubi in orat. recta secunda per- 
sona obtinet , in obliqua ille ponitur ; 
cf. lug. 11, 6. 33, 4. 51, 4. 56, 4. 
62, 1. 64, 2. 65, 3. 106, 1. 

sin properantius pergeret] i. e. sin 



exspectare uoUet, quae ultro illi ven- 
tura essent. 

suamet] v. ad Cat. 23, 2. 

IX. 2. senatui et populo roi».] Dif- 
fert haec formula a vulgari sen, pop. 
que rom.; scilicet per que particulam 
duae îllae partes , quibus constat im- 
perium romanum , in unum quasi cor- 
pus coniunctae comprehenduntur; et 
vel atque particulis efficîtur, ut ùtra- 
que pars per se cogitetur; cf. lug. 
41, 2. 104, 5. 111, 1. 112, 3. 

en habes] En yivîde monstrat rem 
vel praesentem vel cogitatione con- 
cipîendam; cf. Cat. 20, 14. 

3. flexit] i. e, commutavit, abiecto, 
quod antea ceperat (cf. c. 7, 2.), 
consilio; cf. lug. 62, 8. Igitur lu- 
gurtha — rursus coepit flectere ani- 
mum suum. 

vincere] i. e. ad meliorem mentem 
tradueere sibique concilîare. 

statimque eum adoptavit] Haec, quia 
quodammodo pugnant cum eo, quod 
Micipsa paucos post annos brevî ante 
mortem orationem sequentem ha- 
buîsse narratur, non nimis stricto 
sensu intelligenda sunt. lugurtha 
enim quum a. 133. a. Chr. n. Nu- 



lUGURTHA. C. IX. X. 



133 



4 vit et testamento parîter cum filiis heredem instituit. Sed ipse 
paucos post annos ,morbo atque aetate confectus quum gibi Onem 
vîtae adesse intellegeret, coram amicis et cognatis itemque Adher- 
bale et Hîempsale filiis dicitur huiuscemodi verba cum lugurtha 
habuisse : 

X. Parvum ego te, lugurtha, amisso pâtre, sine spe, sine 
opibus, in meum regnum accepi, existumans non minus me tibi, 
quam si genuissem, ob bénéficia carum fore; neque ea res falsum 

2 me habuit. Nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissume 
rediens Numantia meque regnumque meum gloria honoravisti, tua- 
que virtute nobîs Romanos ex amicis amicîssumos fecisti; in Hispa- 
nia nomen familiae renovatum est ; postremo, quod difficillumum inter 

3mortaIis est, gloria invidiam vicfsti. Nunc, quoniam mihi natura 
finem vitae facit, per hanc dexteram, per regni fidem moneo ob- 
testorque te, ut hos, qui tibi génère propinqui, beneficio meo fra- 



mantia rediisset, tribas ante Mici- 
psae mortem annis (cf. cil, 6.) 
adoptatus est. Id autem factum a. 
121.; ille enim mortuas est a. 118., 
nt cognoscitur ex Livii Epit. 62. 

X. 1. sine spe] Germanice: ohne 
Aussichien, se. melioris fortunae. — 
Ceterum substantiva cum sine prae- 
positione iancta vieem attribati sus> 
tînent; cf. lug. 6, 1. 54, 6. 66, 4. 

in meum regnum accept} Respicit 
Micipsa ad id , quod e. 5 , 7. tradi- 
tum est. Prîvatus enim relîctus fue- 
rat lugurtha, sed Micipsa eum ut 
régis filium habuit. Quod igitur di- 
cere poterat m meam do mu m accepi, 
paullo magnificentius dixit in meum 
regnum, 

quam si genuissem'] se. te. Opponî- 
tur beneficiorum vis naturali carUati. 
Sensus enim est: existumabam béné- 
ficia mea eundem amorem mei tibi 
excitatura , qui ipsâ naturâ liberis in 
parentes ingenitus esse solet. 

falsum me habuit] Insolenter dictum 
pro me fefellit, 

2. magna et egregia] Substantivo- 
rum potestate haec dicta de iis, quae 
incepit atque fecit lugurtha; cf. Cic. 



de Orat. I, 0, 37. Regum multa sunt 
eximia ad constituendam rempublicam, 
Tacit. Ann. XIY, 38, 3. Classicianus 
Suetonii adversa pravitati ipsius, 
prospéra ad fortunam reipttblicae 
trahebat. Nep. de Regg. I, 3. Xerxi 
maxime est illustre^ quod — bellum 
intulit Graeciae, 

-rediens] i. e. quum redires, simnl 
cum reditu; cf. 106, 1. 

meque regnumque] y. ad Cat. 10, 3. 

nomen familiae renovatum] Respicit 
Micipsa ad Masinissam, qui bello 
Punico secundo multa et praeclara 
rei militaris facinora in Hispania fe- 
cerat. — Nomen praegnanti sensu est 
gloria y claritudo', cf. lug. 58, 3. 

gloria invidiam vidsti] i. e. in tanta 
gloria ita te gessisti, tantumque a 
fastu et arrogantia abfuisti, ut nemo 
tibi gloriam tuam inyideret; cf. lug. 
6, 1. Quum omnis gloria anteiret, 
omnibus tamen carus esse, 

3. pro regni fidem] i. e. per eam 
fidem, quae decet eum, qui regnum 
obtinet; cf. lug. 24, 10. Me mani- 
bus impiis eripite, per maiestatem inu 
péri, per amicitiae fidem. Ipsius 
Micipsae fidem intelligi eo patet, 



134 



C. SALLUSTI CRISPI 



très sunt, caros habeas, neu malîs alienos adiungere, qnam sanguine 
coniunctos retînere. Non exercîtus neque thesauri praesidia regni 4 
sunt, verum amicî, quos neque armis cogère neque auro parare 
queas; officio et fide pariuntur. Quîs autem amicîor, quam frater 5 
fratri? aut quem alienum fidum învenîes, si tuis hostîs fueris? Ëqui-6 
dem ego vobis regnum trado Jrmum, si boni eritis; sin malî, im- 
becillum. Nam concordia parvae res crescunt, discordia maxumae 
dilabuntur. Ceterum ante hos te, lugurtha, qui aetate et sapientia 7 
prior es, ne aliter quid eveniat, provîdere decet. Nam in omni 
certamine, qui opulentior est, etiamsi accipit iniuriam, tamen, quia 
plus potest, facere videtur. Vos autem, Adherbal et Hiempsal, 8 
colite, observate talem hune virum, imitamini virtutem, et enitimini, 
ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse. 

XI. Ad ea lugurtha, tametsî regem ficta locutum intellege- 
bat, et îpse longe aliter anîmo agitabat, tamen pro tempore bé- 
nigne respondit. Micipsa paucîs post diebus moritur. Postquam 2 
illi more regîo iusta magnifiée fecerant, reguli in unum convenere, 
ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. Sed Hiempsal, qui 3 
minumus ex illis erat, natura ferox et iam ante ignobilitatem lu- 
gurthae, quia materno génère impar erat, despîciens, dextera Ad- 
herbalem assedit, ne médius ex tribus, quod apud Numîdas honorî 



quod praecedit per hanc deœieram, 
quae Micipsae est. 

alienos] Alieni opponuntur propin- 
guis; cf. §. 5. 

4. verum cunici] Verum particula 
quam non simpliciter toUat praece-. 
dens enunciatum negativum, sed op- 
positam sententiam sîmul graviter 
confirmet , germanice valet wohl aber; 
cf. lug. 31, 7. UiHtisque cladis non 
lexj verum lubido eorum finem fecit, 
ib. §. 18. Vindicandum in eos, gui 
hosti prodidere rempuhlicam^ non manu 
neque vif — verum guaesdonibus. 

5. kostis] Hostis et iam extra bel- 
lum dicitur is, qui tanto odio in 
aliquem fertur, ut ferocibus factis 
non abstîneat, in bello tantum com- 
mitti solitis. Nerape Micipsa lugur- 



tham monet, ne bellum fratribus fa- 
ciat, eosque vi regno expellat. 

6. eguidem] v. ad Cat. 57, 15. 

7. ante hos] i. e. intentiore studio 
quam hî. 

8. colite, observate] Colit aliquem îs, 
qui gratam ei praestat operam, et 
re ipsa, quantum potest, eum îuvat ; 
observât is , qui nihil eorum negligît, 
quod alteri placere posse videatur. 
Utrum gravius sit, ex rerum condi- 
clone et cuiusque iudicio pendet. 

talem] î, e. tam egregium ; cf. lug. 
6, 3. 63, 6. 112, 3. 

XI. 1. pro tempore] i. e. prout re- 
rum praesentium ratio poscebat; cf. 
lug. 49, 6. 74, 3. 

2. moritur] Anno 118. a. Chr. n.; 
V. ad cap. 9, 3. 
illi] se. Micipsae. 



lUGURTHA. C. XI. XII. 135 

4ducitur, lugurtha foret. Dein tamen, ut aetati concederet, fatigatus 

5 a fratre , vix in partem alteram transductus est. tbi quum multa 
de administrando imperio dissererent, lugurtha înter alias res iacit, 
oportere quinquenni consulta et décréta omnia rescindi; nam per 

6 ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. Tum 
idem Hiempsal placere sibi respondit; nam ipsum illum tribus pro- 

7 xumis annis adoptatione in regnum pervenisse. Quod verbum in 

8 pectus lugurthae altius , quam quisquam ratus erat , descendit. Ita- 
que ex eo tempore ira et metu anxius moliri, parare, atque ea 
modo cum animo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. 
Quae ubi tardius procedunt neque lenîtur animus ferox, statuit 
quovis modo inceptum periicere. 

XII. Primo conventu, quem ab regulis factum supra memo- 
ravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros fînisque imperi 

2 singulis constitui. Itaque tempus ad utramque rem decernitur , sed 
maturius ad pecuniam distribuendam. Reguli interea in loca pro- 

3 pinqua thesauris alius alio concessere. Sed Hiempsal in oppido 
Thirmida forte eius domo utebatur, qui proxumus lictor lugurthae 
carus acceptusque ei semper fuerat ; quem ille casu ministrum obla- 
tum promissis onerat impellitque, uti tamquam suam visens domum 
eat, portarum clavis adulterinas paret (nam verae ad Hiempsalem 

3. minumtts] Insolentius dîctumpro régis filiî vel împeriam nondum ade- 
minumua natu; cf. Liv. I, 53, 5. pti, vel parvo imperio praediti; cf. 

materno génère impar] cf . c. 5 , 7. c. 11, 2. Liv. XXVII, 4, 9. Legati 

4. concederet] Compositum maîore et alios Africae regulos adiré iussi, 
vi dictum , quam simplex cedere; cf. 3. proxumus lictor] Romani quum 
lug. 14, 25. 102, 4. Hist. Fr. I, 60. solerent tum militiae suae (v. ad 

transductus est] Germanice : er Hess Cat. 53 , 3.) tum magistratuum vo- 

sich hringen; cf, lug. 85, 38. cabula ad exteras gentes transferre, 

5. iadt] i. e. obiter proponit. lictor latiore sensu est sateîles rerum- 
parum animo valuisse] Non falsum que curator. Qui Romae in série In- 

id fuisse patet ex lug. 65, 1. cedentium lictorum ultimus erat 

7. verhum] h. 1. idem valet, atque ipsumque magistratum praecedebat, 
sententia (d, Aeusserung), proximus vocabatur; unde h. 1. in- 

8. cum animo habere] Similiter telligitur is, qui prae ceteris lugur- 
dictum cum animo reputare, lug. 13, thae res curabat et negotia ezse- 
5. 70, 5. 108, 3., cum animo volvere, quebatur. Ceterum haec verba per 
lug. 6,2., cum animo trahere , lug. appositionem ad qui pertinent. 

03, 1. Cogitatur in his animus quasi onerat] Promissorum amplitudinem 

altéra persona. et multitudinem déclarât hoc ver- 

XII. 1. ab regulis] Reguli àiGXUxtvLT bum; cf. Liv. XXIV, 13, 4.^flnni' 



136 



G. 8ALLUSTI CRISPI 



referebantur) ; ceterum, ubi res postalaret, se ipsum cum magna 
manu venturum. Numida mandata brevi conficit, atque, utî doctu8 4 
erat, noctu lugurthae milites introdacit. Qui postquam in aedîs5 
irrupere, dîvorsi regem quaerere, dormientis alios, alios occursan- 
tis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et 
tumultu omnia miscere, quum intérim Hiempsal reperitur occultans 
se in tugurio mulieris ancillae, quo initio pavidus et ignarus loci 
perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad lugurthame 
referunt. 

XIII. Ceterum fama tant! facinoris per omnem Africam brevi 
divolgatur; Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fue- 
rant, metus invadit; in duas partis discedunt Numidae; plures Ad- 
herbalem sequuntur, sed illum alterum bello meliores. Igitur lu- 2 
gurtha quam maxumas potest copias armât, urbis partim vi, alias 
voluntate imperio suo adiungit, omni Numidiae imperare parât. Ad- 3 
herbal, tametsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de 
caede fratris et fortunis suis, tamen fretus multitudine militum para- 
bat armis contendere. Sed ubi res ad certamen venit, victus ex 4 
proelio profugit in provinciam, ac deinde Romam contendit. Tûm5 
lugurtha, patratis consiliis, postquam omnis Numidiae potiebatur, 
in otio facinus suum cum animo reputans, timere populum Roma- 
num, neque advorsus iram eius usquam nisi in avaritia nobilitatis et 



bal on erat os ingentihus p.romissis 
dotnum redire iuhet, 

referebantur'] se. quotîes portae 
claadebantnr, inennte nocte. 

5. divorsi] i. e. in varias partes 
dispersi, alius alio loco; y. ad Cat. 
20, 5. 

mulieris ancillae] cf. Cat. 38, 1. 
52, 26. lug. 6, 2. 

XIII. 3. tametsi — nùserat] Scili- 
cet primo rem ad senatnm detulerat, 
sperans fore, ut is lugurtham aacto- 
ritate sua coerceret; sed non ex- 
spectans decretum ipse sibi consu- 
lere conatus est. 

fortunis] Insolenter Sallustius plu- 
rali huius v. utitur eo sensu, quo 
vulgo singularis usurpatur; cf. lug. 
14, 24. 23, 2. (52, 1. 83, 2. 



4. in provinciam] i. e. in eam Afri- 
cae partem, quae olim Carthagini 
subiecta (v. 19, 7.) in Romanorum 
dicionem venerat; cf. lug. 25, 5; 
10. 39, 4. 61, 2. 

5. patratis consiliis] se. Hiempsale 
interfecto, Adherbale eiecto. 

postquam — potiebatur] Imperfecto 
quum nondum absoluta actio prae- 
teriti temporis significetur, sensus 
est: ex quo Numidia pauUatim in 
eius possessionem venit; cf. Cat. 6, 
3. 56, 4. lug. 28, 2. 36, 4. .53,7. 70,5. 

neque — usquam] i. e. neque uUa 
in re; v. ad Cat. 3, 3. 

6. praecepity uti — expleant] v. ad 
Cat. 41, 5. 

quaecunqué] Neutro plural! latissi- 
mo sensu tum homines tum res com- 



lUGURTHA. C. XIII. XIV. 



137 



6 pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auro et ar- 
gento multo legatos Romam mittît, quis praecepît, primum uti vete- 
res amicos muneribus expleant, deînde no vos acquirant, postremo 

7 quaecunque possint largiundo parare ne cunctentur. Sed ubi Ro- 
mam legati venere et ex praecepto régis hospitibus alîisque, quo- 
rum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera 
misère, tanta commutatio incessit, ut ex maxuma invidia in gratiam 

Set favorem nobilitatis lugurtha veniret; quorum pars spe, alii prae- 
mio inducti singulos ex senatu ambiundo nitebantur, ne gravius in 

9 eum consuleretur. Igitur ubi legati satis confidunt , die constituto 
senatus utrisque datur. Tum Adherbalem hoc modo locutum ac- 
cepimus : 

Xiy. Patres conscripti. Micipsa pater meus moriens mihi 
praecepit, uti regni Numidiae tantummodo procurationem existuma- 
rem meam, ceterum ius et imperium eius pênes vos esse; simul 
eniterer domi militiaeque quam maxumo usui «sse populo Romano, 
vos mihi cognatorum, vos affinium loco ducerem; si ea fecissem, 
in vostra amicitia exercitum, divitîas, munimenta regni me habitu- 

2 rum. Quae quum praecepta parentis mei agitarem, lugurtha, homo 
omnium, quos terra sustinet, sceleratissumus, contempto imperio 
vostro, Masînissae me nepotem et iam ab stirpe socîum atque ami- 

3 cum populi Romani regno fortunisque omnibus expulit. Atque ego, 



prehendnntur ; v. ad lug. 14, 16. et 
cf. Hîst. Fr. I, 69. Mauri, vanum ge- 
nuSf ut a lia Africae, Lîv. I, 63, 11. 
In se îp9um postremo saeviturum, si 
a lia desint, 

8. quorum] v. ad Cat. 7, 4. 16, 1. 

9. senatus — datur] î. e. iis pe- 
tentibus permîssnm, ut senatum ad. 
ire xnandataque sua et postulata ex- 
ponere liceret. 

XIV. 1. procurationem] Procuratio 
eius est , qui yicarÎAS iusti domini 
partes sustinet. Similiter de Masi- 
nissa Liyius XLV, 13, 15. Masinis- 
sam — usu regni contentum scire 
dominium et ius eorum, qui dederint, 
esse, 

celerum] y. ad Cat. 51, 26. 



cognatorum — affinium loco] i. e. 
pro cognatîs — pro affinibus; cf. 
Hist. Fr. I, 56, 5. Indigni repuhlica 
habiti praedae loco aestumantur, 

munimenta regni] Non est àpposi- 
tio , sed obîectum verbi tertium. 

2. Quae quum praecepta — agita- 
rem] î. e. quum totus essem in prae- 
ceptis observandis. 

quos terra sustinet] i. e. qui innu- 
merabiles sunt in terra; cf. Plaut. 
Poen. prol. 90. Venditque — hominU 
si leno *st homo y quantum hominum 
terra sustinet, sacerrumo, 

iam ab stirpe soâum] i. e. non re- 
cens factum, sed natum soc, quippe 
qui bunc honorem quasi hereditate 
acceperim. 



138 



C. SALLUSTI CRISPI 



patres conscrîpti, quoniam eo miseriarum venturus eram, vellem 
potîus ob mea quam ob maiorum meorum bénéficia posse a vobî» 
auxilium petere, ac maxume deberi mihi bénéficia a populo Ro> 
mano, quibus non egerem; secundum ea, si desideranda erant, uti 
debitis uterer. Sed quoniam parum tuta per se ipsa probitas est, 4 
neque mihi in manu fuit, lugurtha qualis foret, ad vos confugi, 
patres conscrîpti, quibus, quod mihi miserrumum est, cogor prius 
oneri quam usui esse. Ceteri reges aut bello vîcti in amicitiam a 5 
vobis recepti sunt, aut in suis dubiis rébus societatem vostram ap- 
petiverunt; familia nostra cum populo Romano bello Carthaginiensi 
amicitiam instituit, quo tempore magis fides eius quam fortuna pe- 
tenda erat. Quorum progenîem vos, patres conscrîpti, nolite pati6 
me, nepotem Masinissae, frustra a vobis auxilium petere. Si ad 7 
impetrandum nihil caussae haberem praeter miserandam fortunam, 
quod paulo ante rex génère, fama atque copiis potens, nnnc defor- 
matus aerumnîs, inops, aliénas opes exspecto, tamen erat maiesta- 
tis Romani populi prohîbere iniuriam, neque pati cuiusquam regnum 
per scelus crescere. Verum ego iis fînîbus eiectus sum, quos ma- 8 



3. quoniam — ventants erean] i. e. 
quoniam in fatis erat , ut veni- 
rem. 

ac maxume] se. vellem. — Quod 
antea optaverat Adherbal, ut suamet 
ipsius mérita exstarent in populum 
Rom., id ita corrigit, ut sibi longe 
éxoptatissimum esse dicat, si bene- 
ficiis Romanorum, pro merito suo 
sibi tribuendis, plane non egeat; sin 
vero egeat , ut saltem auxîlio Roma- 
norum ut debito sibi beneficio uti 
possit. ^ 

secundtan ea] i. e. proxime (dem- 
nachst), se. irrito prîore optato; cf. 
Cic. in Vat. 6, 15. Secundum ea 
quaero , servarisne in eo fidem, Caes. 
B. G. I, 33, 2. Hac oratione habita 
eoncilium dimisit, et secundum ea 
multae res eum kortabantur» 

4. Sed quoniam etc.] His verbis 
Adherb. regreditur ad eam, quam, 
ante illata optata sua, exorsus erat 
sententiam , ut auxilium senatus im- 



ploraret, simul ostendens sine sua 
culpa îd fieri. 

^ neque mihi — qualis foret] î. e. ne- 
que valui lagurtham talem efficere, 
qnalem (se. in me) esse oportebat; cf. 
infra §. 13. 31, 5. Ter. Hec. IV, 4, 
44. Uxor quid faciat, in manu non 
est mea. Id. ib. III , 5 , 43. Tibi in 
manu est y ne fiât, 

usui esse] Ex cogor, unde haec 
yerba pendent, per z6ugma assu- 
mendum est possum; cf. Cat.'lT, 2. 
lug. 28, 7. 46, 8. 55, 1. 85, 28. 
92, 2. 

5. petenda erat] i. e. quo tempore 
talis erat populi Rom. condicio, cuius 
fidem quidem, séd non fortunam pe- 
teres; v. ad Cat. 10, 2. 

7. deformatus] Deformare qunm 
proprie sit in tristem aspectum com- 
mutare, translate dicitur de iis, quae 
ex dîgnitate in miseram atque inho- 
nestam condicionem coniiciuntur ; cf. 
Cic. p. Sull. 26, 73. Quid reliquam 



lUGURTHA. C. XIV. 



139 



ioribus meis popiilus Romanus dédit, unde pater et avus meus una 
vobiscum expulere Syphacem et Carthagîniensis. Vostra bénéficia 
mihi erepta sunt, patres conscriptl, vos in mea iniuria despecti 

yestis. .Eheu me miserum! Huccine, Micipsa pater, bénéficia tua 
cvasere, ut, quem tu parem cum liberis tuis regnique participem 
fecisti, is potissumum stirpis tuae exstinctor sit? Numquam ergo 
familia nostra quîeta erit? semperne in sanguine, ferro, fuga ver- 

lOsabimur? Dum Carthaginienses incolumes fuere, iure omnia saeva 
patiebamur; hostes ab latere, vos amici procul, spes omnis in ar- 
mis erat. Postquam illa pestis ex Africa eiecta est, laeti pacem 
agitabamus, quippe quis hostis nullus erat, nisi forte quem vos ius- 

llsissetis. Ecce autem ex improviso lugurtha, intoleranda audacia, 
scelere atque superbia sese ecferens, fratre meo atque eodem pro- 
pinquo suo interfecto, primum regnum eius sceleris su! praedam 
fecit, post, ubi me isdem dolis nequît capere, nihil minus quam 
vîm aut bellum exspectantem in imperio vostro, sicuti videtis, ex- 
torrem patria, domo, inopem et coopertum miserii» effecit, ut ubi- 

12 vis tutius quam In meo regno essem. Ego sic existumabam, patres 



consiantiam vitae cofnmemorem? digni- 
tatem? liberalUatemt moderationem in 
privaiis rébus , splendorem in publicis? 
Quae lia a fortuna deformaia suntj 
ut tamen a natura inchoaia compareani. 
Romani populi] Hoc verborum or- 
dine ntitur, ut cum vi efferat Ko- 
manos , quia Romani essent , i. e. po- 
pulus tam validus atque gêner osus, 
debuisse îniuriam prohibere. 

prohibere inittriam] In universum 
hoc dictum est, neque ita, ut sup- 
pleatur a me, 

8. Verum ego etc.] Cum g^avi as- 
severatione generali caussae antea 
commemoratae adiung^tur nova haec, 
ad ipsoB Romanes pertinere iniuriam 
a lugurtha factam. 

0. huccine — evasere] i. e. talemne 
eventum habuere; cf. Ter. Andr. I, 
2| 5t /ieri semper lenilas verebar 
quorsum evaderet, 

ferro] i. e. pugna, certamine; cf. 
Ing. 42, 4. 



10. iure] t. e. ut aliter fieri non 
poterat, ut necesse erat; in iure 
enim nécessitas summa; cf. Cic. 
Tusc. III, 15, 31. Iure erat (So- 
cratis) idem semper vultus, quum mentis^ 
a qua is fingitury nulla fieret mutatio, 

nisi — iussissetis] Plene sic dictum 
erat: nisi forte is fuit, quem vos 
nobis hostem esse iussissetis. 

11. extorrem patria — e/fedt] cf. 
Hist. Fr. I, 56, 3. Lepidus se e 
contempto me tu en dum effecit. ibid. 
IV, 19, 8. Eumenem ex rege mi' 
serrumum servorum effecere. Ce- 
terum haec verba primarium consti- 
tuunt ennnciatum, cui subiicitur con- 
secutiva enunciatio, plenius per ita 
ut annectenda. 

tutius — essem] i. e. tutius agita- 
rem, tutiore condicîone essem. 

12. sic eœistumabam] Sic indefinite 
dictum explicatur sequente accusa- 
tivo c. infin.; cf. Cat. 51, 15. lug. 
114, 2. 



140 C. SALLUSTI CRISPI 

conscripti, utî praedicantem andiveram patrem meum, qui vostram 
amicitiam dilîgenter colerent, eos muUum laborem suscîpere, cete- 
rum ex omnibus maxume tutos esse. Quod in familia nostra fuit, 13 
praestitit, ut in omnibus bellis adesset vobis; nos uti per otium tutî 
simus, in vostra manu est, patres conscripti. Pater nos duos fra- 14 
très reliquit; tertium, lugurtham, bçneficiis suis ratus est coniun- 
ctum nobis fore. Alter eorum necatus est, alterius ipse ego manus 
impias vix effugi. Quid agam? aut quo potissumum infelix acce- 15 
dam? Generis praesidia omnia exstincta snnt; pater, uti necesse 
erat, naturae concessit; fratri, quem minume decuit, propinquus 
per scelus vitam eripuit; affinis, amicos, propinquos ceteros meo3 
alium alia clades oppressit; capti ab lugurtha pars in crucem actî, 
pars bestiis obiecti sunt; pauci, quibus relicta est anima, clausi in 
tenebris, cum moerore et luctu morte graviorem vitam exigunt. Si 16 
omnia, quae aut amisi aut ex necessariis advorsa facta sunt, inco- 
lumia manerent, tamen, si quid ex improviso mali accidisset, vos 
implorarem, p^res conscripti, quibus pro magnitudfne împeri ius 
et iniurias omnis curae esse decet. Nunc vero exul patria, domo, 17 
solus atque omnium honestarum rerum egens, quo accedam, aut 
quos appellem? natîonesne an reges, qui omnes familîae nostrae ob 
vostram amicitiam infesti sunt? An quoquam mihi adiré licet, ubi 
non maiorum meorum hostilia monumenta pluruma sint? aut quis- 

13. praestiiii] Supple id, cui illn- tnagis vos fecissCy quam illis acci- 
strando sequens enuntîatnm per ep- disse indignum est, 101, 5. 
exegesin additar. ex necessariis] Hoc quamquam neu- 

nos uti per otium etc.] Sententia, trum est , tamen sensu in nniversum 

verecnnde proposita , haec est : iam patente homines imprimis comprehen- 

vestram est me tuerl. dit (v. ad Ing. 13, 6.). Quippe hoc 

14. Alter eorum] Inter haec et an- dicit Adherbal: si omnia mihi inco- 
tecedentia supplendum est : ita quum Inmia essent , neque quicqnam rerum 
duo miki fratres essent, mearum amisissem , neque lugurtha 

15. quem minume decuit] Relatîvum aliique, qui miH proximi sunt, mu- 
spectat ad supplendum is. Toti enun- tato animo hostes adversariique facti 
tiato per appositionem additum pro- essent, 

pinquus. 17. Nunc vero] Per nunc particnlam 

exigunt] i. e. trahunt usque ad transitur ad praesentem rerum sta- 

finem. tum, ei, de quo antea dîctum fuît, 

16. qu€ie aut amisi — facta sunt] oppositum, quae vis adiecta vero 
Relativum, quod ad ami« est accu- particula augetur; cf. înfra §. 24. 
sativus, ad facta sunt nominativo est Hist. Fx. III , 81 , 2. lug. 85 , 13. 
cogitandum; cf. lug. 31, 18. j^ûocf aut quisquam] Aut non infert dûs- 



lUGURTHA. C. XIV. 



141 



ISquam nostri misereri potest, qui aliquando vobig hostis fuît? Post* 
remo Masinissa nos ita instituit, patres conscriptf, ne quem colere- 
mus, nisi populum Romanum, ne societates, ne foedera nova acci- 
peremus; abunde magna praesidia nobis in vostra amicitia fore; si 

lOhuic imperio fortuna mutaretur, una occidendum nobis esse. Yir- 
tute ac dis volentibus magni estis et opulenti; omnia secunda et 

20obedientia sunt; quo facilius sociorum iniurias curare licet. Tan- 
tum illud vereor, ne quos privata amicitia lugurthae parum cognita 
transvorsos agat, quos ego audio maxuma ope niti, ambîre, fati- 
gare vos singulos, ne quîd de absente, incognita caussa, statua- 
tis; fingere me verba et fugam sîmulare, cui licuerit in regno 

21 manere. Quod utinam illum, cuius impio facinore in bas miserias 
proiectus sum, eadem haec sîmulantem videam, et aliquando aut 
apud vos aut apud deos immortalis rerum humanarum cura oriatur; 
ne ille, qui nunc sceleribus suis ferox atque praeclarus est, omnî- 
"bus malis excruciatus impietatis in parentem nostrum, fratris mei 

22necis mearumque miseriarum gravis poenas reddet. lamiam frater, 
animo meo carissume, quamquam tibi immaturo, et unde minume 
decuit, vita erepta est, tamen laetandum magis quam dolendum 

23 puto casum tuum; non enim regnum, sed fugam, exilium, egesta* 
tem et omnis bas, quae me premunt, aerumnas cum anima simul 
amisisti. At ego infelix, in tanta mala praecipitatus ex patrio 



îanctivam interrogatîonem, sed prae- 
cedentî interrogatîoni novam adiun- 
git, qua illa vel artiorîbus finibuH 
cîrcumscrihatur , vel corrigatar; cf. 
supra §. 15. Fr. Hist. I, 49, 21. 
II, 50, 3. 

nosiri] v. ad Cat. I, 3. 

18. htic imperio] Huic pronomine 
ntitur Adherbal , quia Romae verba 
facit. 

10. Tantwn illud vereor etc.] Haec 
in abruptiore oratione ita cohaerent 
cum antecedentibus : Keque dubito, 
quin mihi opem laturi sitis, si in- 
tellezeritis iure me queri ; sed tan- 
tnm illud vereor, etc. 

parum cognita] i. e. quae quam in- 
fida et frandulenta sit, parum illi 
cognovemnt. 



21. proiectus] Germanîce est preia- 
gegeben; cf. Fr. Hist. III, 1, 1, 
Quem proiectum ad bellum saevissu- 
mum — famé confedstis, 

ne ille — reddet] Haec ita cohae- 
reùt cum altero optato (utinam ali- 
quando — cura oriatur)t ut Adherbal 
confidenter pronuntiet, si modo Ro^ 
mani aut dii sibi opituleniury profecto 
lugurtham poenas scelerum datururo ; 
cf. Cat. 52, 57. Ne ista mansuetudo 
— in miseriam convortet. 

sceleribus ferox atque praeclarus] 
i. e. qui ob scelera féliciter patrata 
superbit adeoque splendorem sibi 
addidit. 

22. unde] v. ad Cat. 3, 3; 

23. andsisH] Per zengma hoc ver- 
bnm ad quattuor proxima substan- 



142 



C. SALLUSTI CRISPI 



regno, rerum humanarum spectaculum praebeo, incertus, quid 
agam, tuasne iniurias persequar, ipse auxili egens, an regno con- 
sulam, cuius vitae necîsque potestas ex opîbus alienis pendet. Uli- 24 
nam emori fortunis meis honestus exîtus esset! neu vivere contem- 
ptus viderer, si defessus malis iniuriae concessissem. Nunc neque 
vîvere lubet, neque mori licet sine dedecore. Patres conscrîpti, 25 
per vos, per liberos atque parentes vostros, per maiestatem populi 
Romani, subvenite misero mihi, ite obviam iniuriae, nolite pati, 
regnum Numidiae, quod vostruin est, per scelus et sanguinem fa- 
milîae nostrae tabescere. 

XY. Postquam rex finem loquendi fecit, legati lugurthae, lar- 
gitione magis quam caussa freti, paucis respondent: Hiempsalem 
ob saevitiam suam ab Numidis interfectum; Adherbalem ultro bel- 
lum inferentem, postquam superatus sit, queri, quod iniuriam fa- 
cere nequivisset. lugurtham ab senatu petere, ne se alium puta- 
rent, ac Numantiae cognitus esset, neu verba inimici ante facta sua 
ponerent. Deinde utrique curia egrediuntur. Senatus statîm con- 2 
sulitur. Fautores legatorum, praeterea magna pars, gratia depra- 
vata, Adherbalis dicta contemnere, lugurthae virtutem extollere 
laudibus; gratia, voce, denique omnibus modis pro alieno scelere 
et flagitio, sua quasi pro gloria, nitebantur. At contra pauci, qui- 3 



tiva refertur. Seugus est: anima 
amîssa non tam regnum amisisii, 
quam faga, exilio, egestate, ae- 
mmnis liberatus es, 

rerum humanarum etc.] i. e. talis 
sum , in quo rerum humanarum in- 
firmitas et inconstantia spectetur. 

incertus^ quid agam etc.] i. e. con- 
silii plane inops , sive pietaiis officia 
explere, i. e. iuam mortem ulcisci paro, 
sive regiam digniiatem sustinere, mUn 
tneoque regno consulere volo. Neu- 
trum mihi concessum. Nam ut illud 
possim , yiribus opus est , quae mihi 
desunt, quum ipse auxilio egeam; 
hoc multo minus valeo, quum vitae 
necisque potestas, qua vel maxime 
constat regia dignitas, mihi nuUa sit, 
sed ex alienis, i. e. yestris, opibus 
pendeat. 



24. fortunis meis] Dativus est; v. 
ad Cat. 40, 2. 

neu vivere etc.] Duo optât Adher- 
bal : si aut mortem sibi consciscat, 
ut id sibi honestum sit , aut , si iniu- 
riam lugurthae patienter ferat, ut id 
sine contemptu fieri possit; sed neu- 
trum sibi dari queritur. 

25. per vos] i. e. per dignitatem 
ac salutem vestram; cf. Uist. Fr. 
II, 50, 13. Per vos, Qmrites, et glo- 
riam maiorum, tolerate advorsa, 

per scelus et sanguinem fatmliae nor 
strae] i. e. nefarie et caede familiae 
nostrae (se. per lugurtham) facta. 

Xy. 1. ob saevitiam suam] i. e. ob 
saevitiam naturft eius ingenio insi- 
tam; cf. lug. 11 , 3. 

Numantiae] i. e. ad Numantiam. 

2. fautores] Intelligontor praemio 



lUGURTHA. C. XV. XVI. 



143 



bus bonum et aequum divitîig carius erat, subveniandam Adherbali 

4 et Hiempsalis mortem severe vindicandam censebant; sed ex omni- 
bus maxume Aemilius Scaurus, homo nobilis, impiger, factiosus, 
avidus potentiae, honoris, divitiarum, ceterum vitîa sua callide oc- 

5 cultans. Is postquam videt régis largitionem famosam impudentem- 
que, veritus, quod in talî re solet, ne polluta licentia invidiam 
accenderet, animum a consueta lubidine continuit. 

XVI. Yicit tamen in senatu pars illa, quae vero pretium aut 
2gratiam anteferebat. Decretum fit, uti decem legati regnum, quod 
Micipsa obtinuerat, inter lugurtham et Adherbalem dividerent. Cu- 
ius legationis princeps fuit L. Opimius, homo clarus et tum in se- 
natu potens, quia consul, C. Graccho et M. Fulvio Flacco înter- 
3fectis, acerrume victoriam nobilitatis in plebem exercuerat. Eum 
lugurtha tametsi Romae in inimicîs habuerat, tamen accuratissime re- 
cepit; dando et pollicitan^o multa perfecit, uti famae, fide, postremo 

4 omnibus suis rébus commodum régis anteferret. Relîquos legatos 
eadem via aggressus, plerosque capit; paucis carior fides quam 

5 pecunia fuit. In divisione, quae pars Numidiae Mauretaniam attin- 
git, agro virisque opulentior, lugurthae traditur; illam alteram spe- 
cie quam usu potiorem, quae portuosior et aedificiis magis exor- 
nata erat, Adherbal possedlt. 



corrupH; cf. c. 13, 8. Ceterî, gratia 
depravatiy sunt iî, qui auctoritate 
fautorum lugurthae permoti his pla- 
cere studebant; cf. c. 16, 1. Vicit 
pars nia , quae verv pretium aut gra- 
iiam anteferebat, 

3. bonum et aequum] y. ad Cat. 0, 1 . 

4. Aemil. Scaurus] Consul fuit a. 
115. a. Chr. n., censor a. 106. Inde 
a consulatu princeps senatus semper 
nobilitatis partium propugnator ex- 
stitit. 

5. polluta licentia] Pollutum quum 
latiore sensu dicatur quicquid foe- 
dum ac detestabile habetur, senten- 
tia est : veritus , ne detestabili licen- 
tia U8U8 invidiam sibi conflaret. 

XVI. 1. vero] î. *e. bono, recto, 
incorrupto ; cf. lug. 30, 2; Hist. Fr. 
I, 108. 



2. quod — obtinuerat] y. ad Cat, 
14, 7. 

L. Opimius] Consul fuît a. 121. a. 
Chr, n. 

C. Oraccho etc.] y. lug. 31, 7. 42, 
1 sqq. 

exercuerat] y. ad Cat. 38, 4. 

3. ftde] Antiquior datiyi forma pro 
fidei; cf. lug. 74, 1. 

5. agro] Praegnanti sensu est agro 
fertili. 

illam alteram] Ubi ex duobus, quae 
distinguuntut, alterum iam ex prae- 
cedentibus cognitum est, interdum 
nie additur; cf. lug. 13, 1. 73, 4. 
Cic. in Catil. IV, 5, 9. 

possedit] Per prolepsin dictum ya- 
let divisione facta obtinuit et ita pos- 
sedit; cf. lug. 18, 11. vihipossedere est 
occupavere ac deinde habuere, 48,. 3. 



144 



C. SALLUSTI CRISPI 



XVII. Res postulare videtur Africae situm paucis exponere, 
et eas gentis, quibuscum nobis bellum aut amicitia fuit, attingere. 
Sed quae loca et nationes ob calorem aut asperitatem , item so- 2 
litudînes minus frequentata sunt, de iis haud facile compertum 
narraverim; cetera quam paucissumis absolvam. In divisione or- 3 
bis terrae plerîque in parte tertia Africam posuere, pauci tan- 
tummodo Asiam et Europam esse, sed Africam in Europa. Ea 4 
finis habet ab occidente fretum nostri maris et Oceani, ab ortu 
solis declivem latitudînem, quem locum Catabathmon incolae ap- 
pellant. Mare saevum, importuosum, ager frugum fertilis, bonus 5 
pecori, arbore infecundus, coelo terraque penuria aquarum. 6e- G 
nus hominum salubri corpore, velox, patiens labornm; plerosqne 
senectus dissolvit, nisi qui ferro aut bestiis interiere; nam mor- 
bus haud saepe quemquam superat; ad hoc malefici generis plu- 
ruma animalîa. Sed qui mortales initio Africam habuerint, quiqae 7 
postea accesserint, aut quomodo inter se permixti sint, quam- 
quam ab ea fama, quae plerosque obtinet, dÎYorsum est, tamen 
ut ex libris Punicis, qui régis Hiempsalis dicebantur, interpreta- 
tum nobîs est, utique rem sese habere cultores eius terrae pu- 



XVII. 1, exponeré] Infinitivus pen- 
dons ex postulare pro complemento 
est huius verbi; v. ad Cat. 5, 9. 

2. compertum] y. ad Cat. 14, 7. In 
singularî hoc inest: quicquam, quod 
compertum sU, 

3. in parte tertia posuere] i. e, qunm 
très partes sint, tertiae parti attrî- 
buunt. Sequentia liberîns pendent 
ex posuere verbo , siqnidem per zeu- 
gma inde audiendum est statuunt sive 
censent, 

4. Ea] se. Africa, quippe de qua 
sola hic dicere instituit; v. ad Cat. 
48, 1. 

nostri maris] i. e. mediterranei ; 
cf. lug. 18, 4. Hist. Fr. I, 10. 

declivem latiludinem etc.] Intelligi- 
tur ea terrae pars, quae a Cyre- 
naica ad Nilum usqne leniter decli- 
Tis porrigitor. Eam Sallnstius, alîos 
auctores secutus , Asiae attribuit. 



6. salubri] i. e. saapte natura ro« 
busto. 

interiere] Non est aorîstns, sed 
vi perfecti propria valet qui mortui 
sunt, 

ad hoc etc.] Insolentia huius iun- 
ctui'ae eo effecta est, quod Sali. prae> 
cedentia, quae relativa sententia. 
enuntiarî debebant {quos plerumque 
sen. diss. etc.), prîmariam enuntîa.- 
tionem fecit. 

7. quae plerosque obtinet] Insolenter 
dictum pro : quam plerique, tanquam 
certam, amplectuntur. Vulgo enim 
fama obtinet vel tenet absolute dl- 
cîtur. 

régis Hiempsalis] Non eius , qui ab 
lagurtba necatus est, sed qui lubae 
pater fuit, a. 81. a. Chr. n. a Poin> 
peio in regnum restitutus; cf. Hist. 
Pr. I, 47. 

interpréta tum nobis est — dicam] 



lUGURTHA. C. XVIÏ. XVIII. 



145 



tant, quam paucîssumîs dicam. Ceterum fides eius rei pênes au- 
ctores erit. 

XVIII. Afrîcam initîo habuere Gaetuli et Libyes, asperî ip- 
cultique, quis cîbus erat caro ferina atque humi pabulum, uti peco- 

2 ri bus. Hi neque moribus neqae lege aut imperio cuiusquam rege- 

3bantur; vagî, palantes, qua nox coëgerat, sedes habebant. Sed 
postquam in Hispanîa Hercules, sicut Afri putant, interlit, exerci- 
tus eius, compositus ex variis gentibus, amîsso duce ac passim 

4multis, sibi quisque, imperium petentibus, brevi dilabitur. Ex eo 
numéro Hedi, Persae et Armenii, navibus in Africam transvecti, 
proxumos nostro mari locos occupavere, sed Persae intra Oceanum 

5magis; iique alveos navium invorsos pro tuguriis habuere, quia 
neque materia in agrîs neque ab Hispanis emundi aut mutandi copia 

.y erat; mare magnum et ignara lingua commercia prohibebant. Hi 
paulatim per connubia Gaetulos secum miscuere; et quia saepe ten- 
tantes agros alia, deinde alia loca petiverant, semet ipsi Nomadas 

8 appellavere. Ceterum adhuc aedificia Numidarum agrestium, quae 
mapalia îlli vocant, oblonga, incurvis lateribus tecta, quasi navium 

9 carinae sunt. Hedi autem et Armenii accessere Libyes (nam îi 



De prima persona pluralîs et singu- 
laris conîancta cf. Cat. 7, 7. lug. 
95, 2. 

XVIII. 1. huniî pabulum] i. e. cru- 
dum, coqaendi arte non moUitum 
aut conditum. 

2. aut itnperio] Haec in bimembri 
oratione alteram partem posterions 
membri constituunt; cf. lug. 72, 2. 
Neque loco neque mortali cuiquam aut 
tempori saiis credere, 74, 1. 85, 29. 
Fr. Hîst. I, 95. 

3. passim] i. e. Tarifs locis, neque 
ordine; ef. Cic. £pp. ad Famm. XI, 
13, 4. Jlle Ut passim, ego ordi- 
nal im, 

sibi quisque] Haec ablatîvis abso- 
lutis eo modo, quem poscit verbi 
finiti structura {quum amisso duce 
passim multi sibi quisque imp, pe- 
teretii), liberius înterposita sunt; 

8ALLUST. 



cf. lustin. XXIX, 1, 8. His régi- 
bus pue ris y etsi nidli senioris aela - 
tis redores erant, tamen in suorum 
quisque maiorum vesiigia nilenti- 
bus, magna indoles viriutis enituit. 
Liv. XXI, 45, 9. Tum vero omnes vel- 
ut du s aucioribus, in spem stiam 
quisque ace ep tis — , proelium po- 
scunt, 

4. intra Oceanum] i. e. extra fre- 
tum Herculis, qua Oceanus Africam 
alluit. 

6. mare magnum] î. e. Oceanus, 

ignara] Passive incognita; cf. lug. 
52, 4. 103, 6. 

7. tentantes agros] se. num habi- 
tando et frugibus ferendis idonei 
essent. 

9. accessere Libyes] De structura 
accedere verbi c. accus, cf. lug. 20, 
3. 62, 1. 71, 5. 97, 3. 

10 



146 C. SALLUSTI CBI8PI 

propins mare Africum agitabaot, Gaetalî sub sole magis, haud pro- 
cul ab ardorîbus); iîque mature oppîda habuere; nam freto divisi 
ab Hîspanîa mutare res înter se institnerant. Nomen eorum paula- 10 
tîm Libyes corrupere, barbara lingua Maures pro Hedis appellantes. 
Sed res Persarum brevi adolevît; ac postea nomine Numîdae, pro- il 
pter mulHtudinem a parentibus digressi, possedere ea loca, quae 
proxuma Carthagine Numidia appellatur. Deinde utriqne alterîs 12 
freti finitumos armis aut metu sub imperium suum coëgere, nomen 
glorîamque sibi addidere, magis ii, qui ad nostrum mare procesr 
serant, quia Libyes quam Gaetuli minus bellîcosi. Denique Africae 
purs inferior pleraque ab Numidis possessa est; victi omnes in 
gentem nomenque imperantium concessere. 

XIX. Postea Phoenices, alii multitudinis domi minuendae 
gratîa, pars imperi cupidine sollicitata plèbe et aliis novarum re- 
rum avidis, Hipponem, Hadrumetum, Leptîm aiîasque urbis in ora 
marituma condidere, eaeque brevi multum auctae pars originibus 
suis praesidio aliae decori fuere. Nam de Carthagine silere melius 2 
puto quam parum dicere, quonîam alio properare tempus monet. 
igitur ad Catabathmon, qui locus Aegyptum ab Africa dividit, se- 3 

ab ardoribus] i. e. a zona calida; habitantes, tum qui ab iis dîgressi 

cf. Ing. 10, 0. prope Carthaginem consederant. 

hique] se. Medi et Armeniî; v. ad p^^g inferior] i. e; ad mare ver- 

c. 17, 4. gens. 

frelo divisil i. e. tantnmmodo an. ^ -■ -r^ •■. 

' .. . j. . . j. ^ . j «« gentem — concessere] Ita dican- 

gnstiis maris divisi; freto enun, quod . *'.,.. ,.. x. •• 

° . . . . .. tur , qui aliis snbiecti cum us qnasi 

magno mart opponitar, canssa msti-^ ; ^ wtv on i^ 

. . . .. • j. I coalescunt; cf. Liv. XXIX, 29, 10. 

tiiti commercii indicatur. ^ «^ , . . j-.. 

1^ .^iv * JLTJ. ^^^ massyiorum of/mts m dittonetn 

inter se] Qunm intelligantur medt . ^^ , ,. 

^ . ..7 w • 11 impentanque Mezetuli concesstt 

et Armenii atque tiispam, panllo ne- ^ 

glîgentius hoc dictum est, quasi sub- XIX. 1. Phoenices^ alii — pars] v. 

iectum esset ipsi et Hispani, *d Cat. 2, 1. 

IL possedere] v. ad lug. 16, 5. intpèri cupidine eXic,] Construction is 

proxuma Carthagine] Propinquus et ratio haec est, ut imperi aipidine at- 

proximus ubl cum ablativo construi- tributi yi pertineat ad soWdtaia^ ex 

tur, propinquitatis notio constîtui- hac autem voce ad verba aliis avi" 

tur loco , unde aliquid non multum dis suppleatur sollicitais, Sensas est : 

abest; cf. Ing. 10, 4. Proxumi Ni- propter imperi cupidinem tum plèbe 

spania Maurisunt, Fr. Hist. IV, 32. tum etiam nonnullis optîmatibus ad 

C, Verres littora Italia propinquafir- turbas civiles concîtatis, ac civitate 

mnvit. vel eiectis vel sponte discedentibas. 

12. ulrique] Intelligendi sunt Per- Hipponem] Intellîgitur Diarrhytus 

sae sive Numidao tum ad Oceanum prope Uticam. 



lUGURTHA. C. XIX. XX. 147 

cundo mari prima Cyrene est, colonia Theraeon, ac deinceps duae 

Syrtes, interque eas Leptis, deinde Philaenon arae, quem locum 

Aegyptum vorsus finem imperi habuere Carthaginienses, post aliae 

4Punicae urbes. Cetera loca usque ad Mauretam'am Numidae tenent; 

5proxumî Hispania Mauri sont. Super Numidiam Gaetulos accepi- 

Gmus partim in tuguriis, alios incultius vagos agîtare, post eos Ae- 

7 thiopas esse, dein loca exusta solîs ardoribus. Igitur bello lugar- 
thino pleraque ex Punicis oppida et finis Carthaginiensium, quos 
novissume habuerant , populus Romanus. per magistratus administra- 
bat, Gaetulorum magna pars et Numidae usque ad flumen Mulu- 
cliam sub lugurtha erant, Mauris omnibus rex Bocchus imperitabat, 
praeter nomen cetera ignarus populi Romani, itemque nobis neque 

8 bello neque pace antea cognitus. De Africa et eius incolis ad 
necessitudinem rei satis dictum. 

XX. Postquam, diviso regno, legati Africa decessere, et lu- 
gurtha contra timorem animi praemia sceleris adeptum sese videt, 
certum ratus, quod ex amicis apud Numantiam acceperat, omnia 
Romae venalia esse, simul et illorum pollicitationibus accensus, 
quos paulo ante muneribus expleverat, in regnum Adherbalis ani- 

Lepiim] se. minorem inter Hadru- 79. Ceternm Sallustius in ordine lo- 

metam et Thapsum. corum aiferendo negligentior fuit, 

origimbus] i. e. metropolibus , unde qui, quum significare vellet ad Cy- 

coloniae emissae ; cf. Liv. XXVI, renen usque pertînere Syrtim , in re- 

13, 16. Albam a fundamentU prorue- gione Syriica autem aras Philaenon 

runtf ne memoria origimm suantm ex- proxîme a Cyrenaica abesse, hia îm- 

stareL miscnerit Syrtium mentionem, quo 

2. Nom de Carthagine] y. ad Cat. inceptus ordo impeditns est. 

52, 34. 4. proxum Hispania] y. ad lug. 

3. ad Caiabaihmon] î. e. prope Ca- ^"» ^^' 

tab., in yicînitate Catabathmi. 7. ^Çif^r] Hac particula transitus 

secundo mari] Constmctio facta ad «* ^^ propositum; cf. lug. 96, 1. 

analogiam dictionis secundo flwnine. novissumê[ i. e. ante bellum puni- 

Sensu verba non differunt ab eo, <^^^ terHwn, quo tempore eorum fi- 

quod est secundum mare , i. e. si se- ^^^ ^*"^ îmmmuti erant. 

cundwH mare pergas, sive. 5i maris populus Rom. — administrabat] i. Q. 

oram sequaris. provîncîa Romana erat, quae AfHca 

Theraeon] Thera însula fuit ex Cy- vocabatur; cf. lug. 25, 5. 

cladibus , cuius cultores Sparta erant cetera ignarus] cf. Fr. Hîst. IV, 9. 

oriundi. Cèlera egregius. Inc. 77. Sanctus alia. 

Leptis] se. Magna. XX. 1. decessere] cf. lug. 23, 1. 

• Philaenon nrae] De iis v. infra c. 28, 2. 35, 8. 38, 9. 

10* 



148 



C. SALLUSTI CBISPI 



mum intendîL Ipse acer, bellicosus; at is, quem petebat, quietus, 2 
imbellis, placido ingenio, opportunus iniuriae, metuens magîs quam 
metuendus. Igitur ex iinprovbo flnis eius cum magna manu inva- 3 
dît, muUos mortalis cum pécore atque alia praeda capit, aedificîa 
incendit, pleraque loca hostiliter cum equitatn accedit, deinde ciim4 
omni muUitudine in regnum suum convortit, existumans dolore per- 
motum Adherbalem iniurias suas manu vindicaturum , eamque rem 
belli caussam fore. At ille, quod neque se parem armis existu- 5 
mabat et amîcîtia populi Romanr magîs quam Numîdis fretus erat, 
legatos ad lugurtham de îniuriis questum misit; quî tametsi contu- 
meliosa dicta retulerant, prius tamen omnia patî decrevit, quam 
bellum sumere, quia tentatum antea secus cesserat. Neque eo 6 
magis cùpîdo lugurthae minuebatur, quippe qui totum eius regnum 
anime iam invaserat. Itaque non, ut antea, cum praedatorîa manu, 7 
sed magno exercitu comparato bellum gerere coepit et aperte to- 
tius Numidiae imperium petere. Ceterum qua pergebat, urbis, 8 
agros vastare, praedas agere, suis animum, ho'stibus terrorem 
augere. 

XXI. Adherbal ubi intellegit eo processum, uti regnum aut 
relinquendum esset aut armis retinendum, necessario copias parât, 
et lugurthae obvius procedit. Intérim haud longe a mari prope 2 
Cirtam oppidum utriusque exercitus consedit, et quia die extre- 
mum erat, proelîum non începtum. Sed ubi plerumque noctîs pro- 
cessit, obscuro etiamtum lumine, milites lugurthini, signo dato. 



2. £icer — qidetus] Haec ita sibi 
opponontur , ut illud (cf. lug. 7, 4. 
27, 2. 43, 1.) significet eum, qui in- 
sito ardore atque fervore ad agen- 
dum promptus est (ruhrigj untemeh" 
mend)y hoc desidem et quietis aman- 
tem. 

opportunus inimiae] u e. cui facile 
et cum impunitatis spe iniuriam fa- 
cere posais ; cf. Liv. XXYIII, 19, 8. 
Ne guis un quam civem militetnve op- 
portunum iniuriae duceret.. 

4. iniurias suas] v. ad Cat. 51, 11. 

7. animo iam invaserat] cf. Cic. in 
Yerr. I, 56, 135. late, qui iam spe 



et opinion e praedam tllam devo- 
rasset, 

8. praedas] cf. lug. 32, 4. 41, 7. 
44, 5. 

XXI. 2. Cirtam] Hodie ConstarOine 
est. 

die] Antiquior genitivi forma; cf. 
lug. 52, 3. 97, 3. Fr. Hist. I, 105. 
I, 113. 

obscuro etiamtum lumine] Lumen de 
sole i. e. de globo solis capîendum^ 
cf. Fr. Hist. lY, 43. Lumine etiam- 
tum incerto, 

fugant funduntque] Naturalis isqae 
Yulgatus ordo inversus; v. ad Cat. 
36, 4. • 



lUGURTHA. C. XXI. XXII. 



149 



castra hostinm invadunt; semisomnos partim, alios arma sumentis 
fugant funduntque; Adherbal cum paucis equittbus Cîrtam profugit, 
et ni multitudo togatorum fuisset, quae Numidas insequentÎB moe- 
nibus prohibutt, uno die inter duos reges coeptum atque patratum 

3 bellum foret. Igitur lugurtha oppidum circumsedit, vineis turribus- 
que et machinis omnium generum expugnare aggredîtur, maxume 
festinans tempus legatorum antecapere, quos ante proelium factum 

4 ab Adherbale Romam missos audiverat. Sed postquam senatus 
de bello eorum accepit, très adolescentes in Africam legantur, 
qui ambos reges adeant, senatus populique Romani verbis nun- 
tient: velle et censere, eos ab armis dîscedere, de controver- 
sifs suis iure potius quam bello disceptare; ita seque illisque 
dignum esse. 

XXn. Legati in Africam maturantes veniunt, eo magis, quod 
Romae, dum proficisci parant, de proelio facto et oppugnatione 

2Cirtae audiebatur; sed is rumor clemens erat. Quorum lugurtha 
accepta oratione respondit .v. sibi neque maius quicquam neque ca- 
rius auctoritate senati esse; ab adulescentia ita se enisum, ut ab 
optumo quoque probaretur; virtute, non malitia P. Scipioni, summo 
viro, placuîsse; ob easdem artis ab Micipsa, non penuria libero- 

3rum, in regnum adoptatum esse; ceterum quo plura bene atque 
strenue fecisset, eo animum suum iniuriam minus tplerare; Adher- 
balem dolis vitae suae insidfatum; quod ubi comperisset, sceleri 

4 eius obviam isse ; populum Romanum neque recte neque pro bono 



togatorum] i. e. cîvîum romanorum, 
qui înfra c. 26, 1. dîcuntur Itàlici, 
et §. 3. negotiatores, cf. c. 47, 1. 

tempus legatorum] î. e. tempus , quo 
legatis opus erat ad negotinm suum 
exsequendura. Id antecapere festina- 
bat ita , ut , antequam redîrenjb, Cîrta 
oppido potiretur. 

4. disceptare] cf. Caes. B. C. lïl, 
107, 2. De controversiis iure 
apud se potius, quam inter se armis 
disceptare. Liv.XXXVIII, 38, 17. 

seque illisque dignum] se. Romanis, 
ut domînis ac patronis, illis, ut eo- 
rum clientibus ex senatusque arbi- 
trio pendentibus. 



XXII. 1. clemens] Translate de- * 
mens dicitur , quicquid modicum est ; 
quare rumor clemens est, qui rem mi- 
nus atrocem et gravem nuntiat, quam 
per se est. 

2. Quorum lugurtha etc.] De ver- 
borum ordîne cf. Cat. 37, 9. 

malitia] Proprie dicta haec vox in 
universum malas artes significat , vir- 
tuti» i. e. bonis artibus oppositas, ut 
ex sequentibus patet. 

4. pro bono] i. e. bene, Adverbîi 
vis ex eo prodit , quod qui pro bono 
facit, ita facit, ut id boni locum ob- 
tineat, sive boni loco sit; cf. Suet. Tit. 
7. Atque illi ea fama pro bono ces^ 



150 



C. SALLUSTI CRISPI 



facturum, si ab iure gentium sese prohibuerît; postremo de omni- 
bus rébus legatos Romam brevi missurum. Ita utrique dîgredian- 5 
tur. Adherbalis appellandi copia non fuit. 

XXIII. lugurtha ubi eos Africa decessîsse ratas est, neque 
propter loci naturam Gîrtam armis expugnare potest, vallo atque 
fossa moenia circumdat, turris exstrutt easque praesidiis firmat, 
praeterea dies noctisque aut per vim aut dolis tentare, defensorî- 
bus moenium praemia modo, modo formidinem ostentare, suos hor- 
tando ad virtutem arrigere , prorsus intentus cuncta parare. Adherbal, 2 
ubi intellegit, omnîs suas fortunas in extremo sitas, hostem infestum, 
auxtii spem nullam, penuria rerum necessariarum bellum trahi non 
posse, ex iis, qui una Girtam profugerant, duos maxume impigros de- 
legit; eos multa pollicendo ac miserando casum suum confirmât, utî per 
hostium munitiones noctu ad proxumum mare, dein Romam pergerent. 

XXIV. Numidae paucis diebus iussa effieiunt; litterae Adher- 
balis in senatu recitatae, quarum sententia haec fuit: 

Non mea culpa saepe ad vos oratum mitto, patres conscripti, 2 
sed vis lugurthae subigit, quem tanta lubido exstinguendi me inva- 
sit, ut neque vos neque deos immortalîs in animo habeat, sanguî- 
nem meum quam omnia malit. Itaque quintum iam mensem socius 3 
et aihicus populi Romani armis obsessus teneor; neque mihi Mi- 
cipsae patris mei bénéficia neque vostra décréta auxiliantur; ferro 



sil. Caes. B. G. V, 7, 7. Nihil hune 
se absente pro sano facturtan, 

iure gentium] se. iure gentium uni- 
cuique licebat sibi consulere, si in- 
iuria lacesseretur. 

5. copia non fuit] se. legatis per 
lugurtham, quippe cuius plurimum 
interesset, ne illi Adherbalem con- 
venirent. 

XXIII. 1. arnUs] i. e. oppugna- 
tione, impetu. 

formidinem] Per metonymiam for- 
mido dicitur pro rc, quae formidinem 
effidi; cf. lug. 66, 1. ib. §. 2. 
89, 1. 

cor^rmat^ i. e. primo dubitantes et 
récusantes impellit. 



XXIV. 2. oratum mitio] i. e. pre- 
cîbus vos adeo. 

vis] i. e. inîuria armis illata. 

in animo habeat] i. e. neque vo- 
strum n. deorum memor sit = n. v. 
n. deos vereatur, 

3. patris mei bénéficia] se. in lu- 
jgurtham coUata. 

5. nisi tamen etc.] Post negantem 
se^tentîam per nisC exceptio infertur 
cum ellipsi aientis yerbi, quod prae- 
gresso neganti respondeat. Sensus 
est: Plura de lug. scribere nolo; 
nisi hoc scribam, me inteiiigere, illum 
etc. = sed tamen hoc unum scribam 
etc. cf. lug. 67, 3. 100, 5. — Ta- 
men additum exceptionem grarius 
effert. 



lUGURTHA. C. XXIII. XXIV. XXV. 



151 



8 



4 an famé acrius argear, incertuB sum. Plura de lugurtha scribere 
dehortatur me fortuna mea; et iam antea expertus sum, parum fideî 

5 miseris esse ; nisi tamen intellego , illam supra quam ego sum pe- 
tere, neque simul amicitiam vostram et regnum meum sperare. 

6 Utrum gravius existumet, nemim' occultum est. Nam initio occidit 
Hiempsalem, fratrem meum, dein patrio regno me expulit; quae 

7 sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad vos. Verum nunc vostrum 
regnum armis tenet, me, quem vos imperatorem Numidis posuistîs, 
clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea de- 

gClarant. Quid reliquum, nisi vis vostra, quo moveri possit? Nam 
ego quidem vellem, et haec, quae scribo, et illa, quae antea in 
senatu questus sum, vana forent potius, quam miseria mea iidem 
lOverbis faceret. Sed quoniam eo natus sum, ut lugurthae scelerum 
ostentui essem^ non iam mortem neque aerumnas, tantummodo ini- 
mici imperium et cruciatus corporis deprecor. Regno Numidiae, 
quod vostrum est, uti lubet, consulite; me manibus impiis eripite 
per maiestatem imperi, per amîcitiae fidem, si ulla apud vos me- 
moria remanet avi mei Masinissae. 

XXV. His litteris recitatis fuere, qui exercitum in Africam 
mittendum censerent, et quam primum Adherbali subveniundum ; de 
lugurtha intérim uti consuleretur, quoniam legatis non paruisset. 

2 Sed ab isdem illis régis fautoribus summa ope enisum, ne taie 



supra — petere] i. e. in me non 
subsistere, sed uUeriua tendere^ se. 
vobis îpsis hostem fore, quorum im- 
perio se subtrahere parât. 

l/trum gravius existumet"] î. e. neu- 
trum eum grave existumare = utrum- 
que iuxta àestumare. 

7. vostrum regnum] se. quod Ro- 
mani Adherbali in divisione Numi- 
diae (v. 16, 2.) assignaverant. . 

posuisiis] cf. Cic. p. Flacco c. 19, 
45. Hermippus custos frumenio publico 
est positus. 

8. vis] Intelliguntur arma; y. ad 
lug. 3, 1. 

9. Nam ego quidem etc.] Referun- 
tur haeo ad supplendam sententiam: 
nolite putare, me rem verbîs augere! 



Nimis vera sunt mea verba! v. ad 
Cat. 52, 34. 

10. miseria riiea] se. sero vobis 
cognita. 

ut lugurthae scelerum ostentui es- 
sem] i. e. ut in me ostenderetur sive 
cognoHceretur , quae lugurtha sce- 
lera committcret ; cf. Tacit. Ann. 
XII, 14, 5. Gotarzes Meherdatem au- 
ribus decisis vivere iubet ostentui 
clementiae suae, 

regno — consulite] i. e. de regno 
decernite. 

XXV. 2. illis] se. de quibus iam 
supra (c. 15, 2.) dictum est ; cf. Cat. 
57, 2. 31, 4. 58, 10. lug. 27, 1. 

taie] se. quale in re tam atroci 
par erat fieri, i. e. grave et lugur- 
thae damnosum. 



152 



C. SALLUSTI CRISPI 



decretum tieret. lia bonum publicum, ut în plerisque negotîIsS 
solet, privata gratia devictam. Legantur tamen in Africain niaio-4 
res natu, nobiles, amplis honoribus usi; in quis fuit M. Scaurus, 
de quo supra memoravîmus, consularis et tum in senatu princeps. 
li, quod res în invidia erat, simul et ab Numîdis obsecrati, triduo 5 
navim ascendere, dein breyi Utîcam appulsi litteras ad lugurtham 
mittunt: quam ocîssume ad provinciam accédât, seque ad eum ab 
senatu missos. Ille ubi accepit, homines claros, quorum auctori- 6 
tatem Romae pollere audiverat, contra inceptum suum venisse, 
primo commotus, metu atque lubidine divorsus agitabatur. Time- 7 
bat iram senatus, ni paruisset legatis; porro animus cupidine cae- 
eus ad inceptum scelus rapiebat. Vicit tamen in avido ingenîoS 
pravum consilium. Igitur, exercitu circumdato, summa vi Cirtamg 
irrumpere nititur, maxume sperans, diducta manu hostium, aut vi 
aut dolis sese casum victoriae inventurum. Quod ubi secus pro- 10 
cedit, neque, quod intenderat, efficere |)otest, uti prîus, quam le- 
gatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Seau- 
rum, quem plurumum metuebat, încenderet, cum paucis equitîbus 
in provinciam venît. Ac tametsî senati verbis graves minae nun- 11 
tiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen ora- 
tione consumpta, legati frustra discessere. 

XXYI. Ea postquam Cirtae audita sunt, Italie! , quorum vir- 



3. bonum pîd)licunî] y. ad Cat. 38, 3. 
soîet] V. ad Cat. 29, 2. 

4. maiores natu] In priore legatio- 
ne (cf. 21 , 4.) très adulescentes fue- 
rant. 

8upra\ V. lug. 15, 4. 

5. provinciam] y. ad lug. 19, 7. 

6. divorsus agitabatur] i. e. iu con- 
trarias partes agitabatur; y. ad Cat. 
5, 8. 

7. porro] Y, ad Cat. 46, 2. 

8. pravum] y. ad Cat. 5, 1. 

9. casum] Praegnanti sensu signi- 
ficat commodam occastonem; cf. lug. 
56, 4. Tacit. Ann. I, 13, 1. Arrun- 
iium, si cas us daretur^ ausurum, 

10. quod intenderat] Quod non 
pendet ex intenderat f sed ex efficere 
verbo supplendo. 



uti prius etc.] His yerbis apposî- 
tiouis yi illustratur praecedens enun- 
ciatum; cf. lug. 49, 2. Omnia suis 
provisa etc. Caes. B. G. I, 13, 2. 
Helvetii quum id, quod ipsi diebus vi- 
ginti aegerrime confecerant, ut flu~ 
men transirent^ uno itlum die fe^ 
cisse inteîUgerent, 

II. consumpta] î. e. sine effectu 
adhi))ita, nullo inde usu atque com- 
modo percepto; cf. lug. 62, 9. 93, 1. 
98, 2. 

frustra] i. e. ita ut legatio frustra 
esset = ita, ut nihil plane eorum, 
quorum caussa yenerant, effectum 
esset; cf. lug. 31, 5. 61, 1. 28, 1: 

XXYI. 4. Italict] lidem sunt, qui 
supra c. 21, 2. togati dicuntur. 



lUGURTHA. C. XXV. XXVI. XXVII. 



153 



tute moenia defensabantur , confisi, deditione facta, propter magni- 
tudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali suadent, uti 
seqiie et oppidum lugurthae tradat, tantum ab eo vitam paciscatqr, 

2 de ceteris senatui curae fore. At ille, tametsi omnia potîora fide 
lugurthae rebatur, tamen, quia pênes eosdem, si advorsaretur, 
cogendi potestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. 

3lugurtha in prîmîs Adherbalem excruciatum necat, deînde omnis 
pubères Numidas atque negotiatores promiscue, uti quîsque arma* 
tis obvius fuerat, interficît. 

XXVII. Quod postquam Romae cognitum. est, et res in se-* 
natu agitari coepta, iidem illi minîstri régis interpellando ac saepe 
gratia, interdum iurgiis trahendo tempus, atrocitatem facti lenie- 

2bant. Ac ni C. Memmius, tribunus plebis designatus, vir acer et 
infestas potentiae nobilitatis, populum Romanum edoeuisset, id agi, 
ut per paucos factiosos lugurthae scelus condonaretur , profecto 
omnîs inyidia prolatandîs consultationibus dilapsa foret; tanta vis 

3 gratiae atque pecuniae régis erat. Sed ubi senatu^ delicti con- 
scientia populum timet, lege Sempronîa provinciae futuris consu- 

4libus Numidia atque Italia decretae; consules declarati P. Scipio 
Nasîca, L. Bestia Caipurnius; Calpurnio Numidia, Scipioni Italia 

5obvenît; deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; 
stipendium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur. 



magniiudinem] i. e. potentîam et 
Ructoritatem. 

2. potiorà] i. e. maioris pretii et 
commodî; cf. lug. 16, 5. 62, 9. 83, 1. 

3. necai] Proprie hoc dicitar de 
immanî crudelitate, qua quis interî- 
mîtur. — Res facta a. 1 12. a. Cbr. n. 

negotiatores] v. ad Cat. 40, 2. 

obvius fuerat] i. e. obvius factus 
erat; cf. lug. 50, 4. et y. ad^'Jat. 
37, 1. 

XXVII. 1. leniebani] Imperfectum 
de conata dîctutn valet lenire stu- 
debant; cf. lug. 29, 3. 34, 1. 40,2. 

2. acer] v.. ad lug. 20, 2. 

factiosos] V. ad lug. 8, 1. 

condonaretur] v. ad Cat. 52, 8. 

3* lege Sempronia] Ea lege, quam 



C. Gracchus a. 123. a. Chr. tulerat, 
cautum erat, ut ante comitîa consu- 
laria senatus decerneret, in quas 
provincias novi consules mitterentur. 
l^s consules vel comparabant înter 
se, vel sortîebantur. 

4. consules déclarait] In annum 111, 
a. Chr. n. 

P. Scipio Nasica] Filius erat eîus, 
qui Tib. Gracchum occîderat, di- 
cendi elegantia ac sale facetiîsque 
insignis, teste Cicérone, Brut. 31, 
128. 

L, Bestia Caipurnius] Constantem 
aurea aetate nominum ordinem , ut 
nomen gentile praeponeretur cogno- 
mini, primus deseruitSallustius. Inde 
ab Auguste nihil ea permutatione fre- 
quentius. 



154 



C. SALLUSTI CBISPI 



XXVUI. At lugurlha, contra spem nuntio accepto, quippe 
cuî Romae omnia venum ire in animo haeserat, fîlium et com eo 
duos familiaris ad senatum legatos mîttît, hisque ut illis, quos 
Hiempsale interfecto miserat, praecepit, omnis mortalis pecunia 
aggrediantur. Qui postquam Romam adventabant, senatus a Bestia'^^ 
consuUus est, placeretne legatos lugurthae recipi moenibus; îique 
decrevere, niai regnum ipsumque deditum venissent, ut in diebus 
proxumis decem Italia décédèrent. Consul Numidis ex senati de- 3 
creto nuntiari îubet ; ita infectis rébus îlli domum discednnt. Inte- 4 
rim Calpurnius, parato exercitu, légat sibi homines nobilis, factio- 
sos, quorum auctoritate, quae deliquisset, munita fore sperabat; in 
quis fuit Scaurus, cuius de natura et habitu supra memoravimus. 
Nam in consule nostro multae bonaeque artes animi et côrporis 5 
erant, quas omnis avaritîa prâepediebat ; patiens laborum, acri in- 
genio, satis providens, belli haud ignarus, firmissnmus contra pe- 
ricula et insidias. Sed legiones per Italiam Rhegium atque inde 6 
Siciliam, porrp ex Sicilia in Africam transvectae. Igitur Calpurnius 7 
initio, paratis commeatibus, acriter Numidiam ingressus est, mul- 
tosque mortalis et urbis alîquot pugnando cepit. 

XXIX. Sed ubi lugurtha per legatos pecunia tentare bellique. 



XXYIII. 1. contra spem] Pertinent 
haec verba ad definiendam nuntii vo- 
ce m. Sensus enim est : alto atque spe- 
raverai nuntio accepto, cf. ad c. 25, 1 1 . 

praecepit — aggrediantur] cf. lug. 
13, 6. 

2. postquam — adventabat] î. e. 
quum iam ad urbem accédèrent *ln 
eoque essent, ut intrarent; y. ad 
lug. 13, 5. 

iique decrevere] v, ad Cat. 16, 2. 

in diebus etc.] i. e. intra dies etc. 
cf. lug. 96, 1. 

4. légat] i. e. legatos sibi asciscit. 
habitu] cf. Cic. de Inv. I, 24, 35. 

Quae industria comparata sunty ad ha- 
bitum pertinent, Significantur igi- 
tur mores consuetudine, litteris, stu- 
diis civilibus, ambitione, aliisque ré- 
bus formati. 

5. Nam in consule etc.] Faulo ne- 



gligentius haec ad snperîora ita re- 
feruntur, ut explicetur, cur Calpur- 
nius iam ante profectionem id ege- 
rit, ut delicta sua impunita esse 
possent. Quae sententia ut constet, 
quas solvendum in sed eas, in ante- 
cedentibus autem supplendum-^'rfem. 

firmissimus] i. e. intrepidus, obfir- 
matum animum in rébus asperis gé- 
rons; cf. lug. 50, 4. 51, 5. 

pericula et insidias] Pericula aperte 
obveniunt, insidiae clandestino dolo 
parantur. 

6. Siciliam] Concinnitatis caussa 
propter praegressum Rhegium 'terrae 
nomen sine praepôsitîone positum ; 
cf. lug. 33, 4. Romae Numidiae- 
que facinora eius memorat. 

transvectae] Per zeugma hoc ver- 
bum refertur ad Rhegium ; y. ad lug. 
14, 4. 



lUGURTHA. C. XXVIII. XXIX. 



155 



quod adminîstrabat, asperitatem ostendere coepit, animus aeger 
'iavaritia facile convorsus est. Geterum socius et adminîster omnium 
consiliorum assumitar Scaurus, qui tametsi a principio, plerisque 
ex factione eius corruptis, acerrume regem impugnaverat, tamen 
magnitudîne pecuniae a bono honesfoque in pravum abstractus est. 

3 Sed lugurtha primo tantummodo belli moram redimebat, existumans, 
sese aliquid intérim Romae pretio aut gratia effecturum; postea vero 
quam participem negoti Scaurum acceptt, in maxumam spem ad- 
dnctus recuperandae pacîs, statuit cum iis de omnibus pacttonibus 

4 praesens agere. Ceterum interea fidei caussa mittttur a consule 
Sextius qnaestor in oppidum lugurthae Vagam; cuius rei species 
erat acceptio frumenti, quod Caipurnius palam legatis imperaverat, 

5 qnoniam dedftionis mora induciae agitabantur. Igitur rex , uti con- 
stituerat, in castra venit, ac pauca praesenti consilio locutus de în- 
vidia facti sui, atque ut in deditionem accîperetur, reliqua cumBestia 
et Scauro sécréta transigit; dein postero die, quasi per saturam sen- 

6tentiis exquisitls, in deditionem accipitur. Sed, uti pro consilio im- 
peratum erat, elephanti trîginta, pecus atque equi multi cum parvo 
argent! pondère quaestori traduntur. Caipurnius Romam ad magistratus 
rogandos proficiscitur. In Numidfa et exercitu nostro pax agitabatur. 



XXIX. 1, tentare] se. Calpurniiim. 

ostendere] se. re ipsa atque ej^e- 
rimento, ut intellîgeret dux Roma- 
nns, sibi cum acerrimo adversario 
rem esse. 

aeger avaritia] î. e. avaritîâ tan- 
quam morbo correptus. 

2. assumitui'] se. a Bestia. 

3. redimebat] i. e. redimere stude- 
bat; y. ad lug. 27, 1. 

4. fldei causa] se. obses missus 
est, cuius fide lugurtha ad consulem 
veniret. 

deditionis morà] i. e. donec deditio, 
quae irahehatur^ facta esset. 

5. de inmdia facti stn] i. 6. ad in- 
yidiam facti sui diluendam. 

sécréta] i. e. ita, ut sécréta cete- 
risque ignota essent {als Geheimniss), 
adiectiyo praedicatum defixliente ; y. 
ad Cat. 26, 5. 33, 3. 



quasi per satttram] Lanx satura,, 
breyitatis caussa satura dicta, quum 
lanx esset yariis cibi generibus re- 
pleta, per saturam translate adyerbii 
potestate significabat variis rébus in- 
ter se permixtis, confuse ac pertur- 
bâte f nullo ordine. 

6. pro consilio] Sensu non differt 
ab in consilio , quamquam pro parti- 
culae propria potestas ita constat, 
ut Bestia, quum eas res lugurthae 
impeiraret, in conspectu consilii (=pro 
consilio) stetisse cogitandus sit; cf. 
lug. 8, 2. 

. cum parvo argenti pondère] se. hoc 
ipiïo constabat pacis ayaritia factae 
fraus , quod parya pecuniae summa 
tradebatur quaestori in aerarium con- 
ferenda, longe maximam Bestia at- 
que Scaurus priyatim accipiebant. 

ad magistratus rogandos] î. e. ut 



156 



C. SALLUSTI CRISPI 



XXX. Postquam res in Africa gestas, qaoqae modo actae 
forent, fama divolgavît, Romae per omnis locos et conventos de 
facto consalis agitari. Apnd plebem gravis invidia, patres sollicitî 
erant; probarentne tantum flagitium, an decretom consulis subvor- 
terent, param constabat. Ac maxume eos potentia Scauri, quod is 2 
auctor et socîus Bestiae ferebatur, a vero bonoqae impediebat. 
At C. Hemmius, caîus de libertate îngeni et odio potentiae nobili- 3 
tatîs supra diximus, inter dubitationem et moras senatus, concioni- 
bus populum ad vindicandum hortari, monere, ne rempublîcam, ne 
libertatem suam desererent, multa superba et crndelia facinora no- 
bilitatîs ostendere; prorsus intentus omni modo plebis animum ac- 
cendebat. Sed quoniam ea tempestate Romae Henmii facundia 4 
clara pollensque fuit, decere existnmayi unam ex tam multis ora- 
tionem eius perscribere; ac potissumum ea dicam, quaeln contione 
post reditum Bestiae huiuscemodi verbis disseruît: 

XXXI. Multa me dehortantur a vobis, Quirites, ni studium 
reipublicae omnia superet, opes factionis, vostra patientia, ius nul- 



praeesset comîtiîs magistratanm cre- 
andomm. 

XXX. 1. Tes — gesias etc.] De con- 
stmctione variata v. ad Cat. 5, 9. 

per omnis locos] Per quamqnam sine 
sensns detrimento cum in et abl. per- 
mutarî potest, proprie tamen signi- 
ficat res quasi indistincte super multa 
loca diffusas esse, neque certo loco 
contineri. 

2. consiabat] se. lï^; cf. Cat. 53, 4. 
a vero — impediebat] Ad analogiam 

prohibere verbi impedire cum a prae- 
positione constructum; cf. Cic. p. 
Mur. 18 , 39. A delectatione omni ne- 
gotiis impedimur, 

3. supra] cf.' 27, 2. 

prorsus — accendebai\ Quemadmo- 
dum prorsus particula ea, quae ad- 
huc dici possint , in unum complecti- 
tur (y. ad Cat. 15, 5.), ita accende- 
bat imperfectum expositionem de 
Memmii actionibus per infinitivos 
progressam absolvit; cf. Cat. 56, 4. 
lug. 15, 2. 

4. Memmi facundia] De ea cf. Cic. 



Brut. 36, 136. C, et L. Memmii fue- 
runt oratores médiocres, accusatores 
acres atque acerbi. Itaque in iudicium 
capitis multos vocarunt, pro reis non 
saepe dixerunt, Iniquins Cicero de 
utroque Memmio iudicavit, quia par- 
tibns popularibus addicti fuerunt. 

imam ex tam multis oraiionem] cU 
lug. 19, 7. Pleraque ex Punids op- 
pida, 

post reditum Bestiae] Rediit ille 
exacta aestate anni 111. a. Chr. n. 

XXXI. 1. dehortantur a vobis] Paulo 
insolentius dictum significat: hor- 
tantur, ne rerum vostrarum curam 
suscipîam, 

ni — superet] Quo constet con- 
iunctivi praesentis ratio, haec quasi 
ex mente earum rerum, quae dehor- 
tari dicuntur, repetenda sunt. 

factionis] i. e. paucorum potentium, 
optimatium; cf. ad lug. 8, 1. 

ius nullum] i. e. iuris solutio. 

2. Nam illa quidem piget etc.] His 
yerbis ilIUstratur praecedçns senten> 
tia: quod innocentiae plus periculi quam. 



lUGURTHA. C. XXX. XXXI. 



157 



lum, ac maxume, qaod innocentiae plus pericuH quam honoris est. 
2Nam nia quidem piget dicere, his annto viginti quam ludibrio fue- 

ritis superbiae paacorum, quam foede quamque inulti perierint 
Byostri defensores, ut vobis animus ab ignavia atque socordia cor* 

ruptus sit, qui ne nunc quidem, obnoxiis inimicis, exsurgitis, atque 
4etiam nunc timetis eos, quis decet terrori esse. Sed quamquam 

haec talia sunt, tamen obviam ire factionis potentiae animus sub- 
5igit. Certe ego libertatem, quae mihi a parente meo tradita est, 

experiar; verum id frustra an ob rem faciam, in vostra manu situm 
Oest, Quirites. Neque ego vos hortor, quod saepe maiores vostri 

fecere, uti contra iniurias armati eatis. Nihil vi, nihil secessione 

7 opus est; necesse est, suomet ipsi more praecipites eant. Occiso 
Tiberio Graccho', quem regnum parare aiebant, in plebem Roma- 
nam quaestiones habitae sunt; post C. Gracchi et M. Fulvi caedem 
item vostri ordinis multi mortales in carcere necati sunt. Utriusque 

8 cladis non lex , verum lubido eorum iinem fecit. Sed sane f uerit 
regni paratio plebi sua restituere; quîcquid sine sanguine civium 



honoiis est, Liberius autem Sallu- 
stias membra periodi composait, ver- 
bis nia quidem piget dicere — cor- 
rtiplus sit subiiciens relativam enun- 
tiatum qui — exsurgitis, qunm sen- 
tentiae ratio banc potins exigeret 
periodi conf onnationem : nom, ne 
m a dicam, his annis — carrupius 
sit, ne nunc quidem — eœsurgi- 
tia etc. 

his annis viginti] i. e. prozimis an- 
nis XX. — Qunm defensores plebis 
intelligantnr Ti. et C. Gracchi, ro- 
tnndo numéro vigùUi anni j>onuntar 
pro viginti duobus: Ti. Qracchus enim 
occisos est a. 133. a. Chr. n. 

ab ignavia] Praepositione origo cor- 
ruptionîs, quippe ex ignavia profe- 
ctaCf distinctins significatur , qnam 
nudo ablat. canssali; cf. Llv. lY, 
31, 9. ExercUu ipso ab re mala 
percuiso, Germanice reddas in Folge, 

3. obnoociis] Absolute obnoxius di- 
citnr, qui re iniqna lia pressas te- 
netur, ut nihil contra agere posait; 



cf. Fr. Hist. IV, 120, 4. Ille obno- 
xius, qualem tu voles societatem, ac- 
cipiet, Liv. XXIll, 12, 9. Si reticeam, 
aut superhus aut obnoxius videar, 

4. haec talia sunt] i. e. praesens 
condicio, inde a Ti. Gracchi caede 
orta, tam desperata est, qualem 
dixi; cf. §. 9. 

subigit] v. ad Cal. 10, 5. 

5. quae mihi a parente etc.] i. e. 
quam légitime a pâtre acceptam iure 
meo teneo, a ^suius usu nemo me 
prohibere potest. 

experiar] i. e. libertatis tuendae 
periculum faciam. 

in vostra manu] v. ad lug. 14, 4. 

7. regnum] v. ad Cat. 5, 6. 

quaestiones] i. e. iudicia in caus- 
sis capîtalibus; cf. infra §. 13. 18. 
34, 2. 40, 1. 4. 5. 

non lex, verum lubido] Lex ita op- 
ponitur lubidmi, ut praegnanti sensu 
designet certam quandam et ûnmotam 
iuris constituti rationem: Germanice 
non est ein Oesett, sed das Gesetz» 



158 



C. 8ALLUSTI CBISPI 



ulcîsci neqailur, iure faclum sit. Superîoribas annis tacîU indigna- 9 
bamini aerariuni expilari, reges el populos liberos paucis nobîHbus 
vectigal pendere, pênes eosdem et summam glorîam et maxumas 
divitîas esse; tamen haec talia facinora impune suscepisse parum. 
habuere, itaqae postremo leges, maiestas vostra, divîna et humana 
omnia hostibus tradita sunt. Neque eos, qui ea fecere, pudet aut 10 
poenitet, sed incedunt per ora yostra magnifie!, sacerdotia et con- 
sulatus, pars triumphos suos ostentantes, perînde quasi ea honori, 
non praedae habeant. Servi aère parati iniusta imperia dominorum 1 1 
non perferunt; vos, Quirites, imperio nati, aequo animo servitutem 
toleratis. At qui sunt ii, qui rempublicam occupa vere? Homines 12 
sceleratissumi , crnentis manibus, immani avaritia, nocentîssumî 
iidemque superbissumi , quis iides, decus, pietas, postremo honesta 
atque inhonesta omnia quaestui sunt. Pars eorum ocçidisse tribu- 13 
nos plebis, alii quaestiones iniustas, plerique caedem in vos fecisse 
pro munimento habent. Ita quam quisque pessume fecit, tam ma- 14 
xume tutus est; metum a scelere suo ad ignaviam vostram trans- 
tulere; quos omnis eadem cupere, eadcfm odisse, eadem metuere 
in unum coëgit. Sed haec inter bonos amicîtia, inter malos factio 15 



8. ulcisci] Passive; cf. Liv. II, 17, 
7. y, 49, 3. Congruit passiva forma 
nequUur verbî. 

0. talia] i. e. tam detestabilia;'cf. 
Cat. 51, 17. 

divina et humana omnia'] v. ad Cat. 
12, 2. 

hostibus tradita] i. e. lugnrthae 
prodita, vendita. 

11. pennde quasi ed honori etc.] î. e. 
perinde quasi ea sic habeant , ut iis 
honori, non praedae sint. Concinni- 
tatis canssa aatem praedae h ah ère 
positum pro praedae esse; ita enim 
dicitur , qnodcnnque vel rapitur, vel 
raptum tenetnr; cf. lag. 69, 3. 90, 2. 

12. postremo] y. ad Cat. 14, 3. 
honesta atque inhonesta etc.] i, e. 

qui neque inhonestis quaestus caussa 
abstinent, et honesta quoque non 
ad virtutem, sed ad quaestnm réfé- 
rant; cf. Cat. 30, 4. 

13. ocddisse tribunos piebis] Haec 



et seqq. spectare ad Qracchana tem- 
pora Jn promptu est. 

caedem in vos fecisse] i. e. caede 
in vos grassatos esse. 

pro munimento habent] i. e. parti 
— munimenti instar est, sive: hîs 
rébus tanquam munimento ntuntnr. 

14. qtmm — tam] Par hîs partîch- 
lis gradus summorum scelernm ac 
maximae securitatis , qualecunque 
utrumque est, designatur; cf. infra 
§. 16. Fr. Hist. I, 49, 24. 

metum — transtulere] i. e. metam, 
quem ipsi habere debebant propter 
scelera sua, iniecerunt vobis, qui 
ignaviâ illa non vindicastis. 

15. factio] y. ad lug. 8, 1. 

16. vastaretur] y. ad Cat. 15, 4. 
bene^a] i. e. honores et munera 

populi fayori et benevolentiae dé- 
bita ; cf. lug. 85, 3. 8. 26. ^ 

17. bis per secessionem etc.] Prier 



lUGURTHA. C. XXXI. 



159 



IG est. Quod si tam vos Hbertatis curam haberetfs , quam illi ad do- 
mînatîonem accensi sunt, profecto neque respublica, sicuti nunc, 
yaslaretur, et bénéficia vostra pênes optumos, non audacissumos 

17 forent. Haiores vostri parandi iuris et inaiestatîs constituendae 
gratia bis per secessionem armatî Aventinum occupavere, vos pro 
libertate, quam ab illis accepistis, non summa ope nitemini? at- 
que eo yehementius, quo maius dedecas est parta aniittere, quam 

ISomnîno non paravisse. Dicet aliquis: Quid igitur censés? Yindi- 
candum in eos, qui hosti prodidere rempublicam? Non manu ne- 
que vi, quod magis vos fecisse quam illis accfdisse indignum est, 

19 verum quaestionibus et indicio ipsius lugurthae ; qui si dediticius 
est, profecto iussis vostris obediens erit; sin ea contemnit, scilicet 
existumabitis, qualis illa pax aut deditio sit, ex qua ad lugurtham 
scelerum împunitas, ad paucos potentis maxumae divitiae, in rem- 

20 publicam damna atque dedecora pervenerint ; nisi forte nondum etiam 
vos dominationis eorum satietas tenet, et illa quam haec tempora 
magis placent, quum régna, provinciae, leges, iura, iudicia, bella 
atque paces, postremo diyina et humana omnia pênes paucos erant, 
vos autem, hoc est populus Romanus, invictî ab hostibus, impera- 



secessio, de qua v. Hist. Fr. I, 11., 
fftcta a. 494. a. Chr. n. , altéra a. 
449 ; cf. Lîv. III, 51, 10 sqq. et v. 
ad Cat. 33, 3. 

aiqve eo vehementiwt] Atque in re- 
Bpondendo eam vim habet, ut non 
tantum id, quod interrogatum est, 
tacite concedatur, sed etiam gravius 
qnid addatur/ Sensus igitur est: 
sane nitendvm esiy et qiddem eo vehe- 
mentius, 

parta amitiere] Res quum amttan" 
tur vel negligentia vel casu, sensus 
est: paria sibi eripi pati; cf. Cat. 
33, 4. 

18. Non manu etc.] Ad sententia- 
rum nexum supplendum est : ita sane 
cengeo; 8ed non manu etc. 

quod — fecisse etc.] v. ad lug. 
14, 16. 

et indicio] î. e. et quidem ita haben- 
dis, ut ipsius régis indicîum et con- 



fessio verum aperiat, et, quam illi 
poena digni sint, o.«ttendat. 

19. si dediticius est] i. e. si re vera 
ita se gerit, ut deditum decet. 

qualis] i. e. qttam perfida et turpis; 
qua sententia nititur ironia per sci- 
licet signîficata; v. ad Cat. 51, 10. 

20. nisi forte] v. ad Cat. 20, 17. 

nondum etiani] Etiam ita auget vim 
nondum particulae, ut respondeat ver- 
naculo noch immer nicht, pro quo etiam 
dici possit ne nunc quidem; cf. Ter, 
Hec. y, 1, 18. Nondum etiam dixiid^ 
quod volui, 

haec tempora] se. quibus vindicare 
possumus in obnoxios proditores rei- 
publicae. 

hoc est pop, R.] Vis et gravitas 
formulae hoc est y id est eo constat, 
quod ita corrigitur praecedens vox, 
ut, quod res vere et proprie est, pro 
altero ponatnr. 



160 



C. SALLUSTI CBISPI 



tores omnium gentium, satis habebatis animam retinere; nam servi- 
tutem quidem quîs vostrum recusare audebat? Atque ego, tametsî21 
flagitiosîssumum existumo impune îniuriam accepisse, tamen vos 
homînibus sceleratîssumis ignoscere, quoniam cives sunt, aequo 
animo paterer , ni mîsericordîa in perniciem casura esset. Nam et 22 
illts, quantum importunitatis habent, parum est impune maie fecisse, 
nisi deinde faciundi licentia eripitur, et vobis aeterna sollicitudo 
remanebit, quum intellegetis aut serviundum esse aut per manus 
libertatem retinendam. Nam fidei quidem aut concordiae quae spes 23 
est? Dominari îUi volunt, vos lîberi esse; facere illi iniurias, vos 
prohibere; postremo sociis vostris veluti hostibus, hostibus pro so- 
ciis utuntur. Potestne in tam divorsis mentibus pax aut amicitîa 24 
esse? Quare moneo hortorque vos, ne tantum scelus impunitum 25 
omittatis. Non peculatus aerari factus est, neque per vîm sociis 
ereptae pecuniae, quae quamquam gravia sunt, tamen consuetudine 
iam pro nihilo habentur; hosti acerrumo prodita senati auctorîtas, 
proditum imperium vostrum; domi militiaeque respublica venalis 
fuit. Quae nisi quaesita erunt, nisi vindîcatum in noxios, quid erit2G 
reliquum, nisi ut illis, qui ea fecere, obedîentes vivamus? Nam 
impune quaelubet facere, id est regem esse. Neque ego vos, Qui- 27 
rites, bortor, ut malitis ci vis vostros perperam quam recte fecisse. 



21. Atque ego] v. ad Cat. 51, 35. 
in perniciem casura esset] i. e. talem 

exitum habitura^ ut perniciem afferat. 

22. quantum — haberU] i. e. pro im* 
portnnitate sua maxima. Imporiuni- 
tas autem constat libidine atque au* 
dacia (germanice UnverschànUheii). 

deinde faciundi] Vis sententiae în- 
est in notione praeteriti temporis 
{fecisse), cui opponitur futurum, 
Quare deinde valet in posterum 

per manus] i. e. per vim ; cf. supra 
§. 18. 39, 1. 

23. fidei — concordiae] se. ab illis 
praestandae. De concordia v. Hist. 
Fr. I, 49, 24. 

vostris] Ita dicit Memmius, non 
nostriSf quo maiorem maîestatis suae 
sensum maîoreraque indignitatem in 
plèbe excîtet; cf. §. 25. 



24. in iam divorsis mentibus] v. ad 
Cat. 2 , 10. , et de divorsus voce ad 
Cat. 2 , 1. 

25. hosti acerrumo etc.] Âdversatî- 
vam haec sententiam inferunt sine 
adversandi particula ; cf. Cat. 52, 6. 

26. Quae nisi quaesita erunt] i. e. 
de quibus nisi quaestiones habitae 
erunt. 

regem esse] y. ad Cat. 2, 1. et ad 
lug. 64, 5. Haud dnbie Memmius 
respicit criminationes nobilitatis de 
regno a Ti. Qraccho affectato; cf. 
§. 7. 

27. Neque ego etc.] Quum hac sen- 
tentia restringantur praecedentia et 
leniantur, neque significat ne'que ta- 
men; cf. lug. 20, 6. 57, 3. 84, 3. 
105, 2. Hist. Fr. I, 61. 

ut malitis — fecisse] u e. ut lubi- 



lUGURTHA. C. XXXI. XXXII. XXXIII. 



161 



28 sed ne ignoscendo malîs bonos perditnm eatis. Ad hoc in repu- 
blica multo praestat benefici quam malefici immemorem esse; bo- 
nas tantummodo segnior fit, ubi neglegas, at malus improbior. 

20 Ad hoc si iniuriae non sint, haud saepe aaxih* egeas. 

XXXII. Haec atque alla huiuscemodi saepe dicundo Hemmius 
populo persuadet, uti L. Cassius, qui tum praetor erat, ad lugur- 
tham mitteretur, eumque interposita fide publica Romam duceret, 
quo facilius indîcîo régis Scauri et reliquorum, quos pecuniae ca- 

2 ptae Srcessebant, delicta patefierent. Dum haec Romae geruntur, 
qui in Numidia relicti a Bestîa exercituî praeerant, secuti morem 

3 imperatorîs sui pluruma et flagitiosissuma facinora fecere. Fuere, 
qui auro corrupti elephantos lugurthae traderent; alii perfugas ven- 

4dere, pars ex pacatis praedas agebant; tanta vis avaritiae animos 
5 eorum veluti tabès invaserat. At Cassius, perlata rogatione a C. 
Memmio ac perculsa omni nobilitate, ad lugurtham proficiscitur, 
eique timido et ex conscientia diffidenti rébus suis persuadet, quo- 
niam se populo Romano dedisset, ne vim quam misericordiam eius 
experiri mallet. Privatim praeterea fidem suam interponit, quam 
ille non minoris quam publîcam ducebat; talis ea tempestate fama 
de Cassio erat. 

XXXIII. Igitur lugurtha contra decus regium cultu quam ma- 



dinem in vindicando habentea malitis 
eo8 , qui cives vestri sunt (i. e. no- 
biles) delinquere potîus, quam recte 
facere. 

28. Ad hoc in republ, etc.] Adinn- 
git Memmius ad monitum suum, ne 
ignoscendo malis boni perdantur, ge- 
neralem sententiam hanc : omnino in 
republ. utiliur esse malis quam bonis 
civibus animum intendere. 

29. Ad hoc si iniuriae etc.] Haec 
postrema confirmant praecedens di- 
ctum eo , quod , etiamsi neglecii boni 
segniores fiant, tamen id minus no- 
ceat, quia eorum auzili haud saepe 
egeas, si, malis ubique coercitis, in- 
iuriae non sint. 

XXXII. 1. populo] V. ad Cat. 38, 3. 

L. Cassius] Cognomine Longinus, 

is est, qui a. 107. a. Chr. n. Marii 

SALLUST. 



in consulatu collega ab Helvetiis in 
proelio occisus est; cf. Caes. B. G. 
I, 7. 

fide pid>lica] y. ad Cat. 47, 1. 

pecuniae capiae] Praegnanti sensu 
capere pec. est contra leges accipere* 
cf. Cic. Legg. III, 20, 46. Sequun- 
iur de captis pecuniis et de am- 
bitu leges. 

4. tanta vis — invaserat] cf. Cat. 
36, 5. 

5. ex conscientia] v. ad Cat. 12, 2. 
et ad 14, 2. 

quoniam] Germanice est da nun 
einmal. 

dedisset] cf. lug. 75, 5. Qui se post 
régis fugam Metello dederant. 

XXXIII. 1. contra decus regium] 
cf. Auct. B. Alex. 57, 1. Deiotarus, 
déposais regiis insignibus, neque tan- 

11 



162 C. SALLUSTI CBISPI 

xume miserabili corn Cassîo Romam venit. Ac tameUi in ipso 2 
magna vis animi erat, confîrmatus ab omnibus, quorum potentia 
aut scelere cuncta ea gesserat, quae supra diximus, C. Baebîum 
tribnnum plebis magna mercede parât, cuius impudentia contra ius 
et iniurias omnis munitus foret. At C. Memmius, advocata contione,3 
quamquam régi infesta plèbes erat, et pars in vincula duci iubebat, 
pars, ni socios sceleris sut aperiret, more maiorum de hoste sup- 
plicium sumi, dignitati qnam irae magis consulens, sedare motus et 
animos eorum mollire, postremo conlirmare, fidem publicam per 
sese inviolatam fore. Post, ubi silentium coepit, producto Iugur-4 
tha, verba facit, Romae Numidiaeque facinora eius memorat, sce- 
lera in patrem fratresque ostendit; quibus iuvantibus quibusque 
ministris ea egerit, quamquam intellegat populus Romanus, tamen 
velle manifesta magis ex illo habere; si vernm aperiat, in fîde et 
clementia populi Romani magnam spem illi sitam;-sîn reticeat, non 
sociis saluti fore , sed se- suasque spes corrupturum. 

XXXIY. Deinde, ubi Memmius dicundi finem fecit, et lugur- 
tha respondere iussus est, C. Baebius tribunus plebis, quem pe- 
cunia corruptum supra diximus, regem tacere iubet, ac tametsi 
multitudo, quae in contione aderat, vehementer accensa, terrebat 
eum clamore, voltu, saepe impetu atque aliis omnibus, quae ira 

tum privcUo vestiiu, sed eiiam reorum labat, quam quod ira facere stimu- 

habilu, ttupplex ad Caesarem venit. labat; cf. ad Cat. 51, 7. 

2. ac tametsi in ipso etc.] Senten- P^ s^se] i. e. quantum in ipso 
tiarum rationem sic concipe : ac tam- c^sset. 

etsi in ipso iatn per se magna vis 4. coepit] cf. lug. 62, 7. 85, 17. 

animi erat, u£ nulla confirmatione 91, 4. 

egere vider etur^ tamen, quum ei ani- producto] Proprium id yerbnm de 

mus etiam additus esset ab omnibus, tribunis plebis, si quem coram con- 

— C. Baebium parât etc. De tameii tione aut sententiam dieere iubebant, 

particula in apodosi concessivae sen- aut de caussa interrogabant. 

tentiae omissa cf. infra §. 3. 35, 9. Romae Numidiaeque] v. ad lug. 

39, 5. 28, 6. 

contra ius et iniurias] lus est, quod non sociis saluti fore etc.] Quum 

ex merito et legibus in lugurtham maxime ex lugurtha quaereretur, 

propter eius scelera statui poterat; quibus iuvantibus et ministris egerit, 

iniuriae intelligendae de vi et im- sensns est: silentio suo non modo 

petu ab infestis adversariis etiam sociis saluti non fore (quod et ipse et 

contra leges in eum faciendo. iHi gperent) , sed etiam (quod non 

3. dignitati — cotisulens] i. e. ma- reputaret) se ipsum suasque spes cor- 
gis id seoutus , quod dignitas postu- rupturum. 



lUGURTHA. C. XXXIV. XXXV. 



163 



2 fieri amat, vîcit tamen impudentîa. Ita populus ludibrio habitus ex 
contione dîscedit; lugurthae Bestiaeque et ceteris, quos illa qtiae- 
stio exagitabat, animi augescunt. 

XXXV. Erat ea tempestate Romae Numida quîdam, nomine 
Massiva, Gulussae filîus, Masinissae nepos, qui, quia in dissen- 
sione regum lugurtha^ advorsus fuerat, dedita Cirta et Adherbale 

2 interfecto , profugus ex Africa abierat. Huic Sp. Albînus, qui pro- 
xumo anno post Bestiam cum Q. Minucio Rufo consulatum gerebat, 
persuadet, quoniam ex stirpe Masinissae sit, lugurthamque ob sce- 
lera invidia cum metu urgeat, regnum Numidiae ab senatu petat. 

3 Avidus consul belli gerundi moveri quam senescere omnia male- 

4 bat; ipsi provincia Numidia, Minucio Macedonia evenerat. Quae 
postquam Massiva agitare coepit, neque lugurthae in amicis satis 
praesidi est, quod eorum alium conscîentia, alium mala fama et 
timor impedîebat, Bomilcari, proxumo ac maxume fido sibi, impe- 
rat, pretio, sicuti multa confecerat, insidîatores Massivae paret, ac 
maxume occulte; sin id parum procédât, quovis modo Numidam 

5interGcfat. Bomilcar mature régis mandata exsequitur, et per ho- 
mines, talis negoti artifices, itinera egressusque eius, postremo 
loca atque tempora cuncta explorât; deinde, ubi res postulabat, 

Ginsidîas tendit. Igitur unus ex eo numéro, qui ad caedem parati 



XXXIV. 1. vollu] Voltus significat 
eum oculorum orisque habitnm, qui 
tacitus est mentis sermo ; cf. Cat. 
16, 1. lug. 113, 3. 

quae ira fieri amat] Amare, inso- 
lenter ad graeci verbi tpiXstv exem- 
plum usurpatum, subiectum habet 
ira Yocem, sequente accusativo c. 
infin. Sensus est: quae ira fieri 
soient; cf. Hist. Fr. Inc. 75. Vol- 
gus amat fieri. Alias hoc verbum 
eodem sensu vulgari modo construi- 
tur; cf. lug, 41 , 3. 

XXXV. 1. Gulussae] cf. c. 5, (i. 
dedita Cita] cf. c. 26. 

2. proxtemo anno] Annus est 110. 
a. Chr. n. 

invidia cum metu urgeat] i. e. lu- 
gurthaque non solum in invidia sit, 
sed eo etiam laboret, quod pop. 



Rom. de eo metuat, se. ne ad mti- 
iofem audacîam et impudentiam pro- 
grediatur. 

3. senescere] Translate sensu est 
languescere , torpere, quiescere; cf. 
Cat. 20, 10. Hist. Fr. I, 101. ^l« 
quutn ira belli desenuisset, III, 81, 
10. lllis senescunt vires. 

4. conscientia] v. ad Cat. 14, 2. 

impediebat] se. quomînus lugurthae 
praesidio essent. 

proxuMo] V. ad lug. 12, 3. 

Massivae paret] v. ad Cat. 32, 1. 

sin id pai^m procédât] Hacc ita 
referuntur ad praecedentia , nt ad 
maxume occulte suppleatiir si possit; 
cf. lug. 46, 4. et V. ad Cat. 51, 24. 

6. ex eo numéro] v. ad Cat. 8, 5. 
coll. Cat. 32, 3. lug. 18, 4. 38, 6. 

11* 



164 



C. SALLUSTI CBISPI 



erant, paulo inconsultius Massîvam aggreditur; illum obtruncat, sed 
ipse deprehensus, multis hortantibus et in prirois Albino consule, 
indicium profîtetur. Fit reus magis ex aequo bonoque quam ex 7 
iure gentium Bomilcar, cornes eius, qui Romain fide publica véné- 
rât. At lugurtha , manifestus tanti sceleris , non prias omisit con- 8 
Ira verum niti, quam animum advortît, supra gratiam atque pecu- 
niam suam invidiam facti esse. Igitur, quamquam in priore acHone 9 
ex amicis quinquagînta vades dederat, regno magis quam vadibus 
consulens clam in Numidiam Bomilcarem dimittit, veritus, ne reli- 
quos popularis metus invaderet parendi sibi, si de illo supplicium 
sumptum foret. Et ipse paucis diebus eodem profectus est, ius- 
sus a senatu Italia decedere. Sed postquam Romam egressus est, 10 
fertur, saepe eo tacitus respiciens, postremo dixisa^e, urbem vena- 
lem et mature perituram, si emptorem invenerit. 

XXXVI. Intérim Albinus renovato bello commeatum, stipen- 
dium aliaque, quae militibus usui forent, maturat in Africam por- 
tare; ac statim ipse profectus, ut ante comitia, quod tempus haud 
longe aberat, armis aut deditione aut quovis modo bellum confice- 
ret. At contra lugurtha trahere omnia, et alias, deinde alias mo- 2 



. indicium profiletur] i. e. rem omnem 
aperit edocetque. 

7. ex aequo bonoque] y. ad Cat. 
9, 1. — De ex praep. v. ad Cat. 
12, 2. 

cornes eius etc.] Appositio hic non 
tam subiecti naturam, quam ratio- 
liem praedicati cum subiecto illu- 
strât. Sensus est: utpoie qui cornes 
esset. Fides pnblica enim, lugur- 
thae data, etiam eius comîtibus 
praestanda fuit. 

8. manifestus tanti sceleris] y. ad 
Cat. 52, 36. 

9. in priore actione etc.] Duas 
fuisse actiones ex priore voce intel- 
ligitur. Ubi res non una actione 
absolvebatur , priore caussa cogno- 
scebatur , testes înterrogabantnr, 
reum actor* vadabatur, i. e. iube- 
bat eum^ sponsoribus sive vadibus 
datis promittere constituto ad agen> 
dum die in iudîcio se affuturum. 



Bomilcar autem quum in régis po- 
testate esset, lugurtha ipse pro eo 
vades ex amicis suis dédit; sed de 
regno magis quam de vadibus solli- 
citus , Bomilcare clam dimisso eos 
desemit. 

XXXVI. 1. portare] Proprie boc 
dicitur de omnibus rébus ad bellum 
necessariis in sedem belli transfe- 
rendis; cf. Cat. 6, 5. lug. 39, 4. 
104, 3. 

quod tempus] Comitiorum vocabulum 
quum temporis notionem habeat, re- 
lativum eo pertinens attractione se- 
quenti temporis vocabulo coniungi- 
tur; V. ad Cat. 8, 5. 

armis aut deditione aut quovis modo] 
i. e. iusta Victoria, aut ita, ut lu- 
gurtha sponte imperata faceret, aut 
condicionibus et pacto (cf. lug. 
112, 1.). 

3. tum] Haec partîcnla pertinet 



lUGURTHA. C. XXXVI. XXXVII. 



165 



rae caussas facere; polliceri deditionem ac deinde metum simulare, 
cedere instant! et paulo post, ne sui diffiderent, instare ; ita belli 
3 modo, modo pacis mora consulem ludifîcarî. Ac fuere, qui tum 
Albinum haud ignarum consili régis existumarent , neque ex tanta 
properantia tam facile tractum bellum socordia magis quam dolo 
crederent. Sed postquam dilapso tempore comitiorum dies adven- 
tabat, Albinus, Aulo fratre in castris pro praetore relicto,* Romam 
decessit. 

XXXVII. Ea tempestate Romae seditionibus tribuniciis atro- 

2 citer respublica agitabatur. P. Lucullus et L. Annius, tribun! ple- 
bîs, resîstentibus collegis, continuare magistratum nitebantur, quae 

3 dissensîo totius anni comitia impediebat. Ea mora in spem addu- 
ctus Aulus, quem pro praetore in castris relictum supra diximus, 
aut confîciundi belli aut terrore exercîtus ab rege pecuniae capiun- 
dae, milites mense lanuario ex hibernis in expeditionem evocat, 
magnisque itineribus, hieme aspera, pervenit ad oppidum Suthul, 

4 ubi régis thesauri erant. Quod quamquam et saevîtia temporis et 
opportunitate loci neque cap! neque obsideri poterat (nam circum mu- 
rum, situm in praerupti montis extremo, planities limosa hiemantibus 



ad haud ignarum; quippe opponitur 
posterior Albini ratio prioribus eîus 
coDsiliis, princîpio belli initis. 

ex tanta properantia] y. ad Cat. 
4, 1. 

4. postquam — adventabat] y. ad 
lug. 13, 5. 

comitiorum dies] Comitia creandis 
consulibus extrema aestate baberi 
solebant. 

Aulo — pro praetore] Pro praetore 
esse dicebatur legatus, oui impera- 
tor, dum ipse aberat, summum im- 
perium tradebat; cf. lug. 103, 4. — 
Legatus dicitur Aulus c. 38, 1. 

XXXVII. 1. £a tempestate] Anni 
110. a. Ghr. n. altéra parte. 

3. Ea mora] se. quod et Albinus 
impeditis comitiis Romae retineba- 
tur , neque noYus consul in Africam 
Yenire poterat. 



terrore eœercitus] i. e. terrore, 
quem exercitus suus lugurtbae inii- 
ceret. 

hieme aspera] Haec yI enuncîatio- 
nis concessiYae ita pertinent ad ma- 
gnis Yocem, ut sensus sit: quamYls 
biems aspera esset, quae iter impe- 
diret, tamen magnis itineribus per- 
Ycnit etc. 

4. neque capi neque obsideri] i. e. 
neque primo impetu expugnari, ne- 
que circumYallari. 

in praerupti montis extremo] Inso- 
lentius substantiYi potestate posi- 
tura extremum; cf. lug. 90, 1. Aesta- 
tis extremum erat. 93, 2. Ad sum- 
mum montis egressus est. Hist. Fr. 
II, 103. Y. ad lug. 48, 3. Ceterum 
in montis extr. est in summo montis 
margine, 

hiemantibus] i. e. per hiemem con- 
fluentibuB. 



166 



C. SALLUSTI CRISPI 



aquis paludem fecerat), tamen aut simulandi gratia, quo régi for- 
midinem adderet, aut cupidine caecus ob thesauros oppidi po- 
tîandi, vineas agere, aggerem iacere, aliaque, quae incepto usai 
forent, properare. 

XXXVIII. At lugurtha, cognîta vanitate atque imperitia le- 
gati, subdolus eius augere amentiam, missitare supplicantis legatos, 
ipse quasi vîtabundus per saltuosa loca et tramites exercitum du- 
ctare. Denique Aulnm spe pactionis perpulit, utî relicto Suthule 2 
in abditas regiones sese, veluti cedentem, insequeretur ; ita delicta 
occultiora fore. Interea per homines callidos. die noctuque exerci- 3 
tum tentabat; centuriones ducesque turmarum, partim uti transfuge- 
rent, corrumpere, alii signo dato locum uti desererent. Quae post- 4 
quam ex sententia instruit, intempesta nocte de împroviso multitudine 
Numidarum Auli castra circumvenit. Milites Romani, perculsi tu- 5 
multu insolito, arma capere alii, alii se abdere, pars territos con- 
firmare, trepîdare omnibus locis; vis magna hostium, coelum nocte 
atque nubibus obscuratum, periculum anceps; postremo fugere an 
manere tutîus foret, in incerto erat. Sed ex eo numéro, quos6 



aui simulandi gratia etc.] i. e. aut 
specie tanium — aut re ver a etc. 

ob thesauros] Haec utrum ad cu- 
pidine caecus j an ad oppidi potiundi 
referas, parum înterest; certeutrum- 
que licet, nec sensus multum dis- 
crepat. 

aliaque — properare] Cum accus, 
construitnr hoc verb. etiam lug. 
105, 2. 112, 2. Ëodem modo dLcitur 
festinare aliquid; cf. lug. 67, 1. Hist. 
Fr. I, 123. Inc. 71. 

XXXVIII. 1. subdolus] Adîectivo 
uti maluît Sulla quam adverbio, quia 
ita legato vano gravius opponitur 
rex dolosus. 

quasi vîtabundus] i. e. quasi enixe 
id agens, ut pugnam cum Aulo vi- 
taret; cf. lug. 60, 4. 101, 9. Hist. 
Fr. III, 20. 

2. ita delicta occultiora fore] His 
verbis a lugurtha caussa affertur, 
cur vellet Aulum in remotis regio- 
nibus de pactione secum agere. De- 



licta intelligenda sunt Auli; occul- 
tiora autem pertinet ad senatum et 
populum Rom., quem lugurthae in- 
tererat non accurate cognoscere, quae 
Aulus, ab ipso ad temeraria consi- 
lia illectus, peccasset. 

3. partim uti transfugereni etc.] 
Partim quum vices sustineat alii ad- 
iectivi (cf. lug. 40, 2. 83, 3. 89, 1.), 
constructio sic constat: centuriones 
— coTTumperCf uti partim transfu- 
gerent , alii — uti desererent. 

locum] Praegnanti sensu est suum 
locum; cf. Cat. 9, 4. lug. 52, 4. 
101, 4. 

4. intempesta nocte] v. ad Cat, 27, 3. 

5. periculum anceps] se. quod et in 
castris propter milltum pavorem ac 
tumultum hostiumque impetum, et 
extra castra propter fugae difficul- 
tatem imminebat, quae sententia se- 
quentibus accuratius illustratur. 

6. gregariis militibus] Sunt legio- 
narii milites Romani, sociis oppositi. 



lUGURTHA. C. XXXVIII. XXXIX. 



167 



paulo ante corruptos diximus, cohors una Lîgurum cum duabus tur- 

mis Thracum et paucîs gregariis militibus transiere ad regem, et 

centurio prîmi pili tertiae legionis per munitionem , quam uti defen- 

deret acceperat, locum hostibus introeundi dédit, eaque Numidae 

7 cuncti irrupere. Nostri foeda fuga, plerique abiectis armis, pro- 

S xumum collem occupavere. Nox atque praeda castrorum hostis, 

gquo minus Victoria uterentur, remorata sunt. Deinde lugurtha po- 

stero die cum Aulo in colloquio verba facit: tametsi ipsum cum 

exercitu famé ferroque clausum tenet, tamen se memorem humana- 

rum rerum, si secum foedus faceret, incolumis omnis sub iugum 

missurum; praeterea uti diebus decem Numidia decederet. Quae 

lOquamquam gravia et flagiti plena erant, tamen, quia mortis metu 

mutabant, sicuti régi lubuerat, pax convenit. 

XXXIX. Sed ubi ea Romae comperta sunt, metus atque moe- 

ror civitatem invasere. Pars dolere pro gloria imperi, pars inso- 

lita rerum bellicarum timere libertati, Aulo omnes infesti, ac 

maxume, qui bello saepe praeclari fuerant, quod armatus dedecore 

2 potius quam manu salutem quaesiverat. Ob ea consul Albinus ex 



centurio primi pili] i. e. prîmus cen- 
turio pîlanorum, sive triariorum. 

eaque] cf. Cat. 57, 3. lug. 18, 2. 
50, 3. 6. 101, n. Hist. Fr. I, 10. 

8. clausum tenet] Insolentior in ora- 
tione obliqua indicativus ex quadam 
confusione rei, qualis per se est, nar- 
randae, et, quoniam ex alterius mente 
pendet, ad eius cogilationem referen- 
dae, repetendus videtur. Ita enim 
incipit Sallustius, quasi non lugur- 
thae verba référât, sed factum ip- 
sum per se .exponat, et tamen in 
apodosi ipsum lugurtham loquentem 
facit; cf. lug. 54, 1. 63, 1. — Clau- 
sum non est inclusion , sed ita pres- 
sum, ut evadere nequeat. 

9. sub iugum missurum] Id non fe- 
cit ex more Numidarum , sed Roma- 
norum morem, sîbi cognitum, quo 
maior ignominia foret, in ipsos ad- 
hibuit. Indicabatur autem, eum, qui 
sub iugu^l iret, a victore înterfici 
potuisse. 



10. mutahani] Intransitivo sensu 
est: aliam speciem induebant, i. e. 
alia videbantur, atque erant. Silicet 
res turpîssimae ac flagitiosissimae 
ex summa necessitate aliquam acci- 
piebant excusationem , ut, quam tur- 
pes essent, non sentiretur. De mu- 
tare verbo cf. Tacit. Ann. XII, 29, 
1. Vannius — diuturnitaie in super- 
hiam mut ans (umschlagend in Ueber- 
muth). Liv. XXXIX, 51, 10. 

XXXIX. 1. dolere pro gloria] Do- 
lere pro aliqua re dîcîtur, quum an- 
gimur ob rem caram^ quae detrimen- 
tum accepit. Sensus îgitur est: do- 
lebant, metuenteSy ne tanta labes ac- 
cepta gloriam imperii minueret : cf. Cic. 
de Finn. I, 7, 24. [/t omittam dolo- 
rem, quem optimus quisque pro pa- 
iria et pro suis suscipit. 

2. consul Albinus etc.] Pertinent 
haec ad annum 109. a. Chr. n. Sed 
quum comitiis impeditis (cf. c. 37, 
2.) consules in annum 109. nondum 



168 



C. 8ALLUSTI CBISPI 



delicto fratris invidiam ac deinde periculum timens senatum de foe- 
dere consulebat, et tamen intérim exercitui supplementum scribere, 
ab sociis et nomine Latino auxilia arcessere, denîqae omnibus mo- 
dis festinare. Senatus îta, uti par fuerat, decernit, suo atque po-3 
puli iniussu nullum potuisse foedus Geri. Consul impeditus a tribu- 4 
nis plebis, ne, quas paraverat copias, secum portaret, paucis 
diebus in Africam profîciscitur ; nam omnîs exercitus, uti convene- 
rat, Numidia deductus, in provincia hiemabat. Postquam eo venit, 5 
quamquam persequi lugurtham et mederi fraternae invidiae animo ar- 
debat, cognitis militibus, quos praeter fugam, soluto imperio, licentia 
atque lascivia corruperat, ex copia rerum statuit sibi nihil agitandum. 
XL. Intérim Romae C. Mamilius Limetanus tribunus plebis 
rogationem ad populum promulgat, uti quaereretur in eos, quorum 
consilio lugurtha senatî décréta neglegisset, quique ab eo in lega- 
tionibus aut imperiis pecunias accepissent, qui elephantos quique 



essent creati, Albinus, consul anni 
110., magistratum retinuit, donec 
novus consul succederet; cf. c. 44, 4. 

2. ab sociis et nomine Latino] Socii 
ubi a nomine Latino discernuntur (cf. 
c. 40, 2. 42, 1. 43, 4. 84, 2. 95, 1.), 
snnt Italici; nomen Latinum comple- 
ctitur omnes Latinos, qui civitatem 
quidem non habebant, sed tamen 
paollo meliore erant quam socii con- 
dicione. 

3. uti par fuerat'] Plusquamper- 
fecto respicitur non tam ad illud 
tempus, quo senatus decemebat, quam 
ad superius, siquidem iam ante fa- 
ctum decretum, re ipsa exîgente, par 
fuerat foedus improbari. 

populi iniussu] cf. Cic. p. Balbo 
15, 34. De quo foedere populus Rom. 
sententiam non tulit, qui iniussu suo 
nullo pacto poiest religione teneri, 

4. uti convenerat] cf. c. 38, 0. 10. 

5. ex copia rerum] i. e. pro rerum, 
quae tune erant, statu et condicione ; 
cf. lug. 98, 3. 90, 1. 54, 9. 76, 3. 

statuit] i. e. iudicavit, eensuit; cf. 
54, 5. Cat. 4, 1. 

XL. 1. Interea — rogationem — 
promulgat] Hoc factum vere anni lOQ. 



a. Chr. n., ut patet ex eo, quod prae- 
ter ceteros etiam in Atdum, quippe 
qui post cladem hieme anni 109. ac- 
ceptam (cf. c. 37, 3.) cum boste 
pactiones fecîsset (c. 38, 10.), quae- 
stio postulata est. 

uti quaereretur] v. ad lug. 31 , 7. 

in legationibus aut imperiis] De plu- 
ral! y. ad Cat. 14, 5. 

2. consdi sibi] y. ad Cat. 14, 2. 
expartium invidia] i. e. ex invidia 

sive odio, quo parûtes (se. populares; 
cf. c. 41, 1. 43, 1.) in optimates ae- 
stuabant. 

homines nominis Latini et socios Ita- 
licos] V. ad c. 39, 2. Quomodo ii ro- 
gationi impedimento esse potuerint, 
quum suffragii ferendi iure carerent, 
obscurum est. Non abborret tamen a 
verisimilitudîne, optimates illis spem 
civitatis obtinendae ostendisse, ut 
novo eoque gravissimo negotîo ob- 
iecto plebis mentes animique a Ma- 
milii rogatione averterentur. 

parabant] v. ad lug. 27, 1. 

3. quam intenta fuerit] i. e. quam 
unice rem, quae agebatur, amplexa 
sit, neque alio se Abduci passa sit; 
cf. Cat. 6, 5. 



lUGUUTHA. C. XL. 



169 



perfugas tradidissent , item qui de pace aut bello cum hostibus 
2pactione8 fecissent. Haie rogationi partim conscii sibi, alii ex par- 
tium invidia pericula metuentes, quoniam aperte resistere non pote- 
rant, quin illa et alia talia placere sibi faterentur, occulte per 
atnijsos ac maxume per homines nominis Latini et socios Italicos 

3 impedimenta parabant. Sed plèbes, încredibilei memoratu est, quam 
intenta fuerit, quantaque vi rogationem iusserit, magis odio nobilî- 
tatis, cui mala illa parabantur, quam cura reipublicae; tanta lubido 

4 in partibus erat. Igitur ceteris metu perculsis, M. Scaiirus, quem 
legatum Bestiae fuisse supra docuimus, inter laetitiam plebis et 
suorum fugam, trépida etiamtum civitate, quum ex Mamili roga- 
tione très quaesitores rogarentur, effecerat, ut ipse in eo numéro 

5 crearetur. Sed quaestio exercita aspere violenterque ex rumore et 
lubidine plebis; ut saepe nobilitatem, sic ea tempestate plebem ex 
secundis rébus insolentia ceperat. 



quanta vi\ Yel latiore sensu esse 
potest quanto studio et ardore (cf. 
Cic. in Verr. III, 53, 124. Summa 
V i data est opéra a me) , vel magis 
proprîe quanto impetu, 

rogationem iusserit] luhere proprium 
vocabahim fuit de iis, quae populus 
in comitiîs comprobaret et consti- 
tueret; cf. lug. 73, 7. 84, 1. 85, 11. 
Ipsa rogationis formula solennis fuit : 
velitiSy iubeatis, Quintes. 

mala illa] se. quae ex qnaestîone 
proventura erant, damna tio, multa^ 
exilium, capîtis deminntio. 

quam cura reipublicae] î. e. quam 
qnod plebs putabat ex ea re reipu- 
blicae commoda ventura. 

lubido] Lubido eius est, qui ra- 
tioni non obtemperans non curât, 
quid verum, rectum, îustum sit; cf. 
§. 5. Cat. 51, 2. 52, 21. lug. 42, 4. 

4. supra] cf. c. 28, 4. 

inter laetitiam etc.] i. e. dum ex al- 
téra parte plebs laetitia effertur, ex 
altéra sui valde consternati sunt. 
Fuga enim de perturbatîone optima- 
tium, quae cum clade comparatur, 
intelligendum ; cf. infra c. 65, 5. 
Nobililate fusa, Cic. Epp. ad Attic. 



I, 16 in. Quas ego pugnas et quan- 
tas strages edidi. 

trépida etiamtum civitate] i. e. ita 
etiamtum commotis et exagitatis ci- 
vibus, ut circumspectione et pru- 
dentia in agendo carerent. Caussam 
eam fuisse significat Sallustius, cur 
Scaurus, qui et ipse suspectus es- 
set, tamen inter quaesitores crea- 
retur. 

ex rumore etc.] Plebis ad utrum- 
que substantîvum pertinet; cf. Cat. 
29, 1. Senatum volgi rumoribus 
exagitatum, Sensus est: quaestio exer- 
cita , caussâ non accurate cognitâ, 
sed prout quisque a plèbe die ebatur 
credebaturque inculpa esse, — Ex 
lubidine significat plejbiem irae atque 
odio induisisse in sententiis ferendis. 
— De eventu. huius quaestionis cf. 
Cîc.Brut. 24, 128. Invidiosa lege Ma- 
milia C, Galbam sacerdotem et quat' 
tuor consulames Z. Bestiam, C. Cato- 
nem, Sp, Albinum civemquè praestan- 
tissimum L, Opimium Gracchi inter- 
fedorem, a'^populo absoltUum ^ quum ia 
contra populi studium stetisset , Grac^ 
chani iudices susiulerunt. — Gracchani 
iudices sunt équités. 



170 



C. SALLUSTI CKISPI 



XLI. Ceteram mos partiam popularium et senati factionum ac 
deinde omniaro malarum artîum paucis ante annis Romae ortns est, 
otio atqae abundantia earum reram, qaae prima mortales ducunt. 
Nam ante Carthagmem deletam populus et senatas Roroanus placide 2 
modesteque inter se rempublicam tractabant, neque gloriae nejfue 
dominationis certamen inter civis erat; metus hostilis in bonis arti- 
bus civitatem retinebat. Sed ubî illa formido mentibus decessit, 3 
scilîcet ea, qaae res secundae amant, lascivia atque superbia in- 
cessere. Ita, qaod in advorsis rébus optaverant otium, postquam 4 
adepti sont, asperius acerbîusque fuit. Namque coepere nobilitas5 
dignîtatem in dominationem , populus lîbertatem in lubidinem vortere, 
sibi quisque ducere, trahere, rapere. Ita omnia in duas partis abs- 
tracta sunt, respublîca, quae média fuerat, dilacerata. Ceterumô 
nobilîtas factione magis pollebat, plebis vis soluta atque dispersa 
in multitudine minus poterat. Paucorum arbitrio belli domique agi- 7 



XLI. 1. senati factionum] v. ad lug. 
8, 1. 

earum rerum, quae prima] Quum 
pro quovîs adiectivi nentro substan- 
tivi potestate posîto etiam res cnm 
congrnente adiectivo vel pronom ine 
dici possit, haud raro utrumque di- 
cendi gênas ita confunditur, ut li- 
cet res praecedat, tamen nentrum 
sequatur; cf. lug. 102,9. Huma- 
narum rerum Fortuna pleraque 
regU, Cic. de Divin. I, 53, 119. Ea- 
rum rerum utrumque a corde pro- 
ficisci, Qnare h. 1. quae prima non 
posîtum pro quas primas , sed earum 
rerum dictum pro eorum. 

2. populus et senatus Rom.] y. ad 
lug. 9, 2. 

placide — tractalrant] v. ad Cat. 
39, 2. Pluralis inde repetendus, quod 
populus et senatus inter se discreti 
co^tantur. 

gloriae] Gloria quum h. 1. intelli- 
gatur falsa inhonestisque rébus ni- 
ions , illa quîdem pariter yîtuperanda 
atque dominatio, verba non pugnant 
cum loco Cat. 7, 6. Gloriae maocu- 



mum certamen inter ipsos erat, ubi 
de vera gloria agitur. 

metus hostilis] i. e. metus ab hosti- 
bus; cf. lug. 105, 3. Hist. Fr. I, 12. 
Remoto meiu Punico. 

3. scilicet] v. ad lug. 4, 6. 
quae — amant] v. ad lug. 3-1, 1. 

4. asperius acerbiusque fuit] i. e. 
mains periculum maioremque tristi- 
tiam et luctum attulit, se. quam il- 
lae ipsae res advorsae. 

5. dignîtatem in dominationem etc.] 
His verbis Sali, déclarât, quomodo 
uterque ordo ab eo , quod cuiusque 
peculiare esset, degeneraverit. Nobi- 
litas enim, quum iure suo maiorem 
in civitate dignitatem et auctoritatem 
obtineret , ea non contenta, domina- 
tionem i. e. tyraifnidem (cf. Çat. 17, 
5. lug. 31, 16. 20. 23. Hist. Fr. 
III, 81, 4. 6. 11. 23. 28.) quae- 
sivit; populus (i. e. plebs, cf. ad 
Cat. 38, 3.), cuius summum bonum 
in libertate (v. 11. 11.) constabat, gra- 
vibus contentionibus parta, modico 
eius. usu non contentus ad lubidinem, 
i. e. immoderatam effusamque agendi 
licentiam progressus est; cf. c. 40, 5. 



lUGURTHA. C. XLI. XLII. 



171 



tabatur; pênes eosdem aerarîam, provinciae, magistratus, gloriae 
triumphfqiie erant; populus militta atque inopia argebatur; praedas 

Sbellicas imperatores cum paacis diripiebant; interea parentes aat 
paryi liberi militum, uti qaisque potentiorî confînis erat, sedibus 

9 pellebantur. Ita cum potentîa avaritia sine modo modestiaque in- 
vadere, polluere et vastare omnia, nihil pensi neque sancti habere, 

lOquoad semet ipsa praecipitavît. Nam ubi prîmum ex nobilitate re- 
perti sunt, qui veram gloriam iniustae potentiae anteponerent, mo- 
veri civitas et dissensio civilis quasi permixtio terrae oriri coeplt. 
XLII. Nam postquam Tiberîus et C. Gracchus, quorum maio- 
res Punico atque aliis bellis multum reipublicae addîderant, vindî- 
care plebem in libertatem et paucorum scelera patefacere coepere, 
nobilitas noxîa atque eo perculsa, modo per socîos ac nomen La- 
tinum, interdum per équités Romanos, quos spes societatis a plèbe 
dimoverat, Gracchorum actionibus obviam ierat, et primo Tiberium, 



respublica, quae média ftterai] Res- 
puhlica qaum omnia ea coroplectatur, 
quae omnium cîvium communia sunt, 
iura, leges, bonum publicum, média 
est inter utrasque partes, ubi neutri 
illas res curant, sed suo commode 
intenti, quicquid possunt, inde ad se 
trabunt ; quo fit , ut illa dilacereiur. 
— Plusquamperfectum eo nititur, 
quod resp. , simulatque dilacerata 
est, média esse desiit. 

6. facHone] i. e. arta paucorum 
potentium coniunctione et quasi glo- 
bo, ut loquitur Marius lug. 85, 10. ; 
y. etiam ad lug. 8, 1. 

in midiitudine] Haec coniungenda 
cum dispersa, 

7. agitabatur] i. e. omnia ageban- 
tur (wurde verfahren); cf. Hist. Fr. 
I, 11. Aequo et modesto iure agi- 
tatum. 

gloriae] v. ad Cat. 14, 5. 

8. militum] se. qui domo aberant, 
dum stipendia faciunt. 

sedibus] i. e. agro publico. 

9. sine modo modestiaque] v. ad 
Cat. U, 4. 



nihil pensi] v. ad Cat. 5, 6. 

10. reperti sunt, qu{] Graccbos in- 
telligi planum est. 

quasi permixtio terrae] Comparatur 
dissensio dmlis cum eo rerum statu, 
qui futurus esset, si omnes terrae 
partes inter se confusae essent, et 
summa imis miscerentur. Insolentia 
buius comparatîonis mollitur quasi 
particula; cf. lug. 29, 5. 

XLII. 1. quorum maiores] Non so- 
lum ayus P. Corn. Scipio Africanus, 
sed etiam pater Ti. Sempronius Grac- 
cbus, qui anno 179. a. Cbr. n. con- 
sul Celtiberos debellaverat. 

per socios] v. ad lug. 39, 2. — 
Impedimenta rogationibus nobilitas 
ita parasse videtur, ut sociis et La- 
nis persuadere studerei, legem Grac- 
cborum agrariam ipsis quoque, quippe 
qui partem agri publicî tenerent, 
detrimento fore. 

spes societatis] se. cum nobilitate 
ineundae, unde maxima sibi com- 
moda Ventura sperabant, quum iam 
tum publicani magna negotîa habe- 
rent. 

primo Tiberium] Anno 133. a. Cbr. n. 



172 



C. 8ALLUSTI CRISPI 



dein paucos post annos eadem ingredîentem Gaium, tribunum alte- 
rum, alterum triumvirum coloniis deducundis, cum M. Fulvio Flacco 
ferro necaverat. Et sane Gracchîs cupidine victoriae haud sati8 2 
moderatus animas fait. Sed bono vînci satius est , quam malo 3 
more iniurîam vincere. Igitur ea Victoria nobilitas ex labidine sua 4 
usa multos mortalis ferro aat fuga exstinxit, plusqae in reliquam 
sibi timoris quam potentiae addidit. Quae res plerumque magnas 
civitates pessumdedit, dum alteri altères vincere quovis modo et 
victos acerbius ulcisci volunt. Sed de studiis partium et omnis5 
civitatis moribus si singulatim aut pro magnitudine parem disse- 
rere, tempus quam res maturius me deseret. Quamobrem ad in- 
ceptum redeo. 

XLIII. Post Aulî foedus exercitusque nostri foedam fugam Q. 
Metellus et M. Silanus, consules désignât! , provincias inter se par- 
tiverant, Metelloque Numidia evenerat, acri viro et, quamquam 
advorso populi partium, fama tamen aequabili et inviolata. Is ubi 2 
primum magîstratum ingressus est, alia omnia sibi cum collega ra- 



paucos post annos] Anno 121. a. 
Chr. n. 

eadem mgredientem] i. e. eâdem 
pergentem , eodem animo eâdemqne 
via eadem consilia persequentem ; 
cf. Pseudo-Sallust. de rep. ord. I, 5. 
Pravâ via ingressus, 

cum M, Fulvio Flacco] Consul anno 
125. a. Chr. n. semper a populi par- 
tibuB stetit. 

3. sed bono vinci etc.] Haec non 
ad Qracchos spectant, sed ad nobi- 
litatem. Sententiae ratio, brevitate 
paulum obscurata, haec est: ,,Sane 
Gracohi cupidine victoriae modum 
cxcesserunt. Sed nikilominus in iis 
vindicandis nobiles iusto atrociores ac 
minime honifuere; nom viro bono vinci 
satius est^^ etc. Nobiles enim , si 
vere boni fuissent, se vinci a Grac- 
chis, quam iniuriam ab illis sibi 
factam malo more ulcisci maluis< 
sent. 

malo more] Mos nobilium quum 
constaret intolerabili superbia et atro- 



citate in plebem, malo more est: 
iis artibus , quae malorum esse so- 
ient. 

4. Igitur etc.] Hac particula. mon- 
strantur, quae ex praecedentibus 
consecuta sunt. 

ex luhidine sua] v. ad lug. 40, 3. 

ferro aut fuga exstinxit] Fuga i. e. 
exilio (cf. lug. 3, 2. Hist. Fr. I, 49, 
18.) quum cives nonnecentur, sed civi- 
tate priventur, exstinxit per zeugma 
eo pertinet; cf. lug. 3, 1. 14, 4. 

plusque — • timoris] i. e. eoqne ef- 
fecit, ut in reliquum magis timeretury 
quam potentiâ valeret. 

Quae res] se. si altéra pars ma- 
xime timorem alteri inferre studet, 
neque vera potentiâ poUet. Quippe 
ita non reprimuntur adversàrii, sed 
ad maiorem iram et odium exstimu- 
lantur. 

dum] Haec particula b. 1. non solum 
temporis aequalitatem, sed etiam 
caussam désignât. 

5. si — parem — deserei] cf. Cic. 



lUGURTHA. C. XLIII. XLIV. 



173 



3 tus, ad bellum, quod gesturus erat, animum intendît. I^itur diffi- 
dens veteri exercitui milites scribere, praesidia undique arcessere, 
arma, tela, equos et cetera instrumenta militiae parare, ad hoc 
commeatum affatim, denique omnîa, quae iiî bello vario et malta- 

4rum rerum egenti usui esse soient. Ceterum ad ea patranda sena- 
tus auctoritate, socii nomenque Latînum et reges ultro auxilia mit- 

5tundo, postremo omnis civitas summo studio annitebatur. Itaque ex 
sententia omnibus rébus paratis compositisque, in Numidiam profî- 
ciscitur, magna spe civium; quum propter artîs bonas, tum ma- 
xume, quod advorsum divitias învictum animum gerebat, et avaritia 
magistratuum ante id tempus in Numidia nostrae opes contusae ho- 
stiumque auctae erant. 

XLIV. Sed ubi in Africam venit, exercitus eî traditur a Sp. 
Albino proconsule iners, imbellis, neque periculi neque laboris pa- 
tiens, lingua quam manu promptior, praedator ex sociis et ipse 

2 praeda hostium , sine imperio et modestia habitus. Ita imperatori 
novo plus ex malis moribus sollicitudinis quam ex copia militnm 



Tuscc. V, 35, 102. Dies deficiet, 
si velis paupertatis caussam defen- 
dere. 

XLIII. 1 . Q. Metellus et M, SUa- 
nus] Plénum illius nomen Q, Caeci- 
lius Metellus^ hnius M* lunius Sila- 
nus, AnDUS consulatus fuit 109. a. 
Chr. n. 

partivei^ant] v. ad lug. 27, 4. Con- 
sales utrum sortitione an pactione 
usi sînt, incertum. 

advorso — pariium] Advorsus ad 
analogiam vocabnlorum amicus, inû 
tnicus, adversarius, contraHua substan- 
tivi potestate positum. 

aequabili] i. e. constanti atque ea 
semper bona, quam sententiam ad- 
ditum et inviolata confirmât; cf. Cat. 
2, 3. 

2. alia omnia — ratu8\ i. e. alia 
omnia, praeter bellum Africanum, 
sibi communiter cum collega agenda 
ratus, non tam ad ea, quippe quae 
ievîora esseîit, quam ad belbtmy quod 
gesturus erat, animum intendit. 



3. bello vario] i. e. quod non uno 
proelio conficitur, sed multis modis 
gerendum est, qui saepe mutantur; 
cf. Flor. II , 13, 26 (IV, 2.) Ancep8 
variumque sed inanentum in Bi' 
spania bellum cum legatis Cn. Powpei. 

4. senatus] Nominativus est; très 
enim partes annitebantur , senatus, 
socii, civitas. 

5. eœ sententia] i. e. ita ut res 
sententiaeresponderent; cf. lug. 38, 
4. 109, 4. 

invictum] y. ad lug. 2, 3. 

et avaritia etc.] Haec sententia, 
quae caussam continet praecedentis, 
copulandi partîcula annectitur; cf. 
Cat. 19, 2. 

XLIV. 1. praedator eœ sociis] i. e. 
praedam agens ex sociorum agris ; 
V. ad Cat. 5, 4. 

sine itftperio — habitus] i. e. ita 
habitus, ut neque imperium exerce- 
ret dux, neque duci oboedirent mi- 
lites. De voce modestia v. ad Cat. 
11, 4; de habitus ad Cat. 5, 9, 



174 



C. SALLUSTI CRISPI 



auxili aut spei bonae accedebat. Statuit tamen Metellus, quam-3 
quam et aestivorum tempus comitiorum mora imminuerat , et exspe- 
ctatione eventus civium animos intentos putabat, non prius bellanv 
attingere quam maiorum disciplina milites laborare coëgisset. Nam 4 
Albinus, Auli fratris exercitusque clade percutsus, postquam de- 
creverat non egredi provincia, quantum temporis aestivorum in im- 
perio fuit, plerumque milites stativis castris habebat, nisi quum 
odos aut pabuli egestas locum mutare subegerat. Sed neque mu- 5 
nîebantur ea, neque more militari vigiliae deducebantur; uti cuique 
lubebat, ab signis aberat; lixae permixti cum militîbus diu noctu- 
que yagabantur; palantes agros vastare, villas expugnare, pecoris 
et mancipiorum praedas certantes agere, eaque mutare cum mer- 
catoribus vino advectitio et aliis talibus; praeterea frumentum pu- 
bliée datum vendere, panem in dies mercari; postremo, quaecun- 
que dici aut fingi queunt ignaviae luxuriaeque probra, ea in illo 
exercitu cuncta fuere et alia amplius. 

XLV. Sed in ea difficultate Metellum non minus quam in ré- 
bus hostilibus magnum et sapientem virum fuisse comperior; tantà 



3. aestivorum tempus] i. e. tempns 
ad bellnm gerendum idoneum. 

comitiorum morà] Annî 109. consu- 
les vere demum adnlto consulatum in- 
ierant propter comitia superiore anno 
a tribunis impedita ; cf. lug. 37, 2. 

exspectatione — intentos] v. ad 
Cat. 2, 9. 

laborare] i. e. labores militiae per- 
ferre et consuetos habere; cf. c. 
45, 2. 

4. stativis castris habehat] De abla- 
tivo cf. Hist. Fr. III , 1 , 5. HiC" 
mem castris inter saevissumos hostes 
egi. 

quum — subegerat] Ubi saepius 
facta res narratur, Sallustius indi- 
cativo utitnr; cf. Ing. 50, 6. 55, 4. 
60, 3. 92, 8. 98, 1. 101, 4. 

5. lixae] Hoc vocabnlo significari 
videntur, qui varia utensilia militî- 
bus venderent, omninoqne ex iis 
quaestum facerent. 

frumentum publiée datum] Id certo 



die distribnebatur (y. Caes. B. 6. 
VI, 33, 5.) et quidem in totum men- 
sem (v. Liv. VIII, 2, 4.), unde etiam 
menstruum dictum; v. ad 45, 2. 

in dies] i. e. in dies singulos ; cf. 
Ing. 74, 1. Hist. Fr. I, 51. 

XLV. 1. ambitionem saevitiamçue] 
nia cernitur in nimia indnlgentia 
ad favorem militnm consequendum 
(y. ad Ing. 64, 5.), haec in nimia 
in delictis puniendis severitate; cf. 
lug. 100, 5. 

tanta temperantia — moderatum] se. 
ut bac lande dignus videatur. Oaus- 
sam haec afferunt praecedentis sen- 
teutiae (cf. Cat. 7,3. 36, 5. Ing. 
40, 3. 56, 5. 84, 3.), sequentia ipsam 
caussam illnstrant. 

2. ne quisquam] i. c. ne quis , qni- 
cunque esset ; cf. infra : ne quisquam 
egrederetur. 

ceteris arte modum statuisse] Dno- 
bus modis exercitum emendabat Me- 
tellus, alia, quae gravia essent, ve- 



CATILINA. C. XLIV. XLV. XLVI. 



175 



2 temperantîa inter ambitionem saevitiamque moderatum ; namque edi- 
cto primiim adiumenta ignaviae sustulisse, ne quisquam in castris 
panem aut quem alium coctam cibum venderet, ne lîxae exercittim 
sequerentnr, ne miles gregarius in castris neve in agmine servum 
aut iumentum (i^beret, ceteris arte modum statuîsse. Praeterea 
transvorsis itineribus quotidie castra movere , iuxta ac si hostes 
adessent, vallo atque fossa munire, vigilias crebras ponere et eas 
ipse cum legatis circumire, item in agmine in primis modo, modo 
in postremis, saepe in medio adesse, ne quisquam ordine egre- 
deretur, uti cum signis fréquentes incederent, miles cibum et arma 

3 portaret. Ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exerci- 
tum brevi confirmavit. 

XLVI. Interea lugurtha , ubi, quae Metellus agebat, ex nuntiis 

accepit, simul de innocentia eius certior Roma factus, diffîdere 

suis rébus; ac tum demum veram deditionem facere conatus est. 

2lgitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui tantummodo 

, ipsi liberisque vitam peterent, alia omnia dederent populo Romano. 

3Sed Metello iam antea experîmentis cognitum erat, genus Numida- 



tando et plane toUendo^ alia eaque 
leviora ad restrictiorem modum revo- 
cando. Quare re/m^.significat cete- 
ris rébus, se. quae discipliDae offe- 
cerant; arte antem adverbium est 
ortus participii; cf. lug. 85, 34. Ne- 
que ilios arte colam, me opulenier. 
Hist. Fr. 111,81,13. Nisi viceritis -^ 
artius (se. vos) habebunt, — Edicto 
et ad sustulisse et ad statuisse pertinet. 

transvorsis itineribus ] Germaniee 
sunt Kreuz- und Querzûge. 

vigilias crebras] i. e. exiguis tem- 
poris intervallis deductas; ef. lug. 
50, 4. Hostis crebro impetu — iter 
suuni remoraturos. 

cum signis fréquentes incederent] 
Fréquentes dicuntur, qui uno in loeo 
tam multi adsunt, ut ad iustum aut 
ad magnum numerum nihil desit; 
cf. Cat. 18, 8. 48, 6. lug. 73, 7. 

cibum et arma portaret] Praeeipuum 
id in militia romana; cf. Cic. Tuscc. 
II, 16, 37. MiHtiae qui labor^ quan- 



tus agminis? ferre plus dimidiati men- 
sis cibaria, ferre^ si quid ad usum ve^ 
lintf ferre vallum. Nam scutum, gla- 
dium, galeam in onere milites non plus 
nufnerant, quam humeros, lacertosy ma- 
nus. Liv. XLIV, 2, 4. Consul men- 
struum iusso milite secum ferre pro- 
fectus» 

XLVI. 1. innocentia] v. ad Cat. 
12, I. Respicît auctor ad c. 43, 5., 
ubi dizit Metellum advorsum divitias 
invictum animum gessisse. 

2. cum suppliciis] i. e. cum instan- 
tibus precibus; cf. Cat. 52, 29. lug. 
66, 2. 38, 1. lugurtha missitare sup- 
plicantis legatos, 47, 3. Impen- 
sius modo legatos supplices mit- 
tere. 

3. Metello — cognitum erat] Dativi 
ratio eo nititur, quod cognitum idem 
valet atque notum; sensus est enim 
Metello constatât ; cf. lug. 60, 5. 75, 
2. 82, 3. 106, 2. 107, 3. — Eaperi- 
menta sunt res factae. 



176 



C. SALLUSTI CRISPI 



rum infîdum, ingenio mobili, novarum rerum avidum esse. Itaque4 
legatos alium ab alio divorsos aggreditur, ac paulatim tentando 
postquam opportunes sibî cognovit, multa pollîcendo persuadet, uti 
lugurtham maxume vivum, sin id parum procédât, necatum sîbi 
traderent; ceterum palam, quae ex voluntate forent régi, nuntiari 
iubet. Deinde ipse paucis diebus intento atque infesto exercitu in 5 
Numîdiam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena homînum, 
pecora cultoresque in agris erant; ex oppidis et mapalibus prae- 
fecti régis obvii procedebant, paratî frumentum dare, commeatum 
portare, postremo omnia, quae împerarentur, facere. Neque Me- 6 
tellus îccirco minus, sed pariter ac si hostes adessent, munito 
agmîne incedere, late explorare omnia, illa deditionîs signa osten- 
tui credere, et insidiîs locum tentarî. Itaque ipse cum expeditîs7 
cohortibus, item funditorum et sagittariorum délecta manu apud pri- 
mos erat, in postremo C. Marins legatus cum equitibus curabat, 
in utrumque latus auxiliarios équités tribunis legionum et praefectis 
cohortium dîspertiverat , ut cum bis permixti velites, quocunque ac-« 
cédèrent equitatus hostium, propulsarent. Nam in lugurtba tantasS 



4. alium ab alio divorsos] y. ad 
Cat. 20, 5. 

paulatim tentandci] Haec cum vi 
postquam partîculae praemissa ad 
cognovit pertînere res ipsa ostendit; 
tentatio enim cognoscendi est via. 

sin\ y. ad lug. 35, 4. 

procédât — traderent'] v. ad Cat. 
32, 2. 

palam] De simili consilîo cf. lug. 
20, 5. 

quae ex voluntate forent régi] î. e., 
si rem spectas: quae régi, id quod 
ille maxime cupiebat, spem praebe- 
rent deditionîs atque pacis; cf. c. 
47, 4. 

5. infesto] i. e. ad impetum fa- 
ciendum parato; cf. Cat. 60, 2. 

parati — dare] Paratus ubi cum 
infinitivo construitur, vim habet par- 
ticipii eiusdem sensus, quod légitime 
infin. asciscit, velnt volens sîve non 
récusons; cf. Cat. 20, 17. lug. 49, 
3. 108, 2. 



commeatum portare] se. iumentis 
praebendis, quo Romanos labore le- 
varent. 

6. ostentui credere] î. e. credere 
ostentui esse, sive pro simulatis ha- 
bere, 

insidiis] Non est dativus, sed abla- 
tivus, unde sensus hic prodit: cre- 
debat însidias in illo loco structas. 

7. expeditis] 1. e. quae nihil im- 
pedimentorum secum habebant. 

curabat] y. ad Cat. 59, 3. 

praefectis cohortium] Cohortes ubi 
discernuntur a legionibus, semper *o- 
ciorum intelligendae sunt, quippe quo- 
rum copiae non in leglones , sed tan- 
tummodo in cohortes componerentur; 
cf. lug. 99, 1. Qui iis praeerant, prae- 
fecti dicebantur. 

quocunque] î. e. ad quoscunque (v. 
ad Cat. 3, 3.), siYC ad quamcunque 
agminis romani partem. 

equitatus] Rarior pluralis turmas 



lUGURTHA. C. XLVI. XLVII. XLVIII. 



177 



dolus tantaque peritîa locorum et militiae erat, ut absens an prae- 
sens, pacem an bellum gerens perniciosior esset, in incerto ha- 
beretur. 

XLVII. Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus perge- 
bat, oppidum Numidarum, nomine Yaga, forum rerum venalium to- 
tius regni maxume celebratum, ubi et incolere et mercari consue- 

2yerant Italici generis multi mortales. Hue consul simul tentandi 
gratia, et, si paterentur, opportunitate loci praesidium imposuit; 
praeterea imperavit frumentum et alia, quae bello usui forent, 
comportare, ratus, id quod res monebat, frequentiam negotiatorum 
et commeatu iuvaturam exercitum et iam paratis rébus munimento 

3 fore. Inter haec negotia lugurtha impensius modo legatos suppli- 
ces mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia 

iMetello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditio- 
nem domum dimittebat, régi pacem, quam postulabat, neque ab- 
nuere neque polliceri, et inter eas moras promissa legatorum ex- 

speotare. 

XLVIII. lugurtha ubi Metelli dicta cum factis composuit, ac 



equitum désignât (german. ReUer- 
schaaren, Reiterhauferi), 

8. pacem an bellum gerens] Per zeu- 
gma gerens refertur ad pacem. Si- 
mile est lug. 109, 2. Quaesitum ah 
eo, pacem an bellum agitaturus 
foret. V, ad lug. 14, 4. 

XLVII. 1. celebratum] i. e. fre- 
queniatum^ quo sensu etiam celcber 
adîectivum dicitur. 

2. tentandi gratia] se. incolas, num 
amicum anîmum sibi praestarent. 

si paterentur] i, e. si milites ro- 
manos haud gravati reciperent, ne- 
que, praesidio imposito, pacis spe- 
ciem (cf. c. 46, 5.) abiicerent. 

frequentiam negotiatorum etc.] Duo 
commoda Metellus ex eo, quod multi 
negotiatores Italici Vagae essent, 
sperabat, alterum, eorum operâ com- 
meatum abunde ezercitui fore, al- 
terum, eos annisuros, ne quid pe- 
riculi ex perfidîa Vagensium iis ré- 
bus, quas ipse iam ad usum belli 

Sâllust. 



paraverat et Vagam contulerat, im- 
mineret; quîppe negotiatorum ma- 
xime intererat Metellum urbem ob- 
tinere. 

3. impensius modo] Modo adverbium 
comparative additum significat nt- 
kil praeterea actum esse^ quam 
ut impensius mitteret, quae vis pla^ 
inest in vernaculo nur noch; cf. lug. 
75, 1. lugurtha impensius modo 
suis rébus diffidens. — Impensius h. 1. 
est instantiuSf altero vehementius, 

4. polliceri] Hoc verbum graviore 
tantum vi diversum a promittere sig- 
nificat pro certo affirmare ali- 
quid futurum (Gerra. verheissen)\ il- 
lud tantummodo est die ère aliquid 
fore (Germanice in Aussicfit àtellen). 
Si quis sponte aliquid offert, ple- 
rumque efficacius verbum pollicendi 
ponitur. 

promissa — exspectare] i. e, ex- 
spectare, num legati id, quod pro- 
miserant, facturi essent. 

12 



178 C. SALLUSTI CRISH 

se suis artibus tentari aniraun advortit, quippe cui verbis pax nun- 
tîabatur, ceterum re bellum asperriunum erat, urbs maxama alie- 
nata, ager hostibus cognitus, animi popularium tentati, coactus 
rerum necessUudîne statuit armis certare. Igitur explorato hostium2 
itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam 
maxumas potest copias omnium generum parât, ac per tramites oc- 
cultos exercitum Metellî antevenit. Ërat in ea parte Numidiae, 3 
quam Adherbal in divisione possèdent, flumen oriens a meridîe, 
nomine Muthul, a quo aberat mons ferme milia viginti tractu pari, 
vastus ab natura et humano cultu; sed ex eo medio quasi coUis 
oriebatur, in iramensum pertingens, vestitus oleastro ac myrtetis 
aliisque generibus arborum, quae humi arido atque arenoso gignun- 
(ur. Media autem planities déserta penuria aquae, praeter flumini4 
propinqua loca; ea coosita arbustis pécore atque cultoribus fre- 
quentabantur. 

XLIX. Igitur in eo colle, quem transvorso itinere porrectum 
docuimus, lugurtha, extenuata suorum acie, consedit, elepbantis 
et parti eopiarum pedestrium Bomilcarem praefecit, eumque edocet, 
quae ageret; ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus 
delectis suos collocat. Dein singulas turmas et manipulos circum- 2 

XLVIII. 1. alienatà] i. e. alienae pertingens] Rarius est pertingere 

potestatis facta, erepta. verbum pro pertinere positum. Ger- 

2. ex opportunitate] y. ad Cat. manice verba fere sic reddas : ins 
12, 2. XJnermeBaVLchQ hinstî'eifend 1= sich kin 

3. in divisione posséderai] v. ad ersireckend, 

lug. 16, 5. ^ ^tt/«t arido atqxte arenoso] Pro ad- 

mUia viginH] se. passuum, quae vox iectivo cum substantivo suo eon- 

indesignandaitinerummensurasaepe gruente {humo arida etc.) positum 

omittitur; cf. lug.75, 2. 91, 3. 106, 5. gg^ neutrum adiectivi c. genit.; v. 

tractu pari] se. ac flumen. ad lug. 37, 4. et cf. Hist. Fr. II, 

ab natura etc.] i. e. a parte w., 103. 2)iei medio, II, 24. Inter laeva 

quod sensu idem est atque quod at- moenium. III, 81, 5. Certamnis ad- 

tinet ad n.; cf. Hist. Fr. I, 10. Gai- ^orsa 

lia — a paludibus invia. Pljànc. in 

Cîc. Epp. ad Famm. X, 8, 12. Quum 

ab omni re simiis paratiores, ib. X, 

15, 3. Anionius ab equitatu firmus XLIX. 1. quem transvorso itinere 

esse dicebatur. etc.] i. e. qui ita a monte flumen 

quasi] Haec vox ad medio perti- versus porrigebatur (cf. c. 50.), ut 

nenssignificat/«rwe, circiter; cf. lug. ntrumque ad angulos pares secaret. 

50, 3. Hist. Fr. I, 80. III, 26. IV, ^^«^ insolentius de directione dictum. 

50. extenuata • — acie] i. e. magis in 



4. Media planities] se. inter flu- 
men et montem. 



lUGURTHA. C. XL VIII. XLIX. 179 

îens monet atque obtestatur, utî memores pristinae virtutis et victo- 
riae sese regnumque suum ab Romanomm avaritia défendant; cum 
lis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem 
illis, non animum mutatum; quae ab împeratore decuerint, omnia 
suis provisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne 
pauciores cum pluribus aut rudes cum bello melioribus manum con- 
3sererent; proinde parati intentîque essent signo dato Romanos in- 
vadere; illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum, 

4 aut maxumarum aerumnarum initium fore. Ad hoc virltim, uti 
quemque ob mîlitare facinus pecunia aut honore extulerat, commo- 
nefacere benefîcl sui et eum ipsum aliis ostentare; poatremo pro 
cuiusque ingenio pollicendo, mînitando, obtestando, alîum alio modo 
excitare, quum intérim IMetellus, ignarus hostium monte degrediens 
cum exercitu, conspicatur, primo dubius, quidnam insolita faciès 

5 ostenderet (nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, ne- 
que plane occultati humilitate arborum, et tamen incerti, quidnam 
esset, quum natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscu- 

6rati); dein, brevi cognitis insidiis, paulisper agmen constituît. Ibi 
commutatis ordinibus, in dextero latere, quod proxumum hostis erat, 
triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipules funditores et 

longitudinem extensa, quam densis esse appareant, v. etiam ad Cat. 

ordinibus instructa. 43, 1. 

8U08 coUocai] Sui non alii sunt ui — conserereni] v. ad log. 25, 10. 

quam omnis equitatus et pedites delecti, prudentes cum imperitis] Quoniam 

quos lugfUrtba, qui propior montem in insidiis lo cat i erant lugurthae mi- 

esset, ibi collocat; * coniungendum lites, j97*u(fen/e« sunt, qui scirent, quid 

enim: ipse cum omni — delectis^ i. e. hic rei ageretur, imperiii^ qui peri- 

ipscy qui praeerat equiiaiui et pediit- culi imminentis ignari imprudentes 

bus del. , propior montem suos col- in discrimen inciderent ; cf. Caes. 

locat. B. C. I, 85, 2. Eos — hommes toi- 

2. tumias et manipulos] y. ad Cat. périt os et per colloquium deceptos 

53, 3. crudelissime inter fecisse, 

quae — decuerint] se. providerit 3, parati — invadere] v. ad lug. 

quod eliciendum ex sequente voce 46, 5. 

provisa; v. ad Cat. 47, 2. lug. 75, 7. illum diem] v. ad Cat. 47, 2. 

Decere, quod verbum plerumque im- 4. conspicatur] se. eos. sive kostes, 

personalem nsum habet , Saïlustius 5. constituit] i. e. consistere iussit. 

insolenter personale fecit , analo- 6. commutatis ordinibus] Ordines ita 

giam verborum constare et apparere commutait sunt, ut ex lato agmine 

secutus; cf. Cic. de Finn. III, 7, fieret longum; nam quum antea flu- 

23. Memhra nobis ita data sunt, ut men, quod pari tractn a monte abe- 

ad quandam rationem vivendi data rat (cf. 48, 3), recta petentes quasi 

12* 



180 



C. SALLUSTI CRISPI 



sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus locat, ac paaca 
pro tempore milites hortatas, aciem, aicut instruxerat, transvorsis 
principiis in planum deducit. 

L. Sed ttbi Numidas quîetos neque colle degredi animadvor- 
Ut, veritus ex anni tempore et inopia aquae, ne sitî conficeretur 
exercitus, Rutîlium legatum cum expeditis cohortlbus et parte equî- 
tum praemisit ad flumen, uti locum castris antecaperet, existumans, 
hostis crebro impetu et transvorsis proeliis iter suum remoraturos, 
et quoniam armis diftiderent, lassîtudinem et sitim militum tentatu- 
ros. Deinde ipse pro re atque loco , sicuti monte descenderat, 2 
paulatim procedere, Marium post principia habere, ipse cum sîni- 
strae alae equitibus esse, qui in agmine principes facti erant. At3 
lugurtha, ubi' extremum agmen Metelli primos suos praetergressum 
videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupât, qua 
Metellus descenderat, ne forte cedentibus advorsariis receptuî ac 
post munimento foret; dein repente signo dato hostis invadit. Nu- 4 
midae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextera tentare, 
infensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines con- 
turbare, quorum etiam qui firmioribus animis obvîi hostibus fuerant, 
ludificati incerto proelio, ipsi modo eminus sauciabantur, neque 
contra feriundi aut conserendi manum copia erat; ante iam docti5 
ab lugurtha équités, ubicunque Romanorum turma insequi coeperat, 
non confertim neque in unum sese recipiebant, sed alius alio quam 
maxume divorsi. Ita numéro priores, si ab persequendo hostis de- 6 



aequali linea cum colle procédèrent, 
eoqne apertum taius dextrum praebe- 
rent Namidis , qui collem transverso 
itinere porrectum insederant (cf. §.1.)) 
iam, hostibns conspectis , in dextrum 
laius vertebantur, quo fiebat , ut et pri- 
ma ades sive frons non amplins flu- 
vio, sed coin, unde hostis immine- 
bat, obversa esset, et, qui in sinistro 
comn f aérant, principes in agmine- 
fièrent (cf. 50, 2.). 

pro tempore^ v. ad lug. 11, 1. 

transvorsis prindpUs] Postquam Me- 
tellus agmen suum ita commutave- 
rat, ut ordines in hostes conversi 



essent: quo iter inceptum ad flumen 
persequeretur, rursus eos ita inver- 
tit, ut , qui modo coUi obversi fuis- 
sent, iam collem a dextera habentes 
ad flumen accédèrent. 

L. 1. ex anni tempore] se. aestas 
erat. 

transvorsis proeliis] i. e. impetu in 
latus facto. 

lassitudinem — tentaturos] i. e. ex- 
perturos, an per lassîtudinem et si- 
tim militum sibi casus victoriae da- 
retur. 

3. qutisi duum mUium} y. ad lug. 
48, 3. 



lUGURTHA. C. h. LI. LU. 



181 



terrere nequiverant, disiectos ab tergo aut lateribus cîrcumvenie- 
bant; sin opportunior fugae coUîs quam campi fuerat, ea vero 
consueti Numidarum equi facile înter virgulta evadere; nostros aspe- 
ritas et insolentia loci retinebat. 

LI. Ceterum facîes totius negoti varia, incerta, foeda atque 
miserabilîs; dispersi a suis pars cedere, alii insequi, neque signa 
neque ordines observare, ubi quemque periculum ceperat, ibi resi- 
stere ac propulsare, arma tela, equi viri, hostes atque cives per- 

2inixti, nihil consilio neque imperio agi, fors omnia regere. Itaque 
multum diei processerat, quum etiamtum eventus in incerto erat. 

3 Denique omnibus labore et aestu languidis, Hetellus, ubi videt Nu- 
midas minus instare, paulatim milites in unom conducit, ordines re- 
stituit, et cohortis legionarîas quattuor advorsum pedites hostium 
collocat. Eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. 

4Simul orare, hortari milites, ne deficerent, neu paterentur hostis 
fugientis vincere; neque illis castra esse neque munimentum ul* 

5 lum , quo cedentes tenderent ; in armis omnia sita. Sed ne lugur- 

tha quidem interea quietus erat; circumîre, hortari, renovare proe- 

lium, et ipse cum delectis tentare omnia, subvenire suis, hostibus 

dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. 

LU. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certa- 

2bant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus 
militum erat, locus advorsus, lugurthae alia omnia praeter milites 

3opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt, neque sibi perfugium 



4. Numidae alii — pars] v. ad 
Cat. 2, 1. 

adesse] y. ad Cat. 52, 18. 

6. si — nequiverani] De indicative 
V. ad lug. 44, 4. 

deterrere] se. fugae celeritate. 

ea vero — • evadere] De ea adver- 
bio, cum evadere coniungendo, v. ad 
lug. 38, 86; — de ocro particula ad 
Cat. 37, 4. — Consueti absolute po- 
situm. 

LI. 1. observare] i. e. oculis tueri 
(Germanice im Auge behalten), 

arma tela etc.] v. ad Cat. 11, 2. 



2. Itaque] i. e. et ita , et taii pu- 
gnae génère, 

3. cohortis legionarias] se. romanas, 
non flociorum; v. ad lug. 46, 7. 

Eorum] se. hostium. 

4. illis] V. ad lug. 8, 2. 

5. ne luguriha quidem] Supple: 
qnamquam tam prospère successu 
pugnaverat. 

hostibus dubiis] i. e. locum non te- 
nentibu» et iam in fugam intflinan- 
tibus. — Firmi sunt, qui adhuc in- 
trépide resistebant. 

LU. 1. ipsi] Vemacula est per^ 
sônlich; cf. Cat. 59, 6. 



182 



C. SALLU8TI CRISPI 



esse, neque ab hoste copiam pugnandi fieri (et iam die vesper 
erat), advorso colle, sicuti praeceptum fuerat, evadunt. Amisso 4 
loco, Numidae fusi fugatique; pauci interîere, plerosqoe velocitas 
et regio hostîbus îgnara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem ele- 5 
phantis et parti copiarum pedestrîum praefectum ab lugurtha supra 
diximus, ubi eum Rutllius praetergressus est, paulatim suos in ae- 
qiium locum deducit, ac, dum legatus ad flumen, qao praemissus 
erat, festinans pergit, quietus , uti res postulabat, aciem exornat, 
neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. PostquamG 
Ratilium consedîsse iam et animo vacuum accepit, simulque ex lu- 
gurthae proeh'o clamorem augeri, veritus, ne legatus, cognita re, 
laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti mili- 
tum sirte statuerat, quo hostium itineri offîceret^ latius porrigit, eo- 
que modo ad Rutili castra procedit. 

LUI. Romani ex improvîso pulveris vim roagnam animadvor- 
tunt; nam prospectum ager arbustis consîtus prohfbebat. Et primo 
rati hiimum aridam vento agitari, post, ubi aequabilem manere, et, 
sicut acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, co- 
gnita re, properantes arma capiunt ac pro castris, sicut imperaba- 
tur, consistunt. Deinde, ubi propius ventum est, utrimque magno 2 
clamore concurritur. Numidae tantum modo remorati, dum in ele- 3 
phantis auxilium putant, postquam eos impeditos ramîs arborum 
atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique 



3. die] V. ad lug. 21 , 2. 

4. ignora] v. ad lug. 18, 6. 

5. supra] c. 49, 1, 

guid ubique] v. ad Cat. 21, 1. 

6. animo vacuum] Vacuus absolutè 
positum sîgnificat nullo negoiio disten- 
tu8. — Animo addîtum, ad curae, 
quae animiim occupaverat, absen- 
tîam accuratius declarandam. 

arté] i. e. contractius, cui voci 
respondet latius; cf. Cat. 59, 2. 

quo — officeret] Haec verba ad 
sequentia pertinent ; saepius enim 
enuncîatnm finale praemîttitur ei, 
quod eius caussam continet ; cf. Cat. 
49, 4. lug. 9, 2. 25, 10. 55, 7. 

LUI. 1. aequabilem] se. pulverem. 



3. tantum modo — dum] cf. Cat. 
36, 1. Ipse paucos die s commora- 
iuSf dum vicinitaiem armis exoimat, 

circumveniH] i. e. capi atque op- 
primi ; cf. lug. 50, 6. 88, 4. 

fugàm faciunt] i. e. in fugam se 
dant, fugiunt; cf. lug. 58, 4. Alias 
dictio valet in fugam coniicere. 

7. postquam — erant] v. ad lug. 13,5. 

strepitu] i. e. strepitum facientes, 
cum strepitu. Similiter dicitur si- 
lentio; cf. lug. 106, 4. Coniungendum 
autem strepitu advcniare^ velui 
hosies. 

tumulium] i. e. perturbationem, dum 
hosti, quem falso adesse putabant, 
occurrere parant. 



lUGURTHA. C. LU. LUI. LIV. 183 

abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, âuxilio integri 
4abeant. Elephanti quattuor capti, reliqui omnes, numéro quadra- 
5ginta, interfecti. At Romani, quamquam ilinere atque opère castro- 

rum et proelio fessi lassique erant, tamen, quod Metellus amplius 

6 opinione morabatur, instrucU intentique obviam procédant. Nam 

7 dolus Numidarum nihil languidi neque remîssi patiebatur. Ac primo, 
obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu velut 
ho8tes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumiiltum 
facere; et paene imprndentia admissnm facinus miserabile, ni utrim- 

8 que praemissi équités rem exploravissent. Igitur pro meta repente 
gaudium exortum; milites alius alium laeti appellant, acta edocent 
atque audiunt; sua quisque fortia facta ad coelum ferre. Quippe 
res humanae ita sese habent: in Victoria vel ignavis gloriari licet, 
advorsae res etiam bonos detractant. 

LIV. Metellus in isdem castris quatriduo moratus saucios cum 
cura reficit, meritos in proeltis more militiae donat, univorsos in 
contione laudat atque agit gratias; hortatur, ad cetera, quae le via 
snnt, parem animum gérant; pro Victoria satis iam pugnatum, reli- 

2 quos labores pro praeda fore. Tamen intérim transfugas et alios 
opportunos, lugurtha ubi gentium aut quid agitaret, cum paucisne 
esset, an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum 

Smisit. At ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat, ibi- 
que cogebat exercitum numéro homînum ampliorem, sed hebetem 

imprudeniià] i. e. veri ignoratîone, LIV. 1. univorsos - laudat aiqueagU 

ex omissa accurata reî explora tione grattas] Ad agit supple iis; v. ad 

nata. Cat. 13, 2. 48, 6. 

admissum] Admtli dicuntur, quae ^^^ ^^^^^ ^^^^j ^ ^^ q^^^ 14^ 7 

non sine culpa fiunt; cf. lug. 91,7. ^ ^ . . t « ^ i.« 

ni - exploravissent] Haec verba 2. Tamen intérim] Sententme ne- 

idcontineTt, quod pnmo particulae ^.^« ««*•' quamquam quatriduo in 

respondeat; liberius enim Sallustius >"«f.7 castns morabatur, et «uorum 

rcspuuu ' . , mîlitum potissimum curam habebat, 

orationem conforma vit, quae sic ae- . / . i. xn «^i- 

r/x • *•* • ^^ L^^ ,.4^î^^..0 tamen intérim hostiles res non negle- 

bebat institui: sed mox utrimque " j/^^mo 

praemissi équités rem exploravere; ' ' 

quodnisi factum esset, paene etc. uhi — aut quid agitarety Agitaret 

8. bonos detractant] i. e. de bonis ad ubi relatum intransitivum est (cf. 

quasi detrahunt = bonorum famae lug. 18, 9. 19, 5.), ad quid transi- 

officiunt eamque minuunt. — De tivum. De duplici eiusdem verbî 

forma deiracù> cf. Hist. Fr. III, signîficatîone v. ad lug. 89, 4. Hist. 

77, 2. Fr. IV, 20, 15. 



184 



' C. SALLUSTI CRISPI 



infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. Id ea4 
gratia evenîebat, quod praeter regios équités nemo omnium Numi- 
darum ex fuga regem sequitur; quo cuiusque animus fert, eo disce- 
dunt, neque id flagitium militiae ducitur; ita se mores habent. 
Igitur Hetellus ubi videt etiamtum régis animum ferocem esse , bel- 5 
lum renovari, quod nisi ex illius lubidine geri non posset, prae- 
terea inîquum certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos 
vinci quam suos vîncere, statuit non proeliis neque acie, sed alio 
more bellum gerundum. Itaqae in Numidiae loca opulentissuma 6 
pergit, agros vastat, muUa castella et oppida, temere munita aut 
sine praesidio, capit incenditque, pubères interfici iubet, alia omnia 
militum praedam esse. Ea formidine muiti mortales Romanis dediti 
obsides; frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubi- 
cumque res postulabat, praesidium impositum. Quae negotia multo? 
magis quam proelium maie pugnatum ab suis regem terrebant; 
quippe cui spes omnîs in fuga sita erat, sequi cogebatur, et qui 8 
sua loca defendere nequiverat, in alienis bellum gerere. Tamend 
ex copia, quod optumum videbatur, consilium capit, exercitum ple- 
rumque in iisdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitîbus 
Metellum sequitur, nocturnis et aviis itineribus ignoratus Romanos 
palantis repente aggreditur. Eorum plerique inermes cadunt, multilO 
capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, priusquam ex 
castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proxumos collis discedunt. 



3. belli cultorem] Per zengma quod- 
dam hoc dictum, sîquîdem cultor et 
colère proprie de agro et pécore, non 
item de hello dicitur. 

4. ea gratia] i. e. eius rei gratia; 
V. ad Catî 8, 5. lug. 80, 4. 

eœ fuga] Quae m fuga vel in iti- 
nere fiunt, ea Latini plerumque ex 
fuga vel eœ itinere fieri dicunt, quia 
illam alteram actionem ex priore 
quasi exire cogitant ; cf. Cat. 34, 2. 
lug. 56, Z. 

5. neque acie] cf. lug. 97, 4. 

6. temere munita] i. e. non satis 
recte, non iusta arte munita. 

sine praesidio] v. ad lug. 10, 1. 



Ea formidine] cf. Cat. 43, 2. Quo 
tumultu. lug. 114, 1. Quo metu, 

8. sua loca] i. e. loca sibi oppor- 
tufia, quippe quae ipse sibi ad pugnan- 
dum elegisset; cf. lug. 61, 1. 66, 1; 
iis opposita esse aliéna, i. e. incom- 
moda et ob id improbata, per se 
patet. 

9. ex copia] v. ad lug. 39, 5. 
nocturnis — itineribus] Coniungenda 

haec sunt cum ignoratus. 

10. intactus] i. c. integer, sine vul- 
nere; cf. lug. 67, 3. 

LV. 1. ut seque — gérer et] Per 
zeugma gerere relatum ad exercitum, 
qui non geritur sed habetur (cf. Cat. 
11, 5.). Similiter Sali, locutus est 



lUGURTHA. C. LIV. LV. LVl. 



185 



LV. Intérim Romae gaudium ingens ortum cognîtis Metellî 
rébus, ut seque et exercitum more maiorum gereret, in advorso 
loco Victor tamen virtute fuisset, hostium agro potiretur, lagur- 
tham magnificum ex AuH socordia spem salutis in solitudine aut 

2 fuga coëgisset habere. Itaque senatus ob ea féliciter acta dis im- 
mortalibus supplicia decernere, civitas trépida antea et sollicita de 

3 belli eventu laeta agere, fama de Metello praeclara esse. Igitur 
eo iutentior ad victoriam niti, omnibus modis festinare, cavere ta- 
men, necubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invi- 

4diam sequi. Ita quo clarior, eo magis anxius erat, neque.post 
insidias lugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo 
opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exer- 

5 citus partem ipse , reliquos Marins ducebat. Sed igni magis quam 

6 praeda ager vastabatur. Duobus locis haud longe inter se castra 
7faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant, ceterum, quo fuga at- 
8 que formido latius cresceret, divorsi agebant. Eo tempore lugur- 

tha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua ven- 
turum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria 
, erat, corrumpere, modo se Metello, iiiterdum Mario ostendere, 
postremos in agmine tentare ac statim in collis regredi, rursus 
aliis, post aliis minitari, neque proelîum facere, neque otium pati, 
tantummodo hostem ab incepto retinere. 

LYI. Romanus imperator, ubi se dolis fatigari videt, neque 



lug. 85, 47. Meque vosque in om- 
nibus rébus iuxta geram, 

in advorso loco] i. e. qaamquam 
locus advorsus fuerat; cf. Liv. I, 17, 
3. Invariis voluntatibus regnari 
tamen omnes volebant. 

magnificum] i. e. superbientem, ela- 
tum; cf. lug. 31, 10. 

2. supplicia] Antique pro suppli- 
cationibus: cf. Cat. 9, 2. Intelligun- 
tur dies festi, quibus omnia templa 
ad grates diis agendas patebant, ac 
sacra omnis generis et lectisternia 
fiebant. 

laeta agere] i. e. laeta esse; cf. 
infra§.7. Hist.Fr. I, 10. Optumis mo- 
ribus — egit pop, Rom, ib. I, 69. 



Mauri contendebant Antipodas iustos 
agere. II, 50, 4. In ore vostro pri- 
va tus — egi. ib. §. 5. C/t fama et 
fortunis integer agas, lug. 74, 1. 

3. post gloriam invidiam sequi] i. e. 
priorem gloriam, invidiam posterio- 
rem esse , sive gloriae succedere in- 
vidiam. 

4. post insidias] v. ad lug. 5, 4. 

5. praeda] i. e. praedatione , prae- 
dando; cf. Cic. Phil. IX, 14, 37. Ad 
facinus praedamque natis, Liv. 
XXII, 9, 5. Praeda ac populationi- 
bus — Marsos dévastât 

8. otium pati] Pertinet hoc ad Ro- 
manos , quîppe quos otium habere 
non pateretur lugurtha. 



186 C. SALLUSTI CRISPI 

ab hoste coplam pugnandî fieri, arbem magnam et in ea parte, 
qua sita erat, arcem regni, nomine Zamam, statuit oppugnare, ra- 
tas, id quod negotium poscebat, lugurtham laborantibus sois aaxilio 
venturum, ibique proelium fore. At ille, qiiae parabaotur, a per- 2 
fugis edoctas, magnis îtîneribus Metellum antevenît, oppidanos hor- 
tatur, moenia défendant, additis auxilîo perfugis, quod genus ex 
copiis régis, qoia fallere nequibat, firmissumum erat; praeterea 
poUicetur in tempore semet cum exercitu affore. Ita compositis 3 
rébus, in loca quam roaxume occulta discedit, ac post paulo co- 
gnosçit, Marium ex itinere frumentatum cum paucis cohortibus Sic- 
cam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam 
ab rege defecerat. Ëo cum delectis equitibns noctu pergit, et iam 4 
egredientibus Romanis in porta pugnam facît; simul magna voce 
Siccenses hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant ; fortunaro 
illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea sese in 
regno, illos in libertate sine metu aetatem acturos. Ac ni Mariusô 
signa inferre atque evadere oppido properavisset , profecto cuncti 
aut magna pars Siccensîum lidem mutavissent; tanta mabiiitate sese 
Numidae agunt. Sed milites Ingurthini, paulîsper ab rege susten-6 
tati, postqnam maiore vi hostes urgent, paucis amtssis profugi 
discedunt. 

LYII. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo 
situm, magis opère quam natura munitum erat, nullius idoneae rei 
egens, armis virîsque opulentum. Igitur Metellus, pro tempore 2 
atque loco paratîs rébus, cuncta moenia exercitu cîrcumvenit, le- 
gatis imperat , ubi quisque curaret. Deinde signo dato undique 3 
simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret; infensi 

LVL 1. arcem regni] î. e. quae 3. neque] v. ad lug. 31, 27. 

summi momenti erat ad regnum tu- 4. Romani — pars — alii] v. ad 

tandum, propw^ wflc M /m wire^m; cf. Cat. 2, 1. 

Liv. XLIV, 31 , 2. Scodram Gendus glande] i. e. globulis plumbeis fun- 

sibi ceperat velut regni totius ar- da iactis. 

eem. manibus] i. e. cominus; cf. Tacit. 

2. fallere] se. fi4em; fallere ne- Ann. XII, 30, 1. Pugnam manu ca- 
quihant propter immanes poenas, P^^^^^- 

quibus afficieBantur; v. ad c. 62, 7. ^' ^^"^« ««^ «<î- ^^i^"» Romani 

impetum faciebant, vel: contra ea, 

3. ex itinere] v. ad lug. 54, 4. ^^^^ ^ Romanis parata diximus ; cf. 

LVII. 2. curaret] v. ad Cat. 59, 3. Xug. 76, 4. 



lUGURTHA. C. LVI, LVII. LVIII. 



187 



4 întentique i^ine tumuitu manent; proelium incipitur. Romani, pro 
ingenio quisque, pars emînus glande ant lapidibus pugnare, alii 
succedere ac murum modo suffodere, modo scalis aggredi, cupere 

5 proelium mam'bus facere. Contra ea oppidani in proxumos saxa 
volvere, sudis, pila, praeterea pice et sulphure taedam mixtam ar- 

6 denti mittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor 
animt satis muniverat; nam plerosque iacula tormentis aut manu 
emissa volnerabant, parique pericnlo, sed fama impari boni atque 
ignavi erant. 

LVIII. Dum apud Zamam sic certatur, lugurtha ex improviso 
castra hostium cum magna manu invadit; remissîs, qui in praesidio 
erant, et omnia magis quam proelium exspectantibus, portam ir- 

2 rumpit. At nostri, repentino metu perculsi, sibi quisque pro mo- 
ribus consulunt; alii fugere, alii arma capere, magna pars volnerati 

3 aut occisi. Ceterum ex omni multitudine non amplius quadraginta, 
memores nomînis Romani, grege facto locum cepere paulo quam 
alii editiorem, neque inde maxuma vi depelli quiverunt, sed tela 

é 

eminus missa remittere, pauci in pinrîbus minus frustrati; sin Nu- 
midae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos 

4 maxuma vi caedere, fundere atque fugare. Intérim Metellus, qaura 
acerrume rem gereret, clamorem hostilem ab tergo accepit; dein 
convorso eqno animadvortit fugam ad se vorsum fieri, quae res 

5 indicabat popularis esse. Igitur equitatum omnem ad castra pro- 
pere misit, ac statim C. Marîum cum cohortibus sociorum, eumque 
lacrumans per amicitfam perque rempublicam obsecrat, ne quam 
contumeliam remanere in exercitu victore, neve hostis inultos abire 

6 sînat. nie brevi mandata efficit. At lugurtha munîmento castro- 



taedam] î. e. telum missile ex tae- 
dae ligno factum. Mi xi a taeda 
pice et sulphure ar denti intelligenda 
est mît a pice et sulphure, inter se 
mxtis. 

6. muniverat] Plusqaamperfectum 
ex eo repetendum , quod ad eventum 
respicitnr , nnde patebat illoa timoré 
suo non satis munitos fuisse; v. ad 
Cat. 24, 1. lug. 72, 1." 

LVIII. l. remissis] i. e. încautis 



et parum intentis; cf. lug. 53, 6. 
88, 2. 

3. memores nomnis Romani] i. e. 
memores se Komanos esse. 
quam alii] se. ceperant. 

frustrati] Passive dictum: in sco- 
po petendo elusi, i. e. aberrantes. 

sin] V. ad Cat. 51, 24. 

5. ac statim] i. e. continue, post- 
quam équités misit y Marium eos se- 
qui iussit. 



188 C. SALLUSTI CRISPI 

rum impeditus, quum alii super vallum praecipitarentur, alii în an- 
gustiii» ipsi sibi properantes officerent, maltis amissîs in loca munîta 
sese rec'epU. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in 7 
castra cum exercitu revortitur. 

LIX. Igitur postero die, prîusquam ad oppugnandum egre- 
deretur, eqaitatum omnem in ea parte, qua régis adventus erat, 
pro castris agitare iubet, portas et proxuma loca tribunis disperlit, 
deinde ipse pergit ad oppidum atque, ut superiore die, murum ag- 
greditur. Intérim lugurtha ex occulto repente nostros inyadit; qui 2 
in proxumo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, reh'qui cito 
subveniunt. Neque diutius Numidae resistere quivissent, ni p'edites3 
cum equitibus permixti magnam cladem in congressn facerent; qui- 
bus illi freti, non, ut equestri proelio solet, sequi, dein cedere, 
sed advorsis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem; ita 
expeditis peditibus suis hostis paene victos dare. 

LX. Ëodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. Ubi 
quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrume niti, neque alius 
in alio magis quam in sese spem habere ; pariterque oppidani agere ; 
oppugnare aut parare omnibus locis; avidius alteri alteros sauciare 
quam semet tegere; clamor permîxtns hortatione, laetitia, gemitu;2 
item strepitus armorum ad coelum ferri; tela utrimque volare. Sed 3 
illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam re- 
miierant, intenti proelium équestre prospectabant ; eos, uti quae- 4 

LIX. 1. -pro castris agitare] î. e. Ter. Heaut. V, 1, 77. Eum adeo ex- 

ante castra versari. ornatum daho^ adeo peœum, ut 

3. Neçue diutius etc.] Sensns est: meminerit semper tnei, Phorm. V, 8, 

et Numidae paulisper restiterunty 81. Jïisce ego illam dictis ita Mbi in- 

quod^on potuissent facere , ni etc. censam daho. 

facerent] Imperfecto indicator rem LX. 1. eo — niti] Insolenter co, 

talem cogitarî, quae illo ipso tem- quod uhi particnlae respondet, posi- 

pore adhuc duraret; cf. lug. 82, 3. tum pro eo loco sive ihi. Minus of- 

quihus] se. peditibus. — Illi sunt fensionîs ea ratio habet, ubi loci ge- 

equites, nitivus additus est ; cf. Tacit. Ann. 

advorsis equis] i. e. equis in ho- XV, 74, 1. DecemituTf ut templum Sa- 

stem îmmissis. luti exstrueretiir eo loci, ex quo 

expeditis peditibus] i. e. ope expe- Scevinus ferrum prompserat. 

ditorum equitum. oppugnare aut parare etc.] Haec et 

victos dare] Dare c. partie, perf. de oppidanis et de Romanis valent, 

pass. valet ita aliquîd efficerey ut 3. prospectabant] Prospectare di- 

eventus magis durans appareat; cf. cuntur, qui ex loco editiore in lon< 



lUGURTHA. C. LIX. LX. LXI. 



189 



que lugurthae res erant, laetos modo, modo pavidos animadvorte- 
res, ac, sicut audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii 
hortari, aut manu significare, aut nlti corporîbus, et ea hue et il- 

5 lue, quasi vitabundi aut iacientes tela, agitare. Quod ubi Mario 
cognitum est (nam is in ea parte curabat), consulto lenius agere, 
ac diffidentiam rei simulare; pati Numidas sine tumultu régis proe- 

i\ Hum visere. Ita illis studio snorum astrictis, repente magna vi 
murum aggreditur, et iam scalis egressi milites prope summa ce- 
perant, quum oppidani concurrunt, lapides, ignem, alia praeterea 

7 tela ingerunt. Nostri primo resistere; deinde, ubi unae atque alte- 
rae scalae comminutae, qui supersteterant, afflicti sunt, ceteri, 
quoquo modo potuere, pauci integri, magna pars volneribus con- 
fecti abeunt. Denique utrimque proelium nox diremit. 

LXI. Metellus, postquam videt frustra inceptum, neque oppi- 
dum capi, neque lugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam 
facere, et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit, et in iis 
urbibus, quae ad se defecerant, satisque munitae loco aut moeni- 

2 bus erant, praesidia imponit; ceterum exercitum in provinciam, 

3 quae proxuma est Numidiae, hiemandi gratia coUocat. Neque id 
tempus ex aliorum more quieti aut luxuriae concedit, sed quoniam 
armis bellum parum procedebat, insidias régi per amicos tendere 

4 et eorum perfidia pro armis uti parât. Igitur Bomilcarem, qui Ro- 
mae cum lugurtha fuerat, et inde vadibus datîs clam Massivae de 



ginquum spectant ; cf. Curt. VII, 
6, 4. Ex edUo monte cuncta prospe- 
œ erant, Suet. Ner. c. 38. Hoc in- 
cendium ex turri Maecenatiana pro~ 
specians, 

4. sicut] î. e. quasi; qaamqnam 
enim remotiores erant, nihilominus 
tamen, quasi audiri — pussent, mo- 
nebant snos etc.; cf. Cat. 28, 1. 31, 

5. lenius agere] i. e. minus acri- 
ter pugpare atque instare. 

6. egressi] î. e. in altnm enisi. 
LXI, 1. frustra] se. esse; y. ad 

Cat. 20, 2. 
suo loco] y. ad lug. 54, 8. 
neque oppidum — exactam esse] 



Haec per epexegesîn praecedens 
enunciatum illustrant. 

ad se defecerant] Reflexiyum cum 
indicatiyo negligentiore dicendi mo- 
do iunctum est; cf. lug. 66, 1. 
103, 2. 

2. in provinciam, quae proxuma est 
Numidiae] Quum enunciato relatiyo 
pariter atque adiectiyo interdum non 
totum, sed pars modo definiatur, 
sensus est: in eam provindae par- 
tem, quae proxuma est Num.; cf. 
lug, 78, 5. Inter eos et frequen- 
tem Numidiam multi v astique loci erant, 
Hist. Fr. III, I, 9. 

4. qui Romae — fuerat etc.] cf. 
lug. 85, 4. et 9. 



190 



C. SALLUSTI CRISPI 



nece iadicium fugerat, quod ei per maxumam amicitiam maxuma 
copia fallendi erat, multis poUicitatioaibus aggreditar. Ac primo 
effîcit, ut ad se colloquendi gratia occultus veniat; dein'^iide data, 
si Ittgnrtham vîvam aut necatum sibi tradidisset, fore, ut ilH sena- 
tus impunitatem et sua omaia concederet, facile Numidae persuadet, 5 
quum ingenio infido, tum metuenli, ne, si pax cum Romanis fieret, 
ipse per condiciones ad supplicium traderetur. 

LXII. Is, ubi primum opportnnum fuit, lugurtham anxium ac 
miserantem fortunas suas accedit; monet atque lacrumans obtesta- 
tur, ut aliquando sibi liberisque et genti Numidarum, optume me- 
renti, provideat; omnibus proeliis sese victos, agrnm vastatum, 
multos mortalis captos aut occisos, regni opes comminutas esse; 
satis saepe iam et virtutem militum et fortunam tentatam; caveat, 
ne illo cunctante Numidae sibi consulant. His atque talibus aliis 2 
ad deditionem régis animum impeDit. Mittuntur ad imperatorem le- 3 
gati, qui lugurtham imperata facturum dicerent, ac sine ulla pactîone 
sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus propere 4 
cunctos senatorii ordinîs ex hibernis arcessiri iubet;* eorum atque 
aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. Ita more maio-5 
rum ex consili decreto per legatos lugurthae imperat argenti pondo 
ducenta milia, elephantos omnis, equorum et annorum aliquantum. 
Quae postquam sine mora facta sunt, iubet omnis perfugas vinctoso 



ô. facile Numidae persuadet] se. ut 
îd perficere conetur. 

LXII. 1. aliquando] Praegnanti 
sensu est tandem aliquando; cf. Cat. 
52, 5. lug. 14, 21. 102, 5. 

illo cunctante] v. ad lug. 8, 2. 

sibi consulant] se. defectione facta, 
quo pacem sibi a Romanis parent. 

3. imperata facturum] Solennis de- 
ditionis formula; cf. lug. 46, 5. 77, 
3. 112, 2. 

5. more maiorum] Coniungenda haec 
cum Terbis ex consili decreto; cf. 
lug. 29, 5. 104, 1. 

aliquantum] v. ad Cat. 8,2. 

7. eorum — adductt] De iis cf. Ap- 
pian. Numid. 2. @Qà%U£ dl xal AC- 
yvaq ccvzofiolovg Xafiœv (se. MétêX- 
Aos) naçà 'loyoçd'ay vmv (tkv xàç 



XSLQag ànsTSfivSy zovg as iç rrjv 
yrjv fisxQt yaaTQOQ ^azύvaas , nul 
TtSQLto^svœv 7J êçociiovzi^œv ixi Ifi- 
nvéovai nvç vicbzC&bi. 

8. ad mperandum] Subiecti inde- 
finiti , unde gerundium pendet, ratio 
facile perspicitur ex vernacula inter- 
pretatione: „da er, um ihm Befehle 
zu ertheilen, nacb Tisidium berufen 
wurde.'* Plenior sententîa est: quam 
ipse, quo Metellus ei'imperaret , Tisi- 
dium vocaretur. cf. Cic. Epp. ad 
Famm. IX, 25, 3. Nunc ades ad 
i mperandum^ vel ad parendum 
potius. 

flectere] v. ad lug. 9, 3. 

digna] Absolute posita vox (v. ad 
Cat« 51, 8.) h. 1. significat metntam 
scelerihus suis poenam. 



lUGURTHA. C. LXII. LXIII. 



191 



7 adduci. Eorum magna pars, uti iussuin erat, adducti; pauci, quum 
primum dedîtio coepit, ad regem Bocchum in Mauretaniam abierant. 

Sigîtur lugurtha, ubi armis virisque et pecunîa spoliatus est, quum 
ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, rursus coepit flectere ani- 

Omum suum et ex mala conscientia digna timere. Denîque multis 
diebus per dubîtationem consumptis, quum modo taedio rerum ad- 
vorsarum omnîa bello potîora duceret, interdum secum ipse repu- 
taret, quam gravis casus in servitium ex regno foret, multis ma- 
gnisque praesidiis n^quicquam perditis, de integro bellum sumit. 
10 Et Romae senatus de prorinciis consuUus Numidiam IMetello de- 
creverat. 

LXIII. Per idem tempus Uticae forte C. Mario, per hostîas 
dis supplicanti, magna atque mirabilia portendi haruspex dixerat; 
proinde, quae animo agitabat, fretus dis ageret, fortunam quam 

2 6aepis8ume experiretur; cuncta prospère eventura. At illum iam 
antea consulatus ingeils cupido exagitabat, ad quem capiundum 
praeter vetustatem familiae alia omnia abunde erant, industria, pro- 
bitas, militiae magna scientia, animas belli ingens, domi modicus, 

3 lubidinis et divitiarum victor, tantummodo gloriae avidus. Sed is 
natus et omnem pueritiam Arpini altus, ubi primum aetas militiae 
patiens fuit, stipendiîs faciundis, non Graeca facundia neque urba- 
nis munditiis sese exercuit; ita inter artis bonas integrum ingenium 



10. Et Romae etc.] Sententiae ita 
cohaerent: et lugurtha de integro 
bellum sumit, et Metellus ei rursus 
adversarius fuit; nom Romae etc. 

Numidiam Metello decreverat] se. in 
annum 108. a. Chr. n. cum procon- 
sulari imperio. 

LXIII. 1 . Per idem tempus] Per prae- 
poRitione minus accurate tempus de- 
finitur, quo quid factum est, quam 
ablativo; cf. Cat. 38, 3. lug. 70, 1. 
114, 1. 

per hostias dis supplicanti] i. e. 
hostiis caesîs extisqne inspectis, qui 
deorum in ipsum animus esset, ez- 
quirenti. 

agitabat] y. ad Cat. 14, 7. 

2. lubidinis] i. e. luxuriae, volu- 
ptatum cupidinis; cf. Cat. 28, 4. 



3. Arpini] Ad ntrumque partici- 
pium pertinens nomen ante posterius 
coUocatum est, quod in eo maîor 
inest sententiae vis; incultus enim 
fuit Marins non tam quod natus 
erat Arpini, quam quod omnem 
pueritiam ibi, ubi nulla erudiendi 
copia erat, transegit. 

Graeca facundia] Kon est eloquen- 
tia , sed verborum fundendorum facul- 
tasy plerumque illa qnidem cum le- 
vitate qnadam coniuncta, g^avibus 
Romanis improbata et inrisa; cf. 
lug. 85, 32. et Liv. VIII, 22, 8. 
qui Graecos gentem lingua magis stre- 
nuam , quam factis dicit. 

munditiis] i. e. elegantiis; cf. lug. 
85, 40. 

integrum] i. e. natnrali yigore at- 



192 



C. SALLUSTI CRISPI 



brevi adolevît. Ergo ubi primum trîbunatum milîtarem a popalo 4 
petit, plerîsque faciem eins ignorantîbus , facile notas per omnis 
tribus declaratur. Deinde ab eo magistratu alium post aliom 8ibi5 
peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore, 
quam gerebat, dignus haberetur. Tamen is ad id locorum talis vir6 
(nam postea ambîtione praeceps datus est) petere non audebat. 
Etiamtum alios magistratus plèbes, consulatum nobilîtas inter se 
per manus tradebat. Novus nemo tam clarus neque tam egregius? 
factis erat, quin is indignus illo honore et quasi pollutus haberetur. 
LXIV. Igitur ubi Marîus haruspîcis dicta eodem intendere vi- 
det, quo cupido animi hortabatur, ab Metello petundi gratia mis- 
sionem rogat. Cui quamquam virtus, gloria atque alia optanda 
bonis snperabant, tamen inerat contemptor animus et superbia, 
commune nobilitatis malum. Itaque primum commotus insolita re2 
mirari eius consilium, et quasi per amicitiam monere, ne tam prava 
inciperet, nen super fortunam animum gereret; non omnia omni- 



que robore buo non privatunii malis 
artibus non corruptum. 

4. trîbunatum milUarem] Tribuni mil, 
partîm a popalo creabantnr, partim 
imper atores ipsi eos facîebant; illî 
comitiati dictî, hi RufulL 

facile notus] Sententîarum nexns 
hic est: licet plerique (etiamitmi) fa- 
cîem eins ignorarent, tamen {comnie- 
moratione strenue factorum ac virtu- 
tum) facile notus factus est, et — 
declaratur. 

5. ab eo magistratu] Magistratus 
Yocabulo proprie munera civitia, non 
mUitaria significantur ; sed eo- usns 
est Sali., quia tribunatns militaris 
Mario a popnlo datns fuit. Potesta- 
tes quodyis moneris dvilis genus dé- 
signant, imperiis oppositae, quorum 
usus in bello et re militari; cf. lug. 
85, 9. Cic. de 1. Agrar. II, 7, 17. 

6. ad id locorum] i. e. ad id tem- 
pusj se. quo baruspicis responso ad 
consulatum quovis modo ezpugnan- 
dum incitatus est; cf. lug. 72, 2. 
102, 1. 

talis] V. ad lug. 10, 8. 



praeceps datus est] y. ad Cat. 37, 
*4. coll. lug. 8, 2. 31, 6. 

petere] se. consulatum, de quo quum 
toto capite, tum praecedentibus ver- 
bis (« mp Ho re , quam gerebat, 
dignus) dicitur; cf. lug. 64, 1. 
Cat. 21, 5. 26, 5. 

alios magistratus plèbes] se. habe- 
bat y quod per zeugma assumendum 
ex verbis inter se per manus tradebat, 

7. novus] V. ad lug. 8, 1. 

egregius factis] Adiectivum attrî- 
buto conveniens ad subiectum rela- 
tum ; cf. lug. 6,1. Décora fade, sed 
multo maxime ingenio va H dus. 78, 
2. Vell. II, 41 , 1. C, Caesar forma 
omnium civium excellentissimus , 
vigore ingeni acerrimus, muni- 
ficentia effusissimus. 

pollutus] Germanice est unrein. 

LXIV. 1. quo — hortabatur] Quo 
concînnitatis caussa, ut responderet 
eodem particulae, insolenter cum 
hortabatur coniunctum. 

missionem] i. e. liberationem a mi- 
litia. Aliter Velleius II, 11 , 2. rem 



lUGURTHA. C. LXIV. 



193 



bus cupiunda esse; debere illi res suas satis placere; postremo 

3 caveret id pelere a populo Romano, quod illi iure negaretur. Posl- 
quain haec atque alia talia dixit, neque animas Mari flectitur, re- 
spondit, ubi primum potuisset per negotia publica, facturum sese, 

4 quae peteret. Ac postea saepius eadem postulanti fertur dixisse, 
ne festînaret abire; satis mature illum cum filio suo consulatum pe* 
titurum. Is eo tempore contubernio patris ibidem militabat, annos 
natus circiter viginti; quae res Marinm quum pro honore, quem 

5 affectabat, tum contra Metellum vehementer accenderat. Ita cupi- 
dine atque ira, pessumis consultoribus, grassari, neque facto ullo 
neque dicto abstinere, quod modo ambitiosum foret, milites, quibus 
in hîbernis praeerat, laxîore imperio quam antea habere, apud ne* 
gotiatorjBS, quorum magna multitudo Uticae erat, criminose simul 
et magnifiée de belle loqui : dimidia pars exercitus si sibi permitte- 
retur, paucis diebus lugurtham in catenis habiturum; ab imperatore 
consulto trahi, quod homo inanis et regiae superbiae imperio nimis 



tradit, Marîum commeatu petito Ro- 
main venîsse. 

optanda] v. ad Cat. 10, 2. 

contempior] v. ad Cat. 5 , 4. 

2. primum] Liberiore modo sequen- 
tîa ad hanc ordinationis particulam 
referiintur; ita enim se excipiunt 
sententîae: primum — mirarietmo- 
nere; ium — respondit; — de nique 
— feriur dixisse. 

prava] v. ad Cat. 5, 1. 

super foriunam] î. e. supra condi- 
cionem, in qua natus esset. 

iure] se. quia nobilitati soli ius 
esset consulatus gerendî. 

4. cttm filio suo] Fuit is Q. Caecil. 
Metellus Pius, a. 80. a. Chr. n. con- 
sul. Bellum postea improspere ges- 
sit contra Sertorîum. 

contubernio pairis] i. e. contuher- 
nalis patris. Ita autem dicebantur 
adolescentes nobiles, qui in cohorte 
praetoria militabant , et nunquam ab 
împeratorg discedéntes rei militaris 
peritiam comparandi copiam habe- 
bant; cf. Suet. Caes. c. 2. Stipendia 
prima in Asia fecit M. Thermi prae- 

SALLUST. 



toris contubernio, — Contubernio 
ablativus modalis est, eiusdem ge- 
neris, ut dicitur ductu, auspiciis, 
imperio alicuius miiilare, 

accenderat] v. ad Cat. 24, 1. 

5. grassari] i. e. agere, agitare^ 
iram et cupid, se qui; cf. Liv. X, 14, 
13. Consilio grassandum ratus, Tacit. 
Hist. III, 39, 1. Placuit veneno gras- 
sari, ib. IV, 16, 1. Civilis dolo gras- 
sandum ratus^ 

anéitiosum] i. e. quod comparatum 
foret ad favorem militum obtinen- 
dura; cf. lug. 45, 1. 96, 5. 100, 5, 

habere] v. ad Cat. 11,5. lug. 
92, 2. 

trahi] Absolute positum verbum 
significat moram fieriy lente agi. Ob- 
îectum facile supplebis ; cf. lug. 36, 
2. lugurtha traherc onmià, 

regiae superbiae] Quicquid immo- 
dicum, snperbum, libidinosum, cru- 
dele et intolerabile erat, id omne 
Romanis in vocabulo regius inerat 
innato odio unius aut paucorum po- 
tentiae; cf. lug. 31 26» Hist. Fr. 
I, 11. 

13 



194 



C. SALLUSTI CRISPI 



gauderet. Quae omnia illis eo firmiora videbantur, quod diuturni- 6 
tate bellî res familiaris corrnperant, et animo cupientî nihîl satis 
festinatur. 

LXV. Erat praetereà in exercitu nostro Numida quidam no- 
mine Gauda, Mastanabalîs filius, Masinîssae nepos, quem Mîcipsa 
testamento secundum heredem scripserat, morbîs confectns et ob 
eam caussam mente paulum imminuta. Cui Metellus petenti, more 2 
regum ut sellam îuxta poneret, item postea custodiae caussa tur- 
mam equitum Romanorum, utrumque negaverat, honorem, quod 
eorum modo foret, quos populus Romanus reges appellavisset, 
praesidium, quod contumeliosum in eos foret, si équités Romani 
satellites Numidae traderentur. Hune Marins anxium aggreditur at- 3 
que hortatur, ut contumelfarum imperatoris cum suo auxilio poe- 
nas petat; hominem ob morbos animo parum valido secunda ora- 
tione extollit: illum regem, ingentem vîrum, Masinîssae nepotem 
esse; si lugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine 
mora habiturum; îd adeo mature posse evenire, si ipse consul ad 
id bellum missus foret. Itaque et illum et équités Romanos, mili- 4 
tes et negotiatores, alios ipse, plerosque pacis spes impellit, uti 



6. rea familiaris cormperani] i. e. 
in afflîctum statum addnctas magna 
ex parte perdiderant; quippe nego- 
iiatorwn res belli gravitât e et 'diu- 
tnmitate parum procedebant. 

festinatur] Transitiva festinare verbi 
potestas cognoscîtur ex Hist. Fr, I, 
123. Profectionem festinantes. Inc. 
71. Sole as festinare, lug. 73, 1. 
Metellus cuncla parât festinat- 
que, 77, 1. 81, 4. 

liXV. 1. secundum heredem] Secun- 
dum heredem Romani appellabant, 
qui, si primus hereditatem adiré 
aut noUet aut non posset, ei suc- 
cedebat. Igitur Micipsa testamento 
yidetur scripsisse, ut Gauda tum hè- 
res esset , si sui filii et lugurtha sine 
heredibus mortui essent. 

morbis confectus etc.] cf. lug. 11,5. 

2. Ht sellam iuxta poneret] i. e. 
ut sibi liceret sellam iuxta Metellum 
ponere, quemadmodum reges, qui- 



bus id honori detur , facere so- 
leant. 

quos — appellavisset] Regem appel' 
lari snmmus honor erat regibus ex- 
teris, non nisi iis tribui solitns, qui 
de imperio Rom. bene meruissent, 
ac fidei officiique documenta dédis- 
sent; cf. Liy. XXXI, 11, 13. 

quod contumeliosum in eos foret] 
Paulo durius demonstratîvum prae- 
missum est nomini, ad quod refer- 
tur ; cf. Nep. Attic. 12, 5. Quod in 
eorum periculis, non secus absentes 
quam praes entes amie os Attico esse 
curae, cognitum est, lustin. I, 3» 2. 
Ad hune {Sardanapalunt) videndum, 
quod nemini ante eutn permissum fue- 
rat, praefectus ipsius Arbactus 
quum admitti magna ambitione obti- 
nuisset. 

3. anxium] i. e. negato honore 
commotum et ulciscendi consilia ani- 
mo volventem; cf. lug. II, 8. 93, 1. 



lUGURTHA. C. LXV. LXVI. 



195 



Romam ad suos necessarios aspere in Metellum de bello scrîbant, 
5 Marîum imperatorcm poscant. Sic illi a multis mortalibus honestis- 
suma suffragatione consulatus petebatur; simul ea tempestate plè- 
bes, nobilitate fusa per legem Mamiliam, novos extollebat. Ita 
Mario cuncta procedere. 

LXVI. Intérim lugurlha, postquam omissa deditione bellum 
incipit, cnm magna cura parare omnia, festinare^ cogère exerci- 
tum, civîtatis, quae ab se defecerant, formidine aut ostentando 
praemia affectare, communire suos locos, arma, tela, aiiaque, quae 
spe pacis amiserat, refîcere aut commercari, servitia Romanorum 
allicere, et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia tentare; 
2prorsus nihil intactum neque quietum pati, cuncta agitare. Igitur 
Vagenses, quo Metellus initio, lugurtha paciticante, praesidium im- 
posuerat, fatigati régis suppliciis neque antea voluntate alienati, 
principes civitatis inter se conjurant; nam volgus, uti plerumque 
solet, et maxume Numidarum, ingenîo mobili, seditiosum atque 
discordiosum erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio advor- 
sum. Dein, compositis inter se rébus, in diem tertium constituunt, 
quod is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasci- 



contumeUarum impei'atoris] i. e. con- 
tum. ab imperatore sibi factarum. 
Puos genîtivos diversae potestatis 
et rectionis liaud raro coniungi no- 
tissimum; cf. Iwg. 30, 3. Memmius 
eu tu 8 de liheriate in g en i — supra 
diximua. 103, 5. Barhari famam Ro- 
manorum avaritiae falsam raii, 
75, 1. 

cum 8U0 auxilio] î. e. assumpio suo 
auxilio. 

illum] y. ad lug. 8,2. 

4. mlites et negoiiâiores] Haec per 
appositionem pertinent ad équités 
Rom,, quippe quorum duo gênera 
éssent, alterum stipendia facîentium, 
alteriim negotiatorum. 

5. honestisswna suffragationel Suf- 
fragatio est connnendatio ; ea honesiis- 
sima dicitur, quia et sine largitione 
aliisve malis artibus iiebat, et Ma- 
rio honorificentissima erat. 

fusa] y. ad lug. 40, 4. 



LXVI. I . foimîdine] y. ad Ing. 23, 1 . 

ah se] y. ad lug. 61 , 1. 

suos locos] y. ad lug. 54, 8. 

cuncta agitare] Vernaculâ: er seizie 
Allés in Beweguvg, 

2. yagenses, quo] y. ad Cat. 3, 
3. coll. lug. 103, 1. Cic. in Verr. 
IV, 18, 38. Diodorus — apud eos, 
q u se contulit, splendvhis et gratiosus, 

Vagenses — principes] Negligen- 
tiore dicendi ratione Vagenses no- 
roinatiyus praedicatum non habet, 
noyo nominatiyo , principes il lato, 
quasi yel praecessisset Vagensium 
genitivus, yel enunciatio caussalîs, 
jn hune modum concepta: Igitur 
quum Vagenses — fatigarentur régis 
suppliciis, neque antea yoluntate 
alienati essent etc. 

constituunt] Âbsolute est: sie tref- 
fen Bestùnmung, se. de exsequenda 
coniuratione. 

ludum] Ludus est, quicqnid gra- 

13* 



196 



C. SALLUSTI CRISPI 



viam magis quam formidinem ostentabat. Sed ubi tempus fuît, cen- 3 
turiones tribunosque militarîs et ipsum praefectum oppidi T. Turpî- 
lium Silanum alius alium domos suas invitant, eos omnis praeter 
Turpilium inter epulas obtruncant; postea milites palantis, înermos, 
quippe in tali die ac sine imperio , aggrediuntur. Idem plèbes fa- 4 
cit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis 
acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis 
placebant. 

LXVII. Romani milites, improvîso metu incerti ignarique, 
quid potissumum facerent, trepidare; ad arcem oppidi, ubi signa et 
scuta erant, praesidium hostium; portae ante clausae fugam prohi- 
bebant, ad hoc mulieres puerique pro tectis aedificiorum saxa et 
alia, quae locus praebebat, certatim mittere. Ita neque caveri an- 2 
ceps malum, neque a fortissumis infîrmissumo generi resisti posse; 
iuxta boni mallque, strenui et imbelles inulti obtruncari. In ea 3 
tanta asperitate, saevissumis Numîdis et oppido undique clauso, Tur- 
pilius praefectus unus ex omnibus Italicis intactus profugit. Id mi- 
sericordiane hospitis, an pactione, an casu ita evenerit, parum 
comperimus, nisi, quia illi in tanto malo turpis vita intégra fama 
potior fuit, improbus intestabîlisque videtur. 

LXVIII. Melellus, postquam de rébus Vagae aclis comperît, 
paulîsper moestus e conspectu abit; deinde, ubi ira et aegritudp 



vioribus negotiis omissis ad relaxan- 
dum atque oblectandum aniraum fit. 

3. in tali die] v. ad Cat. 48, 5. 
sine intperio] v. ad lug. 10, 1. 

4. ipse] i. e. per se; cf. Iiig. 85, 
31. 89, 5. 

LXVII. 1 , ad arcem — praesidium 
hostiwn] i. e. ante arcem, quo Ro- 
mani inde arcerentur, praes. host. 
erfl/. De omisso imperfecto cf. Cat. 
25, 5. lug. 51, 1. 90, 1. 

pro tectis] i. e. in anteriore tecto- 
rum parte {vom auf den Dàchem)\ 
cf. lug. 94, 4. Numidae — pro muro 
— agitare, Liv. XXI, 7, 8. Pro moe- 
nibus atque turri tela micarc. 

2. anceps malum] se. qnod tum a 
coniuratis in vicis pngnantîbns, tom 



a mulierîbus ex tectis saxa îacîen- 
tibus ingruebat. Id cavori non pote- 
rat aditu ad arriéra intcrcepto por- 
tisqne clausis. 

infirmissumo generi] His verbis mu- 
lieres puerosque intelligi planum est ; 
vîri ipsi enim statim post dicuntnr 
saevissund, 

m 

3. nisi — videtur] i. e. nisi hoc no- 
bis compertum est, vel constat, eum 
improbum — videri; v. ad lug. 24, 5. 

intestabUis] Proprie est , cui neque 
testamentum scribere, neque testa- 
mento adhiberi, neque testimonîum 
diccre Uccrct. Translate significat 
scelestum, nefarium, infamem; cf. Ilist. 
Fr. I, 49, 1. 

LXVIII. 1. uUum ire] Haec dlctio 



lUGURTHA. C. LXVII. LXVIII. LXIX. 



197 



2 permixta sunt, cum maxuma cura uUum ire iniurîas festinat. Legîo- 
nem, cum qua hîemabat, et quam plurumos potest Numidas équités 
pariter cum occasu solis expeditos educit, et postero die circîter 
lioram tertiam pervenit in quamdam planitîem, locis paulo superio- 

3 ribus circumventam. Ibi milites fessos itinerîs magnitudine et iam 
abnuentis omnia docet, oppidum Vagam non amplius mile passunm 
abesse; decere illos relîquum laborem aequo animo pati, dum pro 
civibus suis, viris fortissumis atque miserrumis, poenas caperent; 

4 praeterea praedam bénigne ostentat. Sic animis eorum arrectis, 

équités in primo late, pedites quam artissume ire et signa occul- 
ta re îubet. 

LXIX. Vagenses, ubi animum advortere ad se vorsum exerci- 

tum pergere, primo, ut eral res, Melellum esse rati, portas clau- 

sere; deinde, ubi neque agros vastarî, et eos, qui primi aderant, 

Numidas équités vident, rursum lugurtham arbitrati, cum magno 

2 gaudio obvii procédant. Equités peditesque , repente signo dato, 

alii volgum effusum oppido caedere, alii ad portas festinare, pars 

turris capere, ira atque praedae spes amplius quam lassîtudo posse. 

3lta Vagenses biduum modo ex perfidia laetati; cîvitas magna et 

4 opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefe- 

ctum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus 

a Metello caussam dicere, postquam sese parum expurgat, con- 



ex festinal apta vix differt a simplici 
verbo ulcisci. 

2. pariter cmn] De temporîs aequa- 
litate dictum est; cf. Ing, 77, 1. 
106, 5. 

circiler horam tertiam] Ex nostra 
ratione fere hora octava» 

3. omnia] Coniunçendum cum ab- 
nuentis. 

mile passuum] Mile primo et quarto 
casu haud raro substantivum est cum 
genitivo iunctum; cf. Nep. Milt. 5, 
1. Ea mile misit militum. Liv. V, 
20, 5. Mile fere passuum ah op- 
pido castra locant, — Post amplius 
omîssum quam, 

dim] i. e. dummodo; cf. Cat. 5, 
6. 14, 6. 40, 4. 

ostentat] i. e. promittit (Germa- 



nice: stellt in Aussicht): cf. lug. 23, 
1. 00, 1. 

4. in primo] Primum quum sub- 
stantive positum sit, sensus hic est: 
in primo agmine; cf. Liv. X , 41 , 0. 
Arma signaque per turbidam tucem in 
primo apparehant, 

late] i. e. diductis ordinibus; cf. Hist. 
Fr. I, 93. Neque late aut securus 
ire. 

LXIX. 3. ex perfidia] v. ad Cat. 

4, 1. 

poenae —- fuit] Poenae esse, quod 
per se vîx dicîtur, excusatîonem ha- 
bet ab adiocta altéra dictione prae- 
dae esse, satis illa trita; cf. Cat. 
21, 4. 48, 2. Poenae erant, qui in- 
terficiebantur, praedae, qui capti 
vendebantur. 



198 



C. SALLUSTI CRISPI 



demnatus verberatusque capUe poenas solvit; nam is civis éx La- 
tio erat. 

LXX. Per idem tempus Bomilcar, cuîus împalsu lugurtha de- 
ditîonem, quam metu deseruU, îoceperat, suspectas régi et ipse 
eum suspicîens, novas res cupere, ad perniciem eius dolum qaae- 
rere, die noctuque fatigare animum; denîque omnia teotando socium 2 
sibî adiungit Nabdalsam, hominem nobilem, magnis opibus, carum 
acceptumque popularibus suis, qui plernmque seorsum ab rege 
exercitum ductare et omnis res exsequi solitus erat, quae lugurthae 
fesso aut maioribus astricto superayerant; ex quo illi gloria opes- 
que inventae. Igîtur utriusque consilio dies insidiîs statuitur; cetera, 3 
uti res posceret, ex tempore parari placuit; Nabdalsa ad exerci- 4 
tum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus habebat, ne 
ager inultis hostibus vastaretur. Is postquam magnitudine facînorîs 5 
perC\ilsus ad tempus non venit, metusque rem împediebat, Bomil- 
car, si'mul cupidus incepta patrandi et timoré soci anxius, ne omisso 
vetere consilio novum quaereret, lîtteras ad eum per homines fide- 
lis mittit, in quis mollitiem socordiamque viri accusare, testari deos, 
per quos îuravisset, monere, ne praemia Metelli in pestem convor- 
teret; lugurthae exitium adesse; ceterum suarie an Metelli virtute 
periret, id modo agitari; proinde reputaret cum animo suo, prae- 
mia an cruciatum mallet. 



4. civis ex Latio] Cives romanos 
lege Porcia (v. ad Cat. 51, 22.) non 
licebat verberari; at in socîos ac 
Latinos fusti et verberîbus animad- 
vertebatur, licet M. Livius Drusus 
(cf. Plut, in C, Gracch. c. 0.) îd 
abolcre conaretiir, — De Turpîlîo 
damnato rem aliter tradit Plutar- 
chns in Mario c. 8., aperte non Sal- 
lustium, sed scriptores alios eosque 
minus veritatis studîosos secutus. 

LXX. 1. per idem tempus] v, ad 
lug. 63, 1. 

deditionem] cf. lug. 62. 

suspiciens] i. e. suspectum habens, 
qui usus verbi rarior est; cf. Hist. 
Fr. I, 22. Quis rébus Sulla su- 
spectis maxumeque ferociâ régis Mi- 



ihridatis, î. e. quas res quum Sulla 
suspicerei etc. 

2. carum acceptumque] Quasi ex 
formula hae voces coniunguntur ut 
in vernacula Heb und werth; cf. lug". 
12, 3. 108, 1. Liv. XXXV, 15, 4. 
Similiter dicîtur gratus acceptusque; 
cf. Oie. Tuscc. V, 15, 45. Nep. 
Hannib. 7, 3. 

seorsum ab rege] i. e, îta, ut ex 
régis imperio non penderet (unab- 
hàngig vom Kônige). 

quae — superaverant] i. q. quae 
nimia fuerant , quae , quia lugurtha 
ipse obire nequiverat, relicta fuerant. 

3. ex tempore] i. e. non ex corn- 
posito, sed pro rerum copia. 

5. tempus] Praegnanti sensu est 



lUGURTHA. C. LXX. LXXI. LXXII. 



199 



LXXI. Sed quiim hae litterae allatae, forte Nabdalsa, exer- 

2 cîto corpore fessiis, in lecto quîescebàf, ubî cognitîs Bomilcaris 
verbis primo cura, deinde, ut aegrum anîmum solet, somnus cepit. 

3 Erat ei Numida quidam negotiorum curator, iidus acceptusque et 

4 omnium consiliorum , niai novissumi , particeps. Qui postquam al- 
lâtes litteras audivit, ex consuetudine ratus opéra aut ingenio suo 
opus esse, in tabernaculum introîit, dormiente îllo epistolam, super 
caput in pulvino temere positam, sumit ac perlegit, dein propere, 

5 cognitîs insidiis, ad regem pergit. Nabdalsa, post pauto experre- 
ctus, ubî neque epistolam repperit et rem omnem, ut acta erat, 
cognovit, primo indicem persequi conatus, postquam id frustra fuit, 
lugurtham placandi gratia accedit; dicit, quae ipse paravisset fa- 
cere, perGdia clientis sui prae venta; lacrumans bbtestatur per ami- 
citiam perque sua antea iideliter acta , ne super tali scelere suspe- 
ctum sese haberet. 

LXXII. Ad ea rex, aliter atque animo gerebat, placide re- 
spondit. Bomilcare aliisque multis, quos socios insidiarum cogno- 
verat, interfectîs iram oppresserat, ne qua ex eo negotio seditio 
2 oriretur. Neque post id locorum lugurthae dies aut nox ulla quieta 
fuit; neque loco, neque mortali cuiquam aut tempori satis credere, 
ci vis hostisque iuxta metuere, circumspectare omnia et omni stre- 
pitu pavescere, alio atque alio loco, saepe contra decus regium, 



iustum sive constîiutum iempus; cf. 
lug. 79, 7. 89, 3. 91, 3. 94, 1. 

impediebai] Imperfecto, quod prae- 
terito subiungitur , durans effectua 
ex priore actîone prodîens et cum 
ea coniunctus significatur; cf. Cat. 
12, 1. Postquam divitiae konori esse 
coepere, et eas gloria, imperittm, 
potentia sequebatur. 51, 37. Cete- 
rum V. ad lug. 13, 5. — Metus est 
Nabdalsae. 

timoré soci] i. e. timoré, quo so- 
ciufl captas erat. 

suane] se. et Bomilcaris et Nab- 
dalsae. 

LXXI. 1. quiim — allatae] se. sun4\ 
cf. lug. 77, 3. 109, 2. 

exercito] i. e. laboribus intente. 

2. çepit] se. eumy quod ex qidesce- 



bat eliciendum. — Ex cepit verbo ad 
aegrum animum supplendum capere; 
V. ad lug. 49, 2. 

5. rem omnem — cognovit] se. per- 
contatione facta cognovit Kumidam 
illum, dum îpse dormiebat, in cubi- 
culo fuisse, ac deinde egressum pro- 
fugisse; ad lugurtham illum cum 
epistola contendisse, ipse coniecit. 

5. super] Rarius aurea aetate su- 
per dîcitur pro de, 

LXXII. 1. aliter atque animo gere- 
bat] Haec verba quasi appositionis 
loco ad placide vocem pertinent. 

oppresserat] i. e. compescuerat vel 
continuerat. De plusquampf. v. ad 
lug. 57, 6. 

2. post id locorum] v. ad lug. 63, 6. 

iuxta] V. ad Cat. 2, 8, 



200 



C. SALLUSTI CIU6PI 



noctn reqiiiescere, interdum sonino excitas arreptis armis tmnuUum 
facere; ita formidine quasi vecordia exagîtari. 

LXXIII. Igitar Metellus, ubî de pasu Bomilcarîs et indicio 
patefacto ex perfugis cognovit, rursas tamquam ad integrum bel- 
lum cuncta parât festinatqae. Mariam, fatigantem de profectione, 2 
sîmul et inTitam et offensam sibi parum idoneam ratus, domam di- 
mîttît. Et Romae plèbes, litterîs, quae de Metello ac Mario mis- 3 
sae erant, cognitis, voient! animo de ambobus acceperaat. Impe- 4 
ratori nobilîtas, quae antea decori fuît, invidiae esse; at illi alterî 
geoeris humilitas favorem addiderat; ceterum in utroque magis sta* 
dia partium quam bona aut mala sua moderata. Praeterea seditiosi 5 
magîstratus volgum exagitare, Metellum omnibus contionibus capi* 
tis arcessere, Mari virtatem in maîus celebcare. Denique plèbes 6 
sic accensa, ut opifices agrestesque omnes, quorum res fîdesque 
in manibus sitae erant, relictis operibus frequentarent Marium, et 
sua necessaria post illius honorem ducerent. Ita perculsa nobili- 7 
tate, post multas tempestates novo homini consulatus mandatur; et 



tumultwn facere] se qnasi insi- 
dîatores adessent. 

LXXIII. 1. indicio paU facto] Pleo- 
nasmi quodam génère cam snbstan- 
tivo ionctam verbuin eiasdem no- 
tionis; sufficiebat vel indicio faciOy 
yel re patefacta. Similia sunt ini- 
titan oritur, Caes. B. G. V, 26, 1; 
initia inchoanlur, Liy. XXXIX, 23, 
5; principium incipitj Tacit. XIII, 

10, 2. 

2. fatigantem] i. e. ad taedîum us- 
que urgentem et înstantem ; cf. lug. 

11, 4. 14, 20. 66, 2. m, 3. 

simul et — ratus] Duas Sali, caus» 
sas affert dîmissîMarii, alteram eam- 
que primaFÎam in ipso Mario posî- 
tam (fatigantem), alteram, quae ad 
illam accederet {simul et), a Metelli 
persona repetitam (invUum — ratus). 
— Imntum, quod liberius ad mansio- 
nem refertur, ita solvendum: quia, 
si missîo illi negaretur, invitus ma- 
neret. — Idoneum , absolute positnm, 
ut saepissime (cf. Cat« 39, 6. 51, 



27. lug. 62, 4.), intelligendum de 
utilitate ad res gerendas praestanda. 

3. liiteris] cf. lug. 65, 4. 

voîenti] i. e. lubenti, cupide, bé- 
névole; cf. lug. 103, 6. 

4. ilH altert] v. ad lug. 16, 5. 

iH utroque] v. ad Cat. 11, 4. Ple- 
nîor sensus est: in utroque iudi- 
cando. 

bona aut mala sua] i. e. quae utri- 
que bona aut mala erant peadiaria, 
— Bona sunt mr tûtes y res laudandae; 
mala igitur res illis contrariae; cf. 
lug. 85 , 23. Maiorum gloria posteris 
quasi lumen est, neque bona eorum 
neque mala in occulto patitur. 

moderata] se. sunt. — Moderari, 
quod proprie est rei modum consti^ 
tuere, h. 1. întransitive positnm 
significat vim suam eœserere, yel va- 
1ère (Germanîce bestimmend wirken). 
Sententia haec est: partium studia 
magis quam Marii bona aut Me- 
telli mala ef/iciebant, ui alter plebis 



lUaUBTHA. C. LXXm. LXXIV. 



201 



postea popalus a tribuno plebis Manlio Mancino rogatus, quem vel- 
let cum lugurtha bellum gerere, frequens Marium iussit. Sed se- 
natus paulo ante Metello Numîdiam decreverat; ea res frustra fuit. 
LXXIV. Eodem tempore lugurtha, amissîs amicis, quorum 
plerosque îpse necayerat, ceteri formîdfne, pars ad Romanos, alii 
ad regem Bocchum profugerant, quum neque bellum geri sine ad- 
ministris posset, et novorum lidem in tanta perfidia veterum expe- 
riri periculosum duceret, varîus incertusque agîtabat. Neque ilH 
res, neque consilium aut quisquam hominum satis placebat; itinera 
praefectosque in dies mutare, modo advorsum hostes, interdum in 
solitudines pergere, saepe in fuga, ac post paulo in armis spem 
habere, dubitare, TÎrtuti an fide popularium minus crederet; ita, 

2 quocumque intenderat, res advorsae erant. Sed inter eas moras 
repente sese Metellus cum exercitu ostendft; Numidae ab lugurtha 

3pro tempore parati instructîque; deîn proelium incipitur. Qua în 
parte rex pugnae affuit, ibi aliquamdiu certatum; ceteri eius omnes 
milites primo congressu puisi fugatique. Romani signorum et ar- 



favore frueretur, alter in invîdia 
esset. 

. 5. seditiosi magisiraitts] î. e. tribuni 
plebia; cf. Cat. 38, 1. 

capiiis arcessere] i. e. tanta in eum 
urimina congerebant, qnasi re capi- 
tali commlssa capitis poenam subire 
deberet. 

in maius] i. e. ita ut vemm exce- 
deretur; cf. Hist. Fr. III, 64. In 
maius componentem. 1,3. Plura — in 
deierius cotnposuit, 

6. res fldesque] Res dîctum de iis, 
quae quis vere possidet {die Habe): 
fides Bpectat ad ea, quae quis non 
ipse habet, sed ab aliîs bona fide 
mutua accîpit (der Crédit) ; cf. Hîst. 
Fr. III, 1, 0. Ego non rem fandlia- 
rem nèodo, vemm ciiam fide m con" 
swtipsi, 

in manibus] i. e. in nianuum mer- 
cede diurna; cf. Cat. 37, 7. 48, 2. 

frequen tarent] i. e. fréquenter ad- 
irent et circa eum essent honoris 
caussa; cf. Tacit. Ann. Y, 10, 2. 



luvenis iam iuventutis concursuj iam 
publicis studiis frequentabaiur. 

7. posi muUas tempesiates] i. e. post 
longum tempus ; cf. Cat. 53, 5. lug. 
96, 1. 108, 2. 

consulatus mandaiur] in annum 107, 
a. Chr. n. 

frequens] v, ad lug. 45, 2. 

iussit] V. ad lug. 40, 3. 

ea res frustra fuit] se. Mancinus 
nîtebatur lege Sempronia de proviu- 
ciis (y. ad lug. 27, 3.), qua cau- 
tum erat, ne cui senatus imperinm 
prorogaret; cf. Cic. p. Balb. 27, 61, 
et Epp. ad Famm. 1,7, 20. 

LXXIV. 1. amicis] Intelliguntur, 
qui circa regem esse solebant, quo- 
rumque consuetudine et opéra ute- 
batur. 

in dies] v. ad lug. 44, 3. 

fide] V. ad lug. 10, 3. 

quocunque intenderat] Intendere in- 
transitivo sensu cum adverbîo loci 
positum valet animi intentionem nliquo 
dirigere, î. e. aliquid vel spectare, 
vel aggredi; cf. lug. 64, 1. 102, 1. 



202 



C. SALLUSTI CRISPI 



morum aliquanto numéro, hostiam paacorum potiti; nam ferme Nu- 
midas in omnibus proeliis magis pedes quam arma tuta sunt. 

LXXV. Ea fuga lugurtha impensius modo rébus suis difli- 
dens, cum perfugîs et parte equitatus in solltudines, dein Thalam 
pervenit, in oppidum magnum atque opulentum, libi plerique the- 
sauri Olîorumque eius multus pueritiae cultus erat. Quae postquam 2 
Metello comperta sunt, quamquam înter Thalam flumenque proxu- 
mum in spatio milium quinquaginta loca arida atque vasta esse co- 
gnoverat, tamen spe patrandi bellr, si eius oppidi potitus foret, 
omnîs asperitates supervadere ac naturatn etiam vincere aggreditur. 
Igîtur omnia îumenta sarcinis levari iubet, nisi frumento dierum3 
decem ; ceterum utris modo et alia aquae idonea portari. Praeterea 4 
conquirit ex agrîs quam plurumum potest domiti pecoris, eoque 
imponît vasa cuiusque modi, sed pleraque lîgnea, collecta ex tu- 
guriîs Numidarum. Ad hoc finitumis imperat, qui se post régis 5 
fugam Metello dederant, quam plurumum quisque aquae portaret; 
diem locumque, ubi praesto forent, praedicit; ipse ex flumine, 6 
quam proxumam oppido aquam esse supra dixîmus, iumenta one- 
rat; eo modo instructus ad Thalam proficiscitur. Deînde ubi ad 7 
id loci ventum, quo Numidis praeceperat, et castra posita munita- 



3. podti] De yariata structura y. 
ad Cat. 33, 1, Ceterum potiri ubi 
de hominibus dicitur, plerumque c. 
genlt. construitur; cf. lug. 25, 10. 
Uti prius Adherhalis poiirèiur, 

tuta sunt] Rarior participiî forma, 
ab antîquo yerbo tuor ducta. — Prae- 
dîcatum attraction e ad alterum sub- 
iectnm, quod in comparativo mem- 
bro est, refertur; cf. Cat. 25, 3. 
lug. 50, 6. 

LXXV, 1. impensius modo] y, ad 
iug. 47 , 3. 

171 oppidum] Praeposîtione addita 
efficitur, ut oppidi yocabulum de in- 
tegro ex yerbo pendeat; cf. Liy. V, 
38 , 5. l/t multo maior pars KeioSy in 
hostium urbem, fiigerent, Nudus ac- 
çusatiyus appositionis yi ad solum 
substantîyum pertineret. 

. pueritiae cultus] i. e. supellex re- 



gia, quae ad pueros regio more ha- 
hendos pertinebat. 

2. in spatio] i. e. intra spatium; cf. 
Caes. B. G. VI, 36, 2. Nuliutn eius- 
modi casum exspectans , quo — in 
milibus passuum tribus offendi 
posset, 

milium quinquaginta] se. passuum; 
y. ad Iug. 48, 3. 

3. sarcinis levari, nisi] i. e. nullas 
omnino sarcinas portare, praeter 
frumentum. 

4. eoque] i. e. in idque; y. ad Cat. 
3, 3. coll. Iug. 47, 2. 66, 2. J03, 1. 

5. praedicit] i. e. imperio ante 
constituit; cf. Nep. Them. 7, 3. lis 
praedixit, ut ne prius Lacedaemo- 
jiiorum legatos dimitterent. 

7. quo — praeceperat] se. ventre; 
y. ad Iug. 49, 2. 

ea modo] i. e. .ea sola., alla non 



lUGURTGA. C. LXXV. LXXVI. 



203 



que 8unt, tanta repente coelo missa vis aquae dicîtur, ut ea modo 

8 exercitui satig superque foret. Praeterea commeatus spe amplior, 

quia Numidae-, sicuti plerîque in nova deditione, officia intende- 

Orant. Ceterum milites religione pluria magis usi, eaque res mul- 

tum animis eorum addidit; nam rati, sese dis immortalibus curae 

esse. . Deinde posSero die contra opinionem lugurthae ad Thalam 

10 perveniunt. Oppidani, qui se locorum asperitate munitos credide- 

rant, magna atque insolita re perculsi, nihilo segnius bellum pa- 

rare; idem nostri facere. 

LXXVI. Sed rex, nihil iam infectum Metello credens, quippe 
qui'omnia, arma, tela, locos, tempora, denique naturam ipsam, 
ceteris imperitantem, industria vicerat, cum liberis et magna parte 
pecuniae ex oppîdo noctu profugit. Neqne postea in ullo loco 
amplîus uno die aut una nocte moratus, simulabat sese negoti gra- 
tia properare; ceterum proditionem timebat, quam vitare posse ce- 
leritate putabat; nam talia consilia per otium et ex opportunitate 

2 capi. At Metellus, ubi oppidanos proelio intentos, simul oppidum 
et operibus et loco munitum videt, valio fossaque moenia circum- 

3 v^it. Deinde locis ex copia maxume idonels vineas agere, agge- 
rem iacere, et super aggerem impositis turribus opus et admini- 



additâ (Germanioe : dièses attsschUess- 
îich); cf. lug. 50, 4. 76, 5. 78, 4. 

8. m nova deditione] Novum quum 
dicatur omne, quod antea non fuit, 
nova deditio ea est, quae qunm suc- 
cessent in locum eius condicionis, 
ubi nondum dediti erant , pro re nova 
habeiur, Germanice reddas : wenn die 
Unterwerfung etwas Neues ist. 

intenderani] î. e. maiore studio 
praestabant. 

9. religione] î. e. sensu pietatîs in 
deos impulsi. 

10. locorum asperitate] Ea con- 
stabat regîonis, quae circa urbem 
erat, solitudine, vastitate et summa 
aquae inopia; cf. lug. 89, 4. 

munitos"] î. e. tutos, periculi im- 
munes ; cf. lug. 57, 6. 89 , 4. 

LXXVI. 1. infectum] v. ad lug. 
2, 3. 



naturam ipsatn] se. humanam , i. e. 
modum virium humanarum; Metellus 
enim perfecerat, quod vires huma- 
nas excedere videretur. — Ceteris 
masculinum est. 

ceterum] Per hanc particulam vera 
caussa, simulatae opposita, adiun- 
gitur; V, ad Cat. 51, 26. 

vitare posse] v, ad Cat. 31, 7. 

ex opportunitate] v. ad Cat. 12, 2. 

3. ex copia] i. e. pro natura re- 
gionis; cf. lug. 39, 5. Ex copia re- 
rum. Quippe Metellus ex iis locis, 
quorum omnino ratio kaberi posset, 
maxime idoneos eligebat. 

opus] Hoc vocabulo omnîa com- 
prehenduntur , quae ad obsidionem 
pertinebant. Administri sunt, qui in 
eo negotio operam navabant , quem- 
admodum etiam administrare verbum 
usurpatur; cf. lug. 92, 9. 



204 



C. SALLUSTI CKISPI 



stros tutari. Contra haec oppidanî festinare, parare; prorsus ab4 
utrisque oîhil reliqaum fieri. Denique Roman! , multo ante labore 5 
proelîisque fatigatî, post dies quadragîota, quani eo ventum erat, 
oppido modo potîti; praeda omnis ab perfugis corrupta. lî, post- 6 
quam murum arietîbus feriri resque suas afflictas vident, aurum at- 
que argentum et alîa, quae prima ducuntur, domum regiam com- 
portant; ibi vino et epulis oneratî, illaque et domum et semei 
igni corrumpunt, et quas victi ab hostibus poenas metuerant, eas 
ipsi volentes pependere. 

LXXVII. Sed pariter cum capta Thala legati ex oppido Leptî 
ad Metellum vénérant, orantes., uti praesidium praefectumque' eo 
mitteret; Hamilcarem quemdam, hominem nobilem, factiosum, no- 
vis rébus studere, advorsum quem neque imperîa magistratuum ne- 
que loges valerent; ni id festinaret, in summo periculo suam salu- 
tem, illorum socios fore. Nam Leptitani iam inde a principio bellî 2 
lugurthini ad Bestiam consulem et postea Romam miserant amici- 
tiam societatemque rogatum. Deinde , ubi ea impetrata , semper 3 
boni fidelesque mansere, et cuncta a Bestia, Albino Metelloque im- 
perata nave fecerant. Itaque ab imperatore facile, quae peteb^t, 4 
adepti. Emissae eo cohortes Ligurum quattuor et C. Annius praefectus. 



6. arietibus feriri] Ubi aries mu- 
rum percusserat, nulla spes salutis 
oppidanis dabatur; cf. Caes. B. G. 
II, 32, 1. 

LXXVII. I. pariter cuni] v, ad 
lug. 68, 2. 

factiosum] v. ad Ing. 8,1. 

illonim socios] Per synesin Uloriim 
intelligendum de Romanis, Pericu- 
lum, in quo legati socios Romano- 
rum fore dicebant, eo constabat, 
qnod verendum erat, ne, si Hamil- 
caris factio valuisset, inviti a socie- 
tate Romanorum abstraherentur. Ce- 
terum aavvSéT(»ç posita duo subiecta 
accuratius sic distinenda suut: et 
suam salutem, et illorum socios. 

4. Emissae] Paulo insolentius hoc 
verbnm propterea a Sali, posîtum 
vîdetur, quod cohortes ex provîncîa 
in remotam regionem ablegatae plane 
ab exercitu romane segregabantur. 



LXXVIII. 1. eœre] Hoc quale sit, 
accuratius explicatur §. 3. 

2. in extrema Africa] se. qua Ae- 
gypto confinis est, secundum Sallu- 
stium extra Âfricam sitae; cf. lug*. 
19, 3. 

impares magnitudine etc.] De va- 
riata structura cf. lug. 6, 1. 52, 1. 

alia in tempestate] i. e. alio in tem- 
pore. Ita autem haec verba respon- 
dent praecedentibus uti fors tulit, ut 
utraque dictio, quippe quae adver- 
bialem potestatem habeat , idem fere 
yaleat atque modo — modo. Quibus 
rébus varia ac mutabilis Syrtium 
natura efficiatur, sequentibus expli- 
catur. 

3. magnum esse] i. e. intumescere 
(Germ. hoch gehen); cf. Hist. Fr. III, 
35. Neque iam sustineri poterat im^ 
mensum aucto mari et vento gli- 
scente. 



lUaURTIIA. C. LXXVII. LXXVIII. LXXIX. 



205 



LXXVIII. Id oppidum ab Sidoniis conditum est, quos accepî- 
pîmus profugos ob discordias civilis navibus in eos locos venîsse; 

2 ceterum situin înter duas Syrtis, quibus nomen ex re înditum. Nam 
dno sunt sinus prope in extrema Africa, impares magnitudioe, 
pari natura; quorum proxuma terrae praealta sunt, cetera, uti fors 

3tulit, alta, alia in tempestate yadosa. Nam ubi mare magnum 
esse et saevire ventis coepit, limiim arenamque et saxa ingentia 
flnctus trahunt; ita faciès locorum cum ventis simul mutatur. Syr- 

4 tes ab tractu nominatae. Eius civitatis lingua modo convorsa 
connubîo Numidarum, legum cultusque pteraque Sidonica, quae 
eo facilius retinebant, quod procul ab imperîo régis aetatem 

5 agebant. Inter illos et frequentem Numidiam multi vastique loci 
erant. 

LXXIX. Sed quoniam in has regiones per Leptitanorum ne* 
gotia yenimus, non indignum videtur egregium atque mirabile faci- 
nus duorum Carthaginîensium memorare; eam rem nos locus admo- 

2 nuit. Qua tempestate Carthaginienses pleraque Africa imperitabant, 

3 Cyrenenses quoque magni atque opulenti fuere. Ager in medio 
arenosus, una specie; neque flumen, neque nions erat, qui finis 
eorum discerneret; quae res eos in magno diuturnoque bello inter 



fades locorum] î. e. fundus ma- 
ris et cum eo coniuncta eius alti- 
tudo. 

Syrtes ah iractu nominatae] Haec 
verba pertinent ad id, quod auctor 
§. 1. dixit: quibus nomen ex re in- 
ditum. Pro graeco vocabulo avqnVy 
unde dnctum Syrtium nomen, Sali, 
latinum verbum trahere posult , ut 
soient Latiiii in originatione grae- 
carum yoeum explicanda; cf. Cic. 
Acadd. II, 10, 40. Soritas kos vo- 
cant, gjfia acervnm [aύov] efficiuni 
uno addito grano. Id. de Lcgg. I, 6, 
19. Legem -^ illi Graeco putant no- 
mille a suo cuigue trihucndo [vé- 
/rtftv] appeUalam, Plin. H. N. HT, 
14. Ab hoc dehiscendi [^riyvva^'ai] 
argumento Rhegium Graeci 7wmen 
dedere oppido, 

4. Cidtusque] Cultus h. L significat 



nniversam vitne externae rationem? 
cf. Hist. Fr. I, 00. Aniipodas — 
cul tu Persarum iustos et egregios 
agere* 

procid ab imperio regio] î, e. regi- 
bus nunquam subiccti. 

5. frequentem] se. cultoribus; cf. 
lug. 48, 4. 

LXXIX. 1. mirabile] i. e. pnene 
incredibile. 

2. pleraque Africa] Ablatiyus loci 
est, non diversus ab eo, qui obtinet 
adiectivis iotuSf cunctuSt reliquus 
cum substantivo coniunctis. — Im- 
perUare in hac structura absolute 
positnm, ut alias saepissime; cf. 
lug. 18, 12. 81, 1. 

*3. una specie] Germanîce est ein- 
fôtTnig: species enim de externo ha- 
bîtu et forma dicitur; cf. lug, 16, 
5. Hist. Fr. IV, 16. 



206 



C. SALLUSTI CRISPI 



se habuit. Postquam utrimqae legîones, Uém classes saepe fasae4 
fugataeque, et aiteri alteros aliquantam attriverant, veritf, ne mox 
victos YÎctoresque defessos alius aggrederetur , per inducias spon- 
sîooem faciant, utî certo die legati domo proficiscereiitur; quo în 
loco inter se obriî fuissent, is commuais utriusque populi finis ha- 
beretur. Igitur Carthagine duo fratres misai, quibus nomen Phi- 5 
laenis erat, maturavere iter pergere, Cyrenenses tardius îere. Id 
socordiane an casu accident, parum cognovi. Ceterum solet in 6 
iilis locîs tempestas haud secus atque in mari retinere. Nam ubi 
per loca aequalia et nuda gignentium ventus coortus arenam humo 
excita vit, ea magna vi agitata ora oculosque implere solet; ita pro- 
spectu impedito morari iter. Postquam Cyrenenses aliquanto poste- 7 
riores se vident, et ob rem corruptam domi poenas metuunt, cri- 
minari Carthaginiensîs ante tempus domo digressos, conturbare rem, 
denique omnia malle quam victi abire. Sed quum Poeni aliam con- 8 
dicîonem, tantummodo aequam, peterent, Graeci optionem Cartha- 
giniensium faciunt, ut vel illi, quos finis populo suo peterent, ibi 
vivi obruerentur, vel eadem condicione sese, quem in locum vel- 
lent, processuros. Philaeni condicione probata seque vitamque 9 
suam reipublicae condonavere; ita viyi obruti. Carthaginienses in 10 
eo loco Philaenis fratribus aras consecravere ; aliique illis domi 
honores institut!. Nunc ad rem redeo. 



hahuii] Duvandi notio în actione 
aliqua aut statu conspicua hoc verbo 
continetur; cf. lug. 94, 3. Liv. X, 
2, 9, Semper eos in armis acco- 
lae Gain hahehant. Sensus igitnr 
est : . quae res eos sine intermissione 
hello m. d. q. impticuii. 

4. legiones] v, ad Cat. 53, 3. 
aliquanium] y. ad Cat. 8,2. infra 

§.7. 
sponsionem] î. e. pactîonem. 

5. iter pergere] Qnum pergere ver- 
bum cognatae sit significationîs cum 
itîneris vocabulo, haec eodem modo 
composita sunt , ut vitam vivere, ser- 
viiutem servire, alia huius generis. 

6. gignentium] Gignentia sunt plan- 
iae atque arbores^ quippe quae alia 
elusdem generis ex sese gignant; cf. 



lug. 93, 4. Hex — aucta in altitudi- 
nem, quo cuncta gignentium natura 
fert. 

7, oh rem corruptam] î, e. ob ac- 
ceptum in constituendo negotîo de- 
tri mentnm. 

ante tempus] se. iustuni, yel consti- 
tutum; cf. lug. 70, 5. 89, 3. 91, 3. 

8. condicionem] i. e. negotii con- 
iiciendi viam pactione constituen- 
dam. 

optionem CarUiaginiensium faciunt] 
Carihaginiensiwn quum sit genitivus 
possessiyus, sensus est: faciunt, ut 
optio Carthaginiensium (i. e. pênes 
Cartbaginenses) esset; y. ad lug. 
85, 34. 

ihi] î. e. in Us (y. ad Cat. 3, 3.), 
quae correlationis ratio cum ai- 



lUGURTHA. C. LX;CIX. LXXX. LXXXI. 



207 



LXXX. lugurtha , postquam amîssa Thala nihil satis firmum 
contra Metellum piitat, per magnas solitiidines cum paucis profe- 
ctiis pervenit ad Gaetulos, genus hominum ferum incultumque et 

2 eo tempore ignarum nominis Romani. Eorum multîtudinem in unum 
cogit ac paulatim consuefacit ordines habere, signa sequi, impe- 

Brium observare, item alla militarîa facere. Praeterea régis Bocchi 
proxumos magnis muneribus et maioribus promissis ad studium sui 
perducit, quis adiutoribus regem aggressus impellit, ut advorsum 

4 Romanes bellum incipiat. Id ea gratia facilios pronîosque fuit, 
quod Bocchus initie huiusce belli' legatos Romam miserat, foedus 

5 et amicitiam petitum, quam rem opportunîssiimam incepto bello 
pauci impediverant, caeci avaritia, quis omnîa, honesta atque in- 
honesta, yendere mos erat. Ëtiam antea lugurthae filia Bocchi nu- 

C pserat. Verum ea necessitudo apud Numidas Maurosque levis du- 
citur, quia singuli, pro opibus quisque, quam plurumas uxores, 

7 denas alii, alii plures habent, sed reges eo amplius. Ita animus 
multitudine distrahitur; nulfa pro socia obtinet, pariter omnes vi- 
les sunt. 

LXXXI. Igitur in locum ambobus placitum exercitus conve- 
niunt; ibi, fîde data et accepta, lugurtha Bocchi animum oratione 
accendit: Romanos îniustos, profunda avaritia, communis omnium 
hostis esse; eandem illos caussam belli cum Boccho habere, quam 



tractione coniuncta liberior quidem, 
sed tamen satis excusata est; pro- 
prie enîm sic dicendum fuît: ut in 
lis finibus, guos populo suo peterenit 
obruerentur. 

9. seçue vUamquè] Gravitatis caussa 
haec, quorum alterum redundare vi- 
detur, coniuncta sunt; cf. Cat. 52, 
8. Qui mihi aique animo meo nul- 
lius uhquam delicti gratiam fecissem. 
lug. 85, 27. 

condonavere] i. e. victimam se 
praebuere {sie, brachien zum Opfer). 

10. aras consecravere] se. pro he- 
roibus illi culti sunt. 

LXXX. 2. Eorum] Partitivo sensu 
est ex iis, 

ordines habere etcj Haec omnia 



ex Romanae milîtiae consuetudine 
dicta sunt; y. ad Cat. 53, 3. 

4. promus] Pronum ad actiones re- 
latum quùm id significet, quod sua 
sponte ad finem et eventum incli- 
nât, de iis dicitur, qtdbus, quominus 
fiant, nihil obstat, vel quae sine ne- 
gotio fluni; cf. lug. 114, 2. Romani 
sic hàbiterey alia omnia virtuii suae 
prona esse, 

0. Etiam] i. e. ad hoc. 

eo amplitis] se. quo magiSf quia 
reges sunt, ceieros opibus superani, 
eo amplius uxoi'es habent. — Amplius 
eodem modo positum Cat. 20, 11. 

7. optinet] i. e. valet. 

LXXXI. 1. profunda] i. e. meoN 
plebili; cf. Hist. Fr. IV, 19, 6. C^ 
pido profunda imperi. 



208 



C. SALLUSTI GRISPI 



gecum et cnm aliis gentibos, lubidînem imperîtandi , quîs omnîa 
régna advorsa gint; ttim sese, paulo ante Carthagînîensîs, item 
Persen regem, post, uti qoisque opolentissumns vîdeatur, ila Roma- 
nis hostem fore. Hîs atque alîîs talibos dictis ad Cîrtam oppidum 2 
iter constituant, quod ibi Metellus praedam captivosque et impedi- 
menta locaverat. Ita Ingurtha ratus, aut capta urbe operae pretiums 
fore, aut si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. 
Nam callidus îd modo festinabat, Bocchi pacem immînuere, ne 4 
moras agîtando aliud quam bellum mallet. 

LXXXII. Imperator, postquam de regnm societate cognovit, 
non temere, neque, uti saepe iam victo lugurtha consueverat, 
omnibus locis pugnandi copiam facit; ceterum haud procul ab Cirta 
castris munitis reges opperitur, melius esse ratus, cognîtis Maurîs, 
quoniam is novus hostis accesserat, ex commodo pugnam facere. 
Intérim Roma per lîtteras certior fit, provinciam Numidiam Mario 2 
datam; nam consulem factum ante acceperat. Quis rébus supra 
bonum atque honestum perculsus, neque lacrumas tenere neque 
moderari lînguam; vir egregîus in aliis artîbus nîmis molliter aegri- 
tudinem pati. Quam rem alii in superbiam vortebant, aliî bonum 3 
ingenîum contumelia accensum esse, muiti, quod iam parta Victoria 



twn sese] Ubi in directa oratîone 
nunc dicendum est, in obliqua ium 
dicitur; cf. Ing. 8Î, 1. J02, 14. 

hoslcm fore] Ex fore ad sese sup- 
plendam esse, ad Carthug. eic, fuisse; 
V. ad Cat. 47, 2. 

2. praedavi captivosque] Que parti- 
culâ coniunctae Yoces quum in unam 
quasi notionem coëant, per et par- 
tlculam non tertium sed alterum 
modo additur ; cf. lug. 1 , 3. Abunde 
pollens polensque et clarus est, 
21, 3. 43, 4. 62, 1. 8. 66, 3. 71, 
3. 78, 3. 80, 1. 

3. operae pretium fore] In hac 
dictione pretium subiectum est, at- 
que id significat, quo opéra in ex- 
pugnanda urbe posita rependatur; 
quippe intelliguntur res ibi locatae, 
quibus lugurtba potiturns erat. 

4. Bocchi pacem] î. e. pacem, 



quam Boccbus adhuc cum Romanis 
agitabat. 

pacem imnânuere] i. e. rébus con- 
turbandis impedire, quominus Boc- 
chus pacem ageret. — Ceterum in- 
finitivus per epexegesin refertur ad 
praegressum id pronomen ; cf. Tacit. 
Hist. IV, 33, 2, Id solum — moniât^ 
suhsignano milite média fir- 
mare, 

LXXXII. 1. temere] i. e. casui 
aliquid tribuens; cf. lug. 93, 5. 

ceterum] v. ad Cat. 51 , 26. 
cognîtis Mauris] î. e. si antea co- 
gnoyisset M. 

ex commodo] Ex quum id sîgnîfi- 
cet, unde aliquid tamquam ex 
caussa prodit (v. ad Cat. 12, 2.), 
sensus est : ubi praesens comroodum 
iustam pugnandi caussam afferret, 
= ubi commodum esset. 



lUGUBTHA. C. LXXXII. LXXXIII. LXXXIV. 



209 



ex mahibus eriperetur. Nobis satig cognitum est, illum magis ho- 
nore Mari quam iniiiria sua excruciatum , neque tam anxie laturum 
fuisse, si adempta provincia alii qùam Mario traderetur. 

LXXXIII. Igitur eo dolore impeditus, et quia stultitiae vide- 
batur alienam rem periculo suo curare, legatos ad Bocchum mittit 
postulatum, ne sine caussa hostis populo Romano iieret; habere 
tum magnam copîam societatîs amicitiaeque coniungendae, quae 
potior bello esset; quamquam opibus suis confideret, tamen non 
debere incerta pro certis mutare; omne bellum sumi facile, cete* 
rum aegerrume désinere; non in eiusdem potestate initium eius et 
finem esse; incipere cuivis, etiam ignavo lîcere; deponi, quum 
yictores velint; proinde sibi regnoque suo consuleret, neu florentis 

2res suas cum lugurthae perditis mîsceret. Ad ea rex satis placide 
yerba facit: sese pacem cupere, sed lugurthae fortunarum mise- 

3 reri ; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. Rursus impe- 
rator contra postulata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, 
alia abnuere. Eo modo saepe ab utroque missis remissisque nun- 
(iis tempus procedere , et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi. 
LXXXIV. At Marius, ut supra diximus, cupientissuma plèbe 
consul factus, postquam ei provinciam Numidiam populus iussit. 



2. provinciam] Accusativus prae- 
dicati est. 

nam consulem etc.] Refertnr nmn 
ad omissam sententiam fere talem: 
neque id pritnum fuit, qnod animum 
eius pungeret; natn c. f. anie ace; 
V. ad Cat. 52, 34. 

bonum aiguë ionestum] cf. lug. 8, 
1. 29, 2., quibus locis bonutn signi- 
ficat, quod per se rectum est, ho- 
nestum, quod honori est atque decet 
(Germanice h. 1. dicendum : mekr als 
recht und geziemend), 

in aliis artibus] i. e. in aliis rébus, 
quibus animi virtus apparet. 

nimis tnoUiier] i. e. non satis viri- 
liter ac fortiter. 

3. iniuria sua] v. ad Cat. 51, 11. 
iam anxie] î. e. tanta sollîcitu- 

dîne. 

traderetur] Magis ex usu foret 
iradila esset; sed imperfecto usus 

SALLUST. 



est Sallustius, quia rem sic cogita- 
tione concepit: „si tum, guum de eo 
negotio constituebatur ^ — traderetur.** 
In hac sententia vemacul dicendum 
est: wenn — ■ gegeben wurde, non 
wûrde; cf. lug. 59, 3. 

LXXXHI. 1. habere] se. illum; 
quod facile eruitur ex fieret. 
tum] y. ad lug. 81, 1. 

2. placide] i. e. animo amico et 
a pace agitanâa non abhorrente; cf. 
lug. 72, 1. 102, Il 

3. contra postulata B. nuntios mit- 
tit] i. e. nuntios mittit, qui contra 
postulata B. verba facerent; cf. lug. 
25, 6. 

LXXXIV. 1. supra] c. 73, 6. 

cupientissuma] î. e. summopere ex. 
petente atque ut consequeretur an- 
nitente; cf. Fr. Hîst. V, 15. 

ei — iussU] î. e. ei — decrevît. 

14 



21t) C. SALLUSTI CRISPI 

antea iam infestas nobilitati, tum vero multus atque ferox instare, 
singolos modo, modo univorsos laedere; diclitare, sese consulatum 
ex yictîs illis spolia cepisse; alla praeterea magnifica pro se et il- 
lis dolentia. Intérim, quae belle opus erant, prima habere; postu- 2 
lare legfontbus supplementum , auxilia a populis et regibus sociis- 
que accersere, praeterea ex Latio forlissumnm qnemque, plerosque 
militiae, paucos fama cognitos, accire, et ambiundo cogère homî- 
nes emeritîs stipendiis secum proficisci. Neque îlli senatus, quam- 3 
quam advorsas erat, de ullo negotio abnuere audebat; ceternm sup- 
plementum etiam laetus decreverat, quia neque plebi militia volenti 
putabatur, et Marîus aut belli usum aut studia volgi amissurus. 
Sed ea res frustra sperata; tanta lubido cum Mario eundi plerosque 
invaserat. Sese quisque praeda locupletem fore, victorem domum 4 
rediturum, alia huiuscemodî anîmis trahebant, et eos non paulum 
oratione sua Marius arrexerat. Nam postquam omnibus, quae po- 5 
stulaverat, decretîs, milites scribere volt, hortandi caussa, simul et 
nobilitatem , uti consueverat, exagitandi, contîonem populi advoca- 
vit. Deinde hoc modo disseruit: 

LXXXV. Scio ego, Quîrites, plerosque non isdem artibus 

muittts] i. e. intentîore yî; quippe dam volentibus novas res fore. Ger- 

hoc ineat in voce ei saepius et acriu» manice locutionem h. 1. commode 

instltisse Marîum; cf. lug. 96, 3. vertes: Gegenstand der Wûnsche fur 

sese — cepisse] v. ad Cat. 1,1. jemanden sein. 

dolentia] i. e. quae dolorem affer- heUi usum] i. e. ea, quae bello usuî 

rent. Antique hoc dictum. sunt , quae belli usus poscit {Kriegs- 

2. militiae] î. e. in militia, quem- hedûrfnisse). 

admodum belli est in bello. De va- 4. anims trahebant] Aliquîd anima 

riata structura cf. Cat, 33, 1. lug. trahere significat eœ animo non dimit- 

74, 3. — Ceterum famâ Germanice <ertf, ammo »o/»^e;ci.Iug.93, 1. 97,2. 

est: von Hôren sagen. non paulum] y. ad Cat. 3, 1. 

ambiundo cogère] î. e. verbis ad LXXXV. 1. artibus] y. ad Cat. 2, 

gratîam et fayorem quaerenduip 4. Yemaculâ h. 1. vertendum est: 

compositis impellere. nât detnsélben Benehmen. 

3. Neque] v. ad lug. 31 , 27. 2. contra ea] Plenius haec sic ha- 
plebi militia volenti putabatur] Mihi bent : quod contra ea est , i. e. non- 
est aliquid vol en ti e>x Graecorum usu trarinm; cf. Cat. 3, 2. Supra ea. 
ita dicitur, ut significet: exstat ali- videtur] Praegnanti sensu est pro- 
quid ita , ut pertineat ad me id volen- batur , placet , sîve , ut auctor Cat. 
tem, quod simplicins est volo aliquid. 52, 2. in eadem sententia loqnitur: 
Quare sensus est : quia neque plèbes longe mihi alia mens est. 

militiam velle putabatur; cf. lug. nam — debere] Structura horum 
100, 4. Liv. XXI, 80, 10. Quibus- verborum anacolutha est ; quae enim 



lUGURTHA. C. LXXXIV. LXXXV. 



211 



împerium a vobis petere, et, poâtquam adepti sunt, gerere; primo 
industrioa, supplicis, modicos esse, dein per ignaviam et superbiam 

2aetatem agere, Sed mihi contra ea videtur; nam quo pluris est 
unîvorsa respublica quam consulatus aut praetura, eo maiore cura 

3niam administrari quam haec peti debere. Neque me fallît, quan- 
tum cum maxumo vostro beneficio negoti sustîneam. Bellum parare 
simul et, aerario parcere, cogère ad militîam eos, quos noiis offen- 
dere, domi forisque omnia curare, et ea agere inter învidos, oc- 

4cursantis, factiosos, opinione, Quirites, asperius est. Ad hoc, alii 
si deliquere, vêtus nobilitas, maiorum fortia facta, cognatorum et 
affinium opes, multae clîentelae, omnia haec praesidio assunt; mihi 
spes omnes in memet sîtae, quas necesse est virtute et innocentia 

5tutari; nam aHa infirma sunt. Et illud intellego, Quirites, omnium 
ora in me convorsa esse^ aequos bonosque favere — quippe mea 
bene facta reipublicae procedunt — , nobilitatem locum invadendi 

6 quaerere. Quo mihi acrius annitendum est, uti neque vos capia- 

7 mini, et illi frustra sint. Ita ad hoc aetatfs a pueritia fui, ut omnîs 
slabores, pericula consueta habeam. Quae ante vostra bénéficia 

gratuito faciebam, ea ut accepta mercede deseram, non est consi- 



per nam înfertur o^atio dîrecia, ita 
desinit , ut ex mdetwr tanquam verbo 
régente suspensa sil; cf. Cat. 15, 2* 

3. voslro beneficio] î. e. consulatu; 
y. ad lag. 31, 16. — Cum in hoc 
nexu pleniore yi est i. q. sùnul cum. 

et ea agei'e etc.] Sententia per et 
adîecta quiim exagg^eret et augeat 
antecedentia , et yalet et quidem; cf. 
lug. 105,4. Hist. Fr.I, 56, 1. III, 1,5. 

occursantis] i. e. obnitentes et im- 
pedimenta parantes. 

4. innocentia] i, e. yitae morum- 
qae integritate. 

tutari] se. me. 

5. procedunt] i. e. prospère eve- 
niunt, ntilitati sunt; cf. lug. 65, 5. 
Liv. XXIV, 26, 5. Si Andranodoro 
consiiia processissent. 

locum] i. e. occasîonem; cf. lug. 
38, 6. Liv. III, 46, 2. Jnguietum 
hominem locum seditionis quaerere, 

invadendi] se. me. — Invadcre ali- 



quem Germanice est : ûber einen her- 
fallen, 

6. uti neque vos capiandni] i. e. ut 
neque vos (qui aequi bonique mihi 
favetis) circumventi opprimandni; cf. 
Hist. Fr. I, 49, 20. 

Uti] se. nobiles, qui me invadere 
quaerunt. 

frustra sint] i. e, fallantur; v, ad 
Cat. 20, 2. 

7. Ita — fui etc.] lam ostendit 
Marins, cur confidat, se ea, quae 
sibi faciunda dixit, praestiturum esse. 

8. ea uti — deseram] Quum dictio est 
consiiium et similes voluntatis notionem 
habeant,pro infinitivo (y. ad Cat. 4, 1.) 
interdum etiam u/ponltur;cf. Cic.Epp. 
ad Attic. VII, 10, in. Subito consiiium 
cepi — ut exirem. Liv. XXV, 34, 7. 

deseram] i. e. ignaviâ relinquam; 
praegnanti sensu enim deserere de 
iis dicitur, qui officio neglecto ali- 
quid omittunt; cf. lug. 30, 3. 

14* 



212 



C. SALLUSTI CRI8PI 



lium, Quintes. Illis difficile est in potestatibus temperare, qui per9 
ambitionem sese probos simula vere; mihi, qui omnem aetatem in 
optumis artibus egi, bene facere iam ex consuetudine in naturaro 
vortit. Belliim me gerere cum lugurtha iussistis, quam rem nobî- 10 
litas aegerrume tulit. Quaeso, reputate cum animis vostris, num 
id mulari melius sit, si quem ex illo globo nobilitatis ad hoc aut 
aliud taie negotium mittatis, hominem veteris prosapiae ac multa- 
rum imaginum et nullius stipendi, scilicet ut in tanta re ignarus 
omnium trepidet, festinet, snmat aliquem ex populo monitorem of- 
Qci sui. Ita plerumque evenit, ut, quem vos imperatorem iussislis, il 
is sibi imperatorem alium quaerat. Atque ego scio, Quirites, qui, 12 
postquam consules facti sunt, acta maîorum et Graecorum militarîa 
praecepta légère coeperint, — praeposteri homines; nam gerere 
quam fieri tempore posterius, re atque usu prius est. Comparate 13 
nunc, Quirites, cum illorum superbîa me hominem novum. Quae 
illi audire et légère soient, eorum partem vidi, alia egomet gessi; 
quae illi lîtteris, ea ego militando didici. Nunc vos existumate, 14 
facta an dicta pluris sint. Contemnunt novitatem meam, ego illo- 
rum ignaviam; mihi fortuna, illis probra obiectantur. Quamquam 15 
ego naturam unam et communem omnium existumo, sed fortissu- 
mum quemque generosissumum. Ac si iam ex patribus Albini aut 16 
Bestîae quaeri posset, mené an illos ex se gigni maluerint, quid 



9. potes iaiibtts] y. ad lug. 63, 5. 
iemperare] Intransitive est tnodum 

servare. Usitatius dîcitnr sibi iem- 
perare. 

10. si — mUads] Qaasi per ep- 
exegesin haec ad yerba id nmtari 
illu8tranda pertinent; id enim gene- 
raliter indicat , quod sequentibus ex- 
plicatius dicitur ; cf. Ing. 81 , 4. 

globo] Globus ut in re militari est 
constipata manas, quam nuUa hostium 
vis frangera possit, ita in rébus ci- 
yilibus significat factiosorum (y. ad 
lug. 8, 1.) cobortem impenetrabilem 
(Germ. eine Roiie). 

prosapiae"] Priscum yocabulum, cui 
ex aequo respondet vernaculum die 
Sippe, Sippschaft. Usus est eo Ma- 
risa, ut oblique perstrîngeret ridi- 



culam nobilitatis de rébus antiquis 
et obsoletis gloriationem. 
eœ populo] y. ad Cat. 38, 3. 

11. iussistis] Quoniam iubere dice- 
batur populus, quae suffragîis suis 
constitueret (v. ad lug. 40, 3.), iu- 
bere magisiratum aliquem significat 
creare\ cf. Liy. I, 17,9. Qvum po^ 
pidus regem iussisset id. III, 30, 
6. Expressit hoc nécessitas patribus; 
id modo excepere, ne postea eosdem 
tribunes iuberent. 

12. scio] i. e. novi, cognovi; se. 
guosdam. 

gerere quam fieri etc.] Generaliter 
hoc dictum de administrando et ac- 
cipiendo munere. Arguta sententia 
eo constat, quod gerere in priore 
membro significat ipsam rerwn admi- 



ICGUBTHA. C. LXXXV. 



213 



respônsuros creditig, nisi sese lib^ros quam optumos volufase? 
nQuodsi iure me despiciunt, faciant idem maîoribus suîs, quibus, uti 
18 mihî , ex virtuté nobilitas coepit. Invident honori meo ; ergo invi- 

deant labori, innocentiae, periculis efiam meîs, quom'am per haec 
lOîllum eepi. Verum homines corrupti guperbia ita aétatem agurit, 

quasi vostros honores cohtemtiant, ita hos petunt, quasi honeste 
20vixerint. Ne illi falsi sunt, qui divorsissumas res pariter exspe- 

21 ctanl, ignaviae voluptatem et praemia virtutîg. Atque étiam, quum 
apud vos ant in sênatu verba faciunt, pleraque oratione maiores 
8U08 extollunt; eorum fortia facta memorando clariores sese putant. 

22 Quod contra est. Nam quanto vita illornm praeclarior, tanta ho- 
23rum socordia flagitiosior. Et profecto ita se res habet; maiorum 

gloria posteris quasi lumen est, neque bona neque mala eorum in 
24occnlto patitur. Huiusce rei ego inopfam fateor, Quirites; verum, 
id quod muho praeclarius est, meamet facta mihî dicere licet. 
25Nunc videte, quam infqui sint. Quod ex aliéna virtute sibi arro- 
gant, id mihi ex mea non concedunt, scilicet quia imagines non 
habeo, et quia mihi nova nobilitas est, quam certe peperisse me- 
26 lins est, quam acceptam corrnpisse. Equidem ego non ignoro, si 
iam mihi respondere velînt, abunde ilHs facundam et compositam 
orationem fore; sed in maxomo vostro beneficio quum omnibus lo- 
cis me vosque maledictis lacèrent, non placuit reticere, ne quis 



uiêtrationem ohtinerey în posteriore 
adinwisirandis rébus parem esse. 

usu] i. e. experimento et ezercîtio ; 
cf. Cat. 7, 4. 

13. nuncl'Y, ad lug. 14, 17. 

15. Quamquani] Hac particula (Ger- 
manice wiemohl, Jedock) infertur 
correctio praecedentis sententiae. 
Qaippe Marins cavere vnlt, ne quis 
ex eo, quod alia sibi alia nobilitati 
obiectentur, coniiciat, ipsam natu- 
ram hominum sibi videri diversam. 

sed fortissumum] Per sed ita re- 
stringltur sententia de un a omnium 
naiura, ut sensus sit: iia tamen, 
ut fort, quemç, (i. e. lionnisi fortis- 
sumum) generos, pu te m. 

16. sese — voluisse] se. quo responso 
mea sententia plenissime confirmatur. 



17. faciant idem etc.] In hac ad- 
faortatione hoc inest : sed non facient 
hoc, neque possunt facere; quare 
iniurîa me despiciunt. 

18. innocentiae] v. ad Oat. 12, 1. 
20. exspectanl] Praegnanti sensu 

est : pro certis ac sibi debitîs habent. 

23. neque bona neque mala] v. ad 
lug. 73, 4. 

24. inopiam fateor] î. e. concedo 
huius rei, per se non spernenda^, 
mihi inopiam esse. 

25. quod — sibi arrogant] se. ho- 
norum obtinendorum ius. 

26. Equidem ego] v. ad Cat. 51, 15. 
compositam] v. ad Cat. 51 , 9. 
reticere] i. e. reprimere et retinere 

ea, quae dicenda sunt ; cf. lug. 33, 4. 



214 



C. SALLUSTI CRI8PI 



modestiam in conscientiam duceret. Nam me quidem ex animi mei 27 
sententia nulla oratio laedere potest*; quîppe vera necesse est bene 
praèdicet, falsam vita moresque mei superant. Sed quoniam vostra 28 
eonsilia accusantur, qui mihi sammnm honorera et maxumum nego- 
tîum imposuistis, etiam atque etiam repatate, num eorum poenîten- 
dum sit. Non possum fideî caussa imagines, neque triamphos aut29 
consulatus maiorum meorum ostentare, at, si res postulet, hastas, 
yexillum, phaleras, alia militaria dona, praeterea cicatrices advorso 
corpore. Hae sunt meae imagines, haeô nobilitas, non hereditate30 
relîcta, ut illa illis, sed quae egomet plurumis laboribus et pericu- 
Its quaesivi. Non sunt composita verba mea; parvi id facio; ipsa 31 
se virtus satis ostendit; illis artificio opus est, ut turpia facta ora- 
tione tegant. Neque lîtteras Graecas didici; parum placebat ea8 32 
dîscere, quîppe quae ad virtatem doctoribus nihil profuerunt. Al 33 
illa mttlto optuma reipublicae doctus sum, hostem ferire, praesidfa 
agitare, nihil metuere nisi turpem famam, hiemem et aestatem iuxta 
pati, humî requiescere, eodem tempore inopiam et laborem tole- 
rare. Hîs ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, 34 
me opulenter, neque glorîam meam laborem illorum faciam. Hoc 35 
est utile, hoc civile imperium. Namque, quum tute per moUitiem 
agas, exercitum supplicîo cogère, id est domînum, non imperato- 
rem esse. Haec atque talia maiores vostri faciundo seque remque3() 



27. ex anùni mei sententia] Ita Ro- 
mani ex formula loqaebantur ad 
animi persuasionem graviter testan- 
dam; cf. Cîc. de Off. III, 29, 108. 
Quod ex animi tui sententia iuraris. 

bene praèdicet] Vernacnla est : sich 
gut auêsprechen. 

superant] î. e. redarffuunt, imagine 
a certantibus sampta. 

28. imposuistis] Imponef*e, de onere 
et re gravi dictnm , per zengma ad 
fionorem refertur , qui datur , non im- 
ponitur; v. ad lug. 14, 4. Ceterum 
cf. §. 3. 

33. iuxta] i. e. eadem facilitate; 
V. ad Cat. 2, 8. 

34. His — praeceptis] i. e. hoc 
exemple tanqnam praeceptis nsus, 
non înanibus verbis etc. 



arte] v. ad lug. 45, 2. Arte co- 
1ère est: tenniter hahere. 

gloriam meam laborem Ularum fa- 
ciam] Meam et illorum quum ad prae- 
dicatnm pertineat, sensus est: glo- 
riam mihi arrogabo, laborem illis re- 
linquam. De pronomine cf. lug. 14, 
1. Hist. Fr. I, 49, 23. Quum — in- 
vidiam suam, praemia pênes paucos 
intellegerint ; de genitîvo v. ad lug. 
79, 8. 

35. civile] i. e. non superbum ; 
corne et humanum ; cf. Liv. XLV, 
42, 5. Nulli erat civilis animus. Ta- 
cit. Ann. 1 , 72 , 1 . 

supplicio cogère] î. e. crudeli im- 
perio ad officium coropellere. 
id est domînum] cf. lug. 31, 26. 

36. célebravere] Insolenter celé- 



lUGUBTHA. C. LXXXV. 



215 



37 publicam célébra vere. Quîs nobilîtas fréta, ipsa dissimilis moribus, 
nos illorum aemulos contemnit, et omnis honores non ex merito, 

38 sed quasi debitos a Yobis repetit. Ceterum* homines superbissumi 
procul errant. Maiores eorum omnia, quae licebat, illis reliquere, 
divitias, imagines, memoriam sui praeclaram; virtutem non reli- 
quere, neque poterant; ea sola neque datur dono neque accipitur. 

39 Sordidum me et incultis moribus aiunt , quia parum scite convivium 
exorno, neque htstrionem ullum, neque pluris preti coquum quam 

40villicum habeo. Quae mihi lubet confîteri, Quirites. Nam ex pa- 
rente meo et ex aliîs sanctis viris ita accepi, munditias mulieribus, 
viris laborem convenire, omnibusque bonis oportere plus gloriae 

41 quam divitiarum esse; arma, non suppeliectilem decori esse. Quîn 
ergo quod iuvat, quod carum aestumant, id semper faciant; ament, 
potent, ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in convi- 
viis, dediti ventri et turpissumae parti corporis; sudorem, pulverem 
et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iocundiora sunt. 

42 Verum non est Ita. Nam ubi se flagîtiis dedecoravere turpissumi 

43 viri , bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustissume luxuria et 
ignavia, pessumae artes, illis, qui coluere eas, nihil offîciunt, rei- 

44 publicae innoxiae cladi sunt. Nunc quoniam illis, quantum mores 
mei, non illorum flagitia poscebant, respondi, pauca de republica 

45ioquar. Primum omnium de Numidia bonum habete anîmum, Quiri- 



brare, viilgo de verbis usurpatum, 
hic de faciis dicitur, quibus aliquid 
clarum redditur. 

37. Quis] se. maiorum egregiis 
factis. 

won ex meriio] se. peiti, quod eli- 
ciendum ex sequente verbo repetit. 
Proprie enim repefere dîcitur de de- 
bilis reposcendis; cf. lug. 96, 2. Cic. 
Tuscc. I, 39. 93. 

38. procul errant] i. e. errore suo 
procul A yero abdncuntur. 

datur — accipitur] Germanice est: 
Idsst sich — geben etc.; cf. lug. 11,4. 

39. sordidum] i. e. elegantioris 
cultus expertem, qualem Germani 
dîcunt ordinàry Graeci pdvccvcov, 

coquum quam villicum] Coquus^ vUe 



ôHm mancipium, moribus corruptis 
in pretio esse coepît , ut necessarium 
Inxuriae instrumentum ; villicus con- 
tra, cuius longe maior erat utilîtas 
in re rustica , luxuriosîs exiguî pretii 
videbatur. 

40. sanctis] i. e. morum corruptela 
et luxuria non contaminatis, castis' 
vitaque intégra; cf. lug. 109, 4. 
Hist. Fr. II, 29, 5. I, 100. 

munditias] Malo sensu vocabulum 
h. 1. dicitur de molliore ac nimis 
exquisito et delicato corporis cultu 
atque ornatu; cf. lug. 63, 3. 

41. ventri etc.] cf. Cat. 13, 3. 
14, 2. 

44. non illorum flagitia] se. nobili- 
tatls flagitia multo plura dici posce- 
bant. 



216 



C. SALLUSTI CRI8PI 



tes. Nam qnae ad hoc tempus lugurtham tutata aunt, omnîa remo- 46 
vistis, avaritiam, imperitiam atqae auperbiam; deinde exercitus ibi 
est locoram sciens, se^d mehercule magis strenuos quam felix; nam 
magna pars eius avaritia aut temeritate ducum attrita est. Quam- 47 
obrem vos, quibus mib'taris aetas est, annitimini meeam et capes- 
site rempublicam; neque quemquam ex calamitate aliorum aut im- 
peratorum superbia metus ceperît. Egomet in agmine, in proelio 
consultor idem et socius periculi Tobiscnm adero, meque vosque 
in omnibus rébus îuxta geram. Et profecto dis iuvantibus omnia 48 
matura sunt, Victoria, praeda, laus; quae si dubia aut procul es- 
sent , tamen omnis bonos reipublicae subvenire decebat. Etenim 40 
nemo ignavia immortalis factus est, neque quisqnam parens liberis, 
ut aeterni forent, opta vit, magis uti boni honestique vitam exigè- 
rent. Plura dicerem, Qutrites, si timidis virtutem verba adderent; 50 
nam strenuis abunde dictum puto. 

LXXXVI. Huiuscemodi oratione habita Marins, postquam pie- 
bis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis 
aliisque utilîbus navis onerat; cum his A. Hanlium legatum profi- 
cîsci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum, ne- 2 
que ex classibus, sed uti cuiusque lubido erat, capite censos ple- 
rosque. Id factum alii inopia bonorum , alii per ambitionem consa- 3 



46. avariliam , iniperitiam 'atque su- 
perbiam] Avaritiae crimen pertinet 
ad Calpurniara Bestiam (c. 28 , 5. 
29, 1.), imperitiae ad Albinum (c. 36.) 
et Aulum (c, 37. 38.), superbiae ad 
Metellum (c. 64, 5.). 

dtteum] Consulto ambiguë loquitur 
Marîus, ut, utrum priores modo 
duces notet , îd quod res erat, 
an Metellum simul întelligat, in in- 
certo relinquat. 

47. capesfdte remp."] v. ad Cat. 
52, 5. 

eœ calamiiate] v. ad Cat. 12, 2. 
meque vosque — geram] v. ad lug. 
55, 1. 

48. si — esêent] Si positum pro 
eiiamsi; cf. Cic. de imp. Cn. Pomp. 
17, 50. Quod si Romae Cn, Pompeius 
privaius es set hoc tempore, tamen ad 



tantum hélium is erat deligendus at- 
que mittendus, Id. de Sen. 11, 38. 
Quae si exsequi nequirem, tamen 
me lectulus oblectaret meus ea ipsa co- 
gitantem. 

decebat] Indicativus imperfecti in 
apodosl eo nititur , quod res , ex 
condicioue suspensa, etiam citra 
condicionem et iam ante posîtam 
condicionem agenda ennnciatur . 
Germanice sententîam sic explices : 
so geziemie sich dock ûberhaupt, und 
geziemt sich auchjetzty dass etc.; cf. 
Tacit. Hist. I, 16, 1. Si irmnensttm 
iinperii corpus stare ac librari sine 
redore posset, dignus eram^ a quo 
respublica inciperet. 

50. virtutem — adderent] cf. Cat. 
58, 1. 

LXXXVI. 2. more maiorum] se. ut 



lUGURTHA, C. LXXXVI. LXXXVII. 



217 



lis memorabant, quod ab eo génère celebratas auctusque erat, et 
homini potentiam quaerentî egentissumus quîsque opportunissumus, 
oui neque sua curae, quippe quae nulla aunt, et omnfa cum pretio 

4 honeata videntnr. Igitur Marins cum aliquanto maiore numéro, 
quam decretum erat, in Âfricam profectus paacis diebus Uticam ad- 

ôyehitur. Exercitus eî traditur a P. Rutilio legato; nam Metellu« 
conspectum Mari fugerat, ne'videret ea, quae audita animus tole- 
rare nequiverat. 

LXXXVII. Sed consul, expletis legionibus cohortibusque au- 
xiliariis, in agrum fertilem et praeda onustnm proliciscitur, omnia 
ibi capta milîtîbus donat, dein castella et oppida natura et virig 
parum munita aggreditur, proelia multa, ceterum levia, alîa aliis 

2locis facere. Intérim novi milites sine metu pugnae adesse, vi- 

dere fugieotis capi aut occidi, fortissumum quemqne tutissumuro, 

•armîs libertatem, patriam parentesque et alia omnia tegi, glo- 

3 riam atque divitias quaeri. Sic brevi spatîo novi veteresque 

4 coaluere, et yirtus omnium aequalis facta. At regeff, ubi de ad- 
ventu Mari cognoverunt, divorsi in locos difXicilis abeunt. Ita 
lugurthae placuerat, speranti, mox elTusos hostis invadi posse, 
Romanes, sicuti plerosque, remoto metu laxius licentiusque fu- 
tures. 



populo in Campum Martium convo- 
cato singnlae centariae deinceps ex- 
citarentur, ex qaîbas idonei ad mi- 
litiam snmerentur. 

ex classibus] Qaum pro censu sex 
essent classes civium, tantummodo 
quinque priores, solae classitan no- 
mine appellatae, militiae officio te- 
nebantnr; qui tenuissimo aut nullo 
essent censu, proletarii et capite 
censi dicti, militia vacabant. 

3. honontm\ Boni h. 1. sunt ad mi- 
litiam idonei in classibus. 

et homini etc.] Haec alteram con- 
tinent explicatîonis per quod il1ata« 
partem, sed sententia communî ex- 
pressam. Quippe ambitionem Mariî 
quidam in eo cernebant, quody quum 
a plèbe tum aucius esset, eius ope 



etiam in posierum se aucium tri 
speraret. 

auetus] i. e. ad altiorem dignîta- 
tis et auctoritatis gradum elatus 
(Germanice emporgehoben), Consu- 
latu id factum esse, per se patet. 

cum preiio] i. e. aditmeto sive ac- 
cepio pretio; cf. lug. 85 « 3. 55, 3. 

LXXXVII. 1. onustwn] Insolenter 
dictum pro repletum, abundaniem; cf. 
Tacit. XII, 13, 4. Ubi pharetras te- 
lis onustas accepere. 

2« patriam parentesque] cf. Cat. 6, 5. 

4. reges] se. lagurtha et Bocchus* 

dif/icilis] i. e. asperos ac natura 
impeditos. 

laxius licentiusque] Laxius, respectu 
ducis, qui laxiore imperio (cf. c. 04, 
5.) eos baberet, licentius, respectu 
modestiae militum, qui plura sibi, 



218 



C. 8ALLUSTI CBI8PI 



LXXXVIU. Metellas iaterea Romam profectus contra spem 
siiam laetissumis animia excîpitor, plebi patribugque, poslquam in- 
vidia decesaerat, iuxta carus. Sed Marins impîgre prndenterqne 2 
gnorum et hostinm rea pariter attendere, cognoscere, quid boni 
otrisqne aut contra esset, explorare itinera regom, consilia et in- 
sidias eornm antevenire, nihil apud se remissom neque apud illos 
tutnm pati. Itaque et Gaetulos et lugurtham , ex sociia nostris 3 
praedas agentis, saepe aggressus in itinere fqderat, ipsnmque re- 
gem hand procul ab oppido Cirta armis exuerat. Quae poatquam 4 
gloriosa modo neque belli patrandî cognovit, statnit urbis, quae 
viria aut loco pro hostibus et adyorsuni se opportnnissnmae erant, 
singulas cîrcumvenire; ita lugnrtham aut praesidîis nudatum, si ea 
pateretnr, aut proelio certaturnm. Nam Bocchus nuntios ad eum 5 
saepe miserat, velle populî Romani amicitiam; ne quid ab se ho- 
stile timeret. Id simula verîtne, quo improvisus gravior accideret, fs 
an mobilitate ingeni pacem atque bellum mutare solitus, param ex- 
ploratum est. 

LXXXIX. Sed consul, nti statuerat, oppida castellaque mu- 
nita adiré, partim vi, alia metu aut praemia ostentando avortere ab 
hostibus. Ac primo medîocria gerebat, existumans, lugurtham ob 2 



snmerent. — De adverbio c. esse con- 
iuncto V. ad Cat. 14, 11. 

LXXXVUI. 1. contra spem suam] 
i. e. cqntra qaam exspectaverat; cf. 
Cat. 20, 13. 

2. remissum] y. ad lug. 58, 1. 

3. aggressus in iiinere] i. e. aggr. 
dum iter faciant. 

armis eœuerat] i. e. ita vicerat, 
ui milites eiiis armis abiectis in fuga 
salutem qaaererent. 

4. belli patrandi] se. esse; y. ad 
Cat. 6, 7. 

singulas cireusmenire'] i. e. deinceps, 
unarn post aiteram, mUitibas cin- 
gere, et, si casns daretor, ezpugnare; 
cf. Ing. 38, 4. 

mtdatum] Panllo durins ex sequenti 
certaturum se. esse hue trabendam 
est fàre\ v. ad Ing. 81, 2. Ita autem 
differt partie, perf. pass. eum fore 



(nudatwn foré) ab inW fut. passîvi 
(nudatum irt'}, nt boc significet werde 
enthlôsst werden^ illud merde ent- 
blosst sein; cf. Cic. Tuscc. III, 28, 
69. Brevi tendre philosopkiam plane 
absoluiam fore, Caes. B. 6. IV, 
6, 3. Omnia, quae postulassent, ab 
se fore parata. Lîv. H, 34, 11. 
ffoe malo domitos ipsos cuUores 
agrorum fore, 

5. Nam Bocchus etc.] Supple fere 
boc: Bocchum tum quidem non ita pe- 
tebat; namis etc.; v. ad Cat. 52, 34. 

6. aecideret] Insolentîns de perso- 
nis dictnm verbum sîgnîficat irrue- 
reU Cogpiatuni est, quod damor, 
sirepitusy sanus, qno anres yebementer 
feriuntnr, acddere dicitur; cf. lag. 
107, 0. Drakenb. ad Liv. XL, 32, 2. 

solitus] se. sit: cf. lug. 113, 1. 
Doto, an vere cunctatus, parum corn- 



lUGURTHA. C. LXXXVIII. LXXXIX. 



219 



3 sttos tatandos in manus venturum. Sed ubi illum ppocul abesse et 
aliis negotiîs Intentum accepît, maiora et magis aspera aggredi tem- 

4 pus visum est. Erat inter ingentis sèlitudines oppidum magnum 
atque valens nomine Capsa, cuius conditor Hercules Libys memo- 
rabatur. Eius cives apud lugurtham immunes, leri imperio, et ob 
ea fidelissnmi habebantur, munît! advorsum hostis non moenîbus 
modo et armis atque vins, verum etiam multo magis locorum aspe- 

5 ritate. Nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta , inculta, 
egentia aquae, infesta serpentibus, quorum vis, sicut omnium fera- 
rum, inopia cibi acrior; ad hoc natura serpentium, ipsa perniciosa, 

Ositi magis quam alia re accenditur. Eius potiundi Marium maxuma 
cupido invaserat, quum propter usum belli, tum quia res aspera 
videbatur, et Hetellus oppidum Thalam magna gloria ceperat, haud 
dissimiliter situm munitumque*, nisi quod apud Thalam non longe a 
moenibus aliquot fontes erant, Capsenses una modo, atque ea intra 

7 oppidum, iugi aqua, cetera pluvia utebantur. Id ibique et in omni 
Africa, quae procul a mari incultius agebat, eo facilius tolerabatur, 
quia Numidae plerumque lacté et ferina carne vescebantur, et ne- 

8 que salem neque alia irritamenta gulae quaerebant; cibus illis ad- 
vorsum famem atque sitim, non lubidini neque luxuriae erat. 



perimus. Cîc. de Off. I, 17, 58. Si 
cotnparaiio fiai, çtdbus plurimum tri- 
huendum offici. îb. I, 43, 152. Pot- 
est incidere comparatio , de duobus 
uirum honeslîus. 

LXXXIX. 1. tnetu] se. gitem iniicie- 
bat oppidanis; sive etiam rébus, quae 
meium effidebant; v. ad lug. 23, 1. 
66, 1. 

2. mediocria gerebat] î. e. res mé- 
diocres neque magni momenti per- 
petrabat. 

in manus venturwn] i. e. manum 
consertiiram ; cf. Tacit. Ânn. II, 80, 
4. Ut venere in manus, vertunt 
terga Cilices, 

3. aggredi tempus visum est] y. ad 
Cat. 4, 1. 

4. Capsa] In Byzacio sita erat in- 
ter Ba^radam et Tritonem teste 
Strabone XVII. p. 1118. , qui eam x6 



ya^otpvXccKiov tov 'lovyovçd'a no- 
minat. 

immunes] se. tribu tî. 

habebantur] Ad fidelissumi relatum 
valet tenebantur vel erant, ad immu- 
nes, levi imperio significat tractaban- 
tur (cf. Cat. 11,5.); v. ad lug. 54, 2. 

5. infesta] i. e. offensîonis, peri- 
cuU et horroris plena. 

ipsa] i. e. per se, nuUa alia re 
accedente; y. ad Ing. 66, 4. 

6. iugi] i. e. perenni, nunquam 
non scaturiente. 

7. agebat] Insolentia huius yerbi 
ad Africam relati 6o minuitur, quod 
aperte ineolae cogitantur; y. adiug. 
55, 2. 

8. eibus etc.] i. e. taH eibo (lacté 
et ferina carne) utebantur, qui, quum 
eos et aleret neque sitim eœcitaret, simul 
advorsum famem atquo sitim erat. 



220 



G. SALLUSTI CBI8PI 



XC. IgiUir consul, omnibus exploratis, credo dis fretus, (nam 
contra tantas difficultates consîlio satis providere non poterat; 
quippe etiam frumentî înopia tentabatur, quod Numidae pabulo pe- 
coris magis quam arvo student, et quodcumque natum fnerat, iussu 
régis in loca munita contulerant; ager autem aridus et frugum va- 
cuus ea tempestate, nam aestatîs extremum erat;) tamen pro rei 
copia satis providenter exornat; pecus omne, qood superforibus 2 
diebus praedae fuerat, equitibus auxilîariis agendnm attribuit, A. 
Manlium legatum cum cohortîbus expeditîs ad oppidum Laris, ubî 
stipendium et commeatum locaverat, ire iubet, dicitque, se praeda- 
bundum post paucos dies eodem venturum. Sic incepto suo occul- 
tato pergit ad flumen Tanam. 

XCI. Ceterum in itinere quotidie pecus exercitui per centn- 
rias, item turmas aequaliter distribuerat, et ex coriis utres uti fiè- 
rent, curabal; simul et inopiam frumenti lenîre, et ignaris omnibus 
parare, quae mox usui forent; denique sexto die, quum ad flumen 
ventum est, maxuroa vis utrium effecta. Ibi castris levi munimenfo 2 
positis, milites cibum capere atque, uti simul cum occasu solis 
egrederentur, paratos esse inbet, omnibus sarcinis abiectis, aqua 
modo seque et iumenta onerare. Dein , postquam tempus visum, 3 
castris egredîtur, noctemque totam itinere facto consedit; idem pro- 



XC. 1. consilio] ConsUium opponi- 
tar deorum auxilio, quo fretns Ma- 
rias rem difficilem aggiediebatur. 

providere] Absolute posîtam valet : 
ea , quae usui forent, apparare (Germ . 
Forkehntngen treffen)\ cf. Caes. B. 
Q, III, 3, 1, Neque de frumenio re- 
liquoque apparatu satis es set pro- 
visum. 

tentabatur] î. e. in perîculnm et 
angustias adducebatur; cf. lug. 48, I. 

arvo] Per metonymiam est fru~ 
mento, 

aridus] se. erat\ y. ad lug. 67, l. 

tamen pro rei copia etc.] Sententiae 
ita cohaerent: consul, quamquamy 
nt credo, dis fretus erat{etL enim fidn- 
cia opns erat in re difficilHma) , ta- 
men deorum ftduciâ non omisit ipse pro- 
videnter exomare etc. 



pro rei copia] v. ad lug. 39, 5. 

exornat] Absolute posîtum signi- 
cat parât et instruit, quae ad rem 
opus sunt (Germ. est rusteny Anstal- 
ien treffen), 

2. Laris] Accusativus est; oppido 
enim nomen fuit Lares, 

XCI. 1. aequaliter] i. e. ita, nt 
numerus distributi pecoris singulis 
ceniwiis inter se, pariterque singulis 
turmis inter se idem esset. 

simul et inopiam tenir e etc.] Haec 
ita cohaerent cum praecedentibus, 
ut, quo consilio Marins îlla insti- 
tuerit , explîcent; inopiam — lenire 
enim spectat ad verba pecus — dis- 
tribuer at; cetera (ignaris — forent) 
pertinent ad verba ex coriis — . m- 
rabat. 

sexto die , quum — ventum est] i. e. 



lUGURTHA. C. XC. XCI. XCIl. 



221 



xuma facit; dein tertia multo ante lacis adventum pervenit in lo- 
cum tumolosam, ab Capsa non amplfus duum mîlîum intervallo, ibi- 

4 que, quam occuUissume potest, cum omnibus copiis opperitur. Sed 
nbi dies coepit, et Numidae, nihil hostile metuentes, multi oppîdo 
egressi, repente omnem equitatum et cum his velocissumos pedites 
cursu tendere ad Capsam et portas obsidere iubet; deinde ipse in- 

5tentus propere sequi, neque milites praedarî sinere. Quae post- 
quam oppidani cognovere, res trepidae, metus ingens, malum im- 
provisum, ad hoc pars cirium extra moenia in hostium potestate, 

6 coëgere, uti deditionem facerent. Ceterum oppidum incensum, Nu- 
midae pubères interfecti, alii omnes venumdati, praeda militibus 

7 divisa. Id facinns contra ius belli non avaritia neque scelere con- 
sulis admissum, sed quia locus lugurthae opportunus, nobis aditu 
diflicilis, genus hominum mobile, infidum ante, neque beneficio ne- 
que metu coërcitum. 

XCIL Postquam tantam rem Harius sine ullo suorum incom- 
modo patravit, magnus et clarus antea, maior atque clarior haberî 
2 coepit. Omnia , non bene consulta modo , verum etiam casu data, 
in virtutem trahebantur; milites, modesto imperio habiti, simul et 
locupletes, ad coelum ferre, Numidae magis quam mortalem timere, 
postremo omnes, socii atque hostes, credere, iili aut mentem divi- 



sexto itinerîs die, quo die — ven- 
tum est. 

2. omnibus sarcinis ahiectis — ontf- 
raré] Haec, per epexegesin ad verba 
paratos esse iubet relata, déclarant 
modum, qno Marias milites paratos 
esse yellet; quae pracednnt, uti — 
egrederentuj% praemittunt coimlium, 
quo paratos esse iuberet. 

3. duwn miiium] v. ad Ing. 48, 3. 

4. multi] Ad verbum pertiDens est 
magno numéro. 

intenius] Qermanîce reddas schlag- 
fertig, 

5. pars civium etc.] i. e. quod 
pars civium — in potestate erat. 

6. ceterum] v. ad Cat. 51, 20. 

7. admissum] v. ad Ing. 53, 7. 
coërcitum] y. ad lag. 2, 3. Tacit. 



Ann. IV, 30, 2. Delatores , genus ho- 
minum poenis quidem nunquam satis 
coërcitum, per praemia elicieban- 
tur. 

XCII. 2. trahebantur] Per zengma 
h. V. refertur ad verba bene consulta, 
quae per se augebant gloriam, neque 
in yirtutem trahenda erant; v. ad 
lug. 14 , 4. Ad sententiam cf. Ta- 
cit. Ann. II, 84, 1. Tiberius cuncta, 
etiam fortuUa , ad gloriam vertebat. - 

modesto] i. e. modico , leni , non 
duro aut saevo; cf. lug. 41,2. Hist. 
Fr. I, 11. 

postremo] v. ad Cat. 14, 3. 

socH] Non sunt copiae auxiliares 
in exercitu Romano, sed latiore 
sensu ii, quos Marins suos habebat, 
i. e. quicunque pro eo stabant (Ger- 
înanice: Freund und Feind)» 



222 



C. SALLUSTI CRISPI 



nam esse, aut deorum nutu cuncta portendi. Sed consul, ubi ea3 
res bene evenit, ad alia oppida pergit, pauca repugnantîbus Numi- 
dis capit, plura, déserta propter Capseasium miserias, îgni corrum- 
pit; luctu atque caede omnia complentur. Denîque multis locis po-4 
titas, ac plerisqne exercitu incruento, aliam rem aggreditur, non 
eadem asperitate, qua Caspensium, ceternm haud secus difficilem. 
Namque haud longe a flumîne Mulucha, quod lugurthae Bocchique5 
regnum disiungebat, erat inter ceteram planîtiem mons saxeus, me- 
diocri castello satis patens, in immensum editus, uno perangusto 
aditu relicto; nam omnis natura, velut opère atque consuUo, prae- 
ceps. Quem locum Marius, quod ibi régis thesanri erant, summa6 
vi capere intendit. Sed ea res forte quam consilio melius gesta. 
Nam castello virorum atque armorum satis, magna vis frumenti et 7 
fons aquae; aggeribus turribusque et aliis machinationibus locus im- 
portunus, iter castellanorum angustum admodum, utrimque praeci- 
sum. Vineae cum ingenti periculo frustra agebantur ; nam quum 8 
eae paulo processerant, îgni aut lapidibus corrumpebantur; milites 9 
neque pro opère consistere propter iniquitatem loci, neque inter 
vineas sine periculo administrare; optumus quisque cadere aut sau- 
ciari, ceteris metus augeri. 

XCIII. At Marius, multis diebus et laboribus consumptis, an- 
xius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra 
erat, 'an fortunam opperiretur, qua saepe prospère usus fuerat. 



cuncia portendi] i. e, cuncta, quae 
certum eventam habîtura essent, 
monstrari; cf. lug-. 3, 2. 

4. ac] î. e. et guidem; cf. In^. 31, 
17. 89, 6. 95, 3. 101, 2. 

haud seeus] i. e. haud minus; quippe 
rei diffîcultas génère, non magniiu- 
dine differebat a Capsensiniti. 

5. inter ceteram planîtiem] î. e. iîi 
regione ceterum plana ^ vel cuius 
alia omnia plana essent. 

natura] Ablatiyus est. 

6. summa vi] Coniunge cum intendit. 

7. armorum satis, magna vis fru- 
metUi] Loci sensus est: castello vi-. 
rorum atque armorum erat tantum, 



quantum sufflceret, frumenti vero, 
quantum etiam superaret. 

aggeribus — machinationibus] Datîvi 
sunt. SubaudI oppugnantium, 

importunus] Germanice est unbe- 
quem, î. e. pro huius loci ratione 
difficilem accessum atque oppugnandi 
copiam praebens. 

iter castellanorum] i. e. iter, quod 
ad castellanos ducebat. 

8. paulo] Poterat sane etiam dici 
paulum; sed res eodem redit: hoc 
enim est ein wenig, illud um ein we- 
niges; cf. Caes. B. G. VH, 45, 2. 
Legionem — paulo progressam infe- 
riore constituit loco, 

9. administrare] v. ad lug. 76, 3. ; 



lUGURTHA. C. XCII. XCIII. 223 

2Qaae quum multos dies noctîsque aestuans agitaret, forte quidam 
Ligus, ex cohortibus auxilîariis miles gregarîus, castris aquatum 
egressus, haud procul ab latere castellî, quod avorsum proelian- 
tîbas erat, animum advortit inter 8axa repentis cochleas; quarum 
quum unam atque alteram, dein plures peteret, studio legundi pau- 

3 latim prope ad summum montis egressus est. Ubi postquam soli- 
tudinem intellexit, more humani ingeni cupido difficilia faciundi ani- 

4 mum vortit. Et (orte in eo loco grandis ilex coaluerat inter saxa, 
paulum modo prona, dein ilexa atque aucta in altitudinem, quo 
cuncta gignentiam natura fert; cuius ramis modo, modo eminenti- 
bus saxis nîsus Ligus in castelli planitiem perrepsit, quod cuncti 

5Numîdae intenti proeliantibus aderant. Exploratis omnibus, quae 
mox usui fore ducebat, eadem regreditur, non temere, ut escende- 

6 rat, sed tentans omnia et circumspiciens. Itaque Marium propere 
adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte, qiia ipse escenderat, ca- 

7 stellum tentet ; pollicetur sese itineris periculique ducem. Marins 
cum Ligure promissa eius cognitum ex praesentibus misit; quorum 
uti cuiusque ingenium erat, ita rem difficilem aut facilem nuntia- 

8 vere ; consulis animus tamen paulum arrectus. Itaque ex copia tu- 
bicinum et cornicinum numéro quinque militesque quam velocissu- 
mos delegit, et cum his, praesidio qui forent, quattuor centuriones, 
omnisque Liguri parère iubet, et ei negotio proxumum diem con- 
stituit. 

h. 1. Germanice reddas : Diensi thun, transitus ad declarandam eventum 
arbeiien, fiius rei, de qua ante dictam erat. 

XCIII. 1. irahere cum animo] v. ad ^«^'«] Accusativus est; gign. nat. 

lug. 84, 4. nominatiyua. 

_ . gignentium] t. ad lug. 79, 6. 

i. aestmn*] 1. ^. magna anim corn- proeliantibus] Datiyns pendet ex 

mottane, imag.ne siye ab aqna fer- ^ ^^^ ^^ ^ J^ ^ ^4 3^ 

vente, sive a maris aesta petita. „ . . . ^ »a 

7. quorwn uit emusque etc.] At- 

3. cupido — animum vortit] Pro rei tractione relativum secundariae enun- 
narratae natura cupido intelligenda ciationi illatum, pro: ^i, uti cuius- 
^Bi subito nat a cupido, Loci sen- que (eorwn) ingenium erat, îta — 
sus est: cupido difficilia faciundi nunciavere. cf. lug. 102, 3. 
more humani ingeni mutavit dus g^ praesidio qui forent] i. e. qui 
animum, se. ut primi conailii coclilea- consîlio et rei mîlitaris peritia eos 
rum legendarum oblitus aliud aggre- ^egerent, et, ne quid temere fieret, 
deretur. caverent (German. um die Aufsickt 

4. Et forte] Per et particulam fit zu fUhren), 



224 



C. SALLUSTI CRISPI 



XCIV. Sed obi ex praecepto tempos visam, paratis composi- 
Usque omnibas ad locum pergît. Ceterom illi, qui ascensuri erant, 
praedocti ab dace, arma ornatomqne motarerant, capite atque pe- 
dibus nudîa, oli prospectus nisasqoe per saxa facilius foret; super 
terga g^ladii et scuta, vernm ea Nomidica ex coriîs, ponderîs gratîa 
sîmul et offensa qno levius streperent. IgUor praegrediens Ligas2 
saxa, et si quae retastate radiées eminebant, laqoefs vinciebat, 
quibus allevati milites facilius escenderent; interdum timidos inso- 
lentia itineris lerare manu, ubi paulo asperior ascensus erat, singa- 
los prae se inermis mittere, deinde ipse cnm illorum armis sequî, 
quae dubia nisu ridebantur, potissumus tentare, ac saepius eadem 
ascendens descendensque, dein statim dfgrediens, ceteris audaciam 
addere. Igitur diu multumque fatigati tandem in castellum perve- 3 
niunt, desertum ab ea parte, quod omnes, sicut aliis diebus, ad- 
Yorsum hostîs aderant. Marias, obi ex nuntiis, quae Ligus egerat, 
cognovit, quamquam toto aie intentos proelio Numidas habuerat, 
tum vero cobortatus milites et ipse extra vineas egressus, testudîne 
acta succedere et simul hostem tormentis sagittariisque et funditori- 
bus eminus terrere. At Nomidae, saepe antea vineis Romanorum4 
subvorsîs, item incensis, non castellî moenibus sese tutabantur, sed 



XCIV. 1. pergit] se. Ligns. — In 
seqaentibas illi suut eius comités. 

ornatum] i. e. vestitum; cf. Cîc. 
de Off. I, 18, 61. Statuas quoque vi- 
demus ornât u fere militari. 

ventm ea] Vertan particulâ restrin- 
gitnr scutorum notio ita , ut consueto 
apud Romanos generi opponatar Nn- 
midicum, materift discrepans. 

ponderW] se. levions. 

2. vetustaie — eminebant] se. saxis 
longo tempore paulatim roaceratis 
ac solntis fiebat, ut radiées nonnul- 
lae eminerent. 

potisguntus] i. e. ipse prae ceteris. 

digredieng] i. e. secedens in dex- 
tram aut laevam, se. ni locum fa- 
ceret post ipsum enîtentibns. 

3. intentos — habuerat] y. ad Ing. 
79, 3. 

ttm vero] Hae particnlae ita re- 



fenuitor ad praegressnm ennnciatnm 
temporale, nt yerba quamquam — 
habuerat partem apodosis efficiant; 
ita enim procedit oratio: ubi — 
cognomty tum vero, quamquam — ha- 
buerat ^ cohortatus ndUtes — succedere, 
— De tum particala v. ad Cat. 51, 
40; de vero dîctum ad Cat. 37, 4. 

tesiudine acta] i. e. testudine, qnam 
fecerat, promota, — Testado fiebat 
sublatis supra capita scutis continua- 
tisque ita inter se, ut ad inferendum 
telwu locus non esset; cf. Liv. XXXIY , 
39, 6. 

6. tantummodo sauciare] se. non sa- 
tis temporis sibi somentes ad eos 
interficiendos. 

certantes] =: certatim. 

XCV. 1. quos — ut cogeret] Per 
synesin quos refertur ad equiiatutn; 
Y. ad Cat. 10, 1. Enonciati relatîyi 



lUGURTHA. C. XCIV. XCV. 



225 



pfo mUro dies noctisque agitare, maledicere Romanis ac Mario ve- 
cordiam obîectare, militibus nostrîs lugurthae servitium minari, se- 

5 cundis rébus féroces esse. Intérim omnibus, Romanis hostibusque, 
proelîo intentis, magna utrimque vi pro gloria atque imperio his, 
illis pro salute certantibus, repente a tergo signa canere; ac primo 
mulieres et pueri, qui visum processerant, fugere, deinde uti quis- 
que muro proxumus erat, postremo cuncti, armati inermesque. 

6 Quod ubi accidit, eo acrius Romani instare, fundere ac pleros- 
que tantummodo sauciare, dein super occisortim corpora vadere, 
avidi gloriae certantes murum petere, neque quemquam omnium 

7 praeda morari. Sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa 
invenit. 

XCV. Ceterum dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum 
magno equitatu in castra venit, quos ut ex Latio et a socîis coge- 

2ret, Romae relictus erat. Sed quonîam nos tanti viri res admo- 
nuit, idoneum visum est de natnra cultuque eius paucis dicere; ne- 
que enim alio loco de Sullae rébus dicturi sumus, et L. Sisennï, 
optume et diligentissume omnium, qui eas res dixere, persecutus, 

3 parum mihi libero ore locutus videtur. Igitur Sulla gentis patriciae 
nobilis fuit, familia prope iam exstincta maiorum ignavia; lîtteris 



ratio planiuB patet, si sic institue- 
ris: ad quos ex Latio — cogendos 
R, relictus erat. 

a sociis] y. ad lug. 39, 2. 

2. idoneum] i. e. haud aliennm. 
visum est"] y. ad Cat. 53, 6. Hist. 

Fr. 1 , 49 , 26. 

cultuque] Cultus h. I. de univers© 
yitae génère, studiis, usu ac con- 
Buetudine formato, intelligendum. 

alio loco] At multis de Sulla di- 
xit in Historiis; cf. Fr. I, 20—45. 
Quare tum, quum haec scripsit, Hi- 
storias scribendi consilium nondum 
babuit. 

//. Sisenna] Sullae aetati suppar 
partesque optimatinm secutus bellum 
scripsit Marsicum atque Sullae Ma- 
riique civile; cf. Vell. II, 9, 5. Cic. 
Brut. 64, 228. de Legg. I, 2, 7. 

3. Igitur] Hac particula utnntur 
8ALLUST. 



Latini , ubi praemissis nonnullis rem 
ipsam aggrediuntur ; cf. Cat. 54, 1. 

nobilis] Non omnes patricii nobiles 
fuerunt, sed ii tantum, quorum 
maiores magistratibus curulibus ge- 
stis ius imaginum adepti erant. 
Sulla gentis Comeliae patriciae fuit, 
ex qua plurimi amplissimis muneri- 
bus functi. Familia SuUarum origî- 
nem duxit a P. Corn. Rufino, a. 
333. a. Chr. n. dictatore; Sullae 
autem cognomen primus sumpsit P. 
Corn. Rufinus, qui a. 212. a. Cbr. 
n. praetor primus ludos Apollinares 
instituit. 

familia — exstincta] Ablativi qua- 
litatîs sunt, pariter ut genitîvi gen- 
tis patriciae ex fuit pendentes. — 
Exstingui est splendore ohliierato in 
obUvionem venire (germ. verkommen). 

ignavia] Ignavia eorum est, qui non 

15 



226 



C. SALLUSTI CRISFI 



Graecis atqae Latinis iuxta, atque doctissume, eraditug, anîmo in- 
genti, cupidus voluptatum, sed glorîae cupfdior; otio luxurîoso 
esse; tamen ab negotiis numquam voluptas remorata, nisi quod de 
axore potuit honestius consul!; facandus, callidos et amicitia facîlis; 
ad dissimulanda negotia altitudo ingeni incredibilis; multarum rerum 
ac maxume pecuniae largitor. Atque îlH, felicissumo omnium ante4 
cirilem victoriam, numquam super industriam fortuna fuit, mnltique 
dubitavere, fortior an felicior esset; nam postea quae fecerit, in- 
certum habeo, pudeat magis an pigeât disserere. 

XCYI. Igitur Sulla, uti supra dictum est, postquam in Afri- 
cam atque in castra Mari cum equitatu venit, rudis antea et igna- 
rus belli, sollertissumus omnium in paucis tempestatibus factus est. 
Ad hoc milites bénigne appellare, multis rogantibus, aliis per se 2 
ipse dare bénéficia, învitus accipere, sed ea properantius quam aes 
mutuum reddere, ipse ab nullo repetere, magîs id laborare, ut illi 
quam plurumi deberent, ioca atque séria cum hnmillumis agere, in 3 
operibus, in agmine atque ad vigilias multus adesse, neque inte- 



acri promptoque ad agendum anîmo 
sunt, quîbus industria deest; cf. 
Cat. 43 ^ 3. 

3. itixtà] î. e. pari modo; v. ad 
Oat. 2, 8. 

atque] i. e. et quidem; y. ad lug. 
92, 4. 

nisi quod etc.] . Qaae praecedentî- 
bus continetur laas gloriae studii vo- 
laptate non împediti, ea minuitur 
ac restringîtur eo, quod Sulla cîrca 
matrimonium minus ei gloriae stu- 
duisse dicitur; cf. ad lug. 24, 5. 

de uxore] CoUectivo sensu est de 
uxoribus =: de re uxoria, sive de 
matrimonio (cf. ad c. 100, 4.). Paulo 
bbscnrius Sallustius matrimonia a 
Sulla tum parum lioneste inlta tum 
multis adulteriîs commaculata no- 
tare videtur. 

honestius consuli] Considère cum ad- 
verbio slgnificat consilia inire , ratio- 
nem agendi sequi; cf. Cat. 51 , 4. 

amicitia facilis] Facilis de moribus 
dictum non magîs eum significat, 
qui lubenter aliîs satisfacit, quam 



cui ab alîis facile satisfit. Quare 
amicitia facilis est, qui in ineundîs 
et colendis amicitils non difficilem 
se praebet, parum offensus lis, qnae 
severum yirum offendant. Germa- 
nice reddas in der Freundschaft ein 
weites Herz habend, 

altitudo ingeni] Graece ^a^vriyç, 
quae cemitur condèndis in îmum 
pectus. cçi^siliîs, ut nemini in animi 
recessus çonîectura penetrare liceat; 
cf. Tacité/Ann. III, 44, 3. Neque 
loco neque pultu mutato per iilos dies 
egit, altitudine animi, an compe- 
rerat modica esse. 

4. felicissumo etc.] AUudens auctor 
ad Felicifi cognomen , quod Sulla oc- 
ciso Mario C. F. assumpsit, décla- 
rât illum eo nomine post civilem 
YÎctoriam, quamquam ei industria 
ne tum quidem defuerit, indignum 
fuisse. 

fortuna] Fortuna est prosperitas 
casui débita, non virtute parta; fé- 
licitas significat honestarum rerwn pro- 



lUGURTHA. C. XCVI. XCVII. 



227 



rim, quod prava aihbitîo solet, consulis aut cuiusquam boni famam 
laedere, tantummodo neque consilio neque manu prîorem alium 

4 pati, plerosque antevenire. Quia rébus et artibus brevi Mario mi- 
litibusque carissumus factus. 

XCYII. At lugurtha, postquam oppidum Capsam aliosque lo- 
cos munitos et sibi utilis, simul et magnam pecuniam amiserat, ad 
Bocchum nuntios mittit, quam primum in Numidîam copias adduce- 

2ret; proeli facîundi tempus adesse. Quem ubi cunctari accepit et 
dubium belli atque pacis rationes trahere, rursus, ut antea, proxu- 
mos eius donis corrumpit, ipsique Mauro poHicetur Numidiae par- 
tem tertiam, si aut Romani Africa expuisi, aut întegris suis finibus 

3 bellum compositum foret. Eo praemio illectus Bocchus cum magna 
multitudine lugurtham accedit. Ita amborum exercitu coniuncto, 
Marium, iam in hiberna proficiscentem, vix decuma parte die reli- 
qua, invadunt, rati noctem, quae iam aderat, et victis sibi muni- 
mento fore, et, si vicissent, nullo impedimento, quia locorum 
scientes erant, contra Romanis utrumque caisum in tenebris diffici- 



speritaiem ex consilio et virtute pen- 
dentem, 

XCVI. 1. Igitur] Per hanc partî- 
calam oratio post aliqaam dignes- 
sionem se recipit ad rem propos!- 
tam; cf. lag. 19, 7. 

in Africarti] i. e. in provinciam 
(v. ad Ing. 13, 4.), ubi castra non 
erant; qnare pro tUque accoratius 
dicendnm erat atque in de* 

in paucis tempesiaiibus] cf. lug. 
28, 2. 

2. per se ipse] i. e. sponte, non 
rogatus. 

illi] Auctor secundarium enuncia- 
tum, quod ex Sullae mente pendere 
debebat, ex sua ipsîus mente refe- 
rons pro reflexivo posuit demonstra- 
tîvum. 

ioca atque séria] cf. Cic. de Finn. 
Il, 26, 85. Al quicum ioca, séria, 
ut dicUur? 

3. in operibus] i. e. in munitionibus 
faciendis, sive eae castris tutandis, 



sîve oppugnandis hostibus înservie- 
bant. 

muftus] h. 1. est saepe, fréquenter; 
in eo enim cernebatur intentior eius 
cura et diligentia; cf. lug. 84, 1. 

quod — solet] Solet, vulgo abso- 
lute positum (v. ad Cat. 29, 2.), li- 
berins cum subiecto et pronomiuis 
accusativo ita conîunctum est, ut 
seusus Bit: qui pravae àmbitionis 
mos est, 

4. artibus] Germanice reddas Lei- 
stungen; cf. lug. 2, 4. 

XCVII. 1. pecuniam amserttt] cf. 
lug. 92, 6. 

2. rationes trahere] î. e. rationes, 
animo volvere ac perpendere; v, ad 
lug. 84, 4. 

3. nullo impedimento] Haec yerba 
variatâ structura non referuntur ad 
sibi dativnm, sed ablativi qualitatis 
sunt; cf. Cic. Epp. ad Attic. X, 18, 
in. Tranquillilates m ai or e impedi- 
mento fuerwit quam custodiae, qui- 
bus asservor. 

15* 



228 



C. SALLUSTI CBISPI 



liorem fore. Igîtur simul consul ex muUis de hostiom advenlu co- 4 

gnovit, et ipsi hoates aderant, et priusquam exercitus aut inslrui 

âut sarcinas colligere, denique antequam signum aut imperium ul- 

lum accîpere quivit, équités Mauri atque Gaetuli non acîe neque 

ullo more proeli, sed catervalim, uti quosque fors conglobaverat, 

in nostros incurruni; qui omnes trepidî improvise melu ac tamen 5 

virtutis memores aut arma capiebant, aut capientis alios ab hosti- 

btts defensabant; pars equos escendere, obviam ire hostibus; pngna 

latrocinio magis quam proelio similis fieri; sine signis, sine ordi- 

nibus équités pedites permixti caedere alios, alios obtnincare, mul- 

los, contra advorsos acerrume pugnantîs, ab tergo circumvenire; 

neque virtus neque arma satis tegere, quod hostes numéro plures 

et undique circumfusi erant; denique Romani veleres et ob ea 

scientes bellf, si quos locus aut casus coniunxerat, orbis facere, 

atque ita ab omnibus partibus simul tecti et instructi hostium vim 

sustentabant, 

XCyiII. Neque in eo tam aspero negotio Marins territus aul 
magis quam antea demisso animo fuit, sed cum turma sua, quam 
ex fortissumis magis quam familiarissumis paraverat, vagari passim, 
ac modo laborantibus suis succurrere, modo hostis, ubi confertis- 
sumi obstiterant, invadere; manu consulere militibus, quoniam im- 
pérare conturbatis omnibus non poterat. lamque dies consumptus 2 



4. simul — el] i. e. eodem tempore 
et cognovit, et hostes aderant; cf. 
Tacit. Ann. I, 65, 4. Simul haec 
(se. dixit), et cum delectis scindil 
agmen, Id. IV, 25, 2. Simul coeptus' 
dies, et aderant semisomnos in bar- 
haros, 

• sarcinas colligere] Ante pagnam 
sarcinae in uuam locum conferebau- 

* tur ; cf. Caês. B. G. 1 , 24, 2. VII, 
18, 4. 

signum] se. tuba ac proposita tes- 
sera datnm. 

5. latrocinio] Latrocinium iusto proe- 
lio oppositum (cf. Lîv. XXIX, C, 2. 
Cic. in Catil. I, 10, 26. Taclt. Ann. 
XII, 39, 2.) significat inconditum, 
temere înitam ac fraudulentiim pu- 



gnandi genus , quali latrones ntî so- 
ient. 

obtruncare] i. e. capita caesornm 
abscidere. 

• XCVIII. 1. familiarissumis] se. aliî 
duces in eligendis turmae suae equi> 
tibus nobilitatis potius et cognatio- 
nis rationem habebant. 

manu] i. e. pagnando ; cf. lug. 5, 
4. 20, 4. 39, 1. 

2. quum — remiltere] Praegressa 
notatione temporis quum in apodosî 
interdum cum infin. hist. iungitur ; 
cf. Liv. II, 27, 1. Tac. Ann. II, 
31, 1. II, 40, 1. 

atque — acrius] Quum h. 1. res gra- 
vior adiiciatur, atque valet atque adeo* 

3. trahit] Hoc verbum cum prae- 
gressîs ex copia rerum coniungen- 



^ lUGUKTHA. C. XCVIII. XCIX. 229 

erat, quum tamen barbarî nihîl remîttere, atque, uti reges praece- 
3perant, noctem pro se rati, acriiis instare. Tum Marius ex copia 
rerum consilium trahît, atque, uti suis receptui locus esset, coUis 
duos propinquos inter se occupât, quorum in uno, castris parum 
amplo, fons aquae magnus erat, alter usuî opportunus, quia magna 

4 parte edîtus et praeceps pauca munlmenta quaerebat. Ceterum 
apud aquam Sullam cum equitibus noctem agitare iubet; ipse pau- 
latim dispersos miKtes, neque minus hostibus conturbatis, in unum 

5 contrahît, dein cunctos pleno gradu in collem subducit. Ita reges, 
loci difOcuItate coacti, proelio deterrentur; neque tamen suos Ion* 
glus, abîresinunt, sed, utroque colle multitudine cîrcumdato, effusi 

6 consedere. Dein crebris îgnîbus factis, plerumque noctis barbari 
suo more laetarî, exsultare, strepere vocibus, et ipsi duces fero- 

7 ces, quia non fugerant, pro victoribus agere. Sed ea cuncta Ro- 
manis ex tenebris et editîoribus locis facilra visu magnoque horta- 
mento erant. 

XCIX. Plurumum vero Marius împeritia hostium confirmdtus 
quam maxumum silentium haberi iubet; ne signa quidem, uti per 
vrgilias solebant, canere. Deinde, ubi lux adventabat, defessis 
iam hostibus et paulo ante somno captis, de improviso vigiles, 
item cohortium, turmarum, legionum tubicines simul omnis signa 
2 canere, milites clamorem tollere atque portis erumpere. Maurî at- 

dum significat repetit ac celeriter dubia parem vtctoriam exspectan- 

capit, tes. 

quaerebcU] i. e. requirebat, postu- pleno] i. e. maxime citato. 

labat; cf. Cic. in Verr. Act. II. I, 5. effusi] î. e. nulli ordini astricti, 

10, 29. Nego ego quicquam a tesHbus dispersi; cf. lug. 55, 4. 87, 4. 105, 3. 

dictunij quod cuiusquam oratoris elo- XCIX. 1. per vigilias] Gaussae 

quentiam quaereret. Liv. IV, J4, 2. notio h. 1. ita confasa est cum tem- 

4. neque — conturbatis] Negligen- poris notione, ut per vigilias, si rem 

tiore oratione nsus Sallustius abla- spectas, idem sit atque m vigiliis; 

tivos absolûtes cum participio con- nam quum quattuor vigiliae. noctis 

iunxi^, quasi praecessisset dispersis signo bnccîna dato notarentur (cf. 

mUitibus; hoc enîm voluit dicere: Veget. III, 8, Liv. VII, 35, 1.)» 

quum dispersi milites essent, neque' signum, quodVigiliarum caussa da- 

minns hostes conturbati, suos con- batur, etiam in ipsis vigiliis canebat. 

trahit. Simili ter, quam quam inverso ne signa quidem — canere] Intran- 

ordine, Liv. XXV, 35, 2. Inter ex- sibive positum verbum (Germanice 

ercitus ducesque — gratulatio ingens ertônen); v. ad Cat. 59, 1. Infiniti- 

facta, imperatore tanto cum omni vus est historiens. 

exerdtu deletOj et àlteram prohaud cohoftium] v. ad lug. 46, 7. 



230 



C. SALLUSTI CRISPI 



que Gaetulî, ignoto et horribili sonitu repente exciti, neque fugere, 
neqae arma capere, neqae omnîno facere aut provîdere quicquam 
poterant; îta cunctos strepitu, clamore, nullo subveniente, nostrisS 
instantîbus, tumultu, terrore formido quasi vecordia ceperat. De- 4 
nique omnes fusi fugatique; arma et signa milîtaria pleraque capta, 
pluresque eo proelio quam omnibus superiorîbus interempti; nam 
somno et metu insolito impedita fuga. 

C. Dein Marins, nti coeperat, in hiberna profîciscitur, quae 
propter commeatum in oppidis maritumis agere decreverat; neque 
tamen Victoria socors aut insolens factus, sed pariter atque in 
conspectu hostium quadrato agmine incedepe. Sulla cum equitatu 2 
apud dextumos, in sinistra parte A. Manlius cum funditoribus et 
sagittariis, praeterea cohortis Ligurum curabat; primos et extremos 
cum expeditis manipulis tribunos locaverat. Perfugae , mînume cari 3 
et regionum scientissumi, hostium iter explorabant. Simul consul, 
quasi nullo imposîto, omnia providere, apud omnis adesse, laudare 
et increpare merentîs. Ipse armatus intentusque, item milites co- 4 
gebat; neque secus, atque iter facere, castra munîre, excubitum in 
porta cohortis ex legionibus, pro castris équités auxiliarîos mit- 



2. providere] i. e. ad cavendum pa- 
rare, vel simpliciter cavere; cf. lug. 
90, 1. 

3. formido quasi vecordia] cf. Ing. 
72, 2. 

G. 1. quadrato agmine] i. e. îta in- 
Btructo, ut impedimentîs in médium 
collatis non solam primum et postre - 
mum agmen, sed etiam utrumqae 
latas subito hostium impetui non 
pateret; cf. lug. 46, 6 — 7. 

2. Sulla cum equitatu] i. e. Sulla, 
cul equîtatuB erat attributus ; cf. lug. 
46, 7. 49, 1. 

curabat] Verbum hoc primum ab- 
solute, ut plerumque (y. ad Cat. 
59, 3.), deinde cum obiecto coniun- 
ctum est; de hac structura cf. Tac. 
I, 31, 1. Exercitum inferiorem 
A, Caedna curabat. 

3. ndnume cari] i. e. qui, si péri- 
rent, non magno in damno habe- 
bantur. 



quasi nuUo imposîto] i. e. quasi nul- 
lum legatum singulîs partibus prae- 
fecisset. 

laudare et increpare merentis] i. e. 
pro merito qttemque aut laudare aut 
increpare. 

4. item milites cogebat] i. e. milites, 
ut pariter armati atque intenti essent^ 
cogebat; v. ad Cat. 27, 2. 

neque secus etc.] i. e. eadem cura 
atque cautione, qua iter faciebat, 
etiam castra muniebat, 

in porta] Singularis numeri ea vis 
est, ut generali sensu id genus ex- 
cubiaiiim, quae in portis agebantur, 
designetur. De simili singularis usu 
V. ad Cat. 20, 3. lug. 95, 3. 

non tam — quam] Sententiae his 
particulis comprehensae non ea ra- 
tio est, ut negetar Marii diffidentia 
(nam plane non diffidcre neminem 
prudentem decet), sed hoc dicitur, 



lUGURTHA. C. C. CI. 



23 1 



tere, praeterea aliog super vallum in munimentis locare, vigilias 
ipse circumire, non tam diffîdentia futurum, qnae imperavîsset, 
quam uti militibus exaequatus cum imperatore labos volentibus es- 
5 set. Et sane Marins illoque aliisque temporibus lugurthini belli 
pudore magis quam malo exercitum coërcebat; quod multi per am- 
bitionem fieri aiebant, pars, quod a pueritia consuetam duriliam, 
et alîa, quae ceteri miserîas vocant, voluptati habuisset; nisi 
tamen respublica pariter ac saevîssumo imperio bene atque dé- 
core gesta. 

CI. Igitur quarto denique die haud longe ab oppido Cirta 
undîque simul speculatores citi sese ostendunt, qua re hostis ad- 

2 esse intelligitur. Sed quia divorsi, redeuntes alius ab alla parte, 
atque omnes idem significabant, consul incertus, quonam modo 
aciem instrueret, nullo ordine commutato, advorsum omnia paratus, 

3 ibidem opperitur. Ita lugurtham spes frustrata , qui copias in quat- 
tuor partis dîstribuerat, ratus ex omnibus aeque aliquos ab tergo 

4 hostibus venturos. Intérim Sulla, quem primum hostes attigerant, 
cohortatus suos, turmatînt et quam maxume confertis equis ipse 
aliique Mauros invadunt, ceteri in loco manentes ab iaculîs eminus 



minuA eain diffidentiâ quam ambî- 
tione ita egisse. 

futurunî] i. e. fore; antiquiore enim 
more infinitivus faturi act. neutro 
particîpii fiebafc, nnllo niimeri et ge- 
neris ratione habita; cf. Gell. NN. 
AA. I, 7. 

volentibus] y. ad lug. 84» 3. 

5. pudore] v. ad Cat. 12, 2; se. 
pndebat milites officii négligentes 
esse. cf. Caes. B. G. I, 40, 14. Ut 
quam prvmaa intelligere posset, utrum 
apud eo8 pudor atque officium^ an H- 
mor valeret, 

malo] i. e. poena; cf. Ter. Adelph. 
Ii 1, 44. Malo coactus qui suum of- 
ficium facU. 

per ambitionem] v. ad lug. 45, 1. 

consuetam] Praedicatum est, cum 
habuisset coniungendum. 

nisi tamen etc.] Sententiae ita co- 
haerent: incertum autem, utri ve- 
nus iudicaverint *, nisi tamen (== sed 



tamen) hoc certum est — rempubli- 
cam — gestam esse. t. ad lug. 24, 5. 
• respublica — bene gesta] i. e. bo- 
num publîcum (v. ad Cat. 38, 3.) 
îutnm atque auctum ; cf. Caes. B.C. 
I, 7, 6. Hortatur milites, cmus impe- 
ratons ductu novem annis rempubli- 
cam felicissime gesserint^ ut 
eius eœistimationem — défendant. 

saevissumo] y. ad lug. 45, 1. 

CI. 1; hostis] Accus, plur. est. 

2. redeuntes alius ab alla parte] 
His verbis per epexegesin indicatur, 
quo sensu divorsi intelligendum sit. 

atque] i. e. et qmdem (y. ad lug. 
92, 4.), qnod h. 1. vix differt ab et 
tamen, 

3. ex omnibus aeque aliquos] î. e. 
ex quattuor his partibus certe unam 
partem aequo modo, quocunque Ma- 
rins procederet, ab tergo hostibus 
yenturam. 

4. ipse aliique] i. e. ipse cum 



232 



C. SALLUSTI CRISPI 



emissis corpora tegere, et si qai in manus vénérant, obtrancare. 
Dum eo modo équités proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos 5 
Volux fihtts eius adduxerat, neque in.prîore pugna, in itinere mo- 
rati , affaerant , postremam Romanorum aciem invadunt. Tum Ma- 6 
rius apud prîmes agebat, qaod ibi lugurtha cum plurumîs erat. 
Dein Nomida, cognîto Bocchi adventu, clam cum paucis ad pedîtes 
convortit; ibi Latine (nam apud Numantîam loqui didicerat) excla- 
mât: nostros frustra pngnare; paulo ante Marium sua manu interfe- 
ctum; simul gladium sanguine oblitum ostendere, quem in pugna 
satis impigre occiso pedite nostro cruentaverat. Quod ubi milites 7 
accepere, magîs atrocitate rei quam fide nunti terrentur, sîmulque 
barbari animos tollere et in perculsos Romanos acrius incedere. 
lamque paulum ab fuga aberant, quum Sulla, profligatis iis, quos 8 
advorsnm ierat, rediens ab latere Maurîs incurrit. Bocchus statimO 
avortitur. At lugurtha, dum sustentare suos et prope iam adeptam 
victorîam retinere cupit, circumventus ab equitibus, dextra sinistra 
omnibus occisis, solus inter tela hostium vitabundus erumpit. Atque 10 
intérim Marins fugatis equitibus accurrit ajixilio suis, quos pelli iam 
acceperat. Denique hostes iam undique fusi. Tum spectaculum 11 
horribile in campis patentibus; sequi fugere, occidi capi; equi at- 
que viri afflicti, ac multi volneribus acceptis neque fugere posse, 
neque quietem pati, niti modo, ac statim concidere; postremo 
omnia, qua visus erat, constrata telis, armis, cadaveribus et inter 
ea humus infecta sanguine. 



parte eguitum, quibus opponantur 
ceteri, se. . équités, quos subsidîî 
caussa relînqaebat Sulla. 

5. neque — affuerant] Ex prae- 
gresso quos accusativo supple qui; 
Y. ad lug. 14, 16. 

in priore pugnà] cf. c. 97—99. 

6. Numida] i. e. Ingartha. 

cJam — adpedites convortit'] Paulo 
brevius narrata res sic se habet: 
Kelictâ clam prima acie et pugnâ 
cum Mario lugurtha, circumvectus 
vel dextrum vel sinistrum latus, ad 
postremos, ubi Maurî pedites erant, 
se contîdit. 

Latine ' — exclamât] Non quo suos 



confirmaret, sed ut Romanos, id au- 
dientes, perturbaret. 

7. quam fide nunti] i. e. quam eo, 
quod ex hoste id audiebant, cuins 
fides iis suspecta esse debebat. 

simulque] se. terri tis Romanis. 

8. aberant] se. Romani. 

10. accurrit] se. a primis, ubi, dum 
haec apud postremos aguntur, cura- 
bat; cf. '§.6. 

11. niti] se. ad surgendum. — To- 
tam banc caedis et fugae descriptio- 
nem imitatus est Taeit. inAgric. c. 37. 

CXI. 1. Post ea loci] v. ad lug. 63, 6. 

3. tamen placuit verba — feu^ere] 

se. quamqûam acciti erant, ut ac~ 



lUGUKTHA. C. CI. Cil. 



233 



CIL Post ea loci consul haod dnbie iam victor pervènit iii 

2 oppidum Girtam, quo initio profectus intendérat. Eo post diem 
quintum, quam iterum barbari maie pugnaverant, legati a Boccho 
veniunt, quf régis verbis ab Mario petivere, duos quam fidissumos 
ad eum mitteret; velle de suo et de populi Romani commodo cum 

3 iis disserere. Ille statim L. Snllam et A. Manlium ire îubet. Qui 
quamquam acciti ibant, tamen placuit verba apud regem facere, ut 
ingenium aut avorsum flecterent, aut cupidum pacîs vehementîus 

4 accenderent. Itaque Sulla, cuius facundiae, non aetati a Manlio 
5concessum, pauca verba huiuscemodi locutus: Rex Bocche, magna 

nobis laetitia erst, quum te talem virum di monuere, ut aliquando 
pacem quam bellum malles, neu te optumum cum pessumo omnium 
lugurtha miscendo commaculares , simul nobis demeres acerbam 
necessitudinem parlter te errantem atque illum sceleratfssumum per- 

6 sequi. Ad hoc populo Romano iam a principio melius visum ami- 
cos quam servos quaerere, tutiusque rati voléntibus quam coactîs 

7 imperitare. Tibi vero nulla opportunior nostra amicitia , primum, 
quod procul absumus, in ^uo ofTensae minumum, gratia par, ac si 
prope adessemus; dein quod parentis abunde habemus, amicorum 

8neque nobis neque cuiquam omnium satis fuit. Atque hoc utinam 
a principio tibi placuisset! profecto ex populo Romano ad hoc tem- 

9 pus multo plura bona accepisses, quam mala perpessus es. Sed 
quonîam humanarum rerum Fortuna pleraque régît, oui scilicet 

' placuîsse et vim et gratiam nostram te experiri, nunc, quando per 



ciperent régis verba, tamen plaçait 
iis, contra qnam praeceptum erat a 
Mario, ut ipsi primi apud regem verba 
facerent. 

avorsum] i. e. si avorsum esset. 
Avorsus autem est alienus , inimicuSy 
infesius; cf. Cic. Epp. ad Attic. XI, 
5, extr. Qmntus aversissimo a me 
animo fuU. Tacit. Ann. XIV, 26, 1. 
Quos avers os animis cognoverat. 

4. concessum] v. ad lug. 11, 4. 

5. quum — monuere] Quum post 
verba laudandi, gaudendi, gratulandi 
cnm indicativo iuiictnm sensu non 
differt a quod, 

aliquando'] v. ad lug. 62, 1. 



persequi] Pende t hic infinitivus ex 
coninnctis verbis demeres necessilu- 
dinem, i. e. non amplius cogères; v. 
ad Gat. 4, 1. 

6. rati] Per synesin refertur ad 
verba populo Romano, quasi fuîsset 
Romanis; v. ad Cat. 16, I, 

7. satis fuit] Fuit non est aoristus, 
sed perfectum proprîa potestate po- 
situm; hoc enim dicit Sulla, ttsque 
ad praesens tempus nunquam satis 
amicorum Romanes habuisse. 

9. cui scilicet placuisse] • De ace. c. 
inf. ex scilicet apto cf. Hîst. Fr. I, 
56, 5. lug. 113, 3. 

quando] Hac particula caussa signi-' 



234 



C. SALLUSTI CRISPI 



illam licet, festina atqae, uti coepisti, perge. Malta alque oppor- 10 
tona habes, quo facilins errata officHs superes. Postremo hoc in il 
pectus tunm demitte, numqnam populuin Romanum beneficîis victum 
esse; nam bello quid valeat, tiite scîs. Ad ea Bocchus placide et 12 
bénigne; simul pauca pro delicto sno verba facit: se non hostili 
animo , sed ob regnam tutandnm arma cepisse ; nam Numidiae par- 13 
tem, nnde vl lugartham expulerit, iure belli suam factam; eam 
▼astari a Mario pati neqaivlsse; praeterea missis antea Romam le- 
gatis, repulsum ab amîcilia; ceterum vetera omittere, ac tnm, si 14 
per Marium liceret, legatos ad senatum missurum. Dein, copia 15 
facta, animus barbari ab amicis flexas, quos lugurtha, cognita le- 
gatione Sullae et Manli, metuens ià^ quod parabatur, donis cor- 
ruperat. 

cm. Marins interea, exercitn in hibemacolis composito, cum 
expeditis cohortibus et parte equitatns proficiscitur in loca sola 
obsessnm turrim regiam, quo lugurtha perfugas omnis praesidium 
imposuerat. Tum rursus Bocchus, seu reputando, quae sibi duo- 2 
bus proeliis vénérant, seu admonitus ab aliis amicis, quos incor- 
ruptos lugurtha reliquerat, ex omnî copia necessariorum quinque 
delegit, quorum et fides cognita et ingénia validissnma erant. Eos3 
ad Marium, ac dein, si placeat, Romam legatos ire inbet, agenda- 



ficatur, non generalis îlla qoîdem, 
sed in eo posita, quod alîqnîd certo 
qnodam tempore factnm est ; cf. Ing. 
110, 7. Hîst. Fr. I, 56, 16. III, 1, 6. 

10. qiio facilius] Indefinîta ac ge- 
nerali relatione qtto ad praegressa 
yerba multa aique opportuna refertar, 
ut, quae antea quasi in suas par- 
tes diducta significabantur, iam uno 
génère comprehensa cogitentur; cf. 
Hîst. Fr. III, 81, 15. Ne vos ad vi- 
ril i a m a vocem, quo iribunos plehei 
— maiores vostri paravere. 

12. Ad ça Bocchus] se. respondet. 

pro delicto] i. e. ad delictum ex- 
cusandum. 

13. unde — expnlerit] Quam id 
mentitus sit Bocchus , intelligitur ex 
c. 97, 2—3. 



repulsum ab amieiHa] cf. Ing. 80, 
4 — 5. 

15. copia fada] se. mittendomm 
legatorum. 

cm. 1. in hibemaculis] i. e. in 
castris, ubi hibernarent. £a in pro- 
pinquitate urbium maritimarum fuisse 
intelligitur ex c. 100, 1. 

sola] i. e. déserta; cf. Hîst. Fr. 
I, 124. 

perfugas omnis] i. e. taniummodo 
perf (Qerm. lauier Ueberl.) ; cf. Cat. 
.59, 3. 

2. rursus] i. e. contra quam panlo 
ante feoerat , ut pacis consilium abiî- 
ceret; cf. c. 102, 15. 

vénérant] v. ad lug. 4,4.-^ De 

reflexivo y. ad lug. 61, 1. 

4. pro praetore] v. ad lug. 36, 4. 

5. habuit] Per seugma ad yerba 



lUGURTHA, c. cm. CIV. 235 

rum rerum et quociimque modo belli componendi lîcentîam ipsis 

4permittit. Illi mature ad hiberna Romanorum proficiscuntur, deîn 

in itinere a Gaetulis latronîbus circumventi spolîatlque, pavidi, sine 

décore ad Sullam profugiant, quem consul in expeditionem profi- 

5 ciscens pro praetore relfquerat. Eos ille non pro vanis hostibus, 
nti meriti erant, sed accurate ac liberaliter habnit; qua re barbari 
et famam Romanorum avaritiae falsam, et Sullam ob muniflcentiam 

6 in sese amicum rati. Nam etiamtum largitio multis ignota erat; 
munificus nemo putabatur, nisi pariter volens, dona omnia in be- 

7 nignitate habebantur. Igitur quaestori mandata Bocchi patefaciunt ; 
simul ab eo petunt, uti fautor consultorque sîbi assit; copias, fidem, 
magnitudînem régis sui et alia, quae aut utilia aut benevolentiae 
esse credebant, oratione extollunt; dein, Sulla omnia pollîcito, 
docti, quo modo apud Harjum, item apud senatum verba facerent, 
circiter dies quadraginta ibidem opperiuntur. 

CIV. Marins, postquam confecto negotio, quo intenderat, 
Cirtam redit, de adventu legatorum certior factns, illosque et Sul- 
lam ab Utica venire iubet, item L. Bellienum praetorem, praeterea 
omnis undique senatorii ordinis, quibuscum mandata Bocchi cogno- 
2 8cit. Legatis potestas eundi Romam fit ab consule; interea induciae 
postulabantur. Ea Sullae et plerisque placuere; pauci ferocius de- 

pro vanis hosiibus relatum yalet pu- gna esse credebant, sîve: quae Bocchi 

tavUf cum adverbiis îanctum est benerolentiam declarare videbantur. 

tractavit, dies quadraginta — opperiuntitrl se* 

ut meriti erant"] se. propter mise- douée Marias ex expeditione (cf. 

rabilem habitum suum, haud qua- §. 1. 4.) rediret. 

quam legatos regios indicantem, ne- CIV. 1. quo intenderat] Quo ad- 

qne verbis suis fidein facientem. verbiam est pro ad quod; y. ad Gat. 

muniticentiam\ t. ad lug. 7, 7. 3, 3. coll. Tug. 64, 1. 74, 1. 102, 1. 

6. munificus — nisi panier volens] ab C/tica] Ibi enim Sulla agebat, 
î. e. qui munificus putabatur, idem hibernis praefectus (cf. c. 103, 4.), 
pariter ,etiam yolens putabatur. — quae in yiclnitate urbium marituma" 
Volens praegnanti sensu est benevo- rum (cf. c. 100, 1. 103, 1.) habe- 
lus; cf. lug. 73, 3. 14, 19. bantur. 

in benignitaté] i. e. non ad commo- praetorem] se. Africae proyinciae, 

dum aliquod obtînendum, sed bene- qui Utieae sedem habebat. 

yolentiae significandae eaussa dari 2. pdtestas eundi Romam] cf. c. 

putabantur. 103, 3. 

7. utilia] se. Sullae, yel Romanis. postulabantur] se Mauri postula- 
benevoletitiae esse] î. e. quae bene- bant a Mario. 

yolentiae (se. Bocchi in Sullam) si- ferocius decemunt] u e. induoias 



236 



C. SALLUSTI CBISPI 



cernunt, scillcet igaari humanaram rerom, qaae fluxae et mobiles 
semper in advorsa mutantar. Cetenim Maori, impetratîs omnibus, 3 
très Romam profecli corn Cn. Oclavio Rnfo, qn! quaestor stipen- 
dium in Africam portaverat, dno ad regem redeant. Ex hîs Boc- 
chus quam cetera, tum maxnme benignitatem et studium Sullae la- 
bens accepit. Romae legatis eîus , postqnam errasse regem et 4 
lugnrthae scelere lapsum deprecati sunt, amicîtiam et foedus peten- 
tibus hoc modo respondetur: Senatus et populus Romanus benefici5 
et im'uriae memor esse solet. Ceteram Bocchum qaoniam poenitet, 
delîcta gratiae facit; foedus et amicitia dabuntur, quum mernerit. 

CV. Qttis rébus cognitis Bocchus per lîtteras a Mario petivît, 
utî Sullam ad se mîtteret, cuius arbitratu de communibuâ negotiis 
consuleretur. Is missus cum praesidio equitum atque peditum, item 2 
funditorum Balearium; praeterea iere sagiltarii et cohors Peligna 
cum velitaribus armis, itineris properamli caussa, neque hîs secus 
atque aliis armis advorsum tela hostium, quod ea levia sunt, muniti. 
Sed in itinere qninto déni que die Volux, filius Bocchi, repente in 3 
campis patentibus cum mile non amplius equitibus sese ostendît, 
qui temere et effuse euntes Sullae aliisque omnibus et numerum 
ampliorem vero et hostilem metum effîciebant. Igitur se quîsqne4 
expedire, arma atque tela tentare, intendere; timor aliquantus, sed 
spes amplior, quippe victoribus, et advorsum eos, quos saepe vi- 



negandas, ac Bocchum snmma vi 
bello persequendum censent. 

3. Mattri — très — duo] v. ad 
Cat. 2, 1. 

4. deprecati sunt] i. e. excusandi et 
invidiam deprecandi catissa dixerunt, 

gratiae facit] i,.e, condonat , igno- 
scît; gratta enim pro venta dîctum, 
ut Cat. 52, 8. Hist. Fr. III, 84. 
Stmctnrae ratio eadem est, ut in 
dîctîone lucri facere aliquid, 

CV. 1. arbitratu] Arbitratus h. 1. 
est libéra rernm gerendarum pote- 
stas, nullis finlbns circumscrlpta 
aut alius Toluntate impedita (Germ. 
unbeschrânkte Vollmachi), 

2. iere] se. cum eo. 

cum velitaribus mtnis] i. e. qualia 
gestabantur a veUtibus, parma tri- 



pedalis, galea, septem hastae et gla- 
dîus hîspauiensis. 

neque] i. e. neqite tamen; v. ad 
lug. 31, 27. 

3. deniqtte] i. e. non prius, quam ; 
demum; cf. lug. 101, 1. 

effuse] V. ad lug. 98, 5. 

efficiebant] Ad metum relatum pro- 
prium sensum retinet, ad verba nu- 
merum ampliorem vero per zeugma 
valet praebebantf offerebant, obiicie- 
bant. 

4. se expedire] î. e. ad pugnan- 
dum se accîngere , quod fiebat om- 
nibus, quae motum atque impetum 
împedirent, removendis; v. ad lug. 
97, 4. 

intendere] i. e. ad îneundum cer- 
tamen parata habere ; cf. Liv. XLI V, 



lUGURTHA. C. CV. CVl. 



237 



5 cérant. Intérim équités exploratum praemissi rem , ùt erat , quie- 
tam nuntiant. 

CVL Yolux adveniens quaestorem appellat, dicitque se a pâ- 
tre Boccho obviam illis simul et praesidio missum. Deinde eum 

2 et proxumum diem sine metu coniuncti eunt. Post, ubi castra lo- 
cata et diei vesper erat, repente Maurus incerto voltu, pavens ad 
Sullam accurrit, dicitque sibi ex speculatoribus coghitum, lugur^ 
tham haud procul abesse; simul, uti noctu clam secum profugeret, 

3rogat atque hortatur. Ille animo feroci negat, se totîehs fusum 
Numidam pertimescere ; virtuti suorum satis credere; etiamsi certa 
pestis adesset, mansurum potius, quam proditis, quos ducebat, 
turpi fuga incertae ac forsitan post paulo morbo interiturae vitae 

4parceret. Ceterum ab eodem monitus, uti noctu profîciscerentur, 
consilium approbat, ac statim milites coenatos esse, in castris îgnis 
quam creberrumos fieri,- djeîn prima vîgilia silentio egrédi iubet. 

5lamque nocturno itinere fessis omnibus, Sulla pariter cum ortu solis 
castra metabatur, quum équités Mauri nuntiant, lugurtham cîrclter 

6 duum miliùm intervallo ante eos consedisse. Quod postquam audi- 
tum est, tum vero ingens metus nostros invadit; credere se pro- 
ditos a Voluce et însidiis circumventos. Ac fuere, qui dicerent 
manu vindicandum, neque apud illum tantum scelus inultum relin- 
quendum. 



41, 6. Phalangis conferiae et inten- 
tis horrentis h asti s intolerabiles vi- 
res suni, 

et] 1. e. el quideni; y. ad lug. 
02, 4. 

advorsiim eos] Haec verba vira se- 
cundariae enanciationis habent, pro 
eo , quod est : qui advorsum eos sia- 
rent. Germanice eadem brevitate: 
und zwar denen gegenûber; cf. Hist. 
Pr. I, 49, 1. 

5. ut erat] Ut Latini carere pos- 
sînt adverbio, quod rei veritatem 
asserat , quale est Qermanicum wirk- 
lich, efficitur vi propria indicativi; 
cf. Cic. de Kep. III, 3. Sint nobis 
isli magni homines, Mt sunt, 
^ CVI. 1. adveniens] v. ad lug. 10, 2. 
. appellat] v. ad Cat. 17, 1. 



illis] V. ad lug. 8, 2. 

3. mansurum potius — quam par- 
ceret] De structura cf. Liv. XXIV, 
3, 12. M orituros se affirmabant 
citius, quam in alienos HtuSf mores 
legesque verterentur, id. XL, 4, 7. 
Se sua manu, potius otnnes inter- 
fecturam, quam in potestatem Phi- 
lippi venir en t» 

quos ducebat] v, ad Cat. 14, 7. 

5. pariter cum] v, ad lug. 68, 2. 
duwn mliwn] v. ad lug. 48, 3. 

6. tum vero] v, ad Cat. 51, 40. 
apud illum etc.] Loci notione ad 

.personam translata, res, quae ad per- 
sonam pertinet, inter dum apud aîi- 
quem .esse dicitur, quod fere idem 
est atque iti aliquo yel alicui esse, 
Quare se^dus est: tantum soelus non 



238 



C. SALLUSTI CRISPI 



CVII. At Snlla, qaamqaam eadem existnmabat, tamen ab in- 
iaria Maarum prohibe!; suos hortatur, uti fortem anîmuin gérèrent; 
saepe ante paucis strenuîs adYorsnm multitodinem bene pognatum; 
quanto sibî in proelio minus pepercissent, tanto tntîores fore; nec 
quemqnam decere, qui manas armaverit, ab inermis pedibns auxi- 
lium petere, in maxumo mein nudum et caecum corpus ad hostis 
rortere. Deinde Volucem, quoniam hostilia faceret, lovem maxu- 2 
mum obtestatus, ut sceleris atque perfidiae Bocchi testis adesset, 
ex castris abire iubet. Ille lacrumans orare, ne ea crederet; nihil 3 
dolo factum, ac magis calliditate lugurthae, cui videlicet spéculant! 
iter suum cognitum esset; ceterum, quoniam neque ingentem multi- 4 
tndinem haberet, et spes opesque eius ex pâtre suo penderent, 
credere, illum nihil palam ausurum, quum ipse filius testis adesset; 
quare optumum factu videri per média eius castra palam transire ; 5 
sese, vel praemissis rel ibidem relictis Mauris, solum cum SuUa 
itnrum. Ea res, ut in tali negotio, probata; ac statim profecti, 6 
quia de improYiso acciderant, dubio atque haesitante lugurtha, in- 
columes transeunt. Deinde paucis diebus, quo ire intenderant, 7 
perYentum est. 

CVIIL Ibi cum Boccho Numida quidam, Aspar nomine, mul- 



ita negligendam , ni Uli impane es- 
set; cf. lag. 24, 10. Si vUa apud vos 
memoria reaumet avi mei Masmissae. 

CVII. 1. prohâei] î. e. defendU, 
iuium praesiat: cf. Caes. B. G. Y, 
21, 1. TnnobanHbus ab oami mOUum 
iniuria prokibitis. Cic. de împ. 
Gn. Pomp. 7, 19. A quo periado 
prohibete reapMxeam, 

qui manus armaver%i\ Manus ar- 
mare qaam sit arma capere (cf. Hist. 
Fr. I, 51, 20. Qui rapvuu insiau- 
rare aqnunt et rumts advcrsus deos 
penatis manus armaré), — manus 
arma visse sîgnificat amUs instruetum 
esse, arma manUfus gerere, 

nudum] i. e. armis non teotom; cf. 
Fr. Inc. 25. 

caecum corpus] i. e. tergiun. 

ad hostis vortere] i. e. hostibns 
praebere, hostinm impetni exponere. 



3. ac^ magis] Ubi neganti senten- 
tiae sabiicitor aiens, qaa praece- 
dens illastratur, pro adversatiya par- 
ticala înterdnm ponitar copalatiya; 
cf. Cic. p. Rose Am. 4, 10. Animo 
non defieiamy et id, quod suscepi — 
perferam. Ceterum supple: id factum 
esse, 

videlicet] Coniangendnm cnm spe- 
culanti, 

, Q, ut in tali negotio] Ut particulae 
ea yis est, ai rei alicnius praedica* 
tam comparatâ alias rei natnra et 
condicione, cogitatione tantom con- 
cipienda, definiat; quae ratio ubi 
aiens est, exaequantur duo praedi- 
cata, ubi est negans, restringitnr 
altemm praedicatum; illnd verna- 
cula dicitur als, hoc /&r. Quare 
sensus est: ea res (per se non pro- 
banda) pro consHH im^a, qua ni tam 



lUGURTHA. c. cvir. CVIII. CIX. 239 

tum et familiaritor agebat, praemissus ab lugurtha, postquam Sul- 
lam accitum audierat, orator et subdole speculatum Bocchi consi- 
lia; praeterea Babar, Massugradae filius, ex gente Hasinissae, ce- 
terum materno génère impar (nam pater eius ex concubina ortus 

2erat), Hauro ob ingeni multa bona carus acceptusque. Quem Boc- 
chus, fidum esse Romanis multis ante tempestatibus expertus, illico 
ad Sullam nuntiatum mittit, paratum sese facere, quae populus Ro- 
manus vellet; coUoquio diem, locum, tempus ipse delegeret; con- 
sulta sese omnia cum illo intégra habere; neu lugurthae legatum 
pertimesceret; quo res communis lîcentius gereretur; nam ab 

3 insidiis eius aliter caveri nequivisse. Sed ego comperior, Bocchum 
magis Punica iide, quam ob ea, quae praedicabat, simul Romanos 
et Numidam spe pacis attinuisse, multumque cum animo suo vol- 
vere solitum, lugurtham Romanis, an illi Sullam traderet; lubidi- 
nem advorsum nos, metum pro nobis suasisse. 

CIX. Igitur SuUa respondit, pauca coram Aspare locuturum, 
cetera occulte, aut nullo aut quam paucissumis praesentibus ; simul 

2edocet, quae sibi responderentur. Postquam, sicuti voluerat, con- 
gressi, dicit, se missum a console venisse quaesitum ab eo, pacem 

San bellum agitaturus foret. Tum rex, uti praeceptum fuerat, post 

desperaio negotio laborabaiur , pro- negotiam distarbaudum atqae impe* 
bâta. diendnm. 

acciderani] î. e. în lugurtham in- alUer] se, niai consilio bis habito, 

ciderant ; cf. lug. 88, 6. quorum priori interesset Aspar, po- 

CVra. 1. orator] i. e. legatus, «teriori nou interesset. 

qui cum Boccho ageret. . ^'9^^^^''] P^'^^cto respicitur ad 

,. . institutum lam et captum a Boccho 

2. tempus] h. 1. est kora dieu eonsilîum de cayendo. 

contulta — ■ intégra habere] i. e. ni- 3, ^i ^a, quae praedicàbat] î. e. 
hîl eorum, quae antea cum Sulla SuUae et Romanorum studio, quod 
consuluerit (se. de pace ineunda), a p^i^Q g^ ferebat. 

se mutatum esse neque ipsum a sen- atUnuisse] i. e. quasi vinctos te- 
tentia sua per lugurtham demotum. ^^.3^^. ^^ ^.^^^ p^ j^ ^^ ^^ ^r^ 

quo res communù etc.] Excidit ante nos in soUicitudine aitineas,— Punica 

haec in omnibus codd. integer ver- autem /îrfe» eo constabat, quod^ quum 

sus , cuius haec fere sententia fuit : Romanis persnasisset , simulate tan- 

velle se deindc secreto cum ipso agere; tum Numidae se pacis spem fecisse, 

cf. c. 109, 1. 4. nihilomiuus animus magis pro lu- 

licentius] se. quam praesente le- gurtha erat. 

gato. OIX. 1. locitturum] Supple: se; v. 

insidiis] i. e. dolis ac fallaciis ad ad Cat. 31, 7. 



240 



C. SALLUSTI GRISPI 



diem decamnm redire iabet; ac nihil etiamnanc decrevisse, sed illo 
die responsarum. Dein anibo in soa castra digressi. Sed ubi pie- 4 
ramque noctfs'processit, Sulla aBoccho occulte aceersitar; abutro- 
que tantummodo fidi interprètes adhibentur, praeterea Dabar internun- 
tios, sanctus vir et ex sententia ambobus. Ac statim sic rex incipit: 
CX. Numquam ego ratus snm fore, uti rex maxumus in bac 
terra et omnium , quos novi , privato homini gratiam deberem. Et 2 
mehercule, Sulla, ante te cognitum multis orantibus, aliis ultro 
egomet opem tuli, nullius indigui. Id imminutum, qaod ceteri do- 3 
1ère soient, ego laetor; fuerit mibi eguisse aliquando pretium ami- 
citiae tuae , qua apud animum meum nihil carias habeo. Id adeo 4 
experiri licet; arma, viros, pecuniam, postremo quicquid animo lu- 
bet, sume, utere, et quoad vives, numquam tibi redditam gratiam 
putaveris; semper apud me intégra erit; denique nihil, me sciente, 
frustra voles. Nam, ut ego existumo, regem armis quam munîfi- 5 
centia vinci minus flagitiosuro est. Ceterum de republica vostra, 6 
cjius curator hue missus es, paucis accipe. Bellum ego populo 
Romano neque feci, neque factum umquam volui; finis meos advor- 
sum armatos armis tutatus sum. Id omitto, quando vobis ita pla- 7 
cet; gerite, uti voltis, cum lugurtha bellum. Ego flumen Mulu- 8 



3. eiiamnunc] Ita dixit Sallustius, 
non etiamium, ut poscebat orationis 
obliqnae ratio (y. ad lug. 81, 1.), 
quo evitaret. ambignitatem , quia 
praecedit post diem decumum. Simili 
de caussa nunc positum lug. 111, 1. 
Amiciiiam, foedus, Nunddiae pariem, 
guam nunc peieret, tune ultro ad- 
venturam, 

4. sanctus vir] v. ad lug. 85, 40. 

ex sententia] î. e. probatns. 

ex. 1. privato homini] i. e. homini, 
qui non rex esset. 

2. ultro] i. e. non rogatus; cf. 
lug. 43, 4. 

3. fuerit mihi eguisse aliquando etc.] 
Enunciati huins subîectum est eguis- 
se aliquando, cui praedîcatum subiî- 
citur fuerit mihi pretium am. tuae. — 

.Pretium quum ait id, coins ope ali- 
quid paratur, sensns est: eo ipso, 



quod aliquando ope egui, amici- 
iiam tuam mihi paraverim. 'Acvv- 
détoDç posita sententia canssam af- 
fert praecedentinm. De concessiva 
coniunctivi potestate cf. lug. 31, 8. 
Cat. 52, 12. 

4. Id adeo] Adeo vim pronom! ni s 
întendit; cf. Cat. 37, 2. et 11. lug. 
65, 3. 111, 1., quibus omnibus locis 
id adeo fere est et id quidem, 

intégra erit] Gratia intégra est, 
quae nulla ex parte reddita est. 
Haec igitnr Bocchi mens est: quot- 
cnnque officia tibi praestitero, ta> 
men sic accipe, quasi nulla praestî- 
terim, ut nova semper postulare 
possis. 

5. munificentia] v. ad lug. 7, 7. 

6. finis — tutatus sum] Eadem Boc- 
chus hic refert, quae c. 102, 3,, 
ubi V. 



lUGURTHA. C. ex. CXI. CXII. 



241 



cham, quod ititer me et Micipsam fuît, non egredîar, neque id 
intrare lugurtham stnam. Praeterea si qufd meque vobîsque dignum 
petiveris, haud repuisus abibis. 

CXI. Ad ea Sulla pro se breviter et modice, de pace et de 
communibus rébus multis disseruit. Denîque régi patefecit, quod 
polliceatur, senatum et populum Romanum, quoniam amplius armis 
valuissent, non in gratiam habituros; faciundum aliquîd, quod illo- 
rum magis quam sua retulîsse videretur; id adeo in promptu esse, 
quoniam lugurthae copiam haberet; quem si Romanis tradidisset, 
fore, ut illi plurumum deberetur; amicitiam, foedus, Numidiae par- 
2tem, quam nunc peteret, tune ultro adventuram. Rex primo negi- 
tare; affinitatem, cognationem, praeterea foedus intervenîsse ; ad 
hoc metuere, ne, fluxa fîde usus, popularium animes avorteret, quis 

3 et lugurtha carus , et Romanî iiîvisi erant. Denique saepius fatiga- 

4 tus lenîtur, et ex voluntateSullae omnia se facturum proniittit. Ce- 
terum ad simulandam pacem, cuius Numida, defessus bello, avidîs- 
sumus, quae utilia visa, constituunt. Ita composito dolo dfgrediuntur. 

CXII. At rex postero die'Asparem, lugurthae legatum, ap* 
pellat, dicitque sîbi per Dabarem ex Sulla cognîtum, posse condi- 
cionibus bellum poni; quamobrem régis suî sententîam exquireret. 



7. Id omiilô] i. e. omlsso ad fineB 
meos tutandos certamine etiam con- 
tra Yos Arma ferre desinam. 

8. flumen — non egrediar etc.] i. e. 
fines y factos flwnine Mulucha — non 
egrediar, 

CXI. pro sel ^* ^* q^^^ ^d ipsum 
pertinebant. 

patefecit y quod polliceatur'] v. ad 
Cat. 32, 2. 

in gratiam habitums] Quoniam in 
praepositionîs cum accus, ea vis est, 
ut effectus, consilium, finis signifî- 
cetur (v. ad Cat. 50, 2.) , verborum 
sensus est: Romanos id non pro eo 
habituros, quod ad gratiam ineundam 
spectet, 

faciundum] so. Boccho : unde illo- 
rwn de Homanis , sua de rege acci- 
piendum. 

nunc] ▼. ad lug. 109, 3. 
SALLUST. 



2. ijitervenisse] i. e. inter ipsos fa- 
ctum es se y ex qua notiône ad duo 
priera substantiva per zeugma au- 
diendum est inter sese esse, — Af- 
finilas quae fuerit, patet ex c. 80, 6. ; 
de cognatione non constat. 

metuere] Est infinitivus histori- 
ens. 

4. ad simulandam pacem] i. e. ad 
fidem lugurthae faciendam, pacem 
conventuram esse. 

CXII. 1. condicionihus] i. e. pa- 
etione ' sive transactione , quum res 
non victorîs arbitrio, sed ab utra- 
que parte postulando aeque ac con- 
cedendo ûonficitur; cf. Vell. II, 3, 3. 
Dîscordiae civium^ antea condicio- 
nihus sanari solitae, ferro diiudi- 
catae, 

poni] î. e. finîrî, desini; cf. Hîst. 
Fr. I, 11. lug. 83, 1. 

16 



242 



C. 8ALLUSTI CRI8PI 



nie laetus in castra Iiigurthae venît; deîn, ab illo t^uncta edoctus,2 
properato itinere post diem octayum redît ad Bocchiim, et eî nun- 
tiat, lugurtham cnpere omnîa, quae imperarentur, facere, sed Ma- 
rio parnm Gdere; saepe antea cum imperatoribus Romanis pacem 
Gonventam frastra fuisse; ceterum Bocchus, sî ambobus consultoms 
et ratam pacem vellet, daret operam, nt nna ab omnibus quasi de 
pace in colloquium yeniretur, ibique sibi Sullam traderet; qaum 
talem virum in potestatem habuisset, tum fore, uti iussu senatus 
atque populi Romani foedus fieret; neque hominem nobîlem, non 
sua ignavia, sed ob rempublicam, in hostium potestate relictum iri. 
CXIII. Haec Maurus secum ipse diu volvens tandem promisit; 
ceterum dolo an yere cunctatus, parum comperimus. Sed plerum- 
que regiae yoluntates, ut yehementes, sic mobiles, saepe ipsae sibi 
adyorsae. Postea tempore et loco'constituto, in colloquium uti de 2 
pace yeniretur, Bocchus Sullam modo, modo lugurthae legatum ap- 
pellare, bénigne habere, idem ambobus polliceri. Uli pariter laetî 
ac speî bonae pleni esse. Sed nocte ea, quae proxuma fuit ante3 
diem colloquio decretum, Maurus adhibitis amicis, ac statim immu- 



2. quae imperarentur facere] v. ad 
lug. 62, 3. 

pacem conventam] Insolentius partie, 
perf. pass. intransitivo sensu posi- 
tum pro solito pacem quae conve- 
nissety uti est Ing. 38, 10. 

in pofestaiem habuisset] Strnctara 
verborum inde repetenda, qnod dnae 
cogitationes , in potesiaiem accipere 
et in potestate habere, nna dicendi 
forma comprehendantur. Similiter 
dîcîtur in custodiam habere (Tac. Hist. 
I, 87, 1.), in potestatem esse (Cic. 
Div. in Caec. 20, 66.), in mentem 
esse (Plant. Amphitr. I, 1, 25.), 
alia. 

3. neque etc.] Qunm his verbis 
caussa adiicîatnr, neque h. l.>est ne- 
que enim; cf. Hist. Fr. I, 49, 24. 

non sua ignavia, sed ob rempubli- 
caml Fer anacolnthiam qnandam Sal- 
Instins, quae verba secnndarîum 
enunciatum efficere debebant, im- 



perfecta cog^tatîone cnm ipso pri- 
mario ennnciato conflavit. Sic enim 
sententîae ratio procedit : neque enim 
hominem nobîlem, qui non suà igna- 
via, sed ob rempublicam in hostium po- 
testatem incidisset, ibi relictum iri. 

ob rempublicam] i. e. obeundis rei- 
publicae negotiis. 

CXni. 1. promisit] v. ad lug. 
47, 4. 

dolo an vere cunctatus] Qui dolo 
cunctatnr, constitutum habet atque 
scit, quid sequatur, sed nescire se 
simulât; qui vere cunctatur, fluctuât 
adhuc, atque nescit, quid agat. — 
De sit coniunctivo ad cunctatus sup- 
plendo V. ad lug. 88, 6. 

regiae voluntates] Adiectivum loco 
genitivi attributivi est; cf. lug. 41, 2. 
Metus hostUis. 105, 3. Hist. Fr. 1, 12. 
Remoto metu Punico, — Voluntates 
sunt studia et cupiditates. Ceterum 
Sali, his verbis significat sibi pro- 



lUaURTHA. C. CXIII. CXIV. 



243 



tata voluntate remotîs, dicitur secum ipse multa agitavisse, voUu 
corporîs pariter atque animo varius; qiiae seiticet, tacente ipso, 

4 occulta pectoris patefecisse. Tamen postremo Sullam accersiri 

ôiubet, et ex eîus sententia Numidae insîdias tendît. Defnde, ubi 
dies advenit et ei nuntiatum est, lugurtham haud procul abesse, 
cum paucis amîcîs et quaestore nostro qaasi obvius honoris caussà 

Oprocedit in tumulum facillumum visu insidiantibus. Eodem Numtda 
cum plerisque necessariis suis inermis, uti dictum erat, accedit, ac 

Tstatim, signo dato, undique simul ex insidiis invadîtur. Ceteri ob- 
truncati; lugurtha Sullae vinctus traditur, et ab eo ad Harium de- 
ductus est. 

CXIV. Per idem tempus advorsum Gallos ab ducibus nostrîs 

2 Q. Caepîone et Cn. Manlio maie pugnatum ; quo metu Italia omnis 
contremuerat. Ibîque et inde usque ad nostram memoriam Romani 
sic habuere, alla omnia virtuti suae prona esse, cum Gallis pro 

3salute, non pro gloria certare. Sed postquam bellum in Numidia 
confectum et lugurtham Romam vinctum adduci nuntiatum est, Ma- 
rins consul absens factus, et ei décréta provincia Gallia; isque 



babillas videri, Bocchum vere cun- 
ctatum esse. 

2/ idem ambobus] se. Sullae , se ei 
traditurum lugurtham, legato Sul- 
lam. 

3. voUu] Y, ad lug, 34, 1. Cor- 
ports Yox non mutai sensnm, tan- 
tummodo oppositionis caussa ad- 
dita. 

6. inermis] Ablatiyus est; cf. lug. 
107, 1. 

Ixtgurûia — traditur] Id factum a. 
106. a. Chr. n. 

CXrV. 1. Per idem tempus etc.] 
Clades illa accidit a. 105. a. Chr., 
quo tempore Marins lugurtha capto 
adhuc in Afrîca versabatur. — De 
vi per praepositionis y. ad lug. 
63, 1. 

Gallos] Commun! illorum tempo- 
rum errore Sallustius Oallos dicit, 
qui Oermani fueiiint ; cf. Caes. B» G. 



I, 33, 4. I, 40, 5. Vell. II, 8, 3. II, 
12, 2. 

2. quo metu] y. ad Cat. €, 5. 

Ibique] i. e. et tum. 

sic habuere] i. e. in ea fnere sen- 
tentia; cf. Cato de R. R. praef. 
Maiores nostri sic habuerunt. Cic . 
Epp. ad Famm. XVI, 4, 8. Sic ha- 
betOy mi TirOf neminem esse y gui me 
amet, quin idem te amet, 

pro salute — certare] cf. Cic. de 
Off. I, 12, 38. Cum Cimbris bellum ut 
cum inimids gerebatur, uter es set ^ 
non uter imper ar et, — Salus îgî- 
tur yalet die Existent. — De omisso 
se pronomine y. ad Cat. 31, 7. 

3. consul absens factus] Id y aide 
insolitum fuit , et insignis fayoris ac 
fiducîae in Mario positae documen- 
tum ; absentis enim in comitiis ra- 
tio non habebatur. cf. Caes. B. C. 
I, 9, 2. Sueton. Caes. 18. 26. Flor. 
I, 113, 6. 

16* 



244 C. SALLTJSTI CEISPI lUGDBTHA. C. CXIV. 

Kalendis lanuariis magna gloria consul trîumpliayit. Ea tempestate 4 
spes atque opes civitatis in illo sitae. 

« 

Kàlendû Ianuarusi\ annî 104. a. quum ambitiooe praeceps datas es- 

Chr. n. ««t (c^' I«g. ^i ^Oi gravissimarum 

4. Ea témpestate etc.] His yerbis îlli dadiam anctorem fuisse. lEam 

Sallostias significat, Marium, qui rem in Historiarûm prooemio ube- 

tum reipublicae saluti fuerit, poslea, rius persecutus est. 



C. SALLUSTI CRISPI 



HISTORI AR UM 



FRAGMENTA. 



C. SALLUSTI CRISPI 

HISTORIARUM FRAGMENTA. 

LIBER I. 



ARGUMENTUM. 



Cap. I. 

Ëxponîtur de Historiarum scribendi consilio, ac simul de prioribus 
historicis agitur. Fr. 1 — 7, 

Cap. II. 

Breviter supra repetitur, quibus contentionibus de libertate et de do- 
minatione respublica Romana agita ta fi^erit. Fr. 8 — 15. 

Cap. III. 

Ezplicantnr ea, qnae Lepidi tarbas tamquam caussae praecessemnt. 
— Bellum sociale. — Bellum civile inter Marium et Sullam. — SuUae 
dîctatura. — Civitas yi et proscriptionîbas lacerata. — Reliquiae Mariana- 
rum partium in Sicilia et Africa per Pompeiam confectae. Fr. 16 — 47. 
[Anni 91—78. a. Chr. n.] 

Cap. IV. 

Lepidi turbae et bellum civile in Italia. Fr.48— 60. [Anni 78. 77. a. Chr. n.] 

Cap. V. 

« 

Bellum Sertorianum. — Sertorii priora tempora. — Sertorins in Mau- 
retania. — Cum Lusitanis coniunctas bellum movet. — Eins pugnae cum 
variis ducibus Romanis et cum Metello usque ad Pompeii in Hispaniam 
adventum. Fr. 61—83. [Anni 83—77. a. Chr. n.] 

Cap. VI. 

Bellum contra piratas a P. Servilio gestum. Fr. 84 — 87. [Anni 78. 
77. a. Chr. n.] 

Cap. VII. 
Bellum in Macedonia et Thracia App. Claudio Pulchro duce gestum. 
Fr. 88—89. [Anni 78. 77. 76. a. Chr. n.] 

Cap. VIII. 
Fragmenta incertiorls sententiae. Fr. 90 — 126. 



248 



C. SALLUSTI GRISPI 



HISTORLVRUM FRAGMENTA, 

LIBER I. 



Cap. I. 

Ëxponitar de Historiarum scribendi consilio, ac simul de prîoribus 

historicis agitur. 



1. Res populi Romani M. Lepîdo Q. Catulo coss., ac dçinde 
niilitîae et domi gestas composui. 

2. Cato Romani generîs diserlissumas panels absolviL 

3. In quis longissumo aeyo plura de bonis falso in deterias 
composuit. 

4. Fannio veritatero [h'adidit SallusHus]. 

5. Recens scripsit. 

6. Nos in tanta doctissumorum hominum copia. 

7. Neque me dtvorsa pars in civilibus armis movit a vero. 

Cap. II. 

Breviter supra repetitur, quibus contentionibus de libertate et de do- 
minatione respnblica Romana agitata fuerit. 



8. Nam a primordio urbis ad bellum Persi Macedonicum. 



Fr. 1.] Ti. Donat. ad Virg. Aen. 
Ii 1. Rufin. de compos. et metr. 
orat. p. 192. Orell. Prise. XV , 2, 
6. p. 616. XV, 3, 17. p. 623. Kr. Verbis 
ipsum contînetar Historiarum inîtium. 

Fr, 2.] VictoAi. in Cic. Rhetor. 
p. 57, 30. Orell. Verba legebantur 
in historicorum priorum censura a 
Sallustio instituta. 

Fr. 3.] Serv. ad Virg. Ecl. VHI, 
27. Loqui anctor videtur de Càtonis 
Originibus, qnibus ille de bonis 
saepe îniqnius iudicaverat. 

Fr. 4.] Victor, in Cic. Rhetor. p. 
57, 34. Orell. v. ad Fr. 2. 

Fr. 5.] Charis. II, 14, 198. p. 129. 
Lind. (p. 192. Putsch.). De scriptore 
agitur propterea improbando, quod 
recens scripsit; qui fuisse videtur 
Sisenna. 



Fr. 6.] Serv. ad Virg, Aen. II, 
89. et IV, 213. Auctor loquitur de 
suis rationibus, quas in Historiis 
ineundas putaverit. 

Fr. 7.] Arusian. p. 248. Liindem. 
Sallustius profitetur, veritatis stu- 
dium suum , eo , quod populares 
partes sequatur, non imminutum. 

Fr. 8.] Prise. XVII, 21, 161. 
p. 85. Kr. XIV, 2, 11. p. 589. 
Serv. ad Virg. Aen. I, 30. VIII, 
383. Probus II, 1, 46. p. 126. Lind. 
(p. 1468. Putsch.) Sacerd. art. 
gramm. II, 46. p. 56. Endlich. Cha- 
ris. I, 17, 28. p. 37. Lind. (p. 52. 
P.). Auctor expositionem aliquam 
de unîverso civitatis statu bis ver- 
bis exorsus videtur. 

Fr. 9.] Prise. V, 4, 25. p. 183. 
Kr. Serv. ad Virg. Aen. IV, 245. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. J. FR. 1—11. 



249 



9. Nobis primae dissensiones vitio humani îngeni evenere, quod 
inquîes atque indomitum semper in certamine libertatis aut gloriae 
aut dominationis agit. 

10. Res Romana pIuTuroum imperîo valuît Ser. Sulpicio et M. 
Marcello consulibus, omni Gallia cfs Rhenum atque inter mare 
nostrum atque Oceanum, nisi qua a paludibus invia fuit, perdomîta. 
Optumîs autem moribus et maxuma concordîa egit respublica inter 
secundum et postremum bellum Carthaginîense. 

11. At discordia et avarîtia atque ambitio et cetera secundis 
rébus orîri sueta mala post Carthaginis exscidium maxume aucta sunt. 
Nam iniuriae validiorum et ob eas dîscessio plebis a patribus aliaequç 
dissensiones domi fuere îam inde a principio, neque amplius quam 
regibus exactis, dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria 
positum est, aequo et modesto iure agitatum. Dein servili imperio 
patres plebem exercere, de vita atque tergo regio more consulere, 
agro pellere et, ceteris expertibus, soli in imperio agere. Quibus 
agitata saevitiis et maxume fenoris onere oppressa plèbes quum 
assiduis bellis tributum simul et militiam toleraret, armata montem 
sacrum atque Aventinum insedit, tumque tribunos plebis et alla sibi 
iura paravit. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secun- 
dum bellum Punicum. 



Caussae et origo belloriim cîvilium 
explicantur. — De inquies voce cf. 
Fr. I, 56, 11. et 16. Il, 45. IV, 
61. — Indomitum pro adiectivo indo- 
mabile est; v. ad lug. 2, 3. 

Fr. 10.] Victorîn. ad Cic. Rhetor. 
p. 5. Orell. Non. II, 180. p. 92, 8. 
Merc. Serv. ad Virg. Aen. VI, 530. 
Augustin, de C. D. II, 18. III, 21. 
Verba huius et trium sequentium 
Fragmm. fuerunt ea exordii parte, 
qua auctor de reipublicae statu in 
deterius mutato egit. — Serv. Sul- 
picius et M. Marcellus coss. fuere 
a. 51. a. Chr. n. — Mare nostrum^, 
i. e. mediterraneum; v. ad lug. 
17, 4. — A paludibus invia ^ i. e. a 
parte palndum; cf. lug. 31 , 2. 48, 
3. — De re ipsa v, Hirt. B. G. 
VIII, 7. 



Fr. 11.] Augustin. C. D. II, 18. 
III, 16. V, 12. Donat. ad Ter. 
Andr. I, 1, 9. Arus. p. 236. Lind. 
Serv. ad Virg. Georg. IV, 238. ad . 
Aen, VIII, 479. — Verba neque 
amplius quam etc. hune sensum ha- 
bent: neque diutius quam usque ad 
illud (empus, quo, post reges exactes, 
metus — positum est. — Servili im- 
perio î. e. imperio , quale in serves 
est. — Eocercere, i. e. vexare. — 
Consulere, i. e. constituere, decer- 
nere; cf. Liv. XXX, 43, 13. 

montem sacrum atque Aventinum"] 
Utrumque factum in prima seces- 
sione a. 494. a. Chr. n. facta, quum 
plebs primo montem sacrum, ac 
deinde paucis diebus post Aventi- 
num occuparet ; cf. Cic. de Rep. II, 
33, 58. 



250 



C. SALLUSTI CRISPI 



12. Postquam remoto meta Ponico simultates exercere vacuum 
fuit, plurumae turbae, sedîtiones et ad postremum bella ciyilia orla 
8unt, dum pauci potentes, quorum in gratîam plerique concesserant, 
sub honesto patrum aot plebis nomîne domînationes affectabant ; boni- 
que et malî cives appellati non ob mérita in rempublicam, omnibus 
pariter corruptis; sed uti quisque locupletissumus et iniuria raiidior, 
quia praesentia defendebat, pro bono ducebatur. 

13. Ex quo témpore maîorum mores non paulatîm', ut antea, 
sed torrentîs modo praecipîtati; adeo iuventus Inxu atque avaritia 
corrupta est, uti merito dicatur, genitos esse, qui neque ipsi ha- 
bere possent res familiares, neque alios pati. 

14. Omnium partînm decus in mercedem corruptum erat. 

15. A Ti. Graccho seditiones graves coepere. 

Cap. m. 

Explîcantur ea, qnae Lepidi turbas tamquam caussae praecesserunt. — 
Belliim sociale. — Bellum civile inter Marium et SuUam. — Sullae 



Fr. 12.] Gell. IX, 12, 15. Au- 
gustin. C. D. III, 17. Sub honesto 
patrum etc. , î. e. honestam patrum 
aut plebis caussam praetexentes ; cf. 
Cat. 38, 3. Thucyd. III, 82. — 
Praesentia qui defendunt, oppositi 
novarum rerum cupidis, iidem sunt, 
quos hodîe Conservative appellant. 
Pro bono ; cf. lug. 31 , 13. 

Fr. 13.] Augustin. C. D. II, 18. II, 
22. — Ad rem ipsam cf. Cat. 1 1 — 13. 

Fr. 14.] Arusian. p. 240. Lind. 
Sensus est: omnes partes ita cor- 
ruptae erant, ut abiecto décoré so> 
lam mercedem spectarent. cf. Cat. 
10, 3. lug. 31, 12. 85, 5. Hist. 
Fr. III, 81, 5. 

Fr. 15.] Augustin. C. D. II, 21. 
Oracchorum casus tetigit Sallustius, 
qunm de initiis turbarnm domestica- 
rum loquebatur. 

Fr. 16.] .Serv. ad Virg. Georg.- II, 
209. ad Aen. II, 635. Corn. Fronto 
de Oratt. II, 6. p. 271. éd. Mediol. 
1815. Verba legebantur eo loco, ubi 



Sali, de caussis atque ortu belli Ita- 
lici sive socialîs exposuit. — Anti^ 
gttitatis vocabulum insolenter ita po- 
situm est, ut sententia sit: tanto- 
pere maiores respexerunt atque cu- 
rarunt gentem Italicam. 

Fr. 17.] Cledon. p. 1934. Putsch. 
Pertinet Fragmentum ad explicatio- 
nem oaussarum belli socialis. Z,eg€ 
Licinia de regundis in sua civitaie so- 
dis, quae plerumque lex Licinia et 
Mticia dicitur , imprimis commotum 
fuisse bellum sociale, testatur Asco- 
nius ad Cic. p. Corn. Fr. 10. p. 67. 
Orell. — Citra Padum omnes in tell i- 
gendi sunt socii Italici omnes usque 
ad Padum, 

Fr. 18.] Schol. ad Lucan. Phars. 
III, 632. VI, 348. Verba capienda 
sunt de initiis belli Italici. — ■ Ani^ 
mis discedit est: summa anîmorum 
commotione in div^ersas partes abit. 

Fr. 19.] Donat. ad Ter. Adelpb. 
III, 4, 11. Haec quoque ad initium 
belli socialis spectant. 



HISTORIABUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 12—27. 



251 



dictatura. — Cîvîtas vi et proscriptionibus lacerata. — Keliquiae Maria- 
oarum partium in Sicilia et Africa per Pompeium confectae. 

16.. Tantum antiquitatis curaeqae maioribus proltalica gente fuit. 

17. Citra Padum omnibus lex Licinia fraudi fuit. 

18. Atque omnis Italia animis discedft. 

19. Post defectionem sociorum et Lati. 

20. Tum vero Etrusci cum ceteris eiusdem caussae ducem se 
nanctos rati maxumo gaudio bellum irritare. 

21. Quippe vasta Italia rapinis, fuga, caedibns. 

22. Quis rébus Sulla suspectis maxumeque ferocia régis Mithri- 
datis in tempore bellaturî. 

23. Postremo îpsos colonos per miserias et incerta humani ge- 
nerîs orare. 

24. Nihil esse de republica neque libertate populi Romani pactum. 

25. Nexuit catenae modo. 

26. Et Metello procul agente longa spes auxiliorum. 

27. Bellum, quibus posset condicionibus, desineret. 



Fr. 20.] Nonîus I, 132. p. 31, 
26. Merc. Agîtur de Etruscis altero 
belll socialis anno a Romanis defi- 
cientîbus ; cf. Appîan. de B. G. 1} 
49 in. et c. 50 in. 

Fr. 21.] Serv. adVirg. Aen. VIII, 
8. Yerbis continetur indicium de 
éventa belli socialis. 

Fr. 22.] Donat. ad Ter. Phorm. 
II, 4, 24. Arus. p. 241. Lind. Sul- 
lae memorantur consilia, quo tem- 
pore bellum Mithridaticum primum 
exoriebatur. — Suspicere rem quum 
sîgnificet rem suspectam habere (cf. 
lug. 70, 1.), sensus est: quas res 
quum Sulla suspectas hàberel, — Fe- 
rocia régis intelligenda vîdetur de 
iinmani crndelitate , qua Mithridates 
omnes Roroanos in Asia necavit; 
cf. Flor. III, 5, 7. Vell. II, 18, 2. 
— In tempore significat tempore ipsi 
opportuno. 

Fr. 23.] Serv. ad Virg. Aen. X, 
45. De Mario a. 88. a. Chr. Roma 
jQÎecto et in paludibus prope Min- 



turnas latitante haec dicta sunt; cf. 
Cic. p. Sest. 22, 50. Gros. V, 10. 
Plut. în Mar. c. 36. 37. 

Fr. 24.] Arus. p. 251. Lind. Verba 
sunt Cinnae^ a. 87. a. Chr. consuHs, 
post Sullae in Graeciam profectio- 
nem, cui inreiurando se obstrinxe. 
rat instituta eius se servaturum, 
rerum novarum inceptnm excusan- 
tis; cf. Plut, in Sulla c. 10. 

Fr. 25.] Priscîan. X, 8, 47. p. 
505. kr. Marius a. 87. a. Chr. n. 
nrbem obsidens Tiberim claudit 
navibus catenae modo nexis; cf. 
Appian. de B. C. I, 67 extr. et 
c. 69 în. 

Fr. 26.] Serv. ad Virg. Aen. XI, 
544. Agitur de summo urbis a Ma- 
rio obsessae periculo, quum Metel- 
lus in Campania reliquias belli so- 
cialis confîciens advocari non posset ; 
cf. Appian. de B. C. 1, 68. — Longa 
spes est serat remola, 

Fr. 27.] Serv. ad Virg. Ecl. V, 
19. Metellus a senatu iubetur belle 



252 



G. SALLUSTI CRISPI 



2S. QnuiD arae et alla dis sacrata snpplicom sanguine foeda- 
rentur. 

29. Inde ortus sermo, percontantibus utrinqoe: satin' salve? 
quam gratî ducibns sais? qaantis famîliarlbns copiis agerent? 

30. Cuius advorsa voluntate colloquio militibus permisse, cor- 
niptio facta paucoram, et exercitas Sallae datas est. 

31. Cui nisi pariter obviam iretur. 

32. Marias invita matre lalia adeptus est consulatum, [de quo 
SallusHus meminit], 

33. Apud Praeneste locatus. 

34. Et Marias victus duplicaverat bellum. 

35. Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseroit. 

36. Ut Sullani fugam in noctem coinponerent. 



Samnîtîco quam celerrime finito urbi 
auxilio venire ; v . ad Fr. praecedens. 
Dio. Cass. Fragm. Ursin. 166. p. 70. 
Reim. Id. ib. Fr. 172. p. 72. — De- 
sineret verbi, quod transitîvo sensu 
valet omitiere , deponere, subiectum 
est Metellus, 

Fr. 28.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
502. Pertlnet Fragm. ad commemora- 
tionem foedae crudelitatis a Cinna 
et Mario , postquam in urbem redie- 
runt, ezercitae; cf. Vell. II, 22, 

1. Flor. III, 21, 16. Augustin. C. 
D. III, 27. 

Fr. 29.] Donat. ad Ter. Eun. V, 
5 , 8. Mentîo est de sermonibus în- 
ter exercitus Scipionis et Sullae, ad 
Teanum a. 83. a. Chr. n. exadverso 
coUocatos, habitis; cf. Plutarch. in 
Sulla c. 28. Appian. B. C. I, 85. 
Vell. II, 25, 2. 

Fr. 30.] Donat. ad Ter. Eun. III, 

2, 13. Pertinet Fragmentum ad ean- 
dem rem ut praecedens. Cuius ad- 
vorsa voluntate, i. e. quo invito et 
dissuadente, intellîgendum de Ser- 
torio, milites Scipionis et Sullae 
in ter se coUoqui nolente; cf. Plu- 
tarch. in Sert. c. 6. lui. Exsupe- 
rant. c. 7. 

Fr. 31.] Donat. ad Ter. Eun. I, 



2, 12. Pronomine Bigniûc&inr Suiia ; 
verba ipsa sunt Seriorii, qui, quum 
C. Marins, C. Marii f., in a. 82. a. 
Chr. consul factus esset, suarum 
partium segnitiem incusans ostendit, 
quantum a Sulla timendum esset, 
nisi ei paritei*, i. e. eadem virtute 
atque industria , qua ille utebatur, ob- 
viam iretur; cf. lui. Exsuperant. 
c. 8. 

Fr. 32.] Schol. ad Lucan. II, 134. 
Marins est C. Marii septies cos. filius^ 
Praeter Sallustium eam rem soins 
memorat Aur. Victor de vir, ill. 
c. 68, 1. * 

Fr. 33.] Priscian. XV, 2, 9. p. 
618. Kr. Verba intelligenda sunt de 
C. Mario post cladem ad Sacripor- 
tum Praeneste compulse et ab Ofella 
obsesso ; cf. Vell. II, 27, 6. Appian. 
de B. C. I, 88. 

Fr. 34.] Serv. ad Virg. Ecl. II, 
67. Sensus est: Mario victo bellum 
vehementius exarserat. Quippe Sul- 
lae atrocitas multos ad iram et no- 
vam pugnam concitabat. 

Fr. 35.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
400. De Carbone, Marianarum par- 
tium duce , qui a. 82. a. Chr. , de 
rébus suis desperans, in Africam 
aufugit, cf. Appian. B. CI, 92. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 28—46. 



253 



37. Hox tanta flagitia in tali viro pudet dicere. 

38. Ut in H. Mario, cui fracta prius crura, brachîa, et oculi 
effossi, scilicet ut per gingulos artus exspiraret. 

39. Igitur venditîs proscriptorum bonis aut dilargitis. 

40. Nihîl ob tantam mercedem sibi abnuituros. 

41. Et relatus inconditae olim vitae mos, ut omne îus in viri- 
bus esset. 

42. Que patefactum est rempublicam praedae, non libertati re- , 
petitam. 

43. Insanum aliter sua sententîa atque ah'arum mulierum. 

44. Perperna tam paucis prospectis vera est aestimanda. 

45. Simulans sibi alvum purgari. 

46. Curubis. 



Plutarch. in Sulla c. 28 extr. Eu- 
trop. V, 8. Liv. Epit. 88, 

Fr. 36.] Aruflîan. p. 239. Lind. 
Fragmentum pertinet ad SuUae 
cruentam pngnam ciim Pontio Tele- 
sino Bub ipsis Romae moenibus Kal. 
Nov. anni 82. a. Chr. cominissam; 
cf. Plutarch. in Sulla c. 29. 30. 
Appian. B. G. I, 93. Vell. II, 27, !• 

Fr. 37.] Schol. Gronov. ad Cic. 
p. Rose. Am. 32, 90. p. 434. Or. 
Verba fuerunt eo loco , ubi auctor 
^e SuUae cmdelîtate, priorem lenita- 
tem eius secuta, dixit ; v . ad I, 49, 5. 

Fr. 38.] Rufinian. de schem. cil. 
p. 273. Ruhnk. Schol. ad Lucan. Il, 
173. Narratur SuUae crudelîtas în 
M. Mario necando; cf. Flor. III, 
21, 26. Seneca de Ira III, 18. Cic. 
de pet. cons. c. 3, 10. Yaler. Max. 
IX, 2, 1. 

Fr. 39.] Prise. Vin, 5, 25. p. 377. 
Kr. Gell. XV', 13, 8. Spectant verba 
ad proscriptiones a Sulla institutas. 

Fr. 40.] Arus. p. 210. Lînd. Con- 
tinetur verbis SuUae sententia vel 
consilîum de satellitum suorum, quos 
Cornelios dixit, fide magnis prae- 
miis paranda. 

Fr. 41.] Schol. ad Lucan. I, 175. 
Corn. Fronto de oratt. II, 5. p. 266. 



éd. Mediol. Auctoris iudicium de 
Sullae actionîbus violentis. — Rela- 
tus est repetitus, rursus Hiatus; cf. 
Cic. Divînat. in Q. Caecil. 21, 67. 
68. de Orat. III, 20, 75. 

Fr. 42.] Arus. p. 259. Lind. Sulla 
in constituenda republica praedae 
ac dominationis studii arguitur. Lu- 
cem verba accipiunt ex annotatis ad 
Fr. I, 49, 5. 

Fr. 43.] Charis. II, 14, 25. p. 114. 
Lind. (p. 175. Putsch.). Dissoluti 
Sullae mores circa mulieres et ma- 
trimonium taxantur. 

Fr. 44.] Serv. ad Vîrg. Aen. XII, 
694. Verba obscura et haud dubie 
corrnpta ad Marianarum partium ca- 
sus, quibus Perperna implicatus fuit, 
pertinuisse videntur. 

Fr. 45.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
19. Isidor. XI, 1, 33. p. 362. Lind. 
Inc. gl. ad Virg. Vol. II p; 374. 
éd. Lion. Intelligendus est Carbo, 
qui in Sicilia captus, quum Pom- 
peins eum interfici iussisset, turpi 
simulationër hrevem vitae moram 
quaesivit; cf. Appian. B. C. I, 96 
extr. Plutarch. in Pomp. c. 10. Va- 
1er. Max. IX, 13, 2. 

Fr. 46.] Probus II, 1, 40. p. 120. 
Lind. Urbis huius mentio facta vi- 



254 



C. SALLU8TI CRISPI 



47. Id bellom excitabat metus Pompeî yfctoris Hiempsalem in 
regnum restituentis. 

48. De praefecto urbis quasi possessore reipublicae magna 
utriinque vi contendebatur. 

Cap. rv. 

Lepîdi turbae et bellum civile in Italia. 

49. M, Aemilii Lepidi consulis ad papulum Romanum 

oraHo contra Sullam, 
Clementia et probitas vostra, Quintes, quibus per ceteras gen- 
tis maxumi et clari estis, plurimum timoris mihi faciunt advorsuni 
tyrannidem L. Snllae, ne, quae ipsi nefanda aestumatis, ea parum 
credendo de aliis, circumvemamini (praesertim quum ilH spes omnîs 
in scelere atque perfidia sit, neque se aliter tutum putet, quam si 



dotur in Pompeii expeditione Afri- 
cana contra Domltinm. 

Fr. 47.] Gell. IX, 12, 14. Non. 
II, 554. p. 140, 28. Merc. Bellum 
intelligendum de rebellione Numida- 
rum post victum Domitium orta; 
arma enim sumpserant metuentes, 
ne Pompeius Domitio superato Hiem- 
psalem, quein regno expulerant, re- 
duceret; cf. Appîan. B. C. I, 80. 
Plutarch. in Pomp. c. 12. — Restituen- 
tis valet resiituere parantis, simplici 
yerbo de conatu posito. 

Fr. 48.] Arus. p. 252. Lînd. Prae- 
fectus urhis est feriantm latinarttm, 
quae pîemmque priinis anni mensibns 
celebrabantur. Utrlmque intelligen- 
dum de consulibus anni 78. a. Chr. n. 
Lepido et Catulo, quorum uterque 
conten débat aliquem suarum partium 
praefectum urbis dîcere. Cui quum 
paucorummodo dîerum esset potestas 
atque exigua admodum et tenuia mu- 
nia, Sallustius ad ridendam tantae 
contentionis de re parva vel pertina- 
cîam vel vanitatem addit quasi posses- 
sore reipublicae, î. e. quasi is, qui ob- 
tineret , possessor esset reipublicae. 

Fr. 49.] Codd. Vatt. très, duo 
Ursîni et Ciacc, Balliol. 



Quum SuUa a. 79. a. Chr. dicta- 
tura se abdicasset, sed nihilominus 
per snae partis homines, qui pro 
eius legibus nitebantur, summam in 
moderanda civitate vim obtineret^ 
M. Aem. Lepidus, acerrimas eius 
adversarius populariumque partium 
studiosus, Pompeio iniprîmis adlu- 
vante consul anni 78. a. Chr. factus, 
ubi primum magistratum ingressus 
est, illius institùta evertere coepit. 
Hoc îgitur consilio infestissimam 
SuUae contionem primis anni 78. 
mensibus habuit, cuius très partes 
sunt. Primum enim Sullae insolen- 
tiam et scelera docet, §. 1 — 15; 
tum se ipsum défendit contra illius 
criminationes , §. 16 — 19; denique 
plebem ad audaeiam exstimulat, quo 
Sullae obviam eant, eius insolentîam 
frangant, et servitium sibi imposi- 
tum exuant, §. 20 — 27. 

§. *1. advorsum tyrannidem] Haec 
verba ita pertinent ad praedicatnm 
definiendum, ut enuntiati secundarii 
instar sint: quum ex adverso.sit ty- 
rannis. Germani eadem brevitate: 
gegenOber vel angesichts der Tyran- 
nei; cf. lug. 105, 4. 

drcumveniamint} u e« opprimamini; 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 47—49. 



255 



peîor atqiie intestabilior metu vostro fuerit, quo captis libertatis 
curam miseria eximat), aut si provideritis , in vitandis pericuHs 

2 inagis quam ulciscendo teneamini. Satellites quidem eius, homines 
maxumi nominîs, optumîs maiorum exemplis, nequeo satis mirari, 
qui dominatîonis in vos servitium suum mercedem dant, et utrum- 

3 que per iniuriam malunt, quam optumo iure liberi agere, praeclara 
Brutorum atque Aemiliorum et Lutatiorum proies, geniti ad ea, quae 

4 maiores vîrtute peperere, subvortunda! Nam quid a Pyrrho, Han- 
nibale, Philippoque et Antiocho defensum est aliud quam libertas 

5 et suae cuique sedes, neu cui nisi legibus pareremus? quae cuncta 
scaevus iste Romulus, quasi ab externis rapta, tenet, non tôt exer- 
cituum clade, neque consulum et aliorum principum, quos fortuna 
belli consumpserat, satiatus, sed tum crudelior, quum plerosque 

6 secundae res in miserationem ex ira vortunt. Quin solus omnium 



cf. Hist. Fr. III, 81, 8. Cat. 31, 
9. 51 , 40. 

praesertîm quum] Hîs particuHs 
gravior quaedam timoris caussa, 
eaque non in plèbe, sed in Snlla 
posita, praecedenti adiungitur. 

intestabilior metu vosiro] î. e. ma- 
gis etiam abominandus quam vos 
metnitis; cf. lug. 67, 3. 

captis] i. e. vobis oppressis; cf. 
§. 20. lug. 85, 6. 

ulciscendo teneamint] Praepositio 
cum vitandis conhincta ad alternm 
yerbum omissa est, quia teneri ali- 
qua re sensu ita differt a teneri in 
re y ut illud sit totum aliqua re oc- 
cupatum esse y hoc intra alicuius rei 
fines versari, quae vis, utpote le- 
vior, huic loco minus convenit. 

§. 2. Satellites] Ita invidiose dicuntur 
nobiles , Sullae sectatores ; cf. §. 21 . 

dominationis in vos etc.] i. e. qui, 
ut in vos dominari possint, ipsi se 
Sullae serves addicunt. 

utrumque] se. dominari in vos, ac 
simul ipsi servire. 

§. 3. praeclara Brttiorum — proies] 
Intelligit Lepidus D. lun. Brutum 
(de quo v. Cat. 25, 1. 40, 5.) et 
Mamerc. Aemilium, sequentis anni 



consules, qui Sullae voluntate iam 
tum huic muneri destînati fuisse vi- 
dentur. Lutatiorum proies est Q. 
Lutat. Catulus, Lepidi collega. 

§. 4. a Pyrrho etc.] i. e. contra 
Pyrrhum; ut enim dicitur defendere 
aliquid ab aliqua re, i. e. defendendo 
aliquid arcere vel liberare ab aliqua re, 
ita in passive eadem structura obtinet. 

neu cui — parerennis] Haec enun- 
tiatio vim habet subiecti, quod prae- 
cedenti libertas respondeat. 

§. 5. scaevus] i. e. perversus et 
prorsus contrarius, Nam ut Romu- 
lus conditor fuit civitatis, ita Sullam, 
qui rempublicam restituîsse se et qua- 
si denuo condidisse gloriabatur, eius 
eversorem fuisse Lepidus significat. 

quasi ab externis rapta] His ver- 
bis pariter ut §. 17. et supra Fr. 42. 
respîcitur ad Sullae ferox et famo- 
sum dictum, quae vi et armis in- 
vaserat, praedam suam vocantis; cf. 
Plutarch. compar. Ljsandri c. Sulla 
c. 3. Cic. in Verr. III, 35, 81. 

consunupserat] se. tum, quum bel- 
lum desiit. 

tum crudelior] se. Victoria adepta; 
cf. Fr. I, 37. Vell. H, 25, 3. il, 
28, 2. Plutaroh. in Snlla c. 30 eztr. 



256 



C. SALLUSTI CRISPI 



post memoriam humani generis supplicia in post futuros composuit, 
quis prîus iniurîa quam vita certa esset; pravissumeque per scele- 
ris immanîtatem adhuc tutus fuit, dum vos metu gravioris servit! a 
repetunda libertate terremini. 

Agendum atque obviam eundum est, Qairites, ne spolia vostra 7 
pênes illos sint; non prolatandum , neque votis paranda auxilia; nisi 
forte speratis taedium iam aut pudorem tyrannidis Sullae esse, et 
eum per scelus occupata periculosius dimissurnm. At ille eo pro- 8 
cessit, ut nihil gloriosum nisi tutum, et omnia retînendae domina- 
tionis honesta aestumet. Itaque illa quies et otium cnm libertate, 9 
quae multi probi potius quam laborem cum honoribus capessebant, 
nulla sunt. Hac tempestate seryiundum, aut imperitandum; haben-io 
dus metus est, aut facîundus, Quirites. Nam quid ultra? quaeveU 
humana superant, aut divîna impolluta sunt? Populus Romanus, 
paulo ante gentium moderator, exutus imperio, glorîa, iure, agi- 



§. 6. in post futuros] se. proscri- 
ptonim liberos, qui petendorum ho- 
noram iure prohiberentur ; y. ad 
Cat. 37, 9. 

pravissumeque] Hoc adverbium, 
quo non modus rei, sed iudicium de 
re continetur, vim habet integri 
enuntiati: et^ quod pravissumum est, 

§. 7. spolia vostra] i. e. ea^ quae 
vobis erepta suntt bona, iura, liber- 
tas, cf. Hist. Fr. III, 81, 6. IV, 
20, 11. 

neque votis etc.] cf. Cat. 52 , 20. 

Sidlae] Dativus est. — Sententia 
ipsa alludît ad abdicatam dictaturam. 

periculosius] se. qnam occupavit, 
qnod ipsum non fuit sine periculo. 

§. 8. nisi tutum] i. e. nisi id, quod 
periculo caret. 

retinendae dominationis honesta ae- 
stumet] i. e. honesta aestumet, qua- 
tenus ad retinendam dominationem 
pertinent. Qualitatis vî genitivus 
praedicatum ita définit j ut honesti 
aestimatio consilii vel finis notione, 
quae in gerundivo inest, dirîgatur. 
cf. Fr. I, 56, 3. 6. 10. 

illa quies et otium] Quies eius est. 



qui nulla re turbatur, otium eius, 
qui a negotiis in republica gerenda 
vacat. Illa praegnanti sensu est 
laudata illa, se. priorum temporum. 

§. 9. nulla sunt] i. e. non exstant ; 
cf. Cat. 52, 21. lug. 86, 3. 

§.11. Nam qmd ultra?] Supple est, 
Yel superesty se. praeter ea, quae 
iam passi sumus. 

populus Rom,] y. ad Cat. 38, 3. 

agitandi inops] i. e. yîtam susten- 
tandi inops , inopia rerum ad victum 
necessariarum pressus; cf. Hist. Fr. 
III, 1, 9. 

servilia — alimenta] i. e. tantum ali- 
mentorumy quantum servis praeberi 
solet; accipiebant autem quinos aut 
quaternos modios frumenti in singu- 
los menses ; cf. Donat. ad Ter, Phorm. 
1,1,9. Sen. Epp. 80. Hist. Fr. UI, 
81 , 19. Spectat autem querela ad 
sublatam a SuUa legem frumenta- 
riam, quam C. Gracchus tulerat, ut 
înopi plebi frumentum publiée sum- 
ptu emptum minoris venderetur quam 
iustum pretium erat. 

§.12. civitate — per union prohi- 
hentur] cf. Cîc. p, domo 30, 79. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 49. 



257 



tandi inops despectusque ne servilîa quidem alimenta reliqua habet. 

12Socîorum et Lati magna vis civitate, pro multîs et egregiis factis 
a vobis data, per unum prohibentur, et plebfs innoxiae patrias sedes 

13occupayere pauci satellites, mercedem scelerum. Leges, iadîcia, 
aerarium, provinciae, reges pênes unum, denique necis^civium et 

I4yîtae lîcentîa. Simul humanas hostias vidistis, et sepulcra -infecta 

15 sanguine civili. Estne virîs reliqui alîud quam solvere inîuriam, aut 
mori per vîrtutem? quoniam quidem unum omnibus finem natura 
vel ferro septis statuit, neque quisquam extremam necessitatem 

lônihil ausus nîsi mulîebrî ingenio exspectat. Verum ego seditiosus, 
ut Sulla ait, qui praemia turbarum queror; et bellum cupiens, qui 

17iura pacis repeto. Scilicet, quia non aliter salvi satisque tuti in 
împerio eritis, nîsi Yettius Picens et scriba Cornélius aliéna bene 
parta prodegerint; nisi approbaritis omnes proscriptionem innoxio^ 
rum ob divitîas, cruciatus virorum illustrium, vastam urbem fuga 



Popuius Romanus L, Sulla dictaiore 
comtiis centuriatis municipiis civi- 
iatem ademit; ademit iisdem 
agros. Appîan. B. CI, 96. Plu- 
tarch. in Sulla c. 33. Flor. 111,21, 27. 

mercedem scelerum] Apposîtione in- 
dicatnr consilium, quo sedes occupa- 
verint. Sensus est : ut esset merces sceL 

satellites] Sant Cornelii in colonîas 
deducti; v. ad Fr. I, 56, 21. 

§. 13. leges] Intellîgitur vel le- 
giim, qnae habentor, exercendarum 
arbitriiim, vel novaram ferendarum 
licentia. 

iudicia] se. senatui tradita, qui ex 
Sullae arbitrio pendebat. 

§. 14. hutnanas hostias] Spectant 
haec ad Marii Gratidiani caedem ad 
Catuli bustum perpetratam ; y. ad 
Fr. I, 38. 

§. 15. solvere iniuriam] i. e. vin- 
cendo finem împonere iniuriae. 

quoniam quidem etc.] Per chiasmnm 
haec ad praecedentia referuntnr; nam 
verba unum omnibus — statuit perti- 
nent ad mori per virtutem; quae se- 
qunntur neque quisquam — exspectat 
confirmant illa priora solvere iniuriam, 

SALLUST. 



extremam necessitatem] Intelligi pos- 
siint vel summa mala, vel mors vi il- 
latq; illud magis suadet sententiarum 
nexas, hoc dicendi usas (cf. Tac. 
Ann. XV, 61, 4, Hist. I, 3, 1. 
I, 72, 3.). Et fortasse Lepidus, ut 
invidiam Sullae augeret, omnibus, 
qui nihil auderent contra tantam in- 
iuriam, certum exitium paratum esse 
significavit. 

§. 16. praemia turbarum] i. e. prae- 
mia , quae Sulla turbis civilibus con- 
secutus est, sive tyrannidem bello 
cîvîli partam. 

§. 17. Scilicet j quia etc.] Ironice 
Lepidus addit , seditiosum Sullae vi- 
derl nnumquemque, qui eius faci- 
nora improbet. 

Fettius Picens] Homo ignotus, 
nisi forte idem est, de quo Sue- 
ton, in Caes. c. 17. tradit, unde co - 
gnoscitnr nebulonem improbissimum 
fuisse. 

Cornélius] Sulla dictatore scriba 
fuit, teste Cicérone de Off. Il, 8, 
29.; qui qunm in Sullana hasta ta- 
bulas publicas conficeret, magnum 
Inde quaestum fecit. 

17 



258 



C. SALLUSTI CRISPI 



et caedibus, bona civiom miserorum quasi Cimbricam praedam je- 
num aut dono datam. At obiectat mihi poaaessiones ex bonis pro-is 
scriptonim; quod quidem scelerum iilias vel maxamiun est, non me 
neque qaemqaam omnium aatis tatum fiiisae, si recte faceremos. 
Atqoe nia, qoae tum formidine mercalas aom, pretio, solnto iure, 
dominîfl tamen restîtao, neque pati consiUum est oUam ex civibas 
praedam esse. Satis illa fuerint, quae rabie contracta toleraTimos,19 
manus conserentis inter se Romanos exercitos, et arma ab extenus 
in nosmet versa. Scelerum et contumeliarum oraniam finis ùl 
Quorum adeo Sullam non poenitet, ut et facta In gloria numeret, 
et, si Ilceat, avldius fecerlt. 

Neque lam quid existumetls de illo, sed quantum audeatîs Te-3(' 
reor, ne allas alium principem exspectantes ante capiamîni (non 
opibus élus, quae futiles et corrnptae sunt, sed yostra gocordia), 
quam captum Ire llcet, et quam audeas tam yiderl felicem. NaiD2i 



guagi Cimbricam praedam] i. e. 
qnasi praedam ex barbaris et infe- 
stissimis hostibus ; ceterum y. supra 
ad §. 5. De attractîone cf. Fr. I, 
56, 12. 

§. 18. si recte faceremus] i. e. si 
ab emendis proscriptomm bonis 
omnino abstineremus. 

pretio soluto iure etc.] Coninngen- 
dum pretio cum resHtuo, Hoc enim 
dicit Lepidus, non gratis, quia ita 
ipse damnnm faceret, sed recepto, 
quod dederaly pretio empta se 
restiluere, Cnins facti aequitas quo 
magis appareat, addît soluto iure, 
i. e. quamquam ius soîutum est, ita 
ut legibus cogi non possim. Tamen 
igitnr refertar ad sententiam con- 
cessivam, quae ablativis absolntis 
inest; cf. Fr. III, 77, 10. 

§. 19, contracta] Accusativus est. 
Contrahi dicantur ea, quae cui mo- 
lesta et nozia vel sua vel aliéna 
culpa accidunt; cf. Fr. II, 50, 8. 
Cic. Epp. ad Q. Fr. I, 1, 1. Ea 
molesHssvna ferre homines debent^ quae 
ipsorum culpa contracta sunt. 

facta] se. esse; cf. §. 23. 

fecerit] Vi optativi dîctum est; 



Germanice geihan haben mâchte = 
thun môehte» 

§. 20« quantum audeatis] i. e. qum 
parym audeatis^ coi sententiae accu- 
ratius declarandae per epezegesio 
addnntur sequentia ex ne apta. 

principem] i. e. incipientem, îni- 
tium facientem; cf. Cat. 24, 2. 

quam captum ire licet] se. eum, bac 
sententia: ne ante capîamini ipsi» 
quam licet capere eum. — De circam- 
scriptione simpHcis verbi per ire c. 
supino y. ad lug. 68, 1. 

et quam audeas tam videri feUcen] 
Plena verborum ratio est : et [quam) 
licet videri tam felicem qtutm audeas- 
Quippe quam ante audeas neqne ad 
praegressum ante câptomtiii refertar, 
neque relatiynm est, sed respondet 
tam particulae , ita ut audaciae loo- 
dus aequetur modo félicita tîs ; attdere 
enim absolu te posîtum sîgnificat au- 
dacia uti, Quare totins loci sensus 
est: „yereor ignayiam yestram, ne 
— ante (ipsi) capiamini — qna^ 
(omnino) licet eum capere, et (ea 
re) audaciae dignum praeminm con- 
sequi." Nam qui tam felix ^*^« 
quantum audet, profecto audaciae 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 49. 



259 



praeter satellites commaculatos quis eadem volt? aut quis non 
omnia mutata praeter victorem? Scilicet milites, quorum sanguine 
Tarulae Scirroque, pessumis servorum, divitiae partae sunt! An, 
quibus praelatus in magistratibus capiundis Fufidius, ançilla turpis, 

22honorum omnium dehonestamentum? Itaque maxumam mihi ûduciam 
parit Victor exercitus, cui per tôt volnera et labores nihil praeter 

23tyrannum quaesitum est. Nisi forte tribuniciam potestatem evorsum 
profecti sunt, per arma conditam a maioribus suis utique iura et 
iudicia sibimet extorquèrent, egregia scilicet mercede, quum rele- 
gati in paludes et silvas contumeliam atque invidiam suam, praemia 

21 pênes paucos intellegerint. Quare igitur tanto agmine atque animis 
incedit? Quia secundae res mire sunt vitiis obtentui; quibus labe- 
factis, quam formidatus est, tam contemnetur; nisi forte specie con- 
cordîae et pacis, quae sceleri et parricidio suo nomina indidit; ne- 
que aliter rempublicam et belli ûnem ait, nisi maneat expulsa agris 



suae fructum percipit, si re ver a 
aliqnid ausas est. — Videri est i: q. 
cotiMpici, 

§. 21. aut quis — viciorem] i. e.omnes 
alium rerum statnm volant, excepto 
11 no Sulla, qui victor omnium est. 

Scilicet milites'} Scilicet cam ironia 
ponit, quod re îpsa negatur; sensas 
enim est : mUtes certe , qui sanguine 
suo pancos ditanmt, îpsi nihil ce- 
pernnt, nolunt praesentia non mutari, 

Fufidins] Proscriptionnm suasor 
fuit ; cf. Flor. III , 21 , 25. Oros, V, 
21. Idem memoratur infra Fr. I, 75. 

praelatus in magistratibus] Quum 
tantummodo centurio esset (v. Oros. 
1. 1.), tamen ad honores evectus est. 

ancilla] Ita dicitur propter seryile 
obsequinm SuUae praestitum. 

§. 22. quaesitwn] y. ad lug. Z, 3. 
infra §. 26. Fr. III, 1, 1. 

§. 23. utique — extorquèrent] Haec 
verba respondent praecedentibus per 
arma; nam dicitur et quomodo tribu- 
nicia potestas condita sit, et quo 
consilio, 

suam] Pertinet haec vox ad prae- 
dicatam , cui ex altéra parte respon- 
det pênes paucos; cf. lug. 85, 34. 



Neque gloriam meam^ laborum illo- 
rum faciam. 

§. 24. igitur] Refertur haec parti- 
cula ad sententiam hanc, quae in 
antecedentibus inest: quwn militibus, 
ab eo deccptis, tam parum fidere possit, 

agmine atque animis] i. e. comiiatu 
satellitum atque arrogantia et ferocia; 
cf. Hîst. Fr. III, 81, 10. 

sunt vitiis obtentm] i. e. vitia ob- 
tegunt. Similiter ^ciiur aliquid osten- 
tui esse alicuiusrei pro ostendere; lug. 
24, 10. 

quibus] se. secundis rébus. 

formidatus] Adiectivi vim habet. 

nisi forte] se. tanto agmine atque 
animis incedU, 

coneordiae et pacis] £a se restituîsse 
ita gloriabatur Sulla, ut hae yoces 
quasi in politicam formulam, qua 
Sullanl uterentur, abirent; cf. Hist. 
Fr. I, 56, 10. 13. lug. 31, 23. 

neque — ait] i. e. negat enim etc.; 
V. ad lug. 112, 3. 

rempublicam et belli flnem] se. esse^ 
quod ad remp, relatum pleniore sensu 
valet constarCy ad belli flnem liabet 
vim auxiliaris verbi; de quo génère 
praedicati v. ad lug. 54, 2. 89, 4. 

17* 



260 



C. SALLUSTI CRISPI 



plèbes, praeda civflis acerbissama , ius iudîciumque omnium rerom 
pênes se, qaod populî Romani fuit. Qnae si vobis pax et compo-25 
sita inteliegantur, maxuma turbamenta reipublicae atqne exitia pro- 
bate, annuité legîbus impositis, accipite otîum cum servitio, el tra- 
dite exemplum posteris ad rempublicam suimet sanguinîs mercede 
circumveniundam. Mîhi, quamquam per hoc summum imperinm sati826 
quaesitum erat nomini maiorum, dignitatî, atque etiam praesidio, ta- 
men non fuit consilinm privatas opes facere, potiorque visa est pe- 
riculosa libertas quieto servitio. Quae si probatis, adeste, Qoiri-27 
tes, et bene iuvantibns divis H. Aemilium consulem ducem et aucto- 
rem sequimini ad recipiundam libertatem! 

50. Tyrannumque et Cinnam maxuma voce appellans. 

51. Quin lenones et rinarii laniique, quorum praeterea Tolgus 
in dies usum habet, pretio compositi. 



§. 25. composUà] Sensn hoc non 
differt a concordia, sed gravius et 
distinctius quam haec vox turhamen- 
tis opponltar. 

subnet sanguinis mercede] i. e. suo- 
ntm civium sanguinis mercede. Loci 
sensus est: tradîte exemplum poste- 
ri8 ad remp. ita opprimundam, ut 
adeo suorum civium ganguinem pro 
servitute profundat et quasi mercedis 
loco tyrannie praebeat, 

§• 26. nM — iamen non fuit con- 
eilium] PopuK ignavae sententiae 
(probate — annuité — accipite — tra- 
dîte) Lepidas suam opponît. 

nomini — dignitati — praesidio"] 
Datiyi repetendi sant ex eo, qaod 
satis enunciati potes tatem habet, 
quae clarius apparet, si solveris in 
idy quod satis est, 

quaesitum erat — fuit — tfisa est] 
Praeterita non spectant ad id tem~ 
pus, quo consulatum gerit Lepidas, 
sed qao adeptus est, 

opes facere] cf. Hist. Fr. Inc. 33. 

potiorque] Post negativam senten- 
tiam adversativa interdam simplici- 
ter annectitar per copulandi particu- 
lam; y. ad lag. 107, 3. 

Pr. 50.] Serv. ad Virg. Aen. IV, 



214. I, 5. Vîctorin. ad Cîc. de In- 
vent. I. p. 70, Orell. Verba sunt 
Catuli, in ipso Sallae fanere Lepi- 
dum, res novas haad obscure mo- 
lientem , graviter insectantis ; cf. 
Appian. B. C. I, 107. Flor. UI, 
23, 1. 

Fr. 51.] Non. IV, 86. p. 264, 18. 
Merc. Charis. I. p. 42. Lind, (p. 58. 
P.). Verba spectant ad Lepidi co- 
natus in arbe seditionem per homi- 
nes idoneos excitandi ad Sallae acta 
evertenda; cf. Fr. I, 56, 6. 

pretio compositi] i. e. praemiis pro- 
missis illecti ad seditiosam animam 
clam alendam et excitandum. 

Fr. 52.] Charis. II. p. 121. Lind, 
(p. 184. P.). Lepidam perpetao in- 
qoietem senatus, quo illo liberare- 
tur, ante finitum consulatum in pro- 
vinciam Galliam abire iussit ; cf. Hist. 
Fr. I, 56, 4. Appian. B. C. I, 107. 

Fr. 53.] Arusian. p. 240. Lind. 
De Etruriae suspecta fide cf. Hist. 
Fr. I, 56, 6. 8. Appian. B. C. 
I, 107. — Cum Lepido est Lepido 
favens. — Suspecta in tumultum bre- 
vitate insigni dictum significat su- 
specta erat proclivis esse ad tumultum, 

Fr. 54.] Serv. ad Virg. Aen, I, 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB, I. FR. 49—56, 



261 



52. Uti Lepidus et Catulus decretis exercitibus maturrume pro- 
iiciscerentur. 

53. Etruria omnis cum Lepido suspecta in tumultum erat. 

54. Hagna vis hominum convenerat agris puisa aut civitate 
eîecta. 

55. Philippus, qui aetate et consilîo ceteros anteibat. 

56. Oratio L. Philippi contra Lepidum. 

Haxume vellem, patres conscripti, rempublicam quietam esse, 
aut in periculis a promptissumo quoque defendî, denique prava in- 
cepta consultoribus noxae esse. Sed contra seditionibds omnia tur- 
bata sunt, et ab iis, quos prohibere magis decebat; postremo, quae 
pessumi et stultissumi decrevere, ea bonis et sapientibus faciunda 
2 sunt. Nam bellum atque arma, quamquam vobis in visa, tamen, 
quia Lepido placent, sumenda sunt, nisi forte cui pacem praestafe 



270. Verba ad eandem rem pertinent 
ut Fragm. praecedens. 

Fr. 55.] Serv. ad Vîrg. Aen. JX, 
246. Yidetur Sallnstius caussam af- 
. ferre, cur Philippi orationem Histo- 
riis inseruerit. 

Fr. 56.] Codd. Vatt. très, Ursini 
et Ciacc. duo, Balliol. 

Qunm Lepidus aliquanto ante con- 
sulatus finem in Galliam Transalpî- 
nam provinciam abire iussus esset 
(v. Fr, I, 52. infra §. 4.), sed in 
Cisalpina et in Etruria proscriptos 
et turbidam plebem sibi adîungeret 
(v. Fr. I, 53. 54.), revocatus a pa- 
tribus , ut inceptorum caussam red- 
deret , non paruit , sed cum armata 
manu ad urbem accessit; cf. Appian. 
B. G. I, 107. Sed quum lanîculum 
et pons Mulvius iam a Catulo ac 
Pompeio occupatus esset, prohibitus 
urbem întrare (v. Flor. III, 23, 6.) 
in Etruriam recessit, Pompeius fu- 
gatos reîpublicae hostes persecutus 
in Galliam Cisalpinam contendit, 
qnam Brutus, Lepidi legatus, tene- 
bat, eumque Mutinam compulsum 
per aliquod tempus obsidione pres- 
sit. Dum haec aguntur, Lepidus 
initie a. 77. (cf. Fr. III, 81, 10.), 



consulibus nondum creatis (cf. §. 22.), 
noTÎs copiis collectis iterum exerci- 
tum ad urbem admovit (§. 10.), con- 
dicionibus cum senatu egit (§. 14. 
17.), alterumque consulatum petiit 
(§. 15. Plut, in Pomp. c. 16.). Tum 
in magna omnium perturbatione, 
aliis Lepido faventibns, aliis per 
ignaviam cunctantibus et quid agen- 
dum esset dubitantibus , exortus est 
in senatu Philippus, et gravi oratione 
torpedinem animis excutere, pericu- 
lum ostendere et ad fortiter et stre- 
nue resistendum hortari studuît. — 
Eo auctore Lepidus hostis patriae 
iudicatus et vi ab urbe repulsus est. 
Deinde quum in Etruriam se rece- 
pisset, a Pompeio et Catulo pressus 
Cosam occupayit, indeque fuga in 
Sardiniam transgressus morbo periît. 

§. 1. Maxume vellem etc.] Tripar- 
tito Philippi optato ex adverse tria 
huic optato contraria resp'ondent. 

et ab Us] i. e. et quidem ah iis; v. 
ad lug. 85 , 3. Fr. III , 1 , 5. IV, 20, 
5. Intelliguntur Lepidus et mali se- 
batores. 

pessumi etc.] se. ii senatores, qui 

Lepidi consilia adiuverant; cf. §. 5. 6. 

§. 2. pacem praestare] i, e. pacis 



262 



C. SALLUSTI CBISPI 



et bellum pati consiliam est. Pro di boni, qui hanc urbem omissa 3 
cura adhuc tegitis! H. Aemilius, omnium flagitiosorum postremus, 
qui peior an ignavior sit deliberari non potest, exercitum opprî- 
mundae libertatis habet, et se e contempto metuendum effecit; vos, 
mussantes et retractantes, verbis et vatum carminibus pacem optatis 
magis quam defe'nditîs, neque intellegitis mollitîa decretorum yobfs 
dignitatem, illi metum detrahi. Atque id iure, quoniam ex rapînîs 4 
consulatum, ob seditionem provinciam cum exercitu adeptns est. 
Quid ille ob bene facta cepîsset, cuius sceleribus tanta praemîa 
tribuistis? At scilîcet eos, qui ad postremum usque legatos, pacem, 5 
concordiam et alia huinscemodi decreverunt, gratiam ab eo pepe- 
risse. Imo despecti et indigni republica habiti praedae loco aestu- 
mantur, quippe metu pacem repetentes, quo babitam amiserant. 
Equidem a principio, qunm Etruriam coniurare, proscriptos accersi, 6 
largitionibns rempublicam lacerari vîdebam, maturandum putabam. 



copiam praebere; cf. Liv. XLII, 13, 
5. yidehaMy quam impar esset sorsy 
quum ille vohis bellum ^ vos ei securam 
pacem praesiaretis, id. XL, 34, 14. 

ei bellum] Praegnanti sensu et va- 
let ei simul, 

§. 3. hanc urbem omissa cura] Omissa 
cura ablativi sunt qnalitatis sive at- 
tributivi ad urbem pertinentes ; quare 
sensns est: hanc urbem sine cura, 
sive hanc urbem, cuius cura omissa 
esiy se. ab lis , quos illam curare 
ac tueri decebat. 

posiremus] î. e. vilissimus; cf. 
Hist. Fr. ÏV, 20, 12. 

oppritrnmdae libertaiis] v. ad Fr. I, 
49, 8. 

mussantes] î. e. libère loqui non 
audentes (Germanice den Mund nickt 
auftkuend); cf. Fr, III, 81, 8. 

rétractantes] i. e. tergiversantes, 
cunctantes. 

verbis — optatis] Sententia insigni 
brevitate dicendi elata haec est: 
vanis verbis utentes et vatum carmi- 
nibus (i. e. responsis) fidenies, eo 
ostenditis optare vos magis quam de- 
fendere pacem. 



deiraht] Germanice commode red- 
ditur: dass — abgenommen wird, 

§.4. ex rapinis] se. in praetura 
Siciliensi a. 81. a. Chr. commissis;* 
cf. Cic. in Verr. II, 3, 8. III, 91, 
212. Ampel. c. 40. 

ob seditionem] i. e. ob turbas in îpsa 
urbe excitatas; v. ad Fr. I, 51. 52. 

§. 5. sdlicei — peperisse] v. ad 
lug. 102, 9. 

indigni republica] i. e. indigni qui 
in republica aliquid valeant. 

praedae loco] i. e. pro talibus, 
quibus, ut praedâ, pro lubitu uti 
possit. 

quippe — amiserant] Haec addit, 
quo significet ipsos meruisse hanc 
iniuriam. 

§. 6. Etruriam coniurare etc.] cf. 
Fr. I, 53. 54. infra §. 8. lui. Ex- 
super, c. 6. 

largitionihus etc.] cf. Fr. I, 51. 

auxisse] Intransitivo sensu est tn- 
crementa cepisse ; cf. Cato apud Grell. 
XVIII, 12, 7. £o l'es eorum au xi t. 
Accus, c. inf. pariter ut bene facta 
ex extollebant pendet. 

nusquam] î. e. nulla in re ; y. ad 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 56. 



263 



et Catuli consilîa cum paocis secutus sum; ceterum illi, qui gentis 
Aemiliae bene facta extollebant, et ignoscundo populi Romani 
magnitudînem auxisse, nusquam etiamtum Lepîdum progressum afe- 
batit, qaum privata arma opprimundae libertatis cepisset, sibi quis- 
que opes aut patrocinia quaerundo consilium publicum corrupernnt. 

7 At tum erat Lepidus latro cum calonîbus et paucis sicariis, quorum 
nemo diurna mercede vitam mutaverit; nunc est proconsul cum îm- 
perio, non empto, sed dato a vobis, cum legatis adhuc iure pa- 
rentibus; et ad eum concorrere homines omnium ordînum corruptis- 
sumi, flagrantes inopia et cupidinibus, scelerum conscientia exagi- 
tati, qnibus quies in seditionibus, in pace turbae sunt; hi tumultum 
ex tumultu, bellum ex bello serunl, Saturnini olim, post Sulpici, 

8 dein Mari Damasippiqne, nunc Lepidi satellites. Praeterea Etruria 
atque omnes reliquiae belli arrectae; Hîspaniae armis sollicitae; 
Mithridates in latere vectigalium nostrorum, quibus adhuc sustenta- 



Cat. 3, 3. Ceterum enuntiatio âavv- 
ditaç posita ex relatîvo pendet. 

etiamium] ,y. ad Cat. 2,1. 

progressum] Praegnantî sensu est 
modum egressum, i. e. aliquid contra 
renfpublicam et salntem bonorum 
ausum. 

privata arma — cepisset] î. e. arma 
privato consiHo (cf. §. 21. )> nuUo se- 
natus consulte cepisset. 

consiliwn — cormpei'unt] i. e. aucto- 
res fuerunt pravi consilii, quo rei- 
publicae gravissimum detrimentum 
allatum est. 

§. 7, latro] Duci oppositus ita dî- 
citur, qui iustum eœerdiwn non ha- 
bety id quod etiam sequentia décla- 
rant. Sententia eadem est, quae 
§. 3: e contempio (qualis tuno fuit, 
nunc) se effecit metuendum, 

diurna mercede vitam mutaverit] i. e. 
pro diurna mercede vitam dederit vel 
vendideHt, de quo usu mutare verbi 
cf. lug. 44, 5. Sententia verborum 
est: quorum omnium non interest 
pro tam tenui praemio, qualis est diurna 
merceSy vitam profundere^ quam bb 
rem illi non tiraendi erant. 

non empto] Quamquam hac voce 



alludltur ad emptos a Lepido sedi- 
tionis ministres, magis tamen ora- 
torio posita videtur ad indignitatem 
dati imperii oppositionis tî eiferen- 
dam. 

adhuc] Notatur hac voce socordia 
senatus, qui patiatur adhuc Lepidum 
cum imperio esse, quod ei dudum 
adimendum fuit. 

quies in seditionibus etc.] Argutae 
oppositionis sensus est: qui securi 
sunt (a poena) in seditionibus, in 
pace anœii (ob scelera commissa); 
cf. §. 10. 

Saturnini] Tribunus pi. turbulen- 
tissimus ac violentissimus in gravi 
seditione a. 100. a. Gbr. n. mota 
per C. Marîum occisus est. 

Sulpici] Ferventissimi ingenii sum- 
maeque eloquentîae îuvenis , quum 
tribunus a. 88. a. Chr. n. legem tu- 
lisset de imperio advcrsus Mithrida- 
tem Sullae derogando et C. Mario 
tradendo, bello civil! ea re exorto 
periit. 

Damasippi] cf. Cat. 51 , 32. 

§. 8. Hispaniae — sollicitae] se, 
per Sertorium. 

vectigalium — sustentamur] Quippe 



264 



C. SALLUSTI CRI8PI 



mar, diem bello cîrcumspicît; qain praeter idoneum ducem nihil 
abest ad subvortundain imperium. Qaod ego tos oro atque obse- 9 
cro, patres conscripti, ut animadyortatis, nea patiaraini licentiam 
scelerum quasi tabem ad integros contactu procedere. Nam ubi 
malos praemîa sequuntur, haud facile quisquam gratuito bonus est. 
An exspectatis, dum exercitu rursus admoto ferro atqae flammaio 
urbem invadat? quod mnlto propius est ab eo, quo agitât, stata, 
quam ex pace et concordia ad arma civilia, quae ille advorsum di- 
vina et humana omnia cepit, non pro sua, aut quorum simulât', in- 
iuria, sed legum ac libertatis subvortundae. Angîtur enim ac lace- il 
ratur animi cupidine et noxarum metu, expers consili, inquies, haec 
atque illa tentans; metuit otium, odit bellum; luxu atque licentia 
carendum videt, atque intérim abutitur vostra socordia. Neque mihil2 
satis consili est, metum an ignaviam an dementiam eam appellem, 
qui videmini intenta mala quasi fulmen optare se quisque ne attîn- 
gat, sed prohibere ne conari quidem. Et quaeso considerate, quam 13 
convorsa rerum natura sit. Antea malum publicum occulte, auxîlîa 
palam instruebantur , et eo boni malos facile anteîbant*^ nunc pax 
et concordia disturbantur palam, defenduntur occulte. Quibus illa 
placent, in armis sunt, vos in metu. Quid exspectatis? nisi forte 14 
pudet aut piget recte facere. An Lepidi mandata animos moTcre? 
qui placere ait sua cuîque reddi, et aliéna tenet; belli iura rescindi, 



maiora ex Asia quam ex alla alia 
provincia vectigalia redibant; cf. 
Cic. de imp. Cn. Pomp. c. 6, 14. 

diem — circumspicit] i. e. occasio- 
nem belli ita quaerit, ut qaoTÎs die 
erumpere posait. 

§. 9. guasi tabetn] cf. Hist. Fr. IV, 
60."'Cat. 10, 6. 36, 5. lug. 32, 4. 

§. 10. quod mulio propius est etc.] 
Sensus est: ad quod facinus nunc 
(quia cum exercitu instat) multo 
facilius etîam potest progredi, quam 
antea ex pace ad seditionem pro- 
gressas est. 

pro sua aut quontm simulât iniuria] 
u e. pro sua aut eorum, quorum 
eam simulât esse, iniuria. 

§. 12. attingat] Yerbum refertur ad 



subiectum in comparatione positum ; 
cf. Fr. I, 49, 17. 

§. 13. malum publicum] i. e. reipu- 
blicae pernicies; cf. Cat. 37, 7 
lug. 25, 3. 

§. 14. mandata] i. e. condiciones 
senatui propositae; v. Introduct. p. 
261. 

armis cogat] i. e. per arma vim 
exerceat. 

civitatem — negat] Quam sibi re- 
pugnet Lepidus, eo probatur, quod, 
si civitas multis, ut ille contendebat, 
non erat adempta, eam confirmari 
non erat opus. 

§. 15. per iniuricofi] Respici vide- 
tur ad Lepidi avaritiam, qua Sici-* 
liam exspoliavit; y. ad §. 4. 

quasi primum reddideris] i. e. quasi 



HISTORIABUH FRAGMENTA. LIB. I. FR. 56. 



265 



quum ipse armis cogat; civitatem confirmarf, quibus ademptam ne- 
gat; concordiae gratia plebei tribuniciam potestatem restitui, ex qua 
lôomnes dÎBCordiae accensae. Pessume omnium atque impudentis- 
Bume, tibine egestas civium et lactus curae sunt, cui nihil est domi 
nisi armis partam aut per iniuriam? Alterum consulatum petis, 
quasi primum reddideris; bello concordiam quaeris, qno parta dis- 
turbatur: nostri proditor, istis infidus, hostis omnium bonorum. Ut 
te neque hominum neque deorum pudet, quos per fidem aut per- 

16 iurio violasti! Qui quando talis es, maneas in sententia et retineas 
arma te hortor, neu prolatandis seditionibus, inquies îpse, nos in 
sollicitudine attineas. Neque te provinciae, neque leges, neque di 
pénates civem patiuntur. Perge, qua coeptas, ut quam maturrume 

17 mérita învenias! Vos autem, patres conscripti, quôusque cunctando 
rempublicam intutam patiemini, et verbis arma tentabitis? Delectus 
advorsum vos habiti, pecuniae publiée et privatim extortae, prae- 
sidia deducta atque imposita, ex lubidine leges imperantur, quum 
intérim vos legatos et décréta paratis. Quanto mehercule avidius 
pacem petieritis, tanto bellum acrius erit, quum intelleget se metu 

18 magis quam aequo et bono sustentatum. Nam qui tnrbas et cae- 
dem civium odisse ait, et ob id, armato Lepido, vos inermos reti- 
net, quae victis toleranda sunt, ea, quum facere possitis, patiamini 
potins censet. Ita illi a vobis pacem, vobis ab illo bellum suadet. 



rite consulatu abieris, eoque depo- 
sito ad privati condicionem redierîs. 
Lepidus enîm, quamyis consulatns 
tempus exspîraverat , tamen etiam- 
tum ut consulem se gerebat. 

nostrt] i. e. nostrarum partîum at- 
que rationum; cf. lug. 14, 17. Hist. 
Fr. II, 50, 3. Cat. I, 3. 

istis] i. e. tuis, qui consilia tua 
laudant et adinvant; y. ad Cat. 

52, 5. 

bonontm] Intelliguntur ii, qui prae- 
sentia defendebant; t. ad Fr. I, 12. 

§. 16. per fidem] i. e. dum fidem 
tibi habebant. 

periurio] bc. senatns utrumque con- 
sulem iure iurando obstrinxerat, ni- 
hil eos hostile acturos; cf. Appian. 
B. CI, 107. 



atHneas] v. ad lug. 108, 3. 

§.17. verbis arma tentabitis] i. e. 
arma non re sed verbis geretis y sive 
verbis pro armis utemini. 

publiée et privatim] y. ad Cat. 11, 6. 

deducta atque imposita] se. deducta 
ex aîiis oppidis atque aliis imposita^ 
preut Lepidi consiliis yel fayere yel 
adversari videbantur. 

metu] se. yestro. 

aequo et bono] se. cuîus exigua aut 
nulla a yobis ratio babetur; quod 
si yaleret, ille se non sustentatum 
intellegeret. Ceterum y. ad Cat. 
9, 1. 

§. 18. qui — ait] Haec quamquam 
nniyerse dicta sunt, tamen non du- 
bium est, quin certi senatores no- 
tentur. 



266 



C. SALLU8TI CRI8PI 



Haec si placent, si tanta torpédo animos oppressit, nt obliti scele-10 
rum Cinnae, coios in nrbeni reditu decna ordinia huias interiit, nî- 
hiloniinaa voa atqoe coniuges et liberoa Lepido permissarî sitis: 
quid opu8 decretia? qoid auxilio Catoli? Qoin is et alii boni rem- 
pablicam frustra curant. Agite, uti Inbet! parate vobis Celhegî at-20 
que alia proditorum patrocînia, qui rapinas et incendia înstaurare 
cupîant et rursus advorsnm deos penatis manus armare. Sin liber- 
tas et yera magis placent, decernite digna nomine, et ange te inge- 
nium virîs fortibus. Adest novus exercitus, ad hoc colonîae yete-^l 
rum militum, nobilitas omnis, dnces optumi; fortuna meliores se- 
quitur. lam illa, quae socordia nostra collecta sunt, dilabentur. 
Quare ita censeo: quoniam Lepidus exercitum privato consilio pa-2*2 
ratum cum pessnmîs et hostibus reipublîcae contra huius ordinis 
auctoritatem ad urbem ducit, uti Appius Claudins interrex cum Q. 
Catulo proconsule et ceteris, quibus împeriura est, urbi praesidio 
sint, operamque dent, ne quid respublica detrimenti capiat. 

57. Apnd Mutinam. 

58. Lepidum poenîtentem consili. 



§. 10. cuti» in urbem reditu etc.] 
Intellig^ntur crudelissimae senato- 
rnm caedes Cinnae ac Marii iussu 
a. 87. a^ Chr. n. factae. 

§. 20. Cethegi] Homo fait ambi- 
gnae fidei, Cinnae ante et Marii 
sectator, deinde SuUae addictus et 
in repnblica plurimum valons; cf. 
Appian. B. C. I, 60. et 80. Plut, in 
Lncnll. c. 5. et 6. Cic. Parad. Y , 3. 

vera] i. e. ea, quae res ipsa po- 
stulat, quae rerum condicioni con- 
sentanea sunt. 

§.21. colaniae veterum mUiium] sunt 
SuUae yeterani in colonias deductî ; 
cf. Fr. 1 , 40. Cat, 37 , 6. 

illa, quae — collecta sunt] i. e. illa 
mala et incommoda, quae — con- 
tracta sunt, eyanescent. 

§. 22. contra — auctoritatem] î. e. 
ad evertendam auctoritatem. 

interrcœ] se. omissis propter Le- 
pidi tumultum comîtiîs consules annî 
77. a. Chr. nondnm erant creati. 



imperium] se. militare. 

ne quid respublica etc.] cf. Cat. 
29, 2. 

Fr. 57.] Priscian. XV, 2, 9. p. 
618. Sir. Pertinet Fragm. ad Bm- 
tum, Lepidi legatnm, qui Mutinae 
obsessus in Pompeii potestatem ve- 
nit, et ab eo interfectus est; cf. 
Plut, in Pomp. c. 16. Liv. Epit. XC. 
Valer. Max. VI, 2, 8. 

Fr. 58.] Charis. m. p. 150. Lind. 
(p. 224. P.). Videtor Lepidam con- 
silii urbis iterum ùwadendae poeni- 
tuisse. 

Fr. 59.] Serv. ad Virg. Aen. X, 
168. Lepidus undique pressus Co- 
sam, maritîmnm Etruriae oppidum, 
se recepit, indeque in Sardiniam 
fagit; cf. Rutil. Itiner. I, 295 sqq. 
lui. Ëxsuper. c. 6. 

Fr. 60.] Priscian. X, 8, 46. p. 505. 
Kr. — QuaeswU verbi subiectom est 
Appius Claudius interrex. Is quum 
comitîa consularia haberet, t^ribo- 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 56—62. 



267 



59. Cosa. 

60. Curionem quaesivît, oti adalescentior et a populi suffragiis 
integer aetati concederet Mamerci. 



Cap, V. 

Belliim Sertorîanum. — Sertorii priora ternpora. — Sertorius in Maure- 
tania. — Cum Lusitanis coniunctus belliim movet. — Eius pugnae cum 
variis ducibus Bomanis et cum Metello nsque ad Pompeii in Hispaniam 
adventum. 



61. H. Lepido cum omnibus copiis Italia pulso, segnior, neque 
minus gravis, sed multiplex cnra patres exercebat. 

62. Hagna glorîa tribunus militum in Hîspania T. Didio impe- 
rante, magno usn bello Harsîco paratu militum et armorum fuit, 
multaque tum ductu eius curata primo per ignobilitatem deinde per 
învidiam scriptorum incelebrata sunt, quae vivus facie sua ostenta- 
bat aliquot advorsis cicatricibus et effosso oculo. Quo ille deho- 
nestamento corporis maxume laetabatur, neque illis anxius, quia 
reliqua gloriosi usretinebat. 



nitim Curionem, consulatus candida- 
tnm, rogayit , nt petitione desisteret 
in gratiam Mamerci Aemilii Lepidi, 
qnem senatus consalem fieri opta* 
bat ; V. ad Fr, 1, 49, 3. Paruit Cnrio. 
a populi suffragiis integer'] i. e. qui 
populi 8u£fragia nondum expertus re- 
pulsam non tulisset, quod Mamerco 
acciderat; cf. Cic. de Oflf. 11, 17, 58. 

Fr, 61.] Victorin. in Cic. Rhetor, 
p. 59. Orell. Serv. ad Virg. Aen. 
I, 630. Transit Sallustius bis yerbis a 
Lepidano tumultu ad Sertorii bellum. 

segnior^ neque minus gravis] i. e. 
remissior quidem et minus acriter in- 
sians, tieque tamen levior, — De ne- 
que particula y. ad lug. 31, 27. 
105, 1. 

exercebat] t. ad Cat..ll, 1. 

Fr. 62.] Gell. II, 27, 2. Donat. 
ad Ter. Eun. III, 2, 29. Sertorii 
ingenium et prier vita iliustratur. 

T, Didio imper anie] Is annîs 97. 
et 96. a. Cbr. n. Hispaniam provin- 



ciam cum imperio tenuit ; cf. Appian. 
Hisp. c. 99. 

paratu nûlitum et artnorum] i. e. eo- 
gendis miiitibus armisque instruendis. 

per ignobilitatem] i. e. quia igno- 
bilis fuit. 

per invidiam êcripiorum] Intelligendi 
suntbaud dubie Sisenna, SuUae no- 
bîlitatisque partibus addictus, ac 
Sulla ipse, Sertorîo infestissimus, 
quorum hic in commentariis de vita 
sua, ille in historia belli Marsici et 
civilis de Sertorii rébus strenue ge- 
stis vel plane siluisse yel parum di- 
xisse yidentur. 

incelebrata] cf. Tacit. Ann.VI,7, 5. 

vbms] i. e. dum in yiyis erat, dum 
yîyebat. 

aliquot advorsis cicatricibus etc.] 
Ablatiyi qualitatis sunt. 

illis] se. cicatricibus, quibus faciès 
lacerata erat. 

reliqua] i. e. relîquas corporis 
partes. 



268 



C. SALLUSTI CR18PI 



63. Et eî Toce nagna Tehenenter gratolabantor. 

64. Modico qooqae et elegantî inperio percanis fait. 

65. Hîspaoiam sibi antiquam patriam esse. 

66. Eamm aliae paolan progressae nînîo simal et incerto 
onere, qaam paror corpora agitaTerat, deprînebantor. 

67. Traditar fugam in Oceaoi longîoqiia agitarisse, caias doas 
ÎDSolas propinqoas ioter se et decem milia stadinm procal a Gadi- 
bas sitas constabat soopte ingenio alimenta mortalibos gîgnere. 

68. Insalas fortanatas [SallustiuM aii] inclotas esse Homeri 
carminibas. 

69. Maoriqae, vanom gênas, nt alîa Afrîcae, contendebant Ad- 
tipodas ollra Aethîopîam calta Persanun iastos et egregîos agere. 

70. "ji^Xig xoJUg jiifivriç * oî dl xeçî 2kclov6tiov ov nohv^ 
alla Toxov tpaôl %id xotanàv êlvai. 



Fr. 03.] Donat. ad Ter. Andr. V, 
4, 36. Fragm. de Sertorio întelli- 
^ndam , a populo , qui iostior erat 
qaam invidi scriptores in eias vîr- 
tute aestimanda et agnoscenda, ho- 
norifice in theatro excepto; cf. Pin- 
tarcli. in Sert. c. 4. 

Fr. 64.] Schol. Lnean. ad VU, 
267. p. 533. Web. De Sertorio haec 
dicta esse Hîspanos comitate sibi 
conciliante fidem facît lal. Exsaper. 
c 8. Ubi in proomàam venit, ita ttre- 
nue godorwm. ammoê iam déficientes 
aique aUa cupienies in faoorem par- 
timn suarwn modeste tuendo ai- 
que hlandiendo perduxit, ut et 
carus es set ^ et tamen ab omnUnts 
timeretur, 

modico] i. e. moderato, inter ni- 
miam severitatem et indnlgentiam 
temperato. 

eleganti] i. e. ita institato, ut re- 
rum atqae hominnm ratio baberetor 
(Germanice rûeksichtsvoll) ; cf. Cic 
Epp. III, 8, 4. Quid a me fieri po- 
iuii oui eleganiius aut iustirnsyçuam 
ut sunqttus egentissànartan cinUatum nd- 
nuerem sine uUa imminutione dignUatis 
tuae? Tacit. Ann. XI, 4, 4. (Be- 
spondit Scipio) Elegantî tempera- 



mento inter eomugalem amorem et se- 
natoriam necessUatem. 

¥t, «5.] Serr. ad Vîrg. Aen. I, 
380. ni, 297. Verba ▼idontur Ser- 
torii Hîspanos eo sibi concilian tis, 
qnod dicit Hispaniam, ubi iam olim 
fuerit (cf. Fr. 1 , 62.) , ita sibi pla- 
cnisse, nt patriae instar sibi sit. 

Fr. 66.] GeU. X, 26, 10. Non. 
VI , 27. p. 455 , 6 Merc. Agîtur de 
pngna navali a Sertorio cnm C. 
Annio ad Pityiuam insnlam a. 81. 
a. Chr. n« commîssa; cf. Plntarch. in 
Sert. c. 7. 

Fr. 67.] Serr. ad Yirg. Aen. Il, 
640. Acro ad Hor. Epod. 16, 42. 
Non. IX. p. 495, 33. Merc. AdSer- 
toriom haec spectare intelligitar ex 
PlnUrcbo in Sert. c. 8. Flor. Ul, 
22, 2. 

suopto ingenio] i. e. saa sponte, 
ipsa natnrae vi , nulla adhibita ho- 
minnm cura atqae labore. 

Fr. 68.] Serv. ad Virg. Aen. V, 
735. Yerba ad eandem rem pertinent^ 
nt Fragm. praecedens. 

Fr. 69.] Prîscian. XIV, 4, 41. 
p. 603. Kr. Non. IV, 481. p. 416, 
29. Merc. Tertnllian. de Anima 
p. '313. Verba continent Sertoriî de 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 63—76. 



269 



71. Itaque Sertorius, levi praesidio relicto in Mauretania , nan- 
ctus obscuram noctem aestu secundo furtim atque ceieritate vitare 
proelfum in transgressa conatus est. 

72. Transgresses omnis recipit mons Balleia praeceptus a Lu- 
sitanis. 

73. At per omnem provinciam magnae ^irocesque famae^ quum 
ex sno quisque terrore quinquaginta aut amplius hostium milîa, no- 
yas immanis formas^ océan! accolas, corporïbus hominum vesci 
contenderent. 

74. Ardebat omnis Hispania citerîor. 

75. Et mox Fufidius adveniens cum legionibus, postquam tan- 
tas asperitates, haud facilem pugnantibus vadum, cuncta hosti quam 
suis opportuniora videt. 

76. lussu Metelli cornicines occanuere. 



Africae încolis terraeque natnra per- 
contationes in Mauretania factas; 
cf. Plut, in Sertor. c. 0. 

alià] Non supplendum gênera ex 
praecedenti vocabulo, sed nentrum 
latissimo sensu praeter res etiam 
homines complectitur ; cf. lug. 13, 6. 

Persarum] cf. lug. 18, 4. et 11. 

Fr. 70.] Stephan. Byz. v. "A^iXiç 
p. 41. éd. Berkel. Fluvii mentio facta 
TÎdetnr in narratione de Sertorio in 
Mauretania commorante. 

Fr. 71.] Gell. X, 26, 2. Non. VI, 
27. p. 453, 2. Merc. Agitur de Ser- 
torii ex Mauretania reditu in Lnsi- 
taniam, quo a Lusitanis invitatus 
fuerat. 

proelùwi] se cum Romanis, quo- 
rum classis oram freti Gaditani ob- 
servabat; cf. Plut, in Sert. c. 12. 

Fr. 72.] Non. VI, 27. p. 453, 3. 
Merc. Geil. X, 26, 3. Verba non 
maltum distantia a Fr. praecedente 
pariter de Sertorii transitu in Lusi- 
niam capienda sunt. 

Fr. 73.] Virg. interprr. éd. Mai. 
p. 42. ad Aen. IV, 178. (Valer. Probî 
in Verg. Comment, ace. schol. Ve- 
ronens. in Verg. Fragm. éd. H. Keil.) 



Ad Sertorium haec spectant, qui ex 
Mauretania in Lnsitaniam regressus 
Mauris secum adductis maximo ad- 
ventus sui terrore Romanes in pro- 
Tincia compleret; cf. Plutarch. in 
Sertor. c. 12. 

magnae atrocesque famae\ se. erant; 
cf. Cat. 52 , 15. — Magniludo famae 
constabat ing^enti hostium namero, 
atrociias metu âv&çmnofpayiaç, 

novas immania formas] i. e. homines 
novft (= insolita, y. Cat. 51, 8.) 
et immani formft. Quippe Mauri ore, 
colore, universa corporis forma at- 
que habitu, ad hoc victu cultuque 
a ceteris hominibns discrepantes pro 
oùvd'Q(07ro<pdyoiç a Romanis liabe- 
bantur. 

Fr. 74.] Victor, in Cîc. Rhetor. 
I. p. 5. Orell. — Ardebat se. bello, 
a Sertorio moto^ 

Fr. 75.] Non. III, 265. p. 231, 
17. Merc. — De F)ifidio cf. Fr. I, 
49, 21. — Fadus ex prisco usu ma- 
sculinum est. 

Fr. 76.] Prise. X, 7, 38. p. 500. 
Kr. Diomed. p. 370. Putsch. Serv. 
ad Virg. Georg. II, 384. Et hoc 
et sequens Fragm. ad Sertorii pugnas 
cum Metello pertinet. 



270 



C. SALLUSTI CBISPI 



77. Et nnmeri eoran Metellas per litteras gnaras. 

78. Domitium proconsolem ex eîteriori Hispania cam omnibus 
copiis, qaas paraverat, accersivit. 

79. Occapatasque collîs editissnmas apnd Ilerdam; eam multa 
opéra circumdat. 

80. Sertorîas, portis tarba moranlibiia el nullo, ot în terrore 
soiet, generis aul imperi discrimine , per calonnm corpora ad mé- 
dium quasi, dein super astantium manibus in murum aUoUitur. 

81. Et Diponen validam urbem multos dies restantem pagnando 
vincit. 

82. Cui nomen oblivionis condiderant. 

83. Illum raptis forum et castra nautica Sertorius mutaverat. 



Cap. VI. 
Bellam contra piratas a P. Serrilio gestam. 



84. Itaque Servilius aegrotum Tarenti collegam prior trans- 
gressus. 



Pr. 77.] Arus. p. 233. Lînd. 

Fr. 78.] Priscian. X, 8, 45. p. 504. 
Kr. — Accersmt intelligendam de 
Metello, qaî Domitium cam sais co- 
piis sibi aaxilio venire iassit. — De 
BomiHo a Sertorio yicto cf. Plat, in 
Sert. c. 12. Entrop. YI, 1. 

Fr. 79.] Arus. p. 219. Lind. Prise. 
XY, 2, 9. p. 618. Er. Agi Tidetar 
de Manlii, Galliae proconsalis ac 
Metello aoxiliam ferentis, clade apad 
Ilerdam accepta; cf. Plat, in Sertor. 
c. 12. Oros. Y, 23. Liv. Epit. 90. 

multa opéra] i. e. magna diligen. 
tia et contentione; cf. Cic. £pp. ad 
Attic. XYI , 16. Omnibus rehus magna 
cura, multa opéra et labore cou- 
fectis. Id. ib. XI Y, 14 fin. 

Fr. 80.] Non. lY, 128. p. 282, 
20. et XII, 48. p. 530, 30. Merc. 
Sertorius pugna aliqua fusus Hispa- 
norum studio servatur; cf. Plut, in 
Sertor. c. 14 extr, Serv. ad Yirg. 
Aen. IX, 558. 

portis turha morantïbus] î. e. quum 
portae moram facerent (se. fugae vel 



recepioi) propter turbam , se. in an- 
gasto introitn ortam. 

gemerisi] se. mUitmiiy armis atqne 
ordinibas diversoram. 

ad médium quasi] i. e. fere ad me- 
diam mari partem ; t. ad log. 48, 3. 

8tq)er asiatitium] î. e. in muro stsn- 
tium. Super adverbium est. 

Fr. 81.] Non. XII, 30. p. 526, 
10. Merc. Ad Sertorîum pertinere 
Fragmentum Dipones arbis mentio 
ostendit; sed utrum ab hoc an a 
Metello capta fuerit, non liquet. 

Fr. 82.] Serv. ad Yirg. Aen. I, 
267. Intelligitnr fluvias inter Pn- 
rium et Minium, cai olim Limaeas 
sire BeHon nomen fait. Ad bellnm 
Sertorianom verba pertinere regionis 
situs docet. 

Fr. 83.] Non. in, 96. p. 206, lu. 
Merc. Pompei. comment, art. Donat. 
p. 152. Lind. Locus, ubî res bello 
raptae a Sertorianis militibus vende- 
bantur, fuisse videtur Dianium; cf. 
Cic. in Yerr. Y, 56, 146. Strabo 
III. p. 239. B. Ahnel. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. I. FR. 77--92, 



271 



85. Cares insulani populi faerant, piratica famosi, ricti a Mi- 
noe , [ut et Thucydides et Sallustius dicunt,] 

86. Ad Olympum atque Phaselida. 

87. Iter vortit ad Corycum urbem, incltttam specu atque ne- 
more, in qao crocum gignitar. 

Cap. VII. 
Bellum in Macedonia et Tbracia App. Claudio Pulchro duce gestnm. 

88. Apud Lete oppidum. 

_ • 

89. Repulsus a Lete oppido. 

Cap. VIII. 
Fragmenta încertioris sententiae. 



90. Et stationes sub vîneas removebat. 

91. Magnfs operîbus perfectis obsidîum cepit per L. Catilinam 
iegatum. 

92. Maturaverunt exercitum Durrachium cogère. 



Fr. 84.] Prîscîan. XV, 2, 6. p. 616. 
Kr. — Serviiius est P. Senrilius Va- 
tia, a. 79. a. Chr. n. consul, qui 
anno post proconsul Cilicîam pro- 
vinciam nactus bellum contra pira- 
tas administravit; cf. Liv. Epi t. 90. 
Flor. m, 6, 4. Eutrop. VI, 3. Oros. 
V, 23. Ammîan. Marc. XIV, 8. 

collegam] App. Claudium Pulchrum, 
Servrlii in consnlatn collegam, et 
pro consule ad Thracîae gentes do- 
mandas missuro. 

prior iransffressus] se. in Epimm. 
— De iransgredi verbo cf. Fr. I, 71. 
72. 

Fr. 85.] Serv. ad Virg. Aen. VIII, 
725. Sallustius , de bello piratico di- 
cere ingressus, prins nonnuUa de 
piratarum origine et antiqnissima 
aetate disputai. 

Fr. 86.] Priscîan. XV, 2, 9. p. 618. 
Kr. Urbes piratarum celeberrimae. at- 
que validissimae a Servilio captae 
et eversae; cf. Cic. in Verr. I, 26, 
56. IV, 10, 21. Flor. III, 6, 5. Eu- 
trop. VI, 3. Oros. V, 23. 



Fr. 87.] Non. III, 72. p. 262, 7. 
Merc. Priscian. XV, 2, 9. p. 618. 
Kr. Serv. ad Virg. Georg. I, 56. 
Verba pertinent ad narrationem de 
ezpeditione Servilii contra Cilicas 
et praedones* 

inclutam specu atque nemore] cf. 
Strabo XIV. p. 987. C. Alraelov. 
Curt. III, 4, 10. Mêla I, 13. 

Fr. 88.] Priscian. XV, 2,9. p. 618. 
'Kir. -— Lete quum Macedoniae op- 
pidum esset (cf. Plin. H. N. IV, 10, 
17.), haud improbabile est, hoc et 
sequens Fragm. ad ezpeditionem Ap- 
pii Claudii Macedonicam pertinere. 

Fr. 89.] Priscian. XV, 2, 9. p. 
618. Kr. 
Fr. 90.] Arusian. p. 261. Lind. 

Fr. 91.] Fest. v. obsidium p. a92. 
Lindem. Festo auctore obsidium ce- 
pil i^ignîficat auxUium accepit. For- 
tasse Fr. fuit in nar^atîone belli Sul- 
lani contra Marianos ; Catilina enim 
Sullae legatus fuisse videtur. 

Fr. 92.] Arusian. p. 218. Lind. 



272 



C. 8ALLUSTI CRISPI 



93. Illo profectus vicos castellaque incendere et fuga cultoram 
déserta igni vaatare, neqae late aat secunis îrè, meta gentis ad 
farta belli peridoneae. 

94. Gens raro egressa finis suos. 

95. Sic vero qaasî formidine attonîtus neque anîmo neqae 
auribus aot iingaa competere. 

96. Idem fecere Octavius et Q. Caepfo sine gravi cuiusqaam 
exspectatione, neque sane ambîtî publiée. 

97. Obvîam ire et commori hostlbus. 

98. Ut in ore gentlbus agens, populo, civitatî. 

99. Pradens omnium, quae senatus censuerat. 

100. Sanctus aliter et ingenîo validus. 

101. Nisi quum ira belli desenuisset. 

102. Liberis eius avunculus erat. 

103. Neque se recipere aut instruere proelio quivere. 

104. Equi sine rectore exterriti aut saucli consternantur. 



Fr. 93.] Non. IV, 203. p. 310, 13. 
Merc. — Late ire est diducto et 
extenuato agmine ire, coi opponitur 
artis siipatisque ardinibus incedere; cf. 
lug. 68, 4. 

furia belli] i. e. insidiae, fraades, 
iustae pngnae apertisque armis op- 
positae. 

Fr. 94.] Anisian. p. 227. Lînd. 
Schol. ad Lucan. Y, 510. 

Fr. 95.] Non. IV, 110. p. 276, 18. 
Merc. Donat. ad Ter. Adolph. III, 
2, 12. Hoc auctore Sallustins yerbis 
usas est „qaam de amente Septimio 
loqueretur"; sed quis ille fuerit, 
non constat. 

neqtie animo neque auribus — com- 
petere] 1. e. neque animo ^ valere^ 
sive neque animi neque aurium aut 
linguae uêum praesentem habere; 
cf. Tacît. Ann. III, 46. Hist. III, 
73. 

Fr. 96.] Serv. ad Virg. Aen. IV, 
283. In summa Fragment! obscuri- 
tate liceat conilcere verba ad ean- 
dem rem pertinere ut Fr. I, 60. Nam 
nt Scrib. Cnrîo, ab App. Clandio 



înterrege rogatus, ut in gratîam Ma- 
merci a peteudo consulatu reipabli- 
cae caussa desisteret , obsecutus est, 
ita Octavius et Q. Caepio, qui et 
ipsi candidat! fuisse yidentur, idem 
fecere , quamquam nemo magnopere 
exspectabat petitionem eonim even- 
tum habituram, neque ab interrege 
i= publiée) ut désistèrent rogati fu- 
erant. 

Fr. 97.] Arus. p. 220. Lind. 

Fr. 98.] Arns. p. 243. Lind. Donat. 
ad Ter. Ad. I, 2, 13. De senatn 
Bomano haec dicta yidentur, cuius 
consulta onmia omnes spectarent; 
cf. Cat. 51, 12. 

Fr. 99.] Arus. p. 256. Lind. De 
Lepido intellezerunt interprètes , non 
ignare, quum ex Etruria revocare- 
tur, quae senatus contra ipsum de- 
creverat; cf. Appian. B. C. I, 107. 

Fr. 100.] Charis. II. p. 114. Lind. 
(p. 175. P.). — Aliter î. e. alias, 
alioquîn; cf. Cat. 29, 3. Hist. Fr. 
I, 43. 

Fr. 101.] Prîscian. X, 3, 20. p. 
487. Kr. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. ET FR. 93—118. 



273 



105. 
oppidum. 

106. 

107. 

108. 
tibus. 

109. 

110. 

111. 

112. 

113. 

114. 

115. 

116. 

117. 

118. 



At inde nulla munitionis aut requie mora processit ad 

Locum editiorem, quam victoribus decebat, capU. 

Neque detrusus aliquotiens deterretar. 

Ea paucis, quibus peritia et veram îngenium est, abnuen- 

Numeroque praestans, privus ipse militiae. 

Vacuam istam urbem hominibas militari aetate. 

Quum murum hostîum successisset, poenas dederat. 

Quietam a bellis civitatem. 

Dubitavit acîe pars. 

Quos inter maxume. 

Rumore primo. 

Militiae periti. 

Doctus militiam. 

Egregius militiae. 



Pr. 102.] Donat. ad Ter. Phorm. 
V, 6, 32. cf. Fr. V, 9. 

Pr. 103.] Priscian. X, 9, 50. cf. 
Pr. II, 33. 

Pr. 104.] Priscian. VIII, 15, 83. 
p. 419. Kr. — Conslemaniur, ut Prise, 
monet, deponens est; quare sensus 
est: consiemaiionem faciunt, 

Pr. 105.] Priscian. VIII, 19, 94. 
p. 355. Kr. Verba intelligenda sont 
de itinere alicuins ducis tanta celé- 
ritate facto ^ ut neque castra sub ve- 
speram munirentur, neque requies 
militibus concederetur. — De geni- 
tivo requie cf. lug. 21, 2. 

Pr. 106.] Serv. ad Virg. Aen. VIII, 
127. Arus. p. 223. Lind. 

Pr. 107.] Priscian. XV, 4, 24. p. 
627. Kr. 

Fr. 108.] Serv. ad Virg. Aen. XII, 
694. Agi yidetur de aliqua sententia, 
vel condicione, Tel consilio propo- 
sito, quod plerique propter impru- 
dentiam aut ingenii pravitatem am- 
plecterentur, pauci tantum pruden- 
tiores improbarent et abnuerent. 

SALLU8T. 



Pr. 109.] Arus. p. 256. Lind. De 
duce aliquo ha ec dicta. Privus mi- 
liHae est militiae expers^ i. e. mi- 
litiae usum non habens, rei milita- 
ris ignaruB. cf. Apul. de D. Socr. 
c. 43. Turba imperiiorum, priva ve- 
rae sapientiae. 

Pr. 110.] Arus. p. 265. Lind. Verba 
yidentur fuisse in oratîone vel sen- 
tentia ducis alicuius , urbem aliquam 
capi posse ostendentis. 

Fr. 111.] Serv. ad Virg. Ecl. V, 
5. Arus. p. 260. Lind. 

Fr. 112.] Arus. p. 257. 

Fr. 113.] Priscian. VII, 19, 93. 
p. 354. Kr. Serv. ad Virg. G. I, 
208. Probus II, 1, 1. p. 101. Lind. 

Fr. 114.] Charis. IL p. 141. Lind. 
(p. 211. P.). 

Fr. 115.] Charis. II. p. 129. Lind. 
(p. 192. P.). 

Fr. 116.] Arus. p. 252. 

Pr. 117.] Arus. p. 223. 

Pr. 118.] Arus. p. 227. 

18 



274 C. SALLUSTI CRISPI HI8T0R. FRAGM. LIB. I. FR. 119—126. 

119. Animi immodicus. 

120. Libertatis insueti. 

121. Fugam maturabat. 

122. Paucos saltum însîdentis. 

123. Profectionem festinantes. 

124. Soiis viis. 

125. Agreste. 

126. Quaesere. 



Fr. 119.] Arag. p. 239. 
Fr. 120.] Aras. p. 241. 
Fr. 121.] Arus. p. 247. 
Fr. 122.] Arus. p. 236. 
Fr. 123.] Ams. p. 231. 
Fr. 124.] Donat. ad Ter. Phorm. 



V, 7, 86. 

Fr. 125.] Charis. I. p. 69. Lînd. 
(p. 97. P.). 

Fr. 126.] Eutych. II, 14. p. 192. 
Lînd. Phocas p. 349. Liînd. cf. Fr. 
I, 56, 9. I, 60. ni, 1, 8. 



C. SALLUSTI CRISPI 

HISTORIARUM FRAGMENTA. 

LIBER II. 



ARGUMENTUM. 



Cap. I. 
Lepidi res extremae ac mors in Sardinia narrantur. — Insulae descri- 
ptio et antiquitates. — Corsicae descriptio. — Perpernae cura Lepido con- 
iuncti fuga ex Sicilia et Corsica in Galliam indeque in Hispaniam. Fr. 
1—15. [Anni 77. 76. a. Chr. n.] 

Cap. II. 

Bellum SertonanitiD* Pompeii in Hispaniam iter et adventus. — Eius 
ingenium illustratur. — Bemm gestarum narrationi praemittitur descriptio 
ingenii Hispanorum. — Pugnae apnd Lauronem, Italicam , ad Turiam sive 
Saguntum, aliae. — Metelli in ulteriorem provinciam recessas. — Incer- 
tioris sententiae Fragmenta quaedam ad Sertoriam spectantia. Fr. 16 — 37. 
[Anni 77-75. a. Chr. n.] 

Cap. m. 
Bellum contra piratas in Pisidia et Pamphjlîa a P. Servilio gestum 
Fr. 38—40. [Anni 76—75. a. Chr. n.] 

Cap. IV. 
Bellum contra Macedonas et Dardanos a. C. Scrib. Curione gestum. 
Fr. 41-43. [Anni 75—74. a. Chr. n.] 

Cap. V. 
Res urbanae. — Contentiones de restituenda potestate tribunicia. — 
Annonae caritas, eaque ortus plebis tumultus. — C. Cottae consulis ora- 
tio. — Terrae motus. Fr. 44 — 52. [Anni 76. 75. a. Chr. n.] 

Cap. VI. 

Bellum Mithridaticum tertium. — De Mithridatis génère et maioribus, 
tum quo ingénie ac moribus fuerit, exponitur. — Belli initia et adiutores. 
— M. Cottae clades ad Chalcedonem. Fr. 53 — 60. [Annus 74. a. Chr. n.] 

Cap. VII. 

Fragmenta incertioris explicationis spectantia ad Pompeium, ad Ser- 
torium, ad pugnas et res bellicas, ad terrarum urbiumque situm, denîque 
ad facta singularia. Fr. 61 — 90. 

Cap. VIII. 
Fragmenta paucissimis verbis composita. Fr. 91 — 103. 



18 



Hf 



276 



C. 8ALLUSTI CRISPI 



fflSTORIARmi FRAGMENTA. 

LIBER IL 



Cap. L 

Lepidi res eztremae ac mors in Sardinia narraniar. — Insalae descriptio 
et antiqaitates. — Corsicae descriptio. — Perpemae cnm- Lepido con- 
iancti fnga ex. Sicilia et Coraica in Galliam indeqae in Hispaniam. 
Fr. 1—15. 

1. Quam praedixero positam iosulae. 

2. Sardinia in Afrîco mari faeie yestîgi hnmani in orîentem 
qaam occidentem latîor prominet. 

3. Ichnusa. 

4. Sardus Hercule procreatus corn magna multitudîne a Libya 
profectus Sardinlam occupavit et ex suo voeabulo insalae nomen dédit. 

5. Daedalom ex Sicilia profectum, qno Minonis fiigerat irm 
atque opes. 

6. Daedalus primum Sardiniam, post delatus est Cumas. 

7. Aristaeus post laniatum a canibus Actaeonem filium matris 
instîncta Thebas reliquit, et Cretam insnlam tenait primo, adhac ho- 
minibus vacuam; postea, ea relicta, cum Daedalo ad Sardiniam 
transitum fecit. 



Fr. 1.] Donat. ad Ter. Phorm. I, 
2, 47. Lepidi rebns extremis in Sar- 
dinia praemittitur descriptio insniae. 

Fr. 2.] Gell. XUIj 29, 5. Non. I, 
262. p. 58, 1. Merc. Isidor. XIV, 
6, 39. p. 453. Lînd. Sardiniae forma 
et situs. 

fade vestigi humant] Inde Graecis 
dicta fuit SccvSaXtûxri , SavâaXicSTig, 
Ixvovact; cf. Hesych. II. p. 1149. 
Alb. Pausan. X, 17, 1. p. 664. Bekk. 
Plin. H. N. III, 13. 

Fr. 3.] Solin. Polyhist. c. 10. 

Fr. 4.] Isidor. XIV, 6, 30. p. 453. 
Lind. coll. Solin. Polyhist. c. 10. Sil. 
It. XII, 358 sqq. Pausan. X, 17, 2. 

voeabulo] i. e. nomine; cf. Tac. 
Ann. XII, 27, 1. 66, 3. XIII, 12, 1. 



Fr. 5.] Priscian. VI, 13, 70. p. 
265. Kr. — Quo Minonis fugerat 
tram, î. e. quo fugerat, nt Minonis 
irae se snbtraheret. 

Fr. 6;] Serv. ad Virg. Aen. VI, 14. 

Fr. 7.] Serv. ad Virg. Georg. I, 
14. — Aristaéns, nnmen -agri pro- 
Tentibus prospiciens ,' a Graecis co- 
lonis in Sardinia propter soli ferti- 
litatem cultus est; inde fabula de 
eius in insnlam adventn nata. 

Fr. 8.] Probns II, 1, 16. p. 107. 
Lind. Intelligitnr Aristaeus ; cf. Serv. 
ad Virg. G. I, 14. IV, 317. 

Fr. 9.] Serv. ad Virg. Aen. VII, 
662. Geryonis mentîo facta in Sar- 
diniae antiqnitatibns illustrandis. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIS. II. FR. 1—17. 277 

8. Apollinis filro et Cyrenes. 

9. Geryonis. 

10. Troiano tempore invadendarum terrarum caussa fuerat na- 
vigatio [uti SallusHus meminit], 

11. Capys Campaniam, Helenus Macedoniam, aliî Sardiniam 
[secundum Sallustium] tenuerunt. 

12. Tarrhos. 

13. Sed ipsî ferunt taurum ex grege, quem prope littora re- 
gebat Corsa nomine Ligus mulier. 

14. Ne illa tauro paria sint. 

15. Perrexere in Hispanîam an Sardiniam. 

-• ^ 
Cap. II. 

Bellmn Sertorianum. Pompeii in Hispanîam iter et adventus. — Eîub in- 
genium illustratur. — Rerum gestarnm narrationi praemittitur descriptio 
ingenîi Hispanornm. — Pugnae apud Lauronem, Italicam, ad Turiam 
sÎTO Sagantum, aliae. — Metelli in ulterioiem provinciam recessus. — 
IncertioriB sententiae Fragmenta quaedam ad S'ertorium spectantia. 



16. Narbone per concilium Gallorum. 

17. Pompeius cum alacribus saitu, cum velocibus cursu, cum 
validis vecte certabat. [Neque enim ille aliter potuisset par esse 
Sertorio, nisi se et milites frequentibus exercitiis praeparasset ad 
proelia.] 

Fr. 10.] Serv. ad Virg. Aen. I, Fr. 15.] Serv. ad Vîrg. Aen. I, 
299. Agitur et hoc et seq. Fragm. 329. Intelligi videntur relîquiae co- 
de migrationibus populorum antiquis- piarum Perpernae , ex Sicilia partim 
simis. in Hispanîam partim in Sardiniam 

Fr. 11.] Serv. ad Virg. Aen. I, transgressae. 

601. an Sardiniam] De an particola in 

Fr. 12.] Probas II, l, 44. p. 123. disînnctione posîta cf. Attius ap. 
II, 1, 50. p. 129. Lînd. Tarrki nrhs Prise. VI, 1,3. p. 219. Kr, £x tau- 
fini Sardiniae. rigeno semine ortam fuisse a n humano 

Fr. 13.] PriBcian. VI, 15, 80. p. eam. Cic. Epp. ad Famm. XIII, 29, 

274. Kr. Isidor. XIV, 0, 41. p. 453. 9. Non plus duobus an tribus mensibus, 

Lînd. In Lepidi rébus tradendis Sal- Fr. 16.] Cledon. p. 1876. Putsch, 

lustius Sardiniae descriptioni ad- Verba spectare videntur ad Pompeii 

iunxit Corsîcam. iter per Qalliam, quum adversus 

Fr. 14.] Donat. ad Ter. Andr. Sertorium proficisceretur. 

IV, 2, 23. Verba pertinent ad ean- Fr. 17.] Veget. R. M. J, 9. Pom- 

dem fabulam ut Fr. 13. de tauro peîî consuetudo militaris , multum a 

Corsîcam Lîguribus monstrante. Metelli moUitie (v. Fr, II, 29.) dis- 



278 



C. SALLUSTI CRISPI 



18. Neqae virgines nnptum a parentîbus mittebantur, sed ipsae 
belli promptissumos deiegebant. 

19. [SallusHus ait] HIspanoram morem fuisse, at in bella euo- 
tibus iarenibas parentom facta memorarentor a matribas. 

20. Celtiberi se regibus dévorent et post eos yitam réfutant. 

21. Quis a Sertorio triplices insidiae per idoneos saltus po- 
sitae erant; prima, qui fronte renientis exciperent. 

22. Receptis plerisque signis militaribus cum Laeli corpore. 

23. Occurrere duci et proelîum accendere, adeo uti Métallo 
in sagum, Hirtuleio in brachinm tela yenirent. 

24. Inter laeva moenium et dextrum flumen Tiirîam, quod Va- 
lentiam parvo înterrallo praeterfluit. 

25. Avidis ita promptisque ducibus, ut Metellus ictu tragulae 
sauciaretur. 



crepans, post ipsnm eias in Hispa- 
niam ingressam narratur. 

Fr. 18.] AruB. p. 256. Lînd. Hi- 
spanomm mores ad fortitndinein bel- 
licam comparât! hoc et daobus seqq. 
Fragm. laudantnr. 

Fr. 19.] Senr. ad Virg. Aen. X, 

281. 

Fr. 20.] Serv. ad Virg. Georg. IV, 
218. De devotionis more cf. Yaler. 
Max. II, 6, 11. Plat, in Sert. c. 14. 

poêi eos] i. e. iis occisis vel mor- 
tuis. 

vitam réfutant] i. e. vitam asper- 
nantur, vivere nolnnt. 

Fr. 21.] Serv. ad Virg. Georg. 
II, 98. et ad Aen. X, 896. Pertinet 
Fr. ad pngnam ad Lauronem a. 77. 
a. Chr. n. commissam , quae prima 
fuit inter Pompeium et Sertorium; 
cf. Frontin. Strateg. II, 5^ 31. Ap- 
pian. B. C. I, 109. Plut, in Sert, 
c. 18. 

prima] se. însidia, quod yalde in- 
solenter dictum esse notavit Seryîus 
11. 11. et Charis. I, 18, 8. p. 54. Lind. 
(p. 75. P.). 

fronte] i. e. exadverêum, contra. 

Fr. 22.] Gommentator vêtus ad 



Gîc. p. Flacc. apud Ang. Maiam in 
Auct. clasB. Tom. II. p. 16. Clades, 
qua cecidît Laelius, facta est extremo 
anno 77. a. Chr. paalo post proeliam 
Lauronense, quo ille adhuc legatns 
fait, teste Front. Strateg. II, 5, 31. 
cf. lui. Obseq. c. 119. Mam. Ae- 
milio, D, Bruto coss. Didius Lae- 
Uu$ legatus Pompeii — in Hispania 
adverêus Sertorium inter pabulaiorei 
ocdsiis, 

Fr. 23.] Non. XtV, 10. p. 538, 20. 
Merc. Verba pertinent ad pngoam 
apud ItaHcam a. 75. a. Chr. com- 
missam; cf. Gros. V, 23. Liv. Epit. 
91. Flor. ni, 22, 7. 

Fr. 24.] Priscian. VI, 2, 9. p. 221. 
et V, 2, 6. p. 189. Kr. Prob. II, 1, 
15. p. 105. Phocas II, 1. p. 324. 
Lind. Verba intellîgenda sont de 
pugna Turiensi a. 75. commissa , qna 
Pompeius Herennium et Perpernam 
vicit; cf. Plut, in Pomp. c. 18. 

inter laeva moenium etc.] i. e. t»'^ 
moenia (Valentîae), quae erant a 
laeva f et flumen Turiam, quoderat 
a dextra. 

Fr. 25.] Non. IV, 432. p. 398,7. 
et XVIII, 8. p. 553, 27. Merc. Fragm. 
intellîgendum de pugna apad Sa- 



j 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. II. FR. 18—29. 



279 



26. Sed Metellas in volnere. 

27. Saguntinî, iide atque aeruinnis incluti prae mortalibus, stu- 
dio maiore quam opibus (quippe apud quos etiam tum semiriita 
moenia, domus intectae parietesque templorum ambustî manus pu- 
nicas ostentabant) ... 

28. Saguntium. 

29. At Metellus in ulteri(A*em Hispaniam post annum regressns 
magna gloria concurrentium undique virile et muliebre secus per 

2 vias ac tecta omnium visebatur. Eum quaestor C. Urbinus aliîque, 
cognita voluntate, quum ad coenam invitavissent, ultra Romanorum 
ac mortalium etiam morem curabant, exornatis aedîbus per aulaea 
et signa, scenisque ad ostentationem histrionum fabricatis; simul 

3 croco sparsa humus, et alia, in modum templi celeberrumî. Prae- 



guntum a. 75. facta; cf. Plut, in Sert, 
c. 21. Appian. B. C. I, 110. 

avidis • — prompiisqué] Avidi sunt 
pttgnandi cupidi; — prompti, qui ipsi 
pugnam strenue capeasunU 

Fr. 26.] Donat. ad Ter. Andr. II, 
1, 10. De eodem proelio haec sunt 
capienda. 

Fr. 27.] Hîeronym. ad Habacuc. 
c. 9. Agi videtur de opéra et officiis, 
quae Saguntini Romanis post pugnam 
in eorum urbem se recipientibus prae- 
stabant. 

fide atque aerumnis] Per ?v 9ià 
Svotv dictum est pro fide aerumnosa^ 
i. e. fide , quae aerumnas pepererat. 

Fr. 28.] Charis. I, 21, 191. p. 82. 
Lind. (p. 115. P.). Qenitivus plura- 
lis est pro Saguntiorwn; Sallustius 
enim pro Saguntinus etiam dixit Sa- 
guntius, 

Fr.- 29.] Macrob. Satnrn. II, 9. 
Non. in, 193. p. 222, 21. Merc. II, 
859. p. 180, 20. IV, 135. p. 286. 
Serv. ad Virg. Aen. V, 488. Locus 
insignis de Metelli fastu et Inxuria. 

po8t annum] i. e. postquam totum 
annum, qui probabiliter fuit annus 
75. a. Chr. n., abfuit. 



magna gloria concurrentium] i. e. 
magna et offtciosa honoris si- 
g n ifi catione concurrentium , sive 
cum ma g ni 8 honoribus habitis et 
a concurrentibus, 

§. 2. aulaea] i. e. vêla picta au- 
roque distincta, quae parietibus în- 
serviebant tegendis lectisqne con- 
sternendis; cf. Valer. Max. IX, 1, 
5. Quid sibi volidt Metellus Pius tune, 
quum in Hispania adventus suos àb 
hospitibus aris et tnre excîpi patieba- 
iur? quum Attalicis aulaeis contectos 
parietes laeto animo intuebatur? quum 
immanibus epulis apparatissitnos inter- 
poni ludos sinebat? quum palmata veste 
convivia celebrabat, demissasque lacu- 
naribus aureas coronas velut coelesti 
capite recipiebai? 

s!gna] i. e. varia artis opéra, vel- 
ut tabulae pictae j statuae, opéra cae- 
lata; cf. Cat. 11, 6. 

ad ostentationem histrionum] i. e. ad 
exhibendos histriones. 

crocus] se. tritus et vino dilutus, 
quo tfaeatra et tem.p1a perfundebaur 
tur suavissimi odoris gratia. 

et alia] bc. facta sunt, quae fieri 
soient in templo celeberrumo. 



280 



C. 8ALLU8TI CBI8PI 



terea quum sedenti transenna demissmii Vîcteriae simulacnun cm 
machinato strepitu tonîtruani coronam capiti imponebat, tom ve- 
nienti ture quasi deo supplicabatur. Toga picta pleramqne amicolo^ 
erat ei acciunbenti; epulae qnaesitissamae, neqae per omnem modo 
provinciam, sed trana maria ex Mauretania volucniin et feraram in- 
cognita antea plura gênera. Quîbus rebns aliquantam partem glo-i 
riae demiserat, maxume apud veterea et aanctoa viros, snperba illa, 
gravia, indigna Romano imperio exialumantes. 

30. Sed Metellus in ulteriore provincia. 

31. Quem ex Mauretania rex Leptasta proditîonis insimolatum 
cum custodibua miserat. 

32. Ut alii tradiderunt, Tartessum Hispaniae ciritatem, qnan 
nunc Tyrii mutato nomine Gadir habent. 

33. Antequam egressus Sertoriua inatruere pugnae aoos. 

34. Titurium legatum cum cohortîbua XV in Celtîberia hiemem 
agere iuaait praesidentem socios. 



§. 3. sedenti — capiti imponebat] 
Per fignrami qaae dicitar cx^fioc 
%a^' oXov %aï (léçoç, sedenti parti- 
cipio , qno totum significator , addi- 
tar capiti j qnod partem désignât. 

transenna] Funis potius yidetur, 
quam rete, 

cum machinato etc.] cf. Pbaedr. 
Fabb. V, 7, 23. Aulaeo misso, de- 
volutis tonitrubuSf DU sunt lo- 
cuti, 

ture — supplicabatui'] cf. Cic. de 
Off. III, 20, 80. Omnibus vicis sia- 
iuae (se. positae snnt Mario); ad 
eas tus, cerei (se. oblati). Senec. de 
Ira IIÏ, 18. M. Mario ture et vino 
Romanus populus supplicabat, 

§. 4. toga picta] Eandem Yaler. 
Max. IX, 1, 5. vocat vestem palma- 
tam, i. e. palmae foliis distinctam. 
Quae quum inter insignia triumphan- 
tium esset, Plutarchus eam in Sert, 
c. 22. ia9"^Ta d'çiaiiPiTiijv dicit , ex 
quo , quantus Metelli fastus fuerit, 
facile intelligitur. 



andctdo] i. e. pro amicnlo, sive 
veste vulgari, 

çuaesitissumae] Haec tox, quae ad 
epulae relata adiectivum est, in se- 
quentibus (per — provinciam, ex 
Mauretania etc.) aperte transit in 
participii quaesitae potes ta tem. — Ad 
Metelli luxuriam Sallustius etism in 
Cat. 13, 3. alludere videtur. 

§. 5. aliquantam] cf. lag. 74, 3. 

veteres] se. ob aetatem severiores, 
et a levitate adolescentînm , qoibns 
luxuriosa Metelli superbîa placebat, 
alieni. 

gravia] i. e. pestifera, noxia, tur- 
pîa; cf. lug. 38, 10. 

Fr. 30.] Donat. ad Ter. Phorm. 
I, 4, 15. 

Fr. 31.] Priscian. V, 2, 5. p*. 160. 
Kr. Quamquam ignoratur, de qao- 
nam haec dicantur, tamen apertum 
est ad Sertorii res pertinere. 

Fr. 32.] Priscian. V, 3, 18. p. 17fl. 
et VI, 9, 45. p. 249. Kr. In Ser- 
torii rébus de Tartesso mentio facta 
videtur. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. II. FR. 29—41. 



281 



35. Hi saltibus occupatîs Termestinorum agros invasere, fra- 
mentîque ex înopîa gravi satias facta. 

36. Quae pecunia ad Hispanîense bellum Metello facta erat. 

37. Ad haec rumoribus advorsa in pravitatem, secunda in ca- 
sum, fortunam in temeritatem declinando corrumpebant. 



Cap. III. 
Bellum contra piratas in Pisidia et Pamphylia a P. Senrilio gestum. 

38. Nisi quia flumen Durda Tauro monte delluens. 

39. Fessus in Pamphyliam se receperat. 

40. Lyciae Pisidiaeqae agros despectantem. 

Cap. rv. 
Bellum contra Macedones et Dardanos a C. Scrib. Curione gestum. 

41. Eodem anno in Macedonia Gains Curio, principio veris 
cum omni exercîtu profectus fn Dardaniam, quibus potuit modîs 
pecunias Appio dictas coegit. 



Fr. 33.] Arus. p. 237. Lînd. 

Fr. 34.] Arus. p. 252. Lind. De 
Metello haec capîenda contra Ser- 
torium bellum gerente. 

praeaidentem socios] Praesidere c. 
accus, valet tutari, praesidio esse; 
cf. Fr. III, 76. Tacit. Ann. IV, 5, 

I. lialiam — duae classes — prae- 
sidebant, 

Fr. 35.] Non. II, 791. pag. 172, 

II. Merc. Ad Sertorianum bellum 
haec spectare clarum est ; sed utrum 
Sertoriani an Pompeiani milites si- 
gnificentur, non liquet. 

ex inopià] i. e. post inopiam; v. 
ad Cat. 4, 1. 

Fr. 36.] Donat. ad Ter. Phorm. ' 
I, 1, 4. Pecunia baud dubie ab ad- 
versariis intercepta fuit, aut alio 
modo eius usus Metello ereptus. 

facta erat] cf. ad Fr. Inc. 33. 

Fr. 37.] Non. IV, 403. p. 204, 13. 
Merc. Agitur de Ser toril clandesti- 
nîs adversariis, iniquis s'ermonibus 
eius famam atqu» auctoritatem im- 



minuere studentibus ; cf. Plutarch. 
in Sert. c. 25. 

declinando] i. e. tràhendo, ver- 
tendo, interpretando ; cf. Ing. 92, 
2. Tacit. Ann. XIV, 38, 3. — Ob- 
iectum corrumpebant verbi excidit; 
fortasse fuit exercituniy vel bonam 
Sertorii famam , vel simile quid. 

Fr. 38.] Priscian. VI, 2, 10. p. 
224. Kr. TauH, montis mentio osten- 
dit haec de bello piratico esse 
dicta. 

Fr. 39.] Serv. ad Virg. Aen. VIII, 
232. Intelligendus videtur piratarum 
dux a Servilio pressus. 

Fr. 40.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
424. Despectantem dictum videtur de 
Tauro monte. 

Fr. 41.] Non. IV, 122. p. 280, 20. 
Merc. — C. Scribonius Curio quum 
a. 75# a. Chr. n. in provinciam abi- 
isset, eodem anno intelligendum est 
de anno 74. 

pecunias Appio dictas] i. e. p. ah 
Appio imperatas» 



282 



C. 8ALLUST1 CKISPI 



42. Primam modo lapydiaro ingressus. 

43. Stobos. 

Cap. V. 

Res arbanae. — Contentîones de restitaenda potestate tribunicia. — Ân- 
nonae caritas , eaqae ortas plebis tamaltus. — C. Cottae consulis 

oratio. — Terrae motos. 



44. Ut actione desîsteret. 

45. Quia corpore et lingua percitum et inquietem nomine hi- 
strionis vix sani Burbuleînm appellabat. 

46. Canina, ut ait Appîus, facundia exercebatur. 

47. Publiusque Lentulns Harcellfnus eodem auetore quaestor in 
novam provinciam Curenas missas est, quod ea, mortai régis Apîonis 
testamento nobis data, prudentiore quam illas per gentis et minas 



Fr. 42.] Serv. ad Virg. Oeorg. 
III, 475. 

Fr. 43.] Probus p. 120. Lind. (p. 
1462. P.). 

Fr. 44.] Anis. p. 224. Lind. 

Fr. 45.] Priscian. VI, 11, 58. p. 
256. Kr. Fragm. pertinet ad Scrib. 
Curionem; cf. Valer. Max. IX, 14, 5. 
M, Messaîla congularis et censorius 
Menogenis, Curio omnibus honoribuê 
abundans Burbuleii, ille propier 
oris aspectum , kic propier parem cor- 
poris motwn, uierque scenici nomen 
coactus est recipere. 

corpore et lingua percitum] i. e. 
corpus perpétue moventem et iactan- 
tem, lingua praecipitata ac difflu- 
ente ntentem. 

appellabat] se. Cn. Sidnnius, tri- 
bunus plebis, Cicérone teste in Bruto 
c. 60, 216. homo impurus, sed ad- 
modum ridiculus. 

Fr. 46.] Non. I, 298. p. 60, 25. 
Merc. Lactant. Inst. div. VI, 18, 
26. Quint. XII, 9, 9. 

canina facundia] Ea est mordacium 
rabularum de foro ac turbulentorum 
hominum, adversarios proterva di- 
cacîtate lacessentium et lacerantlnm. 

Appius] Intelligendus est App. Clau- 
dins Caecus. 



Fr. 47.] Palimpa. Tolet. 

eodem auetore] i. e. eiasdem suasu. 
Quis ille fuerit, non liquet. 

Curenas] Insolentior forma pro Cy- 
renas, 

régis Apionis testamento] Id factum 
a. 96. a. Chr. teste Obseq. c. 100. 
Sed anno demum 75., quum tyranni 
Cyrenis exstitissent snmma lîbidine 
civitatem tractantes , Cjrene in pro- 
yinciae formam redacta est; cf. Ap- 
pian. B. C.lll. 

quam illas per gentis] Comparativ» 
hac sententia sig^ificatnr in univer- 
sum orientalium principes parnm pru- 
dentia valere ad civitates libéras re- 
gendas. 

avidi] se. rectoris; intelligitar Ni- 
cocrates , eiusque frater Leander, qui 
in libéra Cyrenensium civitate im- 
moderata tyrannide exercenda glo- 
riam domina tionis quaesiverant; cf. 
Plutarcb. de mulier. virt. c. 19. 

continenda] î. e. coercenda, re* 
genda; cf. Liv. XXV, 37, 2. XXIX, 
36, 10. XXXIX, 28, 2. 

Fr. 48.] Non. VI, 9. p. 449, 29. 
Merc. — Eoma urbs quum anno 75. 
a. Chr. n. famé vehementer preme- 
retur, id malum eo augebatur, qn^^ 
latrones, i. e. piratae, multos corn- 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. II. FR. 42—50. 



283 



gloriae avidî imperio continenda fuît. Praeterea divorsorum or- 
dînum .... 

48. Multîque commeatus înterierant insidiis latronum. 

49. ... is saevitia. Qua re fatigata plèbes forte consnles ambo, 
Q. Metellum, cui postea Cretico cognomen inditum, et candidatum 
praetorinm, sacra via dednctos, cum magno tumultu invadit, fu- 

gîentîsque secuta ad Octavi domum, quae propior erat , in 

lum pervenît. 

50. Oraiio C. Cottae consulis ad populum, 
Dein Cotta in hune modum disseruit: 

Quirites, multa mihi pericula domi milîtiaeque , multa advorsa 
fuere, quorum alia toleravi, partim reppuli deorum auxiliîs et vir- 
tute mea, in quis omnibus nunquam animus negotio defuit, neque 



meatns interceperant ; v. ad Fr. Il, 
50, 7. 

Fr. 49.] Palimps. Tolet. —Famé 
ad desperationem adacta plebs tu- 
multuatur, et Cottam consulem in 
sacra via invadit. 

...» saevitia] Haec ita cobaesisse 
videntur cum Fragmento antécédente: 
„multiqae commeatus interierant in- 
sidiis latronum , ut in dies magis in- 
gravesceret famÏB saeyitia/* 

consules ambo] se. L. Octavium et 
0. Aureliom Cottam. 

postea] Anno 68. p. Chr. n., belle 
per triennium gesto ; cf. Gros. VI, 
4. Vell. II, 34. 

candidatum praetorium] i. e. unum 
ex iis , qui tum praeturam peterent. 

forte • — deductos] i. e. quum forte 
cum comitatu suo incederent. De 
deducendi more cf. Cîc. de petit, 
cens. c. 9. 

invadit] Non est armis aggreditur, 
sed circumstaif prenât, conviciis ndnis 
atque exsecraiionibus terret, 

ad Octavi domum] Octavii consulis 
domus fuisse yidetur, quae postea 
Scauri fuit. De eius situ cf. Ascon. 
ad Cic. or. p. Scaur. p. 27. Orell. 
Demonstrasse vobis memini me, hanc 
domum in ea parte Palaiii esse , quae, 



quum ab sacra via descenderis 
et per proœimum vicum^ qui est 
ab sinistra^ prodieriSf positaest» 

quae propior erat] se. quam Cot- 
tae consulis domus, quae propterea 
minus celere refugium praebebat fu- 
gientibus. 

Fr. 50.] Codd. Vatt. très, Ursini 
et Ciacc. duo, Balliol. Praeterea 
initii orationis yestigia pauca com- 
parent in Palimps. Tolet. 

Tumultu, ut Fragm. praecedente 
dictum est , in sacra via exorto quum 
valde pressus Cotta cos. in Octavii 
domum confugere cogeretur , ubi pri- 
mum furor defervit multitudinis, pro- 
diit, populumque oratione delenire 
studuit, hoc imprimis agens, ut et 
rerum adversarum, quibus civitas 
conflictaretur , se insontem esse do- 
ceret, et paratum se ostenderet ad 
animam pro republica vovendam, si 
mortem suam , quam ei videntur mi- 
nati esse, pra'esentibusincommodis 
mederi posse crederent; sin minus, 
tolerarent forti animo adversa, et 
reipublicae consulerent. 

Dein Cotta — disseruit] Palimps. 
Tolet. vestigia, et Priscian. XVIII, 
24, 202i p. 199. Kr. 

tderam] Pertinet hoc verbum ad 



2S4 



C. SALLU8TI CRI8PI 



decretis labos; malae secandaeqne res opes, non logeniom mihi 
motabanl. Al contra in hifl miseriîg cancta me cnm fortnna dese-'i 
rnere. Praeterea senectofl, per se gravifl, cnram doplîcat, cui mi- 
sero acta fam aetate ne mortem qnidem honestam sperare licet. 
Nam si parricida yostri snm, et bis genitus hic deos penatîs meos3 
patriamqne et smnmam împeriom yilîa habeo, qnis mihi vivo cra- 
ciatos satîs est, aot qnae poena mortoo? qnin omnîa mémo- 
rata apod inferos supplicia scelere meo yîcf. A prima adalescentia 4 
in ore vostro privatus et in magistratîbus egi; qni lingoa, qoî coo- 
silio meo, qui peconia yolnere, nsi snnt; neqne ego callidam fa- 
cnndiam, neqne ingenium ad malefacîundum exercuî; ayidissomus 
pnyatae gratiae maxnmas înimicitias pro repnblîca soscepi; qois 
yictus cnm illa simnl, qonm egens alienae opis plnra mala exspecta- 
rem, y os, Qnirites, rorsus mfhl patriam deosqne penatis cam in- 



adoorêa^ qaa Yoce Cotta exiliam saum 
inteliî^ Yiilt, repptdi vero ad peri- 
euta dom miiitiaeque, qnibns tum con- 
teniiones civiles tom belli aspera 
significat. 

decretis] i. e. iis, qoae decreve- 
ram, sive facere constitneram. 

ope» — ingenium] AccusatÎTi snnt, 
sententia hac: proat res vel malae 
vel secnndae erant, opes mihi variae, 
modo exignae, modo magnae, fae- 
nint, sed ingenium, qaod ex rébus 
non pependit, semper idem fnit. 

§. 2. cuneta] se. qnae me adhuc 
sustentamnti animus, laborum pa~ 
tieniia^ vis ingénu. 

senectus] Qnnm Cotta, qni tnm 
agebat annum nndeqninqnagesîmnm, 
propiie senex non esset , senectntem 
eo maxime commémorasse Tidetnr, 
nt popnli mîsericordiam commo- 
reret. 

§. 3. parricida vosiri] i. e. si res 
vestras et salntem civitatis prodidî 
(Grermanîce ein Hochverràther an euch) ; 
cf. Cat. 31, 8. 

his genitus] i. e. ex exilio in cîvi- 
tatem restitutns. Qna qni carebant, 
qnnm mortnomm instar essent, re- 
ditn in patriam qnasi denno nati 



sibi Yidebantnr; cf. Cic. Epp. ad 
Attic. IV, 1 extr. VI, 6 extr. p. 
red. in 8en. 11, 27. 

memoraUi apud inferos] i. e. qnae 
apud inferos esse memorantnr. 

scelere meo tnW] i. e. omnîa snp- 
plicia minora sunt pro scelere meo; 
cf. Cat. 51, 8. 

§. 4. m ore vostro] cf. Ing. 31, 10. 
Hist. Fr. I, 98. 

voluere] se. .uti; cf. §. 5. yww 
nequeo; se. eoneedere. 

qui Ungua etc.] Significat Cotta 
operam forensem snam , mnltis prae- 
stitam. 

eaBidam] i. e. perfidam, ambignam, 
ntriqne parti inservientem et ada- 
lantem. 

aoidissbnus etc.] i. e. qnamqnain 
avidissnmns eram singnlomm cÎTÎum 
gratiam inire, tamen , qnnm bonnm 
pnblicnm plnris mihi esset , in maxi- 
mas inimicitias reipnblicae caussa 
incidi. 

quis vicius cum illa simul etc.] Ini- 
mici Cottae, qnnm eum tribnnata 
depnlissent (cf. Cic. de Orat. iHr 
3, 11.), panlo post lege Varia po- 
stnlamnt (cf. Cic. Bmt. 56, 205.); 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIE. II. FR. 50. 



285 



5 genti dignitate dedîstis. Pro quibus beneficiîs vix satis gratus vi- 
dear, si singulis animam, quam nequeo, concesserim; nam vita et 
mors iura naturae sunt; ut sine dedecore cum civibus fama et for- 

6 tunis integer agas, id dono datur atque accipitur. Consules nos 
fecistis, Quirites, domi bellique impeditissuma republica. Namque 
fmperatores Hispaniae stipendium, milites, arma, frumentum po- 
scunt; et id res cogit, quoniam defectione sociorum et Sertori per 

7 montis fuga neque manu certare possunt, neque utilia parare. Exer- 
citus in Asia Cilîciaque ob nimias opes Hithridatis aluntur, Mace- 
donia plena hostium est, nec minus Italiae marituma et provincia- 
rum, quum intérim vectigalîa parva et bellis incerta vix partem 
sumptuum sustinent; ita classe, quae commeatus tuebatur, minore 

8 quam ante navigamus. Haec si dolo aut socordia nostra contracta 
sunt, agite, ut monet ira, supplicium sumite; sin fortuna commanis 



qnod iadicium ut effugeret, a. 00. 
a. Chr. n. in exilium abiit, teste 
Appîano B. C. I, 37. — Cum repu- 
blica simul se victum dicit Cotta, 
quia opiimates, quos ille rempublicam 
intelligit, a Marianis oppressi iacue- 
rnnt usque ad Sullae reditum, a. 
82. a. Cbr. n. factum. 

cum ingenti dignitate] i. e. cum con- 
sulatu. 

§. 5. Pro quibus beneficiis — acci- 
pitur] Totius periodi sententia baec 
est: tanta bénéficia non anima conce- 
dendâ rependi possunt (mors enim 
naturae necessitati paret), sed recte 
honesteque agendo. Subest igitur 
boc , quod Cotta sequentibus perse- 
quitur: Quare, omissa ira, Yobis 
persuadete nihil me malo animo in vos 
fecisse, sed praesentes res adversas 
temporibus esse tribuendas. 

§. 6. imper ator es Hispaniae] Me- 
tellus et Pompeius. 

sHpendiian — poscunt] cf. Hîst. Fr. 
III, 1, 2. 

manu certare] i. e. comminus con- 
gredi , iustis proeliis certare ; cf. Ing. 
57, 4. 

utilia] u e. quae bello usui sunt; 



cf. lug. 86, 1. — Per cbiasmum uH- 
lia parare refertur ad defectione so- 
ciorum, 

§. 7. m ^sia] i. e. in provincia 
Romana, cui Asiae nomen fuit. £a 
complectebatur Mysiam et Hellespon- 
tum cum Troade, Aeolidem, loniam, 
Doridem cum Rbodo insula, Ljdiam, 
Phrjgiam et Cariam. 

ob nimias opes Mithridatis] se. quas 
ille parabat , ut appareret eum primo 
quoque tempore belium sumptnrum. 

Macedonia] cf. Fr. II, 41. 42. 43. 

Italiae marituma etc.] se. infestata 
a piratis; cf. Fr. II, 48. Cic. deimp. 
Cn. Pomp. c. 12. Plutarch. in Pomp. 
c. 24. 

partem] Praegnanti sensu est exi- 
guam partem, aliquid modo, sed mi- 
nime totum. 

ita] i. e. rébus ita comparatis ; cf. 
Cat. 8, 4. — Tota sententia eo spe- 
ctat, ut caussa reddatur, cur sena- 
tus gravi annonae mederi non va- 
leat; cf. Fr. II, 48. 

§. 8. contracta] i. e. orta, effecta; 
V. ad Fr. I, 49, 19. 

communis] i. e. omnium^ et vostra 
et nostra, qui pariter affligimur. 



2S6 



C. SALLUSTI CRI8PI 



aflperior est, quare indigna vobîs nobisqae el repnblîca încipîtis? 
Atqoe ego, cuius aetati mors propior esl, non deprecor, si qiiidi^ 
ea Tobis incommodi demilur; neque mox ingénie corporis honeslius, 
quam pro yostra sainte, Onem vitae fecerini. Assum en Gaiasi 
Cotta consul; facio, quod saepe maiores asperis bellis fecere; to- 
veo dedoqne me pro republîca, quam deinde cui mandetis circum- 
spicite. Nam talem honorem bonus nemo volet, qnum fortunae et il 
maris et belli ab aliis acti ratio reddunda, aut turpiter morinndam 
sit. Tantummodo in animis habetote non me ob scelas aul avari-12 
tiam caesum, sed volentem pro maxumis beneficiis animam dono 
dédisse. Per vos, Quirites, et gloriam maîornm, tolerate advorsaj: 
el coBsalfle reipublicae. Hulta cura summo împerio fnest, ■wlti 
ingentes labores, qoos nequicquam abnuîtis, et pacis opulentiamH 
quaeritis, quam omnes provinciae, régna, maria terraeque aspera 
aut fessa bellis sînt. 

51. Neque apnd Sallustium, neque apud Livlum, neque apud Fe- 
nestellam ullius alterius ab eo latae legis mentio, praeter eam, quam 
in consulatu [tulii répugnante] nobilitate, magno populi studio, ut iis 



§. 9. propior] se. quam yegeta 
ac florens iaventus; cf. §. 2. 

deprecor] se. mortem, quam mihi 
minamini. 

ingenio corporis] Ingenium quum di- 
catur pro natura atque indole (cf. 
Fr. I, 67. III, 17.), sensuB est : guum 
corporis natura mortalis siL 

finem vitae fecerim] Intransîtivo 
sensu significat moriar, viia defun- 
gar» Hoc enim dicit Cotta: non de- 
precor mortem a yobis, neque bo- 
nestiorem putaverim vitae finem mor- 
tali corporis natura mox mihi in- 
stantem, quam pro Yostra sainte a 
vobis nunc mihi allatum. 

§. 10. saepe maiores — fecere] cf. 
Cîc. Tuscc. I, 37, 89. Mors si time- 
reiur, non L. Brutus — in prœlio 
concidisset; non cian Latinis decertans 
pater Decius, cum Etruscis filius, cum 
Pyrrho nepos se hostùtm telis obiecis- 
sent; non tmo bello pro pairia caden- 
tes Sdpiones ffispania vidisset, Paulwn 



et Geminum Cannae, Venusia Hfarcellunu 
Litana Albinttm, Lucania Gracchwn. 

§.11. et maris et belli] Pendent hi 
genitiyi ex fortunae, 

§. 13. per vos etc.] cf. lug. 14, 25. 

§. 14. summo imperio] se. veslro, 
quibus verbis Cotta populum maie- 
statis Buae admonet. 

pacis opulentiam] Spectant haec ad 
querelas de annonae gravitate ; v. ad 
Fr. II, 48. 

Fr. 51.] Ascon. ad Cîc. p. Corn, 
p. 66. Orell. Lex a Sallustio com- 
memorata fuit Aurélia , lata a C. Au- 
relio Cotta cos. cf. Hist. Fr. HT, 81,8. 
Cic. Fragm. or. p. Corn. p. 78. Orell. 

Fr. 52.] Isidor. XIV, 1, 2. p. 433. 

Lind. Serv. ad Virg. Georg. II, 470. 

Verba videntur intelUgenda de terrae 

motu, quo Reate a. 76. a. Chr. n. 

afflictum est; cf. Obsequens de Pro- 

digg. c. 120. 
praecipiiati — rupti] se. suni, 
Fr. 53.] Ampel. Ub. mem. c. 30, 



J 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. II. FR. 50—58. 



287 



[qui iribum plebis] fuissent, alios quoque magistratus [capere lice- 
re/], qnod lex a dîctatore Sulla paucis [ante annis] lata prohibebàt. 

52. Venti per cava terraê praecipitati, rupti aliquot montes, 
tnmnlique sedere. 

Cap. VI. 

Bellum Mithridaticum tertium. — De Mîtbridatis génère et maioribus, tum 

qao ingenio ac moribus fuerit, exponitur. — Belli initia et adiutores. — 

M. Cottae clades ad Chalcedonem. 



53. A Dario Artabazes originem ducît, quem conditorem regni 
Mîthridatis fuisse [confirmât Sallustius Crispus], 

54. Sed Mithridates extrema pneritia regnum îngressus, matre 
veneno interfecta. 

55. Mithridates [auciore Sallustio] et fratrem et sororem occidit. 

56. Mithridates corpore ingenti perinde armatus. 

57. Quos advorsum muUi ex Bithynia volentes occurrere, fal- 
sum filium arguituri. 

58. Ibi Fimbrîana seditione, qui régi per obsequelam orationis 
et maxume odium Sullae graves csiiqne erant. 



5. — Cf. Flor. m, 5, 1* Appian. 
B. Mitbrid. c. 112. 

Fr. 54.] Serv. ad Virg. Aen. V, 
295. — Extrema pneritia i. e. pue- 
ritiam nondnm plane egressus. 

ingreesus] cf. lug. 43, 2. Qnint. 
VI, I, 35. — De re ipsa cf. Eutrop, 
VI, 12. Appian. B. Mithrid. c. 112. 
Memno ap. Phot. p. 230. b. Bekk. 

Fr. 55.] Schol. Gronov. ad Cic. 
p. 1. Man. c. 9, 22. p. 439. Orell. 

Fr. 56.] Quintîl. VIII, 3, 82. — 
Perinde comparatione refertur ad cor- 
pore ingenti. Sensus est: armis in- 
strtictus ingenti corporis magnitudini 
congruentibus. cf. Flor. I, 13, 4. Ap- 
pian. B. Mitbr. c. 112. 

Fr. 57.] Prîscian. X, 2, 12. p. 481. 
Kr. Verba ad res Mithrîdatis per- 
tînere colligitur ex BUhyniae comme^ 
raoratione, quam rex Ponticns ini- 
tie belli invaserat ; cf. Hist. Fr. IV, 
20, 10 sq. Appian. B. Mithr. c. 71. 

falsum filium arguituri] Intelligen- 



dus videtur Nicomedis filins Njsa 
natns (v. Fr. IV, 20, 9.), quem multi, 
quia materno génère impar erat, pro 
spurio haberi vellent. — Volentes 
est sua sponte , prompti» 

Fr. 58.] Non. III, 151. p. 215, 33. 
Merc. — Fragm. pertinet ad L. Ma- 
gium et L. Fannium, qui ex Fim- 
briana seditione, a. 86. a. Chr. n. 
orta, in Asia remanserant , Mithri- 
datem tum ad bellandum exstimulan- 
tes; cf. Oros. 17, 2. Appian. B. Mitbr. 
c. 68. Cic. in Verr. I, 34, 87. 

obsequela orationis] i. e. composita 
ad favorem captandum adulatio ; cf. 
Piutarob. in Sert. c. 23. 

odium Sullae] Fimbrianî enim, a 
Cinna sub Valerio Flacco consule, 
quem Fimbria postea interfecit, in 
Asiam missi ad Sullam praeverten- 
dum, Marianarum erant partium» 

graves carique] lUud pertinet ad 
auetoiitatem , qua erant apud regem, 
hoc ad befievolentiam. 



2S8 



C. 8ALLCSTI CRI8PI 



59. Ramitque pars magna siiismet aat proxnmorom telis, cé- 
leri yicem pecomm obtnincabantar. 

60. Tarmam eqnîtam castra régis saccedere, et properationem 
explorare iubet. 

Cap. VII, 

Fragmenta încertiorU explicaUonis spectantia ad Pompeimn , ad SerioTÎnm, 
ad pugnas et res bellicas , ad terramm nrbiamqne natnram atqne sitmn, 

deniqae ad facta singnlaria. 



61. Nam illam Sallam consalem de reditu ehis legem ferentem 
ex composite tribonas plebîs C. Herennias prohîboerat. 

62. Noctu dioqoe stationes et vigilias tentare. 

63. Neque sobsidiis, utî soluerat, compositis. 

64. Ad hoc panca piratica actuaria navigia. 

65. Panra legio flumen transdocta castra dilatavit. 

66. At illi, qaibas res incognita erat, mère cimcti ad portas, 
inconditi tendere. 

67. E mûris canes sportis demittebant. 

68. nie festînat subsidiis principes augere et densere frontem. 

69. Terror hostibus ex Oducia sui incessit. 



Fr. 59.] Non. IX, 5. p. 497, 25. 
Merc. Yerba yidentnr de M. Cottae 
C08. clade ac fag^a ad Chalcedonem 
facta întèlligenda; cf. Appian. B. 
Mîthr. c. 71. Hist. Fr. IV, 20, 13. 

ruuni] i. e. cadnnt, concidunt. 

Fr. 60.] AruB. p. 260. Lind. Régis 
mentio ostendit haec de Mithridate 
esse dicta. 

Fr. 61.] Gell. X, 20, 10. 

de reditu eius] De Pompeio hoc 
dictum esse pianissime patet ex Gellii 
1. 1. Intelligitur antem eius ex Africa 
reditus; cf. Hist. Fr. I, 45. 46. 47. 

legem ferentem] Legem a Sallnstio 
dici quod proprie privUegium dicen- 
dnm erat, Gellius docet 1. 1. Vide- 
tnr antem, quantum ex Plntarcho 
in Pomp. c. 13. coniici potest, ea 
lege contentum fuisse, ut Pompeius 
sine exercitu ex Africa rediret. 



ex composHo -7 prokiJbuerat\ Hoc 
ita Yidetur expediéndum , nt statua- 
tur Snllam, quum; eum leg^is latae 
poenituiaset , ne ipse eam abiicere 
▼ideretur, cum Herennio compo- 
suisse, ut is probiberet. 

Fr. 62.] Cbaris. II, 14, 130. p. 
123. Lind. (p. 185. P.). 

Fr. 63.] Priscian. IX, 10, 54. p. 
468. Kr. De forma soltd cf. etiam 
Prise. 8, 11, 61. p. 403. et Varro 
de L. L. IX, 61. p. 233. Mûiler. 

Fr. 64.] Non. XIII, 9. p. 535, 2. 
Merc. Actuaria navigia Nonîo an- 
ctore sunt naoiculae celeres^ 

Fr. 65.] Arus. p. 265. Legio ca- 
stra dilatasse videtur, ne hostes pan- 
citatem suam cognoscerent ; cf. Caes. 
B. G, IV, 30, 1. Liv. XXVII, 46, 2. 

Fr. 66.] Serv. ad Virg. Ecl. II, 4. 
Agitur de trepidatione in obsessa ali- 



HISTOEIARUM FRAGMENTA. LIB. II. PR. 59—84. 



289 



70. Circumventi a dextera, unde ferrum erat, saxa aut quid 
taie capita affligebant. 

71. Suos équités hortatus vado transmîsit. 

72. Ictu eorum, qui in flumine ruebant, necabantur. 

73. Neque inermis ex proelio viros quemquam agnoturum. 

74. Omnia sacrata corpora in rates imposuisse. 

75. Primo incidit forte par noctem in leriunculo piscantis. 

76. Immane quantum animi exarsere. 

77. Genus militum suetum a pueritia latrociniis. 

7S. Genus hominum vagum et rapinis suetum magis quam agro- 
rum cultibus. 

79. Genus armis ferox et serviti insolitum. 

80. Nam procul et divorsis ex regionibus. 

81. Dubium, an insula sit, quo(l euri atque austri superiactis 
fluctibus circumlavitur. 

82. Murum ab angulo dextri late)*is ad paludem haud procul 
remotam duxit. 

83. Omnes, qui circum sunt, praeminent altitudine milium 
passuum duorum. 

84. Eam deditionem senatus per nuncios Orestis cognitam approbat. 



■fi 

r 

f 
t; 
f 



qua urbe repentino malo vel impro- 
viso impetu orta. 

Fr. 67.] Non. II, 833. p. 177, 22. 
Merc. Videntur obsessi canes sportis 
demisisse ad hostes terrendos ac dis. 
turbandos. 

Fr. 68.] Eutycb. II, 14. p. 192. 
Lind. 
Fr. 69.] Arus. p. 242. Lind. 

Fr. 70.] Arus. p. 215. Lind. 
Fr. 71.] Arus. p. 265. Lind. 

Fr. .72.] Donat. ad Ter. Adelpb. 
III, 2, 21. 

Fr. 73.] Priscian. X, 3, 19. p. 
486. Kr. 

inertnis ex proelio] i. e. qui sine ar- 
mis^ vel armis ahiectU , ex proelio re- 
dissent. 

viros"] Praegnanti sensa est viros 
fortes ac strenuos; cf. Cat. 40, 3. (3e- 

SALLUST. 



terum obiectum verbi agnoturum^ quod 
continetur verbis inermis ex proelio, 
ita definitur, ut viros idem valeat 
atque pro viris, 

Fr. 74.] Arusian. p. 239. Lind. 

Fr. 75.] Non. XIII, 8. p. 544, 30. 
Merc. 

Fr. 76.] Non. II, 450. p. 127, 26. 
Merc. 

Fr. 77.] Arusian. p. 262. Lind. 

Fr. 78.] Arusian. p. 262. Lind. 

Fr. 79.] Arusian. p. 241. Lind. 

Fr. 80.] Charis. II, 14, 183. Lind. 
(p. 191. P.).' 

Fr. 81.] Non. X, 2. p. 503, 32. 
Merc. — Dubium f an insula sit, i. e. 
paene pro insula haberi possit. 

Fr. 82.] Serv.ad Virg. Aen. I, 423. 

Fr. 83.] Arusian. p. 256. Lind. 

Fr. 84.] Priscian. VI, 11, 61. p. 
258. Kr. 

19 



290 C. SALLU8TI CRISPI HISTOR. FRAOM. LIB. II. TR. 85—103. 

85. Hodestus ad omnîa alia, nisi ad dominationem. 

86. Yir gravis et nulla arte cuiquam inferior. 

87. El conlînelur graWs. 

88. Ita fiducia quam argumentis purgatîores dîmîttuntur. 

89. Haec postquam Yarro in maius more rumomm aadiVit. 

90. Quum muUa dissereret ludls Apollini circensibus. 

91. Et Poeni ferunt adversas a. n. c. m. 

Cap. VIII. 
Fragmenta paacîssimis verbîs composita. 

92. Belli sane sciens. 

93. Frugum pabulique laetus ager. 

94. Ipse animi atrox. 

95. Argentum mutuum accersivît. 
96- Obviam fuere. 

97. Post, ubi Qducia nimius. 

98. Orbe terrarum exlorres. 

99. Yespera. 

100. Copiis intégra. 

101. Moenibus detufbat. 

102. Audaciter. 

103. Diei medio. 



Fr. 85.] Donat. ad Ter. Phorm. 
1,3, 18. 

Fr. 86.] Arus. p. 242. Lind. 

Fr. 87.] Non. IV, 284. p. 315, 5. 
Merc. 

Fr. 88.] Non. IV, 205. p. 310, 21. 
Merc. Serv. ad Virg. Aen. II, 61. 
Donat. ad Ter. Phorm. I, 4, 15. 
Hecyr. IV, 1, 13. 

Fr. 89.] Arus. p. 243. Lind. 

Fr. 90.] Arus. p. 245, Lind. 

Fr. 91.] Donat, ad Ter. Phorm. 
I, 3, 10. 

Fr. 92.] Comment. Cruq. in Hor. 
Epp. I, 15. Arus. p. 262. Lind. 

Fr. 93.] Arus. p. 244. Lind. Serv. 



ad Vlrg. Aen.I, 441. XI, 338. 

Fr. 94.] Arus. p. 215. Lind. 

Fr. 95.] Priscîan. X, 8, 45. p. 504. 
Kr. 

Fr. 96.] Charis. II, 14, 14?. p. 
124. Lind. (p. 187. P.). 

Fr. 97.] Arusian. p. 249. Lind. 

Fr. 98.] Arusian. p. 220. Lind. 

Fr. 99.] Charis. II, 14, 257. p 
133. Lind. (p. 108. P.). 

Fr. 100.] Arus. p. 236. Lind. 

Fr. 101.] Non. II, 253. p. 101, 15. 
Merc. 

Fr. 102.] Priscian. XV, 4, 21. p. 
625. Kr. 

Fr. 103.] Arus. p. 247. Lind. 



C. SALLUSTI CRISPI 

HISTOKIAKUM FEAGMENTA, 

LIBER III. 



ARGmrENTUM. 



Cap. I. . 

Bellum Sertorianum extremum. — Pompeii epistola ad senatum. — 
Sertorii extrema tempora et caede?. — Perperna oppressus. — Calagurîs 
obsidio. Fr. 1—7. [Anni 74—72. a. Chr. n.] 

Cap. II. 

Bellum Mithridatictun. — Mitbrîdatis ad Sertorium legatio de foedere 

— Eius apparatus belli. — Cyzici obsidio ac fortissima ' defensio. — Pe- 
stis in Mitbrîdatis exercitu. — Luculli expeditiones in Bithjnia. — Mitbri- 
(lates in Pontum se recipît; eum Lucullus sequitur. — r M., Cottae.cum P* 
Oppio dissensio. — Ponti, i. e. maris pontici et circumiacentium terrarum 
ac populorum, descriptio. Fr. 8 — 53. [Anni 73 — 71. a. Chr. n.] 

Cap. III. 

Bellum Macedonicum ductu Curionis procos. gestum. — Descriptio 
Danubii et Germaaorum. Fr. 54 — 58. [Annus 73. a. Chr. n.] 

Cap. ly. 

Bellum pîraticum et Creticum. — M. Antonius infinitum imperium orae 
maritimae obtinet. — Cretae insulae descriptio. — • Cretensium religiones. 

— Antoniî turpis eiitus. Fr. 59—60. [Anni 74—72. a. Chr. n.J 

Cap. V. , 

Bellum servîle. Eius initia. — Vesuvius a servis oecupatus. — Vires 
servorum auctae. — Varinius rem maie gerit. — Crixi clades. — Sparta- 
eus in Lucaniam se recipit. — Lentuli pugna cnm fugitivis. — Spartacus 
Qalliam cisalpinam petit. Fr. 67—80. [Anni 73. '2. a. Chr. n.] 

Cap. VI. 

Res urbanae. — Oratio Lie. Macri. — Contentiones de restituenda 
potestate trîbunîcia. Fr. 81 — 84. [Anni 74 — 72. a. Chr. n.] 

Cap. VII. 
Fragmenta prorsus obscufa ac paucissimis verbis coniposita. Fr.85 — 98 



19 



292 



C. SALLU8TI CRISPI 



IIISTORIARUM FRAGMENTA, 

LIBER in. 



Cap. I. 
Be1]um*Sertorianiini oxtremam. — Pompeîi epistola ad senatam. — Ser- 
torîi extrema tempora et caedes. — Perperna oppressus. — Calaguris 
obsidio. Fr. 1—7. [Anni 74—72. a. Chr. n.] 



1. Epistola Cn, Potnpei ad senatum. 

Si advorsus vos patriamque et deos penatîs tôt labores et pe- 
ricula suscepissem, quotiens a prima adulescentia ductn meo scele- 
stissumi hostes fusi, et yo1)is salus quaesita est, nihil amplius in 
absentem me statuissetis, quam adhuc agitîs, patres conscripti, 
quem contra aetatem proiectum ad bellum saevissumum cum exer- 
citu optume merîto, quantum est in vobis, famé, miserruma omnium 
morte, confecistis. Hac in spe populus Romanus libères sucs ad 2 
bellum misit? haec snnt praemia pro volneribns et totîens ob rem- 



* Fr. 1.] Codd. Vatt. très, Ursini 
et Ciaccon. duo, Balliol. 

Scripta est epistola a. 74. a. Chr. 
n., L. Licin. Lucullo, M. Aurai. 
Cotta coss. ; cf. §. 2. Plut, in Pomp. 
c. 20. Lucull. c. 5. In summa et fru- 
menti et pecunîae inopia quum Pom- 
peius iam saepius a senatu sed fru- 
stra auxilium petivisset (cf. Fr. II, 
50, 6. infra §. 2.), tum , gravi hieme 
in Vaccaeis acta (cf. Plut, in Sert. 
c. 21.), ad extrema . progressus po- 
stula tis minas addidit, cum exercitu 
se in Italiam transgressurum. Q'uo 
metu, Lucullo maxime auctore, qui 
anxius erat, ne Pompeius imperium 
belli Mithridatici sibi praeriperet (cf. 
Plut, in Pomp. c. 20.), pecuniae illi 
decretae sunt (cf. id. in Lucullo 
c. 5.). 

§. 1. a prima adulescentia etc.] Se- 
natui Pompeius in memorîam revo- 
cat, quod adolescentulus trium et 
viginti annorum très legiones suo 
sumptu.paratas Sullae adduxerat(y. 
Plut, in Pomp. c. 6.), ac deinceps 



cum omnibus eius adversariis, Car- 
bone, Domitio,Hiarba, Lepido,Bruto 
conflixerat. 

quaesita] i. e. para ta ; cf. Fr. T, 
49, 22. 

ampitus] i. e. durlus. 

contra aelaiem] i. e. ea aetate, qmie 
vulgo tan tis negotiis impar habetnr, 
quaque .alii vix ad rempublicam ac- 
cedere soient; undetriginta enim an- 
nos natns fuit, quum a. 77. a. Clir. 
n. in Hispaniam ivit. 

proiectum] Proiici dicuntur, ^^ 
casui et periculis exponuntur; cl 
lug. 14, 21. Caes. B. C. I, 30, 5. 
Cato qiieritur sese proiectum ac 
prodiium a Cn. Pompeio. Liv. XXII, 
44, 7. 

famé] i. e. interitu famé effecto 
(Gerni. Verkungem, Hungeriod); cf. 
Liv. XXVII, 44, 8. 

§. 2. opes et spes] cf. lug. 107, 4. 
Cat. 21, 1. 

per itiennium] Inde ab extrerao anno 
77. a. Chr. n. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 1. 



293 



publicam fuso sanguine? Fessus scribundo mittundoque legatos 
omnis opes et spes prîvatas meas^consumpsi, quum intérim a vobis 

3 per triennium vîx annuus sumptus datus est. Per deos immortalis) 
utrum censetis me vicem aerari praestare, an exercitum sine fru- 

4 mento et stipendie habere posse? Equidem fateor me ad hoc bel- 
lum maîore studio quam consilio profectum; quippe qui nomine 
modo imperi a vobis accepto diebus quadraginta exercitum paravi, 
hostisque in cervicibus iam Italiae agentis ab Alpibus in Hispaniam 
summovi. Per eas iter aliud atque Hannibal, nobis opportunius, 

5 patefeci. Recepi Galliam, Pyrenaeum, Lacetaniam, Indigetis, et 
primum impetum Sertori victoris novis militibus et multo pauciori- 
bus sustînui, hiememque castris inter saevissumos hostis, non per 

6 oppida neque ex ambitione mea egi. Quid dein proelia aut expe- 
ditiones hibernas, oppida «excisa dut recepta enumerem? quando res 
plus valet quam verba. Castra hostium apiid Sucronem capta et 
proelium apud flumen Turiam et dux hostium C. Herennîus cum urbe 
Yalentia et exercitu deleti satis clara vobis sunt; pro quis, o grati 



anmtus] î, e. in unum annum suf- 
ficiens. 

§. 3. vicem aerari praestare] i. e. 
aerarii loco esse, sive ipsum sumptus 
suppeditare , gui ex aerario suppedi- 
tari debebant. 

§. 4. nomine modo imperi] ï. e. im- 
porio sine exercitu. Id non ve- 
riim esse patet ex Plut, in Pomp. 
c. 17. 

quippe qui — paravi] v. ad Cat. 
48, 2. 

in cervicibus — agentis] i. e. prope 
imminentes et ad îrrumpendum prora- 
ptos paratosque; cf. Liv. XXII, 33, 
0. Eodem sensu Cat. 52, 24. dicitur 
supra caput esse, — Ceterum verba 
vana sunt; nam iUi hostes in cervi- 
cibus iam Italiae agentes non alii erant, 
quam montanae quaedam gentes, de 
Alpibus in transeuntem exercitum bic 
illîc impetum facientes eiusque iter 
interdum morantes. 

iter aliud atque Hannibal] Appiano 
auctore de B. C. I, 100. Pompeii 
iter fuit inter Alpes Graecas et Pen- 



ninas baud procul ab Rhodani ac 
Ticini fontibus. 

§. 5. pritnum impetimi etc.] v. ad 
Hist. Fr. II, 21. 

et multo] De et particula v. ad Fr. 
I, 56, 1. 

castris] cf. lug. 44, 4. Albiniis — 
milites stativis castris habebat. 

inter saevissumos hostis] se. in Vac- 
caeis; cf. Plut, in Sert. c. 21. 

neque ex ambitione mea] Ambitio per- 
tinet ad obtinendos a provincialibns 
honores et Varia officiorum gênera, 
quibus coli gaudebant provînciarum 
rectores et imperatores; cf. Tacit. 
Agric. c. 18. — Ceterum Pompeius 
oblique carpit Metellum , qui per op- 
pida luxui et ambitioni indulgebat; 
cf. Fr. II, 20. 

§. 6. quando] v. ad lug. 102, 0. 

castra hostium apud Sucroneth etc.] 
In rébus anni 75. a. Chr. n. memo- 
randis Pompeius non îustum ordi- 
nem sequitur; nam quae prima fuit 
pugna apud yalentiam (Plut, in Pomp. 
c. 18.), eam postremo loco affert, 



294 



C. SALLUSTI CRISPI 



paires , egeslalem et famem redditis. Itaque meo et hoslmm eier- 
cîtui par condicio est; namque sfipendîuni neutri datar; yictor oter-î 
que in Italiam veiure potesl, Quod ego vos moneo qaaesoqiie, Dt8 
anlmadvortatis, neu cogatis necessitatîbas priyatim mihi consalere. 
Hispaniam citeriorem, qnae non ab hostibas tenetur, nos aut Serli 
torius ad internecionem vastavimus, praeter maritnmas civitates, 
qoae ultro nobis sumptui onerique. Gallia superîore anno Metelli 
exercitum stipendio fromentoque aluit, et nnne malis fructîbas ipsa 
vix agitât. Ego non rem familiarem modo, yerum etiam Qdem con- 
sumpsi. Reliqui vos estis; qui nisi snbvemtis, invîto et praedicenteU* 
me exercilus hinc et cum eo omne bellum Hfspaniae in Itaifam 
transgredîentur. 

2. Cavete ab imperatore perfuga Ceitibero. 

3. Igitur discubuere, Sertoriiis inferior in medio, super eom 
L. Fabius Hispaniensis senator ex proscrîptîs; în summo Antonius, 
et infra scriba Sertorî Versius; et alter scriba Maecenas în imo^ 
médius inter Tarquitium et dominum Perpernam. 



quia, quQin sine buo darano vicisset, 
longe gloriosissimaiB habuit; tnm 
pugnatum apud Sucronem (Plut. 1. 1. 
c. 19.), deinde ad flumen Turiam et 
Sagtmium (of. Fr. II, 24—38). 

§. 7. Victor — potesl] Haec verba 
non tam periculum a Sertorio osten- 
dunt, quam ipsius Pompeii minas 
continent ; nain quum utrumque exer- 
citum dicat, sman Intel ligit. 

§. 8. quod ego vos etc.] cf. Fr. I, 
56, 1. 

necessitatibus] Ablativns pertînet 
ad cogatis. 

§. 9. hispaniam dteriorerriy quac] 
î. e. id Hispaniae cUeriovis , quod, sive 
eam Hispaniae cit. partem, quae; cf. 
lug. 61, 2. 89, 7. Tacit. Ann. IV, 
47, 1. 

quae ultra nobis etc.] i. e. quae 
non modo nibil nos iuyant , sed adeo 
sumptum nostrum et graves curas 
ezignnt, qao eas innostra potestate 
retineamufi. 



superiore armo] se. 75. a. Chr. n. 

malis fructibus] Germanice est; èei 
einer Missemte, 

agitât] i. e. se sustinet, se tuetm 

rem — ' fidem] v ad lug. 73, 6. 

§. 10. subvenitis] Praesente utitur, 
non futuro simplici aut exacto, <luo 
significet extemplo esse subveninn- 
dum; cf. Cat. 58, 0. Cic. in Verr. 
I, 2, 6. 

invito et praedicente me] His verbis 
Pompeius culpam belli in Italiam 
transgressuri in senatum confert. 

Fr. 2.]. Arusian. p. 243. Lind. i«- 
perator est Sertorîus. Perfuga Celti- 
ber (i. e. ad Celtiberos transgressas) 
vocatur ab adversariis clandestinis, 
aegre ferentibus quod Celtiberis eu- 
stodibus corporis utebatur; cf. Ap- 
pian. B. C. I, 112. Plutarch. in Sert. 
c. 25. 

Fr. 3.] Serv. ad Virg. Aen. I, 702. 
Non. IV, 125. p. 281, 31. Merc. Agi 
tur de convivio , quo Sertorii caedes 
perpetrata est; cf. Vell. II, 30, 1- 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 1-^. 



295 



4. Hune igitur redarguit Tarquitius. 

5. Et Perpernam forte cognoscit mulio redemptoris. 

6. Sed Pompeius a prîmà adtiiescentia sermone faukorum sîmi- 
lem fore se credens Alexandro régi facta consultaque eius quidem 
aemulatus erak. 

7. Parte consumpta reliqua cadaverum ad diuturnitatem irsus 
sallerent. 

Cap. II. 

Bellum Mithridatîcum. Mitlirîdatis ad Sertorîum legatio de foedere. — 
Eius apparatus belli. — Cyzici obsidio ac fortissima defensio. — Pestis 
in Mitbridatis exercitu. — Luculli ezpeditiones in Bithjnia. — Mitbri- 
dates in Pontum se recipit; eum Lucnllus sequitur. — M. Cottae cmn 
P. Oppio dîssensio. — Ponti , i. e. maris Ponticl et circumiacentium 
terrarum ac populorum, descrîptio. Fr. 8 — 53. [Anni 73—71. a. Chr. n.] 



8. Eum atque Metrophanem senatus magna îndustrîa perquîre- 
bat, quum per tôt scaphas, quas ad ostia eum paucis fidis percon- 
tatum miserant. 



Appian. B. C. I, 113. Plut, in Sert. 
c. 26. 

in medio] se. lecto iriclinii, cuius 
a latere sinistre fuit lectus sut/anus, 
a latere de^trô* lectus imut, 

dominwn] i. e. convivii exbibitorem. 

Fr. 4.] Donat. ad Terent. Adelph. 
III, 2, 16. Videntur verba ad cae- 
dem Sertorii pertinere. 

Fr. 5.] Acro ad Horat. Epp. II, 
2, 72. Verba intellîgenda sunt de 
Perperna, qui, quum post Sertorii 
caedem eum Pompeio conflixisset, 
victus in fruticeto se abdidit, ibi- 
qiie a mulione cognitus ad Pompe- 
ium adductus est ; cf. Appian. B. C. 
I, 115. 

redemptorÎH] Hac voce significatur, 
qui varia utensilia exercitni procu- 
randa pro pacta mercede suscepit 
(Germanice ein Lieferani), 

Fr. 6.] Non. IV, 13. p. 239, 4. 
Merc. IX, 18. p. 502, 1. Quam va- 
nus fuerit Pompeius , Sallustius com- 
parata Sertorii gravitatô ostendisse 



videtur. De affectata illius similitu- 
dine eum Alexandro cf. Plutarcb. in 
Pomp. c. 2. 46. 

Fr. 7.] Priscian. X, 9, 57. p. 514- 
Kr. Diomed. p. 372. Putsch. De Ca- 
iaguritanorum obsessorum miseriis 
baec întelligenda sunt; cf. Valer. 
Max. VII, 6, 3 extr. Oros. V, 
23. Flor. III, 22, 9. luvenal. XV, 
93 sqq. Strabo III. p. ICI. V. etiam 
Fr. Inc. 28. 

Fr. 8.j Non. XIII, 11. p. 535, 8. 
Merc. Fragmentum intelligendum de 
legatione Mithridatis ad Sertorîum 
missa de foedere ineundo; cf. Plu- 
tarcb. in Sertor. c. 23. Cic. in Verr. 
I, 34, 87. 

Metrophanem\ Fuit is ex fidissimis 
régis ducibus; cf. Appian. Mitbrid. 
c. 29. Oros. VI, 2. Isidor. II, 11 
1. p. 75. Lind. 

aenaius] se. quem Sertorius ex 
suorum numéro composuerat ; cf. Ap> 
pian. B. C. I, 108. B. Mithr. o. 68. 
Plut, in Sert. c. 23. 



290 



C. 8ALLU8TI CRISPI 



9. IIH tertio mense pervenere in Pontum mullo celerias spe 
Nithridatîs. 

10. Ingens ipse vîriam atqoe animi. 

11. Equift et armis decorîbas coltos. 

12. Curribus falcatis [usos esse aniiquos Idcius et Salluslim 
docent]. 

13. Sérum enim bellom în angustiis futuriiin. 

14. Nam tertîa tune erat, et sublima nebula coelum obscu- 
rabat. 

15. Ad Cyzîcum perrexit Ormatus animi. 

16. [SallusHus duces laudat^ qui] rictoriam iocraento exer- 
citu reportarunt. 

17. Castrisque collatis, pugna tamen ingenio loci prohîbebator. 

18. Atque édita undique tribus tamen cum mûris et magnis 
turribus. 

19. Quem trans stagnum omnis osque ad flnmen. 



Fr. 9.] AruHÎan. p. 221. Lind. — 
Illi intelUgendi vîdentnr Mithridatis 
légat i a Sertorio redeuntes cum M. 
Mario, quem la régi peritum belli 
ducem miserai; cf. Plut, in Lucullo 
c. 8. 12., in Sert. c. 24. Appian. 
Mithr. c. 68. Oros. VI, 2. 

Fr. 10.], Arusian. p. 236. Lind. 
De Mithridate bellum parante hoc 
Fr. accîpiendum videtur. 

Fr. 11.] Prîscian. VI, 9, 47, p. 
250. Kr. Ex Plut, in Lucull. c. 7. 
coniici potest Mithridatem eqitis et 
armis decoribus cuUum exercitum 
inutilem putasse. 

Fr. 12.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
480. Schol. ad Stat. Theb. X, 544. 
Ourrus falcati intelligendi videntur, 
quos Mithridates in exercitu habuit ; 
cf. Plutarch. in Lucull. c. 7. 

Fr. 13.] Serv. ad Virg. Aen. V, 
524. XII, 864. Verba haud dubie 
sunt eorum , qui Luculli moram , inî- 
tio belli consulto initam, vitupera- 
rent; cf. Plut, in Lucull. c. 8. 

Fr. 14.] Non. VIII, 45. p. 489, 8. 
Merc. Fragm. intelligendum de clan- 



destina nocturna profectioue Mithri- 
datis contra Cyzicum; cf. Plut, in 
Lucull. c. 9. 

terlia] se. /«««, i. e. tertius dies 
lunae novae. 

Fr. 15.] Arus. p. 23;?. Lind. - 
Perrexiit se. LucuUus. 

Fr. 16.] Serv. ad Virg. Aen. XI, 
421. Isidor. XVIII, 2, 1. p. ^^' 
Lind. Laus illa pcrtinet ad Lucul- 
lum incruento exercitu Mithridatem 
apud Cyzicum vincente ; cf. Plût, in 
Lucull. c. 9. Appian. Mithr. c. 72. 
Oros. VI, 2. 

Fr. 17.] Non. IV, 235. p. 323,2. 
Merc. Castra sunt Luculii et Milliri- 
datis ad Cyzicum ; cf. Appian. Mitni'- 
c. 72. 

collatis] i. e. exadversnm positis 

ingenio] v. ad Fr. II, 50, 9. 

Fr. 18.] Donat. ad Ter. Andr. I, 
1, 67. Verba pertinere videntur ad 
firmas munitiones a Lucullo adver- 
sus Mithi'idatem institutas. 

Fr. 19.] Pliilargyr. ad Virg. Georg. 
IV; 293. Stagnum significai-i videtur, 



.^ 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. PR. 9—26. 



297 



20. Duos quam maxumos utris levi tabulae subiecit, qua super 
omni corpore quîetus invicem tracto pede quasi gubernator existe- 
ret. Ea inter molem atque însulam mari vitabundus classem hostîum 
ad oppidum pervenit. 

21. Unde pons in oppidum pertinens explicatur. 

22. Manus ferreas et alia annexu idonea iniîcere. 

23. Saxaque ingentia et orbes axe iuncti per pronum incita- 
bantur, axibusque eminebant in modum erici mîh'taris verula bînum 
pedum. 

24. Et onere turrium incertis navibus. 

25. Nam qui enare conati fuerant, icti saepe fragmentis na- 
vium, aut afflicti alveos undarum vî, mulcato foede corpore, post- 
remo interiere tamen. 

26. Quasi par in oppido festinatio et ingens terror erat, ne 
ex iatere nova munimenta madore infirmarentur ; nam omnia oppidi 
stagnabant, redundantibus cloacis advorso aeslu maris. 



quod fuit in Cjzîci vîcinitate; cf. 
Appiau. MIthr. c. 72. 

Fr. 20.] Non. II, 899. p. 186, 14. 
Merc. Nuncius a Lucullo in urbem 
Cyzicum missus per hostîum clas- 
sem evadit; cf. Frontîn. Strateg. III, 
13, 6. Flor. III, 5, 16. Gros. VI, 2. 

vitabundus classent] cf. lug. 60, 4. 
Liv. XXV, 13, 4. Sisenna ap. Gell. 
XI, 15, 7. 

Fr. 21.] Arusian. p. 256. Lind. 
Intelligendus videtur pons, quo in- 
sula, in qua Cjzicus sita erat, cum 
continente coniungebatur. 

Fr. 22.] Arusian. p. 242. Lind. 
Intelligenda sunt verba de Cyzice- 
noirum defensione ; cf. Appian. Mitlir. 
c. 74. 

Fr. 23.] Non. XVIII, 16. p. 554, 
33. Merc. Serv. ad Virg. Aen. IX, 
505. Isîdor. XVIII, 12, 6. p. 569. 
Lind. — Ad eandem rem pertinet , ut 
Fr. praecedens. 

orbes axe iuncti] i. e. rotae axibus 
inditae , eoque ad decurrendum com- 
positae. 



erici militaris] Ericius trabs erat 
transversaria , ex qua undique ferrei 
aculeî prominerent. 

Fr. 24.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
580. Hoc et duobus sequcntibus 
Fragm. agitur de ingenti tempestaie, 
qua Mithridatis naves cum turribus 
ceterisque operibus in portu Cyzi- 
ceno contusae et disiectae interiere; 
cf. Appian. Mithrid. c. 74. Plutarch. 
in Lucull. c. 10. 

incertis] i. e. certum rectumque 
statum non tenentibus, sed modo in 
banc, modo in îllam partem incli- 
nantibus; cf. Fr. I, 66. 

Fr. 25.] Non. IV, 454. p. 406, 10. 
Merc. Arusian. p. 215. Lind. Verba 
pertinent ad stragem ciassiariorum 
Mithridatis apud Cyzicum. 

Fr. 26.] Non. II, 534. p. 138, 3. 
Merc. Priscian. VI, 9, 46. 

quasi] v. ad lug. 48, 3. 

festinatio] v. ad Cat. 31, 2. 

ex Iatere — munimenta] i. e. mu- 
nimenta opère latericio facta. £a 
nova dicuntur, quia Gyziceni eam 
mari partem, quae incendia corrue- 



298 



C. BALLUSTl CK18P1 



27. [ Virgilius in peste describenda ordinem secutus est^ quem 
et Lucretius tenuit et Sallustius] primo aerem, inde aqaam, post 
pabula 6886 corrupta. 

2S. Morbi grav68 ob ia6diam insolîta rescentîbos. 
^ 29. N6 sîmplici qoid6m inort6 mori6bantur. 

30. [£aXov6riov âh d-avfidico] tors xpàtov ci}q>^ai 'Pa- 
(iccioig xafii^lovg [Xéyovtog]. 

31. Int6r rec6n8 domitos haoros Pîaidasqne. 

32. Primum Gra6Coruiii Achill6iii. 

33. Dardania [secundum Sallustium] a reg6 Dardanorum Mida, 
qui Phrygiam t6nuit. 

34. Tota autem insula modica et cultoribus inanîs 68t. 

35. Nequ6 iam sustineri poterat immensum aucto mari et vento 
gliscente. 



rat, celeriter refecerant; cf. Ap- 
pian. Mithr. c. 74. 

Fr. 27.] Serv. ad Virg. Georg. 
III, 481. Pertinent verba ad deacri- 
ptionem pestis in exercitu Mithri- 
datis ortae; cf. Appian. Mithr. c. 76. 
Strabo XII. p. 862. C. Almel. Flor. 
III, 5, 17. OroB. VI, 2. 

Fr. 28.] Donat. ad Ter. Hecyr. 
III, 2, 2. De summa inopia, qua 
Mithridatis milites consumebantur, 
cf. Plut, in Lucull. c, 11. Schol. Gro- 
nov. ad Cic. de imp. Cn. Pomp. 8, 20. 

Fr. 29.] Serv. ad Virg. Georg. III, 
482. Variae signîficantur mortes peste 
ortae. 

Fr. 30.] Plutarch. in Lucull. c. 1 1 . 
Camelorum mentio facta in expedî- 
tione Mithridatis inter obsidionem 
(yyzici contra Bithynos suscepta ; cf. 
Appian. Mithr. c. 75. 

Fr. 31.] Arusian. p. 237. Lind. 
De eadem expeditione, ut Fr. prae- 
cedens, haec întelligenda sunt. 

Fr. 32.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
96. Achillis mentio facta, ubi Lu- 
culli iter post liberatam Cyzicum in 
Troadem factum narratum est; cf. 
Plutarch. in Lucull. c. 12. 

Fr. 33.] Serv. ad Virg. Aen. II, 



325. De Dardania Sallustius eodem 
loco dixit, quo Achillem raemoravit. 

Fr. 34.] Mart. Capella V. p. Ul 
Intelligenda Neae insula prope Lem- 
num, ubi post Mithridatis fugam a 
Cyzico classis regia a Lncallo ex 
Troade adveniente victa est ; cf. Ap- 
pian. Mithrid. c. 77. Plut, in LucalL 
c. 12. 

Fr. 35.] Non. I, 83. p. 22, 1!^ 
Merc. Agitur de ingenti tempestste, 
qua Mithridatis classis a Cyzico ré- 
gressa et Pontum petens in ipsa ad- 
huc Propontide apud Parîum (v. Fr. 
IV, 20, 14. Appian. Mithrid. c. 76.) 
gravissimum naufragium fecit; cf. 
Plutarch. in Lucull. c. 13. Gros. VI, 2. 

sustineri] Absolute positum significat 
resisH, vis (se. tempestatis) perferri. 

Fr. 36.] Arusian. p. 227. Lind. 
EgressuSj se. Mithridates; ttngu- 
stias, se. Bospori. De Mithridateex 
illo naufragio vîx conservato cf. 
Plutarch. in Lucull. c. 13. Appian- 
Mithrid. c. 78. 

Fr. 37.] Charis. II, 14, 32. p. i^^' 
Lind. (p. 176. P.). Verba sunt vel 
legati vel epistolae Mithridatis, qiu 
bus statim post gravissimas claaes 
primo ad Cyzicum deinde mari ac- 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 27—44. 



299 



36. Postquam egressas angustias. 

37. Non tu scis: si quas aedis ignîs cepit acriter, haud facile 
sunt defensu, quin et comburantur, proxumae. 

38. At Lucullum régis cura machinata famés brevi fatigabat. 

39. At Oppius, postquam orans nihil proficiebat, timide veste 
tectum pugionem expedire conatus a Cotta Yulcioque impeditur. 

40. Se eius opéra non usurum, eumque ab armis dimittit. 

41. Qnarnm nnam epistulam forte cum servo nancti praedato- 
res Yaleriani scofpione in castra misère. 

42. Castella , custodias thesaurorum , in deditionem accî- 
perenl. 

43. Igitur introrsus prima Asîae Bithynia est^ multîs antea no- 
minibus appellata. Ipsa enim est et maior. Phrygia. 

44. [Anacreon^ lyricus poeta^ Teius fuit^ i. e.] ab urbe 



ceptas Tigranem ad auxilium sibi 
ferendum commovere studnit, hoc 
docens, nisl rex Armeniae mature 
Romanis obsistat, fore, ut incendi- 
um belli ex Ponto in ipsius -regnum 
transgrediatur ; cf. Appian. Mithrid. 
c. 78. Memno apud Phot. C. 224. p. 
234, b. Bekk. 

cepit — swii] Insolentius rerba, 
quae exacts suspensa esse debebant, 
recta oratione posita sunt , quo sen- 
tentia tanquam générale quoddam 
praeceptum maiorem yiol acciperet. 

Fr. 38.] Prifician. VIII, 4, 17. p. 
369. Kr. De famé, qua LucuUus, 
dum in.Pontum contendit, per ali- 
quod tempus fatigabatur, cf. Plu- 
tarch. in LuculL c. 14. Ëandem rem 
tangitMithridates Hist.Fr. IV, 20, 15. 

Fr. 39.] Non. XVIII, 9. p. 553, 
32. Merc. P. Oppius, M. Cottae quae- 
fltor, quum propter fraudes in exer- 
citu commissas (cf. Quintil. V, 13, 
17.) graviter a Cotta increparetur, 
telo eum appetiit , vel appetiisse in- 
cttsatus est; cf. Quintil. V, 10, 69. 
V, 13, 30. 

Fr. 40.] Serv. ad Virg. Aen. XII, 
844. Verba, quae pertinent ad eau- 
dem rem ut Fr. pra^c^dens , CoJttae 



sunt, Oppium ab exercitu cogentis 
abscedere; cf. Dio Cass. XXXVI, 23. 

Fr. 41.] Non. XVIII, 7. p. 553, 
22. Merc. Valeriani sunt iidem at- 
que Fimbriani, quos Lucullus in 
exercitu ductabat; cf. Fr. II, 58. 
V, 14. Cetera obscura sunt. 

Fr. 42.] Charis. I. p. 60. Lind. 
Agitur de LucuUi legatis , multa ca- 
stella, in quibus Mitbridatis thesauri 
custodiebantur , recipientibus. 

Fr. 43.] Serv. ad Virg. Aen. V, 
373. V, 203. Isidor. XIV, 3, 39. p. 
439. Lînd. Verba cura decem se- 
quentibus Fragmentis legebantur in 
descriptione Pontî , î. e. maris Pon- 
tici et cîrcumiacentîum terrarum po- 
pulorumque , narrationi de bello Mi- 
thridatico inserta. 

igitur] Indicatur bac particula, 
Sallustîum, quum antea significasset 
de Ponto se dicturum , ad ipsam rem 
accedere; cf. lug. 19, 7. 

multis antea nominibus appellata] cf. 
Isidor. XIV, 3,39. Prius Bebrycia 
dicta ^ deinde Mygdonia, mox a Bi- 
ihyno rege Bithynia nuncupata. 

est et maior Phrygia] i. e. vocatur 
etiam Phrygia maior. 

Fr. 44.] Porphyr. ad Horat. Od. 



300 



C. SALLUSTl CRI8P1 



Teio, quam in Paphiagonia esse [Saltustius mdicai^ quum de sHn 
Pottiico loquilur]. 

45. Proxumum [Salluslius in *itu Ponti] de promontoriis Pa- 
phlagonum et quod Criumelopon appellarit, [posuii.] 

46. Deîn campi Themiscyrii, quos habuere Amazones, a Tanai 
flumfne, incerlum quam ob caussam, digressae. 

47. Scylhae Nomades tenent, quibus plauslra sedes sont. 

4S. Namque omnium ferocissnmi ad hoc tempus Achaei atque 
Tauri sunt, quod, quantum coniicio, locorum egestate rapto vivere 
coacti. 

49. Nam speciem efficit Scythici arcus. 

50. [iMia aulem ideo, quia] se angustîae ponticî oris i 
dilatant, [ut Sallustius diciL] 

51. Ipsum mare Ponticum dulcius quam cetera. 

52. Crebritate fluctuum, ut aquilone solet. 

53. Qua tempestate ex Ponto vis piscium erupit. 



I, 17, 18. De urbo Teio (Trjïov) cf. 
Strab. XII. p 818. 0. p. 820. B. et 
p. 848. C. Almel. Pomp. Mêla I, 19, 
8. Ammian. Marcoll. XXII, 8. 

Fr. 45] Non. XII, 24. p. 524, 4. 
Merc. — Criutneiopon, cf. Strab. II. 
p. 186. 1). Almel. VII. p. 475. B. 
Plin. H. N. IV, 12, 2(5. Mêla I, 19, 
8. II, 1, 3. 

Fr. 40.] Serv. ad Virg. Aen. XI, 
65U. De campis Themiscyriis cf. 
Strab. XII. p. 823. C. Mêla I, 19. 
Ammian. Marcell. XXII, 8. 

Fr. 47.] Porpbyr. ad Horat. Od. 
III, 24, 9. — De Scythi8 Nomaâibus 
cf. Ammian. Marc. XXII, 8. lastin. 

II, 1, 4. Mêla III, 5. 

Fr. 48.] Schol. ad luvenal. Sat. 
XV, 115. De Achaeis cf. Strab. XI. 
p. 753. C. Almel. p. 758. A. XVII. 
p. 119(5. D. Mêla I, 19, 14. Ammian. 
Marc. XXII, -8. ; de Tauria v. Strab. 
VII. p. 474. B. Mêla II, 1, 11. Ta- 
cit. Ann. XII, 17, 4. 



Fr. 49.] Serv. ad Virg. Aen. III. 
533. Efficil verbi subiectum est Pm- 
tus y cuius formam veteres scythico 
arcai assimulabant; cf. Strab. H. 
p. 187. A. Almel. Ammian. Marc. 
XXII, 8. Mêla I, 19. 

Fr. 50.] Serv. ad Virg. Aen. II, 311 

Fr. 51.] Serv. ad Virg. Aen. 1, 228. 
XII, 143. Macrob. Sat. VII, 12. Do- 
nat. éd. sec. p. 1745. Serg. in Do* 
nati éd. sec. p. 1841. Priscian. lU) 2i 
15. p. 112. Kr. XV, 3, 18. p. 623. 

dtdcius] i. e. minus" salsnm ; coin- 
parantur enim non duo dulcia, sed 
alterum non dulce (= salsum), àulce 
alterum. De re ipsa cf. Strab. L P 
85. C. Almel. Macrob. 1. 1. Ammian. 
Marc. XXII, 8. 

Fr. 52.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
1 16. Verba capîenda sunt de innn- 
mera thunnorum multitudine qnotan- 
nis aquilonum vi ex lacu Maeotide 
ac deinde ex Ponto ad litus By^^' 
tinum compulsa ; cf. Plin. H. N. I^i 



HISTORIARUM FKAGMENTA. LIB. III. FR. 45—59. 



301 



Cap. III. 

Bellum Macedonicum ductu Carionis procos. gestum. — > Descriptio 

Danubii et Germanorum. 



54. Atque eum Curio laudatum accensumque praemiorum spe, 
quibuscum optavisset, ire îubet. 

55. Nomenque Danubium habet. 

56. Omnium fluminum, quae in maria, qua imperium Romanum 
est, fluunt, quam Graeci v^v êl'aœ ^•aXaaoav appellant, maximum 
esse Nilum consentitur; proxima magnitudine esse Histrum [scripsit 
Sallustius], 

57. Germani intectum renonibus corpus tegunt. 
5S. Vestes- de pellibus renones vocantur. 

Cap. IV. 

J^ellum piraticum et Creticum. — M. Antonias infinitum imperium orne 
maritimae obtinet. — Cretae însulae descriptio. — Cretcnsium religiones. 

— Antonii turpis exitus. 



59. Qui orae maritimae, qua Romanum esset imperium, contra 
piratas [praefuit]. 



20. Arobros. Hexaem. Y, 10. Am- 
mian. Marc. XXII, 8. 

solet] Absolute; cf. Cat. 29, 2. 
Fr. III, 78. 88. 

Fr. 53.] Serv. ad Virg. Aen. IV, 
132. Schol. ad luvenal. Sat. IV, 42. 
Agitur de captura thunnorum , oui 
Byzantii operam dant; cf. Strab. 
VII. p. 493. A. Almel. Tacit. Ann. 
XII, 68, 2. 

gua (empesta te] i. e. quo tempore. 

Fr. 54.] Non. IV, 334. p. 358, 14. 
Merc. — Fragm. pertinet ad narratio- 
nem de Curionis expeditione Thra- 
cica, usque in annum 73. a. Chr. n. 
ex tracta. 

quibuscum optavisset] Fer attractio- 
nem dictum pro eo, quod est: cum 
iis, quos optavisset, cf. Ter. Andr. 
IV, 1, 57. Restitue in *quevi me ac- 
cepisti locum, i. e. in eum locum,* 
qtto me ' accepisti. — Optare valet 
diffère; cf. Liv. VI, 25, 5. 

Fr. 55.] Acro ad Horat. A. P. 18. 



AruBÎan. p. 248. Lind. — Curio quum 
primus Romanorum usque ad Danu- 
bium processisset (cf. Sext. Ruf. c. 
7. Eutrop. VI, 2.), Sallustius bac 
occasione de Danubio flumine et ac- 
colis gentibus exposait. 

Danubium] Accusatîvus vi apposi- 
tionis ad nomen refertur; cf. Ovid. 
Fastt. III, 245. Qua nunc Esqui- 
lias nomina coUis habet, 

Fr. 56.] Gell. X, 7. — Mana di- 
ctum de variis maris interni partibns. 

qua] cf. lug. 18, 2. Fr. 1, 10. III, 59. 

Fr. 57.] Isidor. XIX, 23, 4. p. 602. 
Lind. De Germanie egisse videtur Sal- 
lustius , quum de Danubio exposait. 

intectum] i. e. nudum, Sensus est: 
Germani in nudo , neqae aliis vesti- 
mentis tecto, corpore renones gérant. 

Fr. 58.] Serv. ad Virg. Georg. 
III, 383. — Vestes de pellibus , se. 
factae, Usitatîas foret vestes ex pel- 
libus -, cf. Fr. III, 26. 

Fr. 59.] Schol. ad luvenal, Sat. 



302 



C. SALLUSTI CRISPI 



60. Longe a contînentî. 

6t. Creta altior est, qaa parte spectat orientem. 

62. OlD8 in Creta [secttndum Salliulium]^ nnde Otîî campi. 

63. Primos Cretenses constat înyenisse relîgîonem. 

64. Curetés, quia principes întellegundî divina fuerunt, yeto- 
fltatem, uti cetera, in maîus componentem, altores lovis celé- 
bravisse. 

65. M. Antonias perdundae pecuniae genitas vaeuusqne caris, 
nisi instantibus. 

66. Ibi triennio frustra trito. 



Cap. V. 
Bellum servile. — Eius initia. — Veanvîus a servis occnpatas. — Vires 
servomm aactae. — Yarinias rem maie gerit. — Crixi clades. — Spâr- 



yill, 105. Intelligitar M. Antonias, 
oratoris clarissnroi filius, qui infini- 
tum împeriam totins orae marîtimae 
contra piratas a. 74. a. Chr. n. ac- 
cepit; cf. Cic. in Yerr. II, 3, 8. et 
Ascon. ad h. 1. p. 206. Orell. Vell. 

II, 31, 3. Lactant. Inst. Dîv. I, II, 
32. Appian. B. C. I, 111. 

Fr. 60.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
104. De situ Cretae insulae haec di- 
cta sunt, quam Antonias in illo im- 
perio infinito bello petîit ; cf. Appian. 
Cret. V, 6. p. 98. Schweigh. Flor. 

III, 7, 2. Lîv. Epit. XCVII. 

Fr. 61.] Serv. ad Virg. Aen. YI, 23. 

Fr. 62.] Serv. ad Yirg. Aen. III, 
578. 

Fr. 63.] Serv. ad Yirg. Aen. III, 
104. YIII, 352. Cretae descriptioni 
Sallastias nonnulla adianxit de pe- 
caliaribus Cretensiam religionibns 
ac de lovis Idaei cultn. 

Fr. 64.] Lactant. Institt. Div. I, 
21, 41. Yerborum subiectum est ve- 
iustateniy obiectum Curetés , obiecti 
attributum altores. 

principes] De tempore capiendam; 
cf. Cat. 24, 2. 

veiusiaiem] i. e. veteres bomines; 



cf. Quintil. I, 5, 72. Cic. Tuscc. I, 
12, 26. 

in maius componentem] cf. lug. '\ 
5. Fr. I, 3. Tacit. Ann. II, 10, 2 

Fr. 65.] Pseudo -Ascon. ad Cic. 
in Yerr. I, 23, 60. p. 176. Or. Aras. 
p. 232. Lind. — De Antonii in im- 
perio infinito avaritia et dissolotis 
moribas cf. Cic. in Yerr. III, 91, 
213. Id. Divinat. in Q. Caec. c. 
17, 55. 

Fr. 66.] Serv. ad Yirg. Aen. ÏV, 
271. De Antonio haec inteUigenJ^ 
videntnr, qui in Creta (eo cnim spe- 
ctat t&t) triennio ad piratas et Cre- 
tenses vincendos frustra trito periit; 
cf. Pseudo -Ascon. ad Cic. in Verr. 
I, 23, 60. p. 176. Or. et »d Diriflat 
in Q. Caec. c. 17, 55. p. 122. 

Fr. 67.] Serv. ad Yirg. Aen. IH, 
265. Yerba videntur Spattaci, i» 
ipso beUi serVilis initio in Vesnvio 
obsessi, •et suos ad erumpen^nni ex- 
bortantis; cf. Pluli. in Crasso c. 0. 
Appian. B. C. I, 116. Flor.HI, % 
•4. Frontin. Strat. I, 5, 21. 

Fi'. 68.] Serv. ad Yirg. Aen. ïl. 
80. Spartacus bortatur suos , n* î"' 
primis iosta arma eqnosqae sibi com- 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 60—70. 



303 



tacus in Lncamam se recipit. — Lentoli pugna cum fugitivis. — Spar- 
tacus Galliam cisalpinam petit. 



67. Sin vis obsistat, ferro quam famé aequias perituros. 

68. Exuant armis equfsque. 

69. Locum nullum, nîsî quo armati institissent , ipsis tutum fore. 

70. Qiiae cis paucos dies iuncta in armis sunt. 

71. Dum paallatim suis invicem subveniunt, omnes in bellum 
coacti sunt. 

72. Sîmul immanis hominum vis multis e locis invasere paten- 
tis tum et pacis modo effusas urbis, 

73. Qui nullo cerlo exilio vagabantur. 

74. Apertae portae, repleta arva cultoribus. 

75. Cossinîus in proxuma villa fonte lavabatur. 

76. Incidere in colonos Avellanos praesidentis agros suos. 



parent; cf. Plutarcb. in Crasso c. 0. 
Appian. B. C. I, 116. 117. 

Fr. 69.] AruBÎan. p. 237. Lind. 
Verbà sunt ex eadem Spartacl ad 
suos oratione, ut Fragm. praece- 
dena, qua, quantum ipsorum inter- 
sit y ut iusta arma habeant , eos edo- 
cet. 

Fr. 70.] Cledon. p. 1933. Putsch. 
Narratur, quantopere Spartacî exer- 
cîtus brevi auctus sit. — Quae, in- 
tellige servitta; cf. Appian. B. C. 
I, 116. 

Fr. 71.] Serv. ad Virg. Aen. XII, 
282. Rapida belli servilis incrementa 
narrant.ur. 

omnes] Intelligendi sunt servi con- 
tagione seditionis celerîter correpti. 

Fr. 72.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
303. Agitur de calamitate urbium 
sub ipsa belli servilis initia a sedi- 
tiosis oppressarum. 

simul] Indicio est haec particula, 
eodem tempore, quo servi in urbî- 
bus dominos deserebant armatique 
in eos irruebant, extrinsecns mnltos 
alius generis ad eos conflnxlsse. 

immanis hominum vis] Intelligendi 
sunt tum pastores et agrestes ^ tum 
ii, qui agris pulsi (v. lug. 41 , 8. 



Hist. Fr. I, 49, 12. et 24. I, 54.) 
aut civitate eiecti erant, de quibus 
V. Fr. sq. 

paiéntis iwn] £x tum particula con- 
iicitur, postea, seditione pervulgata, 
clausîs urbes egisse portîs. 

effusas] Effusae urbes sunt quae 
e/funduntur y i. e. ex quibus incolae 
se effundunty sive fréquenter nego- 
tiorum caussa egrediuntur, et libère 
foras et rétro commeant. 

Fr. 73.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
2. Intelligendi sunt , qui bonis domi 
amissis relicta T^AiriK quaerebant, ubi 
vitam sustentarent. 

Fr. 74.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
27. Agitur de aliqua Campaniae urbe, 
repentino et înexspectato fugitivorum 
incursu infestata. 

Fr. 75.] Cledon. p. 1916. Putsch. 
— Cossinîus , Yarinii legatus, a Spar- 
taco oppressus paene capitur; cf. 
Plutarcb. in Crasso c. 9. 

Fr. 76.] Aru§ian. p. 252. Lind. 

incidere] se. fugitivi, Càmpaniam, 
postquam a Vesuvio digressi erant, 
vexantes; cf. Flor. III, 20, 5. 

Avellanos] i. e. qui drca Avellam, 
Campaniae oppidum, habitabant. 

praesidentis] y. ad Fragm. II, 34. 



304 C. 8ALLUSTI CRISPI 

77. . . . t^ni torrere, quibus praeter speciem bello necessa- 
riam haud multo secus quam ferro noceri poterat. At yarinius,2 
dum haec aguntur a fugUivîs, aegra parte militum aoctomni gravi- 
tate, neque ex postrema fuga, quum severo edicto iuberentur, ullis 
ad signa redeuntibus, et qui reliqui erant, per summa flagitia de- 
tractantibus militiam, quaestorem suum C. Thoranium, ex quo prae- 
sente vera facillume noacerentur, miserai; et tamen intérim cuma 
Yolentibus numéro quattuor mt/ttim, servorum castra petit magm 
operibus communtto. Deinde fugitivi, con^umptis iam alimentis, ne 4 
praedantibus eX propingtio hostis instaret, soliti more mtlitiae vigi- 
lias sta/tone^que et alia munia exsequi^ secunda vigîlia sUentio 
cuncti egrediun/ur. Aelicto bucinatore in ca^tris et ad vigilnmô 
speciem procul ylsenlibus erexerant îuUa palis fixis recentia ca- 
davera^ et crebros ignis fecerant, Formidini . . Farîni . . ti . 6 
da . . . inviis convertere. At Farinius multa iam luce desiienn^i 
solita a ïugUitis conyicia et in cas/ra coniectiis lapidum, ad hoc 
strepitus iumultuosi sonores undique ruentinm^ mittit équités in 
tumulam circum prominentem ^ ut explorarent fuyitivos, profères 

Fr. 77.] Cod. Vatic, qui prîmum vix ;ipse elaberetur amisso equo et 

A Petro Daniele possessus deinde insignibas relictis; cf. Platarch. in 

in biblîothecam Christinae, Sueco- Crass. c. 9. Appian. B. C. I, 116 

rum reginae, venit, eaque mortua guum] i. e. ^kû/mwi*; cf. infra §. 18. 

cum céleris eius libris biblîothecae Fr. I, 56, 18. et v. ad Cat. 36, 4. 

Vatîcanae îllatus est. Ibi a Niebiih- g ^ ^^.„^^j .^ ^ interiecto ali- 

rio repertus et descriptus a Kreys- tempore. 

sîgîo editus est. Iteruin evulgavit ^ ^ . -, ^ . , i. . 

Anff. Maius. ^^ proptnquo] Coniungendom hoc 

cum sequentibas. 

§. 1. ig,n torrere] Abrupta senten- ^^^ ,^.,^.^^^ ^^ ^ 44 5 ^^ ,. 

tia sic videtur supplenda: Spariacus 

eos, qui iusta arma non haberent, tus- "'"'»^*«] Praegnanti sensu sunt m- 
sit sudes igni torrere, cf. Cat. nia milUiae (Germ&mce der Dienst). 
56, 3. Caes. B. G. V, 40, 6. §. 6. Formidini etc.] In lacuna 

de clandestîno fugitivorum discessu 
§. 2. Farinius] P, Farinius Glaber ^^j.^.^^^ perfecto dictum fuit. 

praetor fuit contra Spartacum mis- „ « , ., t . . j ,, 

^ ^ X» 1 •* §.7. desiderans] i. e. anunadver- 

sus, et rem contmno maie gess.t. ^J^ ^^^^^^ ^^, J^^^^^^. ^^ ^^^ 

gravitate] i. e^pestifera intempérie; b. C. III, 9, 6. 

cf. Caes. B. C. III, 2, 3. Gravis ruentium] i. e. confluentium, con- 

auctumnus — omnem exercitum va- currentium ; cf. Tacit. Ann. IV, 23, 

letudijie ientaverat, g. Ipsague e provincia , ut guis for- 

ex postrema fugà] se. quum Vari- tunae inopSy moribus iurbidus, protn- 

mus, proelio cum Spartaco commisse, ptius ruebant. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIS. III. FR. 77. 



305 



vestî^ia secutos credéns lo . . toto tamen agmtne • • pavens se ... m 

O dupli . . . tumas . . . ga . . Post aliquot dies contra liiorçm fidùcîa 

[ o augerî nostris coepît et promî lingua. Qua Yarinius contra specta- 

tam rem incaute motus novos incognitosque et aliorum casibus per- 

culsos milites dncit tamen ad castra fugitivorum pressa gradu, sî- 

lentis iam, neque tam magnifiée sumentis proelium quam postula- 

1 1 verant. Atque illi certamine consili inter se iuxta seditionem erant, , 

Crixo et gentis eîusdem Gallis atque Germanis obviam ire et ultro 

L2 offerre pngnam cupientibus, contra Spartaco . . ni secum . . ne qua 

. . ad id tempu^ . . mque seclu . . m et extîn . . . , 1 cnram . . . 

asset h2iud . . aque quam . . Aaud alîam ipsis spem capiendam esse. 

Sed pauci prudentes ingenuique animi nobile studium gerunt^ lau- 

dantque, quod suaserat facere; pars 8ioUda ac letis adfluentit^m 

nndique firmo fidens sluxUîo suae patriae înroemor esse/ phirumi 

L3 eeryWi ingenio ultra praeei^am nihil dogitare. lia irritunifuit Spar* 

14: lad consilium^ qùod ex copia optimum videbatur. Deincëps mo* 

net in Zaxîores agros magisque pecuarios ut égrediantur, ubi, prius-^ 

quam refecto exercitu adesset Yarinius, augéretur numerus lectis 



§. 8. ioio tamen agmine] In iis, quae 
interciderunt, Sallustius narravit, Va* 
rîniam adhnc valde anxium, quam 
fn^tivos clam abiisse cognoTisset, eos 
tamen insecutum esse , ac rqrsus ca- 
stra contra posuisse. 

§. 9. promi Ungua] cf. lag. 44, 1« 
. §. 10,] eontra spectatam rem] i. e. 
contra id , quod res ipsa clare osten- 
debat. 

presso] i, e. lento; cf. Lîv. XXVIII, 
14, 14, Opponîtur gradue plenus vel 
citatus» 

magnifiée] i. e. animose, fortiter. 

sumentis] i. e. ineunliSf. incipieniis, 
Eodem modo dicitur sumere bellum'^ 
cf. lug. 20, 5. 62, 9. 83, 1. 

§. II. certamine consili] U e. qùum 
de ineundo consilio dîssentirent et 
inter se certarent. 

iuœta seditionem erant] î. e. haud 
procul seditîone aberant. 

Spartaco] se. proeliam dissuadente. 

§. 12.] ... ni secum etc.] In la- 

SALLUST. 



cuna prîmum continetur sermo Spar- 
taci contra Crixum , que docuit iusta 
pngna abstinendum esse, idque agen- 
dum, ut omissis hostibus ex Italia 
in patriam quisque suam perrumpe- 
rent. Deinde expositum, quam ya^ 
rie Spartaci oratio a prudentibus, 
a stolidis et a vulgo servorum ex- 
cepta fuerît. 

pars stolida etc.] cf. Plutarch. în 
Crass. c. 9. 

cogitare] cf. Cîc. în Cat. II, 9, 20. 
Desinant — proscripiiones et dictatU" 
ras cogitare^ 

§. 14. laœiores] î. e. spatiosiores, 
minus angustos] cf. Ilist. Fr. lY» 3. 
Columella I, 3. 

pecuarios] î. e. pecori alendo bo- 
nos y eoque pécore abundantes. 

lectis viris] Intelligit Spartacus ser- 
vos validos et ad pugnandum aptos, 
quo8 sperabat ex regione magis pe- 
cuarîa ad se conventûros. 

20 



306 



C. SALLUSTI CBI8PI 



YÎris; et propere nanctos îdoneum ex captiris dscem Picentiniâ, 
deinde Ebvrînia îugts occullus ad Naris Lacanas, atqae iode prima 
luce perTenit ad Anni Forum, îgnaris coltoribaa. Ac statim fagiliTii 
contra praeceptam dacis rapere ad stapram rirgtnes matrottasque. 
Et alii cinum obtium quemque promùcue caedere^ atque nm\< 
restantes ei illudebant stmol, nefandnm in modum perTerso Tolnere, 
et interdum lacerom corpos semianimnm omittentes; alfi in tectai: 
iaciebant ignîs, mnltîque ex loco serW, quos ingenium socios da- 
bat, abdîta a domînîs ant îpsos trahebant ex occolto; neqae m- 
ctam aut nefandum qaicqnam fuît irae barbaroram et servili ingenio. 
Qnae Sparlacus nequiens prohibere, moltts precibus qaum orarelb 
celerîtate praeyertere; mlUere nuntîos . . gua neqne e . . a^men sel 
c . . . 8 cmdel . . • occupatos a . . gravis pler . . illam diem . . noctem 
îbt ... s dupitcato . • . omm numéro . . . prima cum Ince . . . ^o-' 
campo sattf . . . nos aedificits '. . . et tum mattira in agris erani 
auttimitt /rtfffienta. Sed incolae p/eho die gnarî ex fuga fimtum 
mm îug'iHcos ad se nifventare . . . omnibus . . 

78. Divorsa, utî solet rébus perdîtis, capessunt; namqne alii 



culioribw] î. e. incolis: cf. Ing. 17, 
3. Pr. I, 03. ni, 34. 

§. 16. obtfium quemçue etc.] cf. Ing. 
26, 3. lugurtha negoiiatores pro- 
miscue, uti quiggue armatis ob- 
vius fueratj inierfecit, 

nunc restantes] His verbis ex ad- 
vereo respondent sequentia et inter- 
dum omittentes. Qaemadmodam enim 
amttere c, valet relinquere corpus 
sîve discedere a corporCy ita rc- 
stare est remanere apud corpus id- 
que circumstare. 

ei illudebant] i. e. cum luàibrio tra- 
ctabanty ludxbrio habebant, 

perverso volner'e] î. e. volnere telo 
àgitatOf sive telo in volnere agitato 
(Germanice in der Wùnde herum boh- 
ren, nmhlen). 

§. 17. ex loco servi] î. e. servi, 
qui in Anni Foro erant; locus enim 
de oppîdo dicitnr , cnins nomen iam 
praecessit; cf. Lîv. I, 15, i. XXVII, 
30, 3. 



neque sanctum oui nefandum etc., 
i. e. a nallo facinore ant propterre- 
ligionem ant propter atrocitateoi 
abhorrebant. 

§. 18. ^ificm] T. ad §. 3. 

praevertere] Infinît, bist. est ad 
quae pertinens. Sensns est: servo- 
rnm nefanda facinora celeritate {s^- 
itinerîs, sive ezeroitn celeriter mo- 
vende) impedire siudebat. 

§. 19. Ulum diém'eic.] Lacera yerba 
in banc fere sent^htîam videntar re- 
stituenda: per illum diem et pro^' 
mam noctem ibi rètinuii suos, dnpli- 
iitLtoque fugilivomm numéro profeciii^ 
prima cum Ince constitit in campo sa- 
tis . . . 

§. 20. . . . JMW aedifidis] Fuisse vi 
detur colonos aedi/icus, 

pleno die] Opponuntur haec veriîs 
prima cum luce, 

Fr. 78.] Non. II, 367. p. H^; 2ft 
Merc. Priscîaii. X, 8, 45. p. 504. 
Agi videtnr do fngitîvonim rébus 



-A 



IIISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 77—81. 



307 



fîducia gnaritatîs locorum occultam fagam, pars globîs eruptîonem 
tentavere. 

79. Unus constitit in agro Lucano gnarus loci nomine Pu- 
blipor. 

80. Et eodem tempore Lentulus duplici acie locum editum, 
multo sanguine suornm defensum, postquam ex sarcinis paludamenta 
ostentari et delectae cohortes intellegi coepere. 



Cap. VI. 

Res nrbanae. — Oratio Lie. Macrî. — Contentiones de restituenda potestate 
tribunicia. Fr. 81—84. [Anni 74—72. a. Chr. n.] 

81. Oratio Macri Licini tribuni plebis ad plebem. 
Si, Quirites, parum existumaretis , quid inter ius a maioribus 
relictum vobis et hoc a Sulla paratum servitium interesset, muUis 
mihi disserundum fuit, docendique, quas ob iniurias et quotiens a 
patribus armata plèbes secessisset, utique vindices paravisset omnis 
2 iuris sui tribunos plebei. Nunc hortari modo reliqnum est et ire 
primum via, qua capessundam arbitror libertatem. Neque me prae-* 



perdîtis» Crixo dace a L. Gellio vi- 
cto caesoqae; cf. Appian. B. C. I, 
117. Plutarcb. in Orass. c. 9. Liy. 
Epit. XCVI. Gros. V, 23. 

Fr. 79.] Priscian. VI, 9, 48. p. 
251. Kr. De fuga servorum post 
Crixi cladem dici TÎdetur. 

Fr. 80.] Non. XIV, 11. p. 538, 
32. Merc. — Lentulus, a. 72. a. Chr. 
n. COS., postCrixi cladem maie con- 
tra Spartacum pngnat ; cf. Liv. Epit. 
XCVI. Flor. III, 20, 10. 

Fr. 81.] Codd. Vatt. très, Ciacc. 
et Ursini duo, Balliol. Habita est 
oratio a. 73. a. Chr. n. Quum inde 
a Lepido , qui primus id ausus erat, 
et L. Sicinius a. 76., et L. Quintius 
a. 74w frustra conati essent tribuni- 
ciam potestatem, a Sulla valde îm- 
minutam , restituere , Licînius Macer 
tribunus plebis denuo acerrimis con- 
tionibus plebem exstimulare studuit, 
ut ius a Sulla ereptuff rursus extor- 
quèrent. Gravissime igitnr in sena* 



tum et paucos potentes invectus 
plebi Buadet, ut militiam detrecta. 
rent, neque operam suam patriciis 
ad ullam rem commodarent. Sed 
quum senatus paulo ante lege Te- 
rentia et Cassia frumentaria (v. ad 
§. 19.) plebem aliquantum demul- 
sîsset, ne tum quidem Licinius, quod 
voluit, efficere potuit, tota re in 
Pompeii consulatum protracta. — 
De Macri oratoria facultate cf. Cic. 
Brut. c. 67, 238. 

§. 1 . si — existumaretis] i. e. si — 
sciretis et iudicaretis, si — vobis con- 
staret. 

docendique] se. fuisiis. De îndica- 
tivo cf. lug. 85, 48. 

secessisset] cf. Hist. Fr. I, 11. 

§. 2. nunc] t. ad lug. 14, 17. 
Sensus est: quum vero haec omnia 
Yobis notissima sint. 

ire primwn] i. e. ire principemy du- 
cem esse, praeire, 

capessundam] v. ad Cat. 52, 5. 

20* 



308 



C. SALLUSTI ORISPI 



terit, qaantas opes nobilltatîs solus, impotens, inani gpecîe magi- 
stratos, pellere dominatione incipiam, quantoqoe tutius factio no- 
xîorum agat, qaam soli innocentes. Sed praeter spem bonam ex 4 
vobîs, quae metum vieil, statui certaminis advorsa pro libertate po- 
tiora esse forti viro, quain omnino non certavisse, quamquam omnes5 
alii creati pro iore yostro yim cunctam et împerîa sua gratia aut 
spe aut praemiis in vos convortere, meliusqne habent mercede de- 
linquere, quam gratis recte facere. Itaque omnes concessere iami) 
in pancornm dominationem , qui per militare nomen aerarinm, exer- 
cîtns, régna, provincias occupavere, et arcem habent ex spoliis 
vostrîs, quant intérim more pecorum vos multitude singulis haben- 
dos fruendosque praebetis, exuti omnibus, qnae maiores reliquere, 
nisi quia vobismet ipsîs per suffragîa, ut praesides olim, nunc do- 
minos destinatis. Itaque concessere illuc omnes, et mox, sivostra' 
receperitis, ad vos plerique; raris enim animus est ad ea, qnae 
placent, dèfendenda; ceteri validiorum sunt. An dubîom habetis,8 



§. 3. solus] i. e. ab aliis destitu- 
tus {isoliert); cf. lug. 14, 17. 

inani specie niagisiratiis] i. e. tri- 
bnnus plebis omni anctoritate per 
SuUam prîvatus; cf. Vell. II, 30, 4. 

facHo] y, ad lug. 41, 6. Faciioni 
opponnntur soli. 

§. 4.] praeter spem boTiam] .î. e. 
praeterquam quod spes bona est ex 
vobis; cf. Cat. 47, 2. 

§. 5. vim cunctam] se, suam (Ger- 
manice ihre ganze ÏVirksatnkeit). 

gratià] î. e. adgratiam (se. pauco- 
fnm potentiam) obtùiendam, sive quo 
gratiam ineant. 

spe] se. commodi. Spes explétae 
îpsa sunt praemia, 

§. 6, concessere in — dominationem] 
cf. Hist. Fr. I, 12. Cat; 20, 7. lug. 
18, 12. 

pér militare nome?i] Nomen , rei op- 
positum, quum dicatnr de vana spe- 
cie, sensus est: adiuti praetextu belli 
gerendi. Eadem sententia legitur lug. 
41, 7. 

ex spoliis vostris] cf. Hîst. Fr. I, 
49, 7. 



multitudo] Apposîtlo est snblecti, 
quod verbo contînetur : vos , qtn f^^i 
esHsy singulis vos — praebetis; cf. 
infra §. 14. 

habendos] v. ad lug. 2, 3. — ^"'- 
endos Germanice est : zu benutzen tmd 
auszubeuicfi. 

nisi quia — destinatis] Nisi parti 
culâ restringitur praecedens senten 
tia exuti omnibus^ quae maiores reîi 
quere , quae restrict^o caassali Qnan 
tiato qma — destinatis explicatar, 
Plenior igitur sententia foret: exulx 
omnibus y quae maiores reliquerei nisi 
forte non exuti estis, quia vo- 
bismet ipsis — destinatis; quod potest 
étiam sic dici: exuti omnibus — f^* 
cepto eo, quod — destinatis. Acerbe 
autem Macer, quod solum reliqQQ'" 
sit libertatis , ut magistratus créent, 
a plèbe ad servitium suum stabili- 
endum adbiberi dicit, 

§.7. illuc] i. e. ad illos, se. do- 
minos yestros; v, ad Cat. 3, 3. 

plerique] se. concèdent, 

raris] i. e. piucis, in muHltadÎBe 
quasi dispersis. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 81. 



309 



num officere quid vôbis uno animo pergentibus possît, quos languî« 
dos socordisque pertimuere? Nisi forte C. Cotta, ex factione média 
consul, aliter quam metu iura quaedam tribunis plebei restituit; et 
quamquam L. SIcinius primas de potestate tribunicia loqui ausus, 
mussantibus vobis, circumventus erat, tamen prius illi invidiam me- 
tuere, quam vos iniuriae pertaesum est. Quod ego nequeo satis 

9 mtrari, Quirites. Nam spem frustra fuisse intellexistis. Sulla mor- 
tuo, qui scelestum imposnerat servitium, fînem mal! credebatis. 

lOOrtus est longe saeyior Catulus. Tumultus intercessit Bruto et Ha* 
merco consulibus; dein C. Curio ad exitium usque insontis tribun! 

1 1 domlnatus est. Lucullus superiore anno quantis animié ierit in L. 
Quintium, vidîstis; quantae denîque nnnc mihi turbae concitantur! 
Quae profecto in cassum agebantur, si prius quam vos serviundî 
finem, illi domînationis facturi erant; praesertim quum his civîlibus 
armis dicta alia, sed certatum utrîmque de domînatione in vobis sit. 

12ltaque cetera ex licentia aut odio aut avarîtia in tempus arsere; 



ceteri] u e. omnes alii, quibus anî- 
mus deest. 

§. 8. ex factione média] i. e. ex 
tnedio faciionis, sive: vel maxime fa- 
ctîoni nobîlitatis coniunctus ; cf. Cic, 
Phil. V, 12, 32. AKeri sunt e mediis 
C, Caesaris partibus, 

iura quaedam — restituit] Intelli- 
gitur Cottae lex Aurélia , de qua v. 
Hist. Fr. II, 51. 

L, Sicinius] Tribunus plebis fuît 
a. 76. a. Chr. n.; de eo v. Fr. II, 45. 

mussantibus] v. ad Fr. I, 56, 3. 

circumventus] i. e. oppressus , vi et 
mails artibus constrictus; cf. Cat. 
31, 9. 51, 40. Fragm. I, 49, 1. 

invidiam metuere] se. lege Aurélia 
concedenda, qua tos delinire stu- 
derent. 

§. 10. tumultus] se. a Lepido mo- 
tus; V. ad Fragm. I, 56. 

insontis iribuni] Significatur (?. Opi- 
miuSy suasor legis Aureliae, mali- 
tiosa adversariorum accusatione dî- 
gnitate ac bonis eversus ; cf. Cic. in 
Verr. I, 60, 155. 

§.11. quantis animis] î. e. quanta 



superbîa, quo fastu et arrogantla; 
cf. Fr. I, 49, 24. 

quae] i. e. quae omnia. 

in cassum] i. e. nullo consilio, te« 
mère, frustra. 

si prius — dominationis facturi erant] 
i. e. si domînatione absistere yole- 
bant. — Subintelligendum autem: 
quod contra est. Ad quam sententiam, 
quae suppletur , explicandam confir- 
mandamque subîicitur : praesertim 
quum — in vobis sit. Universa autem 
sententia haec est: eo minus illi de 
abiicienda dominatione cogitarunt, 
quod in bis civilibus armis omnino 
omnes de dominatione in vobis cer* 
tarant. 

dicta alia, sed certatum utrîmque] 
cf. Hist. Fr. I, 12. Paud potentes 
sub honesto patrum aut plebis 
no mine dominationem \iffectab ant, 

§. 12. cetera — arsere] Ardere di- 
cuntur, quae vel ipsa vehementer 
commota et agitata sunt , vel pro- 
pter quae bomînes exagitantur; cf. 
Liv. II, 29, 12. VI, 31, 1. Quare sen- 
sus est: cetera aliquamdiu tantum 



310 



C. SALLUSTI CRI8PI 



permansit una res modo, quae utrimque quaesita est, et erepta în 
posterum, vis tribunicia, telum a maioribas libertati paratom. Quodl3 
ego vos moneo quaesoque, at animadvortatîs, nea nomina rerum 
ad îgnaviam mutantes otium pro servitio appelletis. Qoo îam ipso 
fruî, si vera et honesta flagitium superaverit, non est condîcio; 
fuisset, si omnino quiessetis. Nanc anîmam advortere, et nîsî Ti- 
ceritis, quonîam omnis îniuria gravitate tutior est, artius habebunt. 
Qiiid 'censés igitiir? aliqais vostrum sabiecerit. Primam omnium 14 
omiltundum morem hune, quem agitîs, impigrae linguae, anîmi 
ignari, non ultra contionis locum memores libertatis. Deînde (ne 15 
vos ad virilia îlla vocem, quo tribunos.plebei, modo patricîum ma- 
gistratum, libéra ab auctoribus patriciis suffragia maiores vostrî pa- 



— hondnes exagiiahani eorumque siu- 
dia et cupiditates exercebant, 

utrimque quaesità] se. a plèbe ^ ut 
confirmarent, ab optimatibus, ut toi- 
lerent. 

ielum] Non quo plebs defendatur, 
sed cuias ope impetus in optimates 
paucosque potentes fieri possint; cf. 
Tacit. Dialog. c. 5. Liv. V, 29, 9. 
III, 09, 2. 

§. 13. Quod ego — animadvortatis] 
Eadem leguntur Hist. Fr. III, 1, 8. 
I, 56. 9. 

neu nomina etc.] Similia dicît Cato 
Cat. 52, 11. 

ad ignaviam] i. e. secundam igna- 
YÎam , congmenter ignayiae ; cf. Cic. 
£pp. ad Famm. XV, 6. Ad meum 
sensum — nihil potest esse laudabilius, 

otium — appelletis] î. .e. otium ap- 
pelletis, quod seryitium appellandum 
est. 

Quo iam ipso frui etc.] i. e. sed 
ne hoc quidem, quod falso ita ap- 
pellatis, otio frui iam licet. 

vera et honesta'] His verbîs hic si- 
gnificatur ius libertatis plebi a maiori- 
bus relictum, cuî opponitur flagitium, 
i. e. vis et superbia nobiliiatis. 

animum advortere] se. nobileSy i. e. 
ad ea, quae agitis, animo intento 
Sun t. 

gravitate] î, e. viribus et potentia ; 



cf. Caes. B. G. IV, 3, 4. Sas quum 
Suevi propter ampliiudinem gravita- 
te mque finibus expellere non potw's- 
sent. Sententia est : omnes , qui iniu- 
riam inferunt, viribus tutior es sunt, 
quam qui patiuntur; cf. lug. 31, 14. 
Hist. Fr. I, 49, 6. 

artius habebunt] i. e. magis vos pre- 
ment; cf. lug. 85, 34. 

§. 14. impigrae linguae, anind ignavi] 
Genitivi sunt attributivi ad morem 
hune pertinentes. 

non ultra — memores libertatis] Verba 
per appositionem referuntar ad vos 
subiectum, quod agitis verbo con- 
tinetur; cf. supra §. 6. 

§. 15. quo tribunos] Quo generali ad- 
verbii potestate refertur ad virilia illa^ 
nulla gencris ac numeri praeceden- 
tis substantiTÎ ratione habita ; cf. lug. 
102, 10. Mulia atque opportuna 
JiabeSy quo facilius errata of/iciis su- 
per es. Non multum diversi sunt loci, 
ubi eadem ratione qua re dicitu* 
pro quo\ cf. Cic. p. Rose. Am. 33, 
94. Permulta sunt, quae dici pos- 
sunt, qua re (= quo) inielligatur. 
Plancus in Cic. Epp. ad Famm. X, 
21, 2. Omnia fecî, qua re (= que) 
resisterem. Caes. B. G. V, 31, 5. 
' y. etiam ad Cat. 56, 5. 

modo patriciwn magistratum] i. e. 
magistratum qui antea tantummodo pa- 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 81. 



311 



ravere) qaum vis omnis, Qaîrites, in vobis sit, et quae iussa nunc pro 
aliîs toleratis, pro vobis agere aut non agere certe possitis, lovem 

I6aut alium quem deum consultorem exspectatis? Magna illa consulum 
imperia et patrum décréta vos exsequéndo rata efficitis, Quirites, ultro- 

17 que licentiam in vos auctum atque adiutum properatis. Neque ego 
vos ultum iniurias hortor, magis uti requiem capiatis; neque discor- 
dias, ut illi criminantur, sed earum iinem volens iure gentium res re-« 
peto, et si pertinaciter retinebunt, non arma, neque secessionem, tan- 

istummodo ne amplius sanguinem vostrum praebeatîs, censebo. Gérant 
habeantque suo modo imperia, quaerant triumphos, Mithridatem, Ser- 
torium et reliquias exulum persequantiir cum imaginibus suis; absît 

igperîculum et labos, quibus nulla pars fructus est. Nisi forte repen- 



triciorum esaet Intellîgîtar consulatus, 
a. 377. lege Licinia et SexUa patri- 
ciis extortus. 

libéra ab auctoribus painciis suffra- 
gia] Quum antiquioribus temporibus, 
quae populus comitiis centariatis con- 
stituisset, quo rata ûerent, comitiis 
curiaiis sive lege curiata confirmari 
debereni, quae îpsa erat aucioritas 
patrum vel pairiciorum (cf. Liv. VI, 
42, 10,), anno 339. a. Chr. n. a Q. 
Publilio Philone dictatore lex lata 
est, ut legum, quae comitiis centuria- 
tis ferrentury an te iniium suffra- 
gium patres auctores fièrent 
(cf. Liv. VIII, 12, 14.). Qua lege 
patet pairiciorum auctoritatem spe- 
ciem inanem factam esse. 

quae nunc iussa pro aliis toleratis] 
DQmiiitia a plebeiis pro patricîorum 
commodo praestanda haec intelli- 
genda esse in promptu est. — Iussa 
attributum est quae obîectî. 

aut non agere certe possiiis] Perti- 
nent haec ad consilium detrectan- 
dae militiae in sequentibus apertius 
datum. 

lovem — eœspeciatis ?] Mutata stru- 
ctura per interrogationem elata sunt, 
quae ex deindé censeo suspensa esse 
debebant in hune modum: lovem — 
non esse exspectandum, 

§. 16. Magna] i. e. magnifica^ su- 



perba; cf. Liv. XXXIV, 5, 6. XXXV, 
2, 2. Horat. Sat. I, 6, 73. 

auctum — properatis] Ad analogiam 
ire verbi properatis cum supino iun- 
ctum; cf. Hist. Fr. V, 18. Paulo 
insolentius idem statim post ex hor- 
tor pendet, eo excusandum, quod, 
quae in properare întransîtiva sen- 
tentia est, in hortari transitîva ha- 
betur. 

§. 17. iure — repeto] î. e. iura no- 
bis erepta ut nobis restituantur, postulo. 
Metaphora sumpta a fetialibus, qui, 
antequam populus Romanus bellum 
faceret, mittebantnr ad res repeten- 
das\ cf. Liv. .1, 32, 6. 

§. 18. suo modo] i. e. fastu et ar- 
rogantia ipsis propria. 

cum imaginibus suis] i. e, sociis et 
adiutoribus usi imaginibus suis, cui 
sententiae tacite opponitur sine vobis, 

absit — labos] se. iiSj î. e. vobis. 

§. 19. repentina — lege] Intellîgi- 
tur lex Terentia et Cassia frumen- 
taria, lata a M. Ter. Varrone et C. 
Cassio Varo coss. a. 73. a. Chr. n. ; 
cf. Cic. in Verr. I», 70, 163. et V, 
21, 52. — Repentina ea lex dicitur, 
quia, quum plebs iam per longius 
tempus caritate annonae premeretur 
patribus opem non ferentibus, con- 
suies, ne seditio oriretur, praeter 
exspectationem lege lata animos de- 



312 



C. SALLUSTI CRISPI 



tina ista framenlaria lege munia yostra pensantar, qoa lamen 
qiiînis modiis libertatem omnium aestumarere, qui profecto non 
amplius possunt alimentis carceris. Namque ut illis exîguitate 
mors prohibetur, senescunt Tires, sic neque absolvît cura fami- 
liari tam parva res, et ignaviam cuîusque tenuissima spe frustra- 
tur; quae tamen quamvis ampla quoniam serviti pretîum ostentare-20 
tur, cuius torpedinis erat decipi et vostrarum rerum ultro inîuriae 
gratîam debere? Cavendus dolus est. Namque alio modo neque 
valent in univorsos, neque conabuntur. Itaque sîmul comparant de- 21 
lenimenta, et differunt vos in adventum Cn. Pompei; quem ipsum, 
ubi pertimuere sublatum in cfervices suas, mox dempto metu lacé- 
rant. Neque eos pudet, vindices, utl se ferunt, libertatis, tôt vires 22 



malserant. — Ista significat vobis 
grata; cf. §. 20, uHro inîuriae gra- 
tiam debere, 

munia vosira] Intelligantur stipen- 
dia et mlitiae labores pro potentia 
nobilitatis subeniidi. 

quinis modiis] se. lege frumentaria 
cuîvis civi permîttebatar in sîngulos 
menses quînos tritici modios vili pre- 
tio emere. Pro modio autem senos 
asses cumtrieutesolyebant; cf. Schol. 
Bob. ad Cic. p. Sest. p. 300. et 303. 
Orell. 

gui] 80. guini modii. — Non am- 
plius possuntf î. e. non plus efficiuniy 
valent, 

alimentis carceris] v. ad Hist. Fr. 
I, 49, 11. 

senescunt] v. ad Cat. 20, 10. 

Namque ut — sic etc.] Comparatîp 
servorum alimenta carceris accipien- 
tium atque plebis lege framentaria 
sublevatae eo redit, ut ostendatur, 
utrosque accepta ope tenuiter modo 
iuvarij et simul novis et gravioribus 
malis implicari, 

§. 20. quae tamen etc.] Sententia 
est: quae spes, etiamsi vel amplissima 
essety tamen, quia ut servitii pretium 
ostentaretur , summae torpedinis erat 
decipi. 



et vostrarum rerum — debere] i. e. 
et pro iis rébus j quae iure vestrae sunt, 
sed vobis ereptae, raptoribus adeo gra- 
tiam debere 

inîuriae] i. e. t'û, qui iniuriam fe- 
cere; abstractnm enim positum pro 
concrète; cf. lag. 3, 1. 43, 3. 31, 1. 
Cat. 52, 22. Hist. Fr. III, 64. 

Cavendus dolus est] Haec verba spe- 
ctant ad praegressa cuius torpedinis 
erat decipi, 

alio modo] se. quam dolo. — Cona- 
buntur, se. valere. 

§. 21,' delenimenta] se. lege fru- 
mentaria. 

differunt vos in adventum] î. e. ex- 
spectare vos iubent adventum (Ger- 
manice: sie vertrôsten euch auf), 

quem ipsum — cervices suas] i. e. 
quem ipsum, quem tum^ quum in summo 
timoré fuerunt, sustulerunt in cervices 
suas, 

sublatum in cervices suas] Dictio de- 
sumpta a servis lecticariis, dominum 
cervicibus gestantibus, Quare hoc si- 
gnificatur, nobilitatem rerum saarum 
timoré commotam Pqmpeîum quasi 
dominum sibi constituisse ac servili ob- 
sequio coluisse. Intelligit autem Ma- 
cer illud tempus, quo Metellus in 
Hispania. tam maie rem contra Ser- 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 81. 



313 



sine uno aut remittere îniuriam non audere, aut ius non posse de- 
2dfendere. Mihi quidem sakîs spectatum est, Fompeium, tantae glo- 
riae adulescentem, malle princîpem volentibus vobis esse, quam illis 
dominationis sochim, auctoremque in primis fore tribuniciae potesta- 
24tis. Verum, Quirites, antea singuli cives in pluribus, non in uno 
cuncti praesidia habebatis, neque mortalium quisquam dare aut eri- 
25 père talia unus poterat. Itaque verborum satis dîctum est; neque 
26enim ignorantia res claudit. Verum occupavit nescio qua vos tor- 
pédo, qua non gloria movemini neque flagitio, cunctaque prae- 
senti ignavia mutavistis, abunde libertatem rati, quia tergîs abstine- 
27tur, et hue ire licet atque illuc, munera ditium dominorum. Atque 
haec eadem non sunt agrestibus, sed caeduntur inter potentium ini- 



torium gerebat, ut senatns in uno 
Pompeio spem melioris fortunae po- 
neret, eumque summo împerîo prae- 
ditum contra illum mltteret. 

dempto meiu] se. Sertorli periculî- 
que ex Hîspania imminentîs. 

lacérant] i. e. iniquis iudiciis etser- 
monibus persiringun(; cf. Cic. Brut, 
c. 42, 156. Liv. XLII, 3, 5. XLIII, 
8, 3. 

§. 22. se ferunt] i. e. se iactant, 
gloriantur; cf. Liv. IV, 45, 7. Vell. 
I, 11, 1. 

remittere iniuriam] î. e. iniuriam^ 
quae sublata potesiate irîbunicia com- 
missa erat, toilere eâ restituendâ, 

aut ius etc.] i. e. aut si iure sub- 
lata est, non posse ipsos rem iure fa- 
ctam tueri, 

§. 23. spectatum] u e. rébus tpsîs 
cognitum, 

aduîescentem] Tum 33 annos na- 
tU8 erat Pompeîus. 

volentibus vobis] i. e. voluniate et 
consensu vestro\ cf. Cat. 33, 2. 

auctorenî] i. e. patrontm, commen- 
datorem*y cf. Hist. Fr. II, 47. 

§. 25. claudit] Antique dictum pro 
claudicat^ i. e. minus procedit; cf. 
Hist. Fr. Inc. 72. 

§. 26. qua non gloria movemini etc.] 
BeFativi ablatîvus caussalis est, glo- 



ria, flagitio înstrumenti. Haud rare 
enim duo ablativi dîversae potesta- 
tis ad idem verbum pertinent; cf. 
supra §. 19. qua — quinis modiis 
libertatem aestumavere. ibid. 'ut 
illis eoùiguîtate mors prohibetur, 
Hist. Fr. IV, 20, 15. IV, 35. lug. 
7,7. 

praesenti ignavia mutavistis] i. e. 
pro praesenti ignavia vendidistis, con- 
cessistis, praebuistis; cf. lug. 44, 5. 
Hist. Fr. I, 56, 7. 

libertatem rati] se. esse; v. ad Fr. 
I, 49, 19. 

quia ter gis abstinetur] Spectant haec 
ad legem Porciam, de qua Livius 
X, 9, 4. PorcialeXy inquit, solapro 
tergo civium lata videtur^ quod gravi 
poenaj si quis verberasset necassetve 
civem Romanum , sanœit, cf. Cat. c. 
51, 22. 

munera — dominorum] Appositio est 
ad praecedentia ; cf. Fr. IV, 20, 8. 
I, 49, 12. 

§.27. Atque hàec eadem non sunt] 
i. e. atque ne haec quidem, licet te- 
nuia et exigua, sunt etc. 

agrestibus] i. e. plebi rusticae; de 
ea V. Cat. 37, 7. 

caeduntur — inimicitias] i. e. inter- 
ficîuntur, dum potentes inter se ar- 
mis civilibus certant. 



314 



C. SALLUSTI CRISPI 



micilias, donoque dantur in provincias magistratibos. Ita pagnatur28 
et vincitur paucis; plèbes, quodcumque accidit, pro viclis est, el 
in dies magis erit, siquidem maiore cura dominalionem îllî retinue- 
rint, quam vos repetiveritis libertatem. 

82. Collegamque eius Octavium mitem et captum pedîbus. 

83. Maie iam asauetum ad omnîs vis controversiarum. 

84. Post reditum eorum, quibus senatua belli Lepidani graliam 
fecerat. 

Cap. VII. 
Fragmenta prorsuâ obscura ant paucissimis verbis composita. Fr. 85 —98. 



85. Quod ubi frustra tentatum est, socordîus ire milites oc- 
coepere, non aptis armis, ut in principio, laxiore agmine. 

86. Ut sustinere corpora plerique nequeuntes arma sua quîs- 
que stans incumberet. 

87. Et forte in navigando cohors una, grandi phaselo vecta, 
a ceterîs deerravit, manque placido a duobus praedonum myoparo- 
nibus circumventa. 



donoque dantur etc.] 1. e. magistra- 
tibus , quibus ad provincias obtinen- 
das militibns opus est, pro lubitu 
utendi assignantur. 

§. 28. paucis] i. e. in paucorum 
gratiam et commodum. 

Fr. 82.] Arus. p. 243. Lind. Agi 
videtur de Sicinio, tribuno plebis 
dicacîssimo (y. ad Fr. II, 45.), Scrib. 
Curionem, anni 76. a. Chr. consn- 
lem , eiusque collegam Cn. Octavium, 
pedibus captum (cf. Cic. Brut. 60, 
217.), lacessente. 

Fr. 83.] Prîscian. VI, 12, 64. p. 
261. Kr. Agitur de turbulente ali- 
quo tribuno plebis, violentas con- 
tiones babere solito. Fortasse intel- 
ligendus Licin. Macer. 

Fr. 84.] Arusîan. p. 232. Lind. — 
Gratiam facere alicuius rei significat 
veniam dare sive ignoscere; cf. Cat. 
52, 8. — Res ipsa effecta est lege 
Plautia sive Ploiia^ quam Caesar a. 
77. a. Chr. n. suasit; cf. Suet. c. 
5. Gell. XIII, 3, 5. 



Fr. 85.] Non. IV, 3. p. '235, 14. 
Merc. — Aptis armis dictum pro usi- 
tatiore aptatis, quod est armis eœ- 
peditis atque ita compositis, ui, ubi 
usus venirel, ad manum atque in prom- 
ptu esse possent; cf. Liv. V, 49, 3. 
X, 33, 2. XXII, 5, 3. 

Fr. 86.] Arusian. p. 235. Lind. 
Serv. ad Virg. Aen. IX, 229. 

Fr. 87.] Non. Xm, 6. et 7. p. 
534, 17. et 25. Merc. Verba spectant 
ad res cnm piratis gestas. 

Fr. 88.] Non. II, 527. p. 137, 9. 
Merc. De Romano exercitu baec di- 
cuntur, procul a patria in maximo 
periculo et mortis timoré versante. 

— Extrema munia intelligenda sant 
de testamento militari, a mîlitibus in 
summo rerum discrimine ac vix du- 
bia morte imminente fieri solito, 
omisse testamentorum ritu solenni. 

— Se qui munia est se dare ad mu- 
nia obeunda ; cf. Hist. Fr. V, 8. Te- 
rent. Ad. II, 2, 40. 

Fr. 89.] Non. IV, 218. p. 314, 23. 



HUSTORIARUM FRAGMENTA. LIB. III. FR. 81—98. 



315 



88. Ac tum maxume, uti solet in extremis rébus, sibi quisque 
carîssumum domi recordari, cunctique omnium ordinum extrema mu- 
nia sequi. 

89. Namque his praeter solita vîtiosis magistratibus, quum per 
omnem provincîam infecunditate bienni proxumi grave pretium fru- 
ctibus esset. 

90. Dedecores înuUique terga ab hostibus caedebantur. 

91. Perculsis et anîmi incertis succurritur. 

92. Muros successerant. 

93. Fine inguinum ingrediuntur mare. 

94. Dein lenita iam ira, postero die liberalibus verbis per- 
mulcti sunt. 

95. Contra ille calvi ratus quaerit extis, num somnio porten- 
deretur thésaurus. 

96. Exaudîrique sonus Bacchanaliorum. 

97. Coniuratione claudit. 

98. Dubius consili. 



Merc. Fragmentnm spectare videtur 
ad gravem annonam, qua Hispanîa 
premebatur; cf. Hist. Fr. III, 1, 1. 
et §. 9. 

praeier solita] i. e. solito magis, sive 
ut Tacltns dîcit Ann. IV, 64, 1. ul- 
ira solitum, 

vitiosis magîtratihus] Ita dicuntur 
mag., qui sunt négligentes ^ offidi im- 
memores, salutis provinciae incuriosi, 

Fr. 90.] Prisclan. VI, 9, 47. p. 
250. Kr. 

Fr. 91.] Arusian. p. 242. Lind. 

Fr. 92.] Arusian. p. 260. 

Fr. 93.] Arusian. p. 231. Fine 
inguinum, i. e. inguimtm tenus; cf. 
Auct. B. Afric. c. 85, 1. Per mare 



umbilici fine ingressi terram pete- 
bant 

Fr. 94.] Priscian. IX, 0, 51. p. 
466. Kr. — Lenita ira intelligenda 
est eius, qui postero die liberalibus 
verbis usus est. 

Fr. 95.] Eutych. II, 16. p. 195. 
Lind. (p. 2186. P.) Non. I, 20. p. 
7, 6. Mero. Priscian. X, 2, 13. p. 
482. Kr. VIII, 14, 76. p. 415. — 
Cafvi, i. e. decipi, falli, Supplendum 
est se. 

Fr. 96.] Non. VIII, 49. p. 489, 26. 
Merc. Macrob. Saturn. I, 4. 

Fr. 97.] Priscian. X, 4, 22. p. 489. 
Kr. cf. Fr. III, 81, 25. 

Fr. 98.] Arusian. p. 225. Lind. 



C. SALLUSTI CRISPI 

HISTORIARUM FRAGMENTA 

LIBER IV. 



ARGUMENTUM. 

Cap. I. 

Bellum Mithrîdaticum. Amisl oppugnatio. — Pugua ad Cabira. — 
MithrîdatÎB fnga ad Tigranem. — Clodias ad Tigranem legatiis missus. — 
Lucullus regem in interiora regnî seqnitnr. — Enphratis iransitus. — Me- 
sopotamiae descriptio. — Tigranocertorum ezpugnatio. — Copiarum Ti- 
granîs descriptio. — Lacnlli iter per Corduenos. — Mithridatîs epistola ad 
Arsacem. Fr. 1—22. [Anni 71—69. a. Chr. n.] 

Cap. II. 

Bellum servile extremum. Pastores in Lucania servis se adiongunt 
et nidia arma parant. — Crassns dux contra fngitivos elîgitnr. — Spar- 
tacus in Brattium agrum se recîpit. — Elus conatus in Siciliam traiicîendi. 

— Descriptio Italiae inferioris et freti Siculî. — Servorum discordia, re- 
ditus ex Bmttiis per Lucaniami et variae clades. — Spartaci mors. 
Fr. 23—46. [Annus 71. a. Chr. n.] 

Cap. III. 

Bellum Macedonicum ac Thracium. M. Luculli expeditio in Thraciam 
Fr. 47—48. [Anni 72. 71. a. Chr. n.] 

Cap. IV. 
Piratarum latrocinia. Fr. 49—50. [Anni 71—69.] 

Cap. V. 

Res urbanae. Cn. Lentuli censorîs lex. — Urbs terrae motu concussa. 

— Metellus ex Hispania reversus. — Crassi et Pompeii consulatus. — ' 
Pompeius favorem plebis quaerit. — Idem potestatem tribuniciam resti- 
tuit. — Palicanus aliique tribunî turbulenti. — Crassi et Pompeii sîmultas. 

— Verres a Cicérone accusatus. Fr. 51 — 64. [Anni 71. 70. a. Chr. n.] 

Cap. VI. 
Fragmenta obscuriora et incertae aut nuUius explicationis. Fr. 65 — 77. 



C. SALLUSTI CRISPI HISTOR. FRAGM. LIB. IV. FR. 1—0. 317 

HISTORIARUM FRAGMENTA. 

LIBER IV. 



Cap. I. 

Belium Mithridatîcum. AmisI oppugnatio. — Pugna ad Oabîra. — Mithrl- 
datîs fuga ad Tigranem. — Clodius ad Tigranem legatns inissus. — 
LucuIIus regem in interiora regni sequitur. — Euphratis transitus. — 
Mesopotftmiae descriptio. — Tigranocertorum ezpagnatio. — Copîarnm 
Tigranis descriptio. — Lucalli iter per Corduenos. — Mithridatis epî- 
stola ad Arsacem. 



1. Amisumque assideri sine proeliis audiebat. 

2. Quia praedatores facibus sibi praelucentes ambustas in tectis 
sine cura reliquerant. 

3. Simul eos et cunctos îam inclinatos laxitate locî plures co- 
hortes atque omnes, ut în secunda re, pariter acre invadunt. 

4. Ita castra sine volnere introitum. 

5. Cultu corporis ornata egregio. 

6. Tenuît Lucullus thesauros, custodias regias. 

Fr. 1.] Priscîan. VIII, 9, 82. p. dentur; cf. Appîan. B. Mithr. c. 82. 

419. Kr. — Assideri significat segni- Plut, in Lucull. c. 17. Introitum cum 

ter obsideri; cf. Lîv. XXI, 25, 6. Ta- accusativo iunctum , quem^dmodum 

cit. Ann. VI, 43, 1. Assidebat antem dicitar itur domum, venilur Italiam^ 

Lucullus; cf. Plutarch. in Lucull. similia. 
c. 15. Fr. 5.] Serv. ad Vîrg. Georg, I, 

audiebat] se. Mithridates. 3. Verba videntur de Monime, UU 

*, «TA . oKâ T« j thridatis uxore, accipienda, quam 

Pr. 2.1 Arusian. p. 256. Lmd, .,, ^^. ^ a 1 n x.- • i 

... j"*.*. ^* X' "1© post cladem Cabirensem simul 

Agitur de Amiso post ezpugnationem • " . , ., .i ^ 

j.* . . . ^ . C,®. , . cum ceteris nxoribus, sororibus et 

direpta et incensa; cf. Plutarch. in ... „ '. .. 

LucuU. c. 19. - Praedatores voca- =°°«'îl>««. »f »?"»««» "» ?<"■>•«"* 

bnlum habeturetiam lug. 44, l. Hîst. !" • l?*^'*»' '"f"'.' ''^' i^'"^" • " 
Fr III 4L o » Lucull. c. 18. Appian. B. Mithr. c, 

' * . 82. Memnon. ap. Phot. cod, 224. p. 

Fr. 3.] Non. II, 429. p. 132, 20. 235, a. Bekk. 

Merc. Verba yidentur de pugna ad ^^ ^^^ p^ . Comment, in Art. 

Cabir» esse jntelbgenda; cf. Mem- j^^^ j^ ^ind, - Custodiae re. 

nom ap. Phot. cod 224. P. 235 ». .^ ^^^^ ^^^^^ quibus Mithrida, 

Bekk. Appian. B. Mithr. c. 81. Plu- ^^^ ^^j^^^ ^ propinquis aliosque 

tarch. m I^ucull. c. 19. .p^. g^spectos inclusos tenebat. lia 

Fr. 4,] Amsian, p. 243. Lind. potitus est Lucullus post yictoriam 

Haec quoque ad victoriam Luculli ad Oabîra reportatam teste Plutar- 

ad Cabira reportatam spectare vi- cho in Lucull, c. 18. 



318 



C. SALLU8TI CRISPI 



7. Insolens vera accipiundî. 

8. Tetrarchas regesque terrîtos animi firmavit. 

9. Imperi prolatandi percupidus habebatur, cetera egregîus. 

10. Camisoa. 

11. Quam maxumis itineribus par regnum Ariobarzanîs conten- 
dit ad Dumen Euphraten, qua in parte Cappadocîa ab Armenîa dis- 
iungitiir. Et quamquam naves codîcariae occulto per biemem fa- 

bricatae aderant. 

« 

12. [Sallusiius^ auctor certissumus^ asserit] Tigrim et Eu- 
phraten uno fonte manare in Armenia [qui per divorsa euntes Ion- 
gius dividuntur spatio medio relicto multorum milium; quae tamen 
terra ab ipsis ambitur, Mesopotamîa dicitur]. 

13. Mesopotameni homines effrenatae lubidinis sunt în utroque 
gexu [ut Sallustius meminit]. 



Pr. 7.] Donat. ad Terent. Andr. 
V, 4, 4. Intelligendus videtur Ti- 
granes , Appu Clodii, Mithridatem 
exposcentis , libéra oratione ofFen> 
sus; cf. Platarcb. in LncuIIo c. 19. 
21. Appian. B. Mithr. c. 83. Memno 
ap. Phot. c. 224. p. 235, b. Bekk. 

Fr. 8.] Arusîan. p. 228. Lînd. 
Dictum de Clodio, legationem ad 
Tigranem obennte; cf. Plutarcb. in 
Lncnll. c. 21. 

Fr. 9.] Arusîan. p. 228. Lînd, 
Verbis contînetor crîminatio Lucnlli, 
qua Romae ab adversariîs petebatur; 
cf. Plutarcb. in LucuU. c. 24. 

Fr. 10.] Prob. II, 1, 51. p. 130. 
Lind. (p. 1473. P.). Locus, a Stra- 
bone XII. p. 838. B. Alm. rà Kd- 
fiLOcc dictus , fuit in Armenia minore, 
per quam Lucullus ivit, quum per 
Cappadocîam Eupbraiem peteret. 

Fr. 11.] Non. XIII, 12. p. 535, 15. 
Merc. Agitur de LucuUi profectione 
contra Tigranem, anno 69. a. Chr. 
n. suscepta. — Ariobarzanes rex fuît 
Cappadociae, Romanis valde amî- 
cus; cf. Cic. Epp. ad Famm. XIII, 
2, 6 sqq. Memno ap. Phot. cod. 224. 
p. 238, b. Bekk. 

gua in parie etc.] Id fuît apud 



Meliienen urbem ; cf. Tacit. Ann. 
XV, 25. 26. Strab. XII. p. 808. C. 
Alm. Plîn. H. N. VI, 3. 

Et quamquam etc.] Apodosîs , quae 
deest, talîs fere fuisse videtur: 
primo iamen flwmnis transîlus valde 
difficilis videbatur\ cf. Memno î. 1. 
et Plutarcb. in Lucull. c. 24. 

codîcariae naves] i. e. naves ex ta- 
bulis, quae codices vocabantur, fa- 
ctae (Germ. Bretierkàhne)\ cf. Varro 
apud Non. 1. 1. 

Fr. 12.] Isidor. XIII, 21, 10. p. 
429. Lind. — Uno fonte i. e. singu- 
lis fontibus, non plnribusy quae non- 
nuUorum erat opinio. 

Fr. 13.] Schol. ad luvenal. Sat. 
I, 104. 

Fr. 14.] Prob. II, 1, 52. p. 130. 
Lind. (p. 1473. P.). "Napihae mentio 
facta in narratione de Tigranocer- 
torum obsidione, ubî încolae eo nsî 
sunt ad machinas Romanorum de- 
lendas; cf. Dion. Cass. Fragm. 178. 
p. 76. Reim. 

Fr. 15.] Anisîan. p. 253. Lînd. 
Haec quoque parîter ut Fr. sq. ad 
Tîgranocertorum obsîdionem spec- 
tare videntur. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. IV. FR. 7—20. 



319 



14. Naphthas. 

15. Scalas pares moenium altitudine. 

16. Pluteos rescindik, ac muniliones demolitur, locoque summo 
potitur. 

17. Qui praegrediebantur équités cataphracti ferrea omni 
specie. 

18. Equis paria operimenta eranl, quae lintea ferreîs lamînis 
in modum plumae annexuerant. 

19. Apud Corduenos amomuin et alii levés odores gignuntur. 

20. Episiola régis Mithridaiis ad regem Arsacen. 

Rex Mithridates régi Arsaci s. 
Omnes, qui secundis rébus suis ad belli societatem orantur, con- 
siderare debent, liceatne tum pacem agere; dein, quod quaesitur, 
2 satisne pium, tutum, gloriosum, an indecorum sit. Tibi perpétua 



Fr. 16.] Non. II, 204, p. 95, 21. 
Merc. 

Fr. 17.] Non. XVIIT, 28. p. 556, 
17. Serv. ad Virg. Aen. XI, 770. 
Pertinent verba ad pngnam ad Tî- 
granocerta, in qna Tigranes a Lu- 
cullo deyictus decem et septem mî- 
Ubus oataphractornm usus est; cf. 
Plutarch, in Lucull. c. 20. 

Fr. 18.] Serv. ad Vîrg. Aen. XI, 
770. — Paria f se. ut eguitibus, sîve 
cataphractis. 

quae — ferreia laminis — annexu- 
erant] Insolent ius dictnm pro: qui- 
tus (opcrimeutis linteis) fcrreas la- 
minas annexuerant. In ea structura 
Sallustius analogiam yerbornm induOy 
exuo, circumdo etc. secutus videtur. 

plumae] Collectivo sensu est ver- 
naculum Oefieder, 

Fr. 19.] Philar^yr. ad Vxrg. Georg. 
IV, 49. Corduenos y Arraeniae popu- 
lum inter Tigrim et Arissam lacum 
habitantem , Lucullus post pugnam 
ad Tigranocerta adiit; cf. Plutarch. 
in Lncull. c. 29. 

levés] i. e. Buavîssimî et naturâ 
tenuissimâ. 

Fr. 20.] Codd. Vatt. très, Ciacc. 
et Ursini duo> Balliol. 



Tigrane ad Tigranocerta a LucuUo 
plane devicto urbeque ipsa nonmnlto 
post capta, Mithridates, quamyis ea 
clade spe raelioris fortunae excidls- 
âet, tameu animum non despondit, 
sed simul cum Tigrane opes repa- 
rare studens , novos socios , quibus 
Romanornm viribus resisteret, cir- 
cumspexit. Quare ad Arsacem sive 
Phraatem, Parthorum regem, lega- 
tos misit , qui eum ad societatem 
cum ipso et Tigrane ineundam im- 
pellerent. Quod quo melius perfice- 
retur, îpse epistolam, cuius exem- 
plum Sallustius perscripsît , ad illum 
dédit. De re ipsa cf. Appian. B. 
Mithr. c. 87. Memno ap. Phot. c. 
224. p. 238, a. Bekk.Dio Cass. XXXV, 
3. Plutarch. in Lucull. c. 30. Cete- 
rum Mithridatis spes auxilii frustra 
fuit. 

§. 1. secundis' rébus] ▼. ad Cat. 
11, 4. 

dein , quod quaesiiur etc.] i. e. dein 
considerare debent, utmm id, quod 
rogantur (c= societas belli), satis 
plum , — an indecorum sit. — De 
quaesere verbo cf. Hist. Fr. I, 60« 
I, 126. 

§. 2. Tibi peipetua pace — fuiuva 



320 



C. SALLUSTI CBISPI 



pace fini liceret, nîsi hostes opportun! et scelestîssnmî; egregia 
fama, si Romanos oppresseris, futura est. Neqne petere andeam 
societatem, eC frustra mala mea cum tuis bonis misceri sperem. 
Atque ea, quae te morarî posse yîdentur, ira in Tigranem recentiss 
belli et meae res parum prosperae, si vera existumare yoles, ma- 
xume hortabuntur. Ille enim obnoxîus, qualem tu voles societatem, 4 
accipiet; mihi fortnna, multis rébus eréptis, usum dédît bene saa- 
dendi, et, quod florentibus optabile est, ego non yalidîssumas 
praebeo exemplum , quo rectius tua componas. Namque Romanis 5 
cum nationibus, populis, regibus cunctis una et ea vêtus caassa 
bellandi est, cupido profunda imperf et dîvîtiarum. Quia primo 
cum rege Macedonum Philippo bellum sumpsere, dum a Carthagi-6 



est] Haec verba responsum conti- 
nent ad praecedentîa , quo prîmum 
probetar Arsacem pacem agere non 
posse f deinde, si bellum sumat, id 
gloriosutn ei fore. 

nUi — sceîesiissumi] se. essent. — 
Opportuni insolentius activo sensu 
dîctum valet ad aggrediendum paratty 
quasi anie porttan vet*santes et impe- 
tum facturî; cf. Ing. 88, 4. 

Neqtte petere etc.] Abruptae pro- 
oemii sententiae. Quare înter haec 
et praecedentia supplendum est : quod 
nisi ita esset, 

miscert] i. e. iungi, copulari; cf. 
lug. 83, 1 . Neu florentis res snas cum 
Ingurthae perdiiis misceret, 

Atque ea etc.] Adiungît atque nO' 
•v&m sententiam, non minus quam 
praegressa yeram; quare sensu non 
diifert ab et tameny quamquam; cf. 
Cat. 51, 35. lug. 4, 3. 

§. 3. ira in Tigranem] cf. Plutarch. 
in LucuU. c. 21. Tiyçdvrjg r^v Jlaç* 
^œv, œg aXXog àvSsïç, ôvvafiiv 
itansivœasv, Dio Cass. XXX, 1. et 
c. 3. 

§. 4. obnoxius] Absolute posita 
voce signifîcatur is, qui ex aliéna 
voluntate vel ex aliqua necessitaie pen^ 
det (vernacnla gebunden, in Verle- 
genheit); y. ad lug. 31, 3. infra 
§. 13. 



qualem tu voles etc.] i. e. societa- 
tem inibît ea condicione, ut tibî 
Mesopotamiam et Adiabenen cedat; 
cf. Memno ap. Phot. c. 224. p. 238. 
Bekk. 

non validissimus] i. e. sine yerbo- 
rum întegumentîs fractus opibusque 
exutus. 

§. 5. natUmibuSy populis] v. ad Cat. 
10, 1. 

profunda] î. e. insatiabilis j immensa 
(vern. bodenlos); cf. lug. 81, 1. 

sumpsere] i. e. incepere; cf. lag. 
20, 5. 62, 9. 83, 1. Hist. Fr ni, 
77, 10. Contrarium. est powerc; cf. 
lug. 112, 1. 

cum rege Macedonum etc.] Intelli- 
gitur bellum alternm idque multo 
gravius , a. 200. a. Chr. n. motum. 

dum — simulantes] Respicitur bis 
verbis ad prius bellum Philippi, per 
novem annos (214 — 205. a. Ôir. n.) 
lente gestum et satis aequis condi- 
cionibus compositum (cf. Liv. XXIX, 
12.), quo spectant verba amicitiam si- 
mulantes. 

§. 6. Ei subvenientem] Haec perti- 
nent ad alterum cum Philippo bel- 
lum a. 200. a. Chr. n. ortum, quo 
Antiochus Macedonico régi non tam 
subvenit quain subvenire voluit, teste 
Livio XXXIII, 19, 11. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. IV. FR. 20. 



321 



niensibus premebantur , amicîtiam simulantes. Ei subvenîentem An- 
tiochum concessione Asiae per dolum avertere, ac mox, fracto 
Philippo, Antiochus omni cis Taurum agro et decem milibus talen- 

7 torum spoliatus est. Persen deinde, Philippi filium, post multa et 
varia certamina apud . Samothracas deos acceptum in fidem callidi 
et repertores perfidiae, quia pacto vitam dederant, insomniis occi- 

8 dere. Eumenem, cuius amicitlam gloriose ostentant, initio prodi- 
dere Antiocho, pacis mercedem; post habitum cnstodiae agri captivi 
sumptibas et contumeliis ex rege miserrumum seryorum effecere, 
sîmulatoque impio testamento, filium eius Aristonicum, quia patrium 

regnum petiverat, hostium more per triumphum duxere; Asia ab 
ipsis obsessa est; postremo totam Bithyniam Nicomede mortuo di- 



concessione Asiae] Kon nimU stricto 
sensu hoc capiendum. Romani enim, 
qno Antiochnm a transita in Grae- 
ciam averterent ,. ambiguam spem 
ei , flagrante adhuc bello Macedonico, 
praebuisse videntur, nihil se impe- 
dîturos, quominus in Asiam progre< 
deretur; id quod intelligitur ex eo, 
quod devicto Philippo ac libertate 
Graeciae ludis Isthmiis pronunciata 
non iam perplexe, ut ante, quum du- 
biae rea incolum Philippo eranty sed 
aperie pronunciarunt , ut excède^ 
ret Asiae urbihus, quae verba 
sunt Lîvii XXXIII, 34, 3. 

fracto Philippo'] se. ad Cynosce- 
phalas, a. 197. a. Chr. n. 

Antiochus — spoliatus est] se. vi- 
ctug ad Magnesiam a. 100. a. Chr. 
n. — Liviiis XXXVII, 45, 14. et 
Appian. Syriac. c. 38. habent quin- 
decim mlia toi. Cam Sallustio facit 
Eutrop. IV, 2. 

§. 7. apud Samothracas deos] Eo 
fugit yictus apud Pydnam a. 168. 
a, Chr- n. cf. Vell. I, 9, 4. — Sa- 
mothr. dii sunt Cabiri, 'A^^eçog = 
JrjfjL'qtTjQf UètoyLBçaa c=: nBçasçpovrjy 
'AèioTisçaoç z^'UiÔTiÇf Kdafiiloç = 

insomniis occidere] cf. Vell. I, 11, 
1. Plutarch. in Aéra. Paulo c. 37. 

8ALLUST. 



§. 8. prodidere] Quid sîgnlficet 
Mithridates , obscurum ; certe res 
detorquet et contra yeritatem exag- 
gerat. 

pacis mercedem] v. ad Fr. III, 
81, 26. 

habitum custodiae etc.] i. e. çuum 
ita eum haberent, ut niMl easct nisi 
custos agri captivi. 

sumptibus] se. quos facere eum coe- 
gerunt tum navibus praebendis, tum 
quovis officiorum atque laborum gé- 
nère pro Romanis suscipendo. 

contumeliis] cf. Liv. Epit. XL VI. 
EumeneSy quia Macedonico bello mé- 
dium egeraty ne aut hostis iudicatus 
videretur^ si exclusus esset, aut libe- 
ratus crimine, si admitteretur , in com- 
mune lex lata est, ne cui régi Romam 
venire liceret. 

simulatoque] i. e. subdiHcio. — Te- 
stamentum intelligitur Attali III, anno 
133. a. Chr. n. defuncti; cf. Liv. 
Epit. LVIII. Vell. II, 4, 1. 

Aristonicum] cf. Appian. B. Mltlirid. 
c. 62. lustin. XXXVI, 4, 6. 

§. 9. Bithyniam — diripuere] Invî 
diose ita dicît occupationem Bithy- 
niae testamento Romanis traditae;- 
cf. Liv. Epit. XCIII. Arrian. ap. 
Phot. cod. 93. p. 73, b. Bekk. 

21 



322 



C. SALLUSTI qUISPI 



rîpuere, <(uum filîus Nysa, quanà reginam appellaverat, genitus haud 
dubie esset. Nam quid ego me appellem? quem diiunctum undi-io 
que regnîs et tetrarchiis ab împerio eorum, quia fama erat divi- 
tem, neque serviturum esse, per Nicomedem bello lacessiYenint, 
sceleris eorum haud îgnarum, et ea, quae accidere, testatum antea 
Cretensis, solos omnium liberos ea tempestate, et regem Ptole- 
maeum. Atque ego ultus îniurîas Nicomedem Bithynia expull, il 
Asiamque, spolium régis Antiochi, recepi, et Graeciae deinpsi 
grave servitium. Incepta mea postremus servorum Archelaus exeM2 
citu prodito impedivit; illique, quos ignavia aut prava calliditas, 
uti meis laboribus tuti essent, armis àbstinuit, acerbissumas poenas 
solvunt, Ptolemaeus pretio in dies bellum prolatans, Cretenses im- 
pugnati semel iam, neque finem nisi excidio habituri. Equideml3 
quum mihi ob ipsorum interna mala dilata proelîa magîs quam pa- 
cem datam intellegerem , abnuente Tigrane, qui mea dicta sero pro- 
bat, te remoto procul, omnibus aliis obnoxiis, rursus tamen bellam 



regniam appellaverat] i. e. legilimam 
itœorem fererai reginae nomine ac di- 
gnitate ei tributa. 

quian — haud dubie esset] i. e. quam- 
quam filium legitinmm r cliquer ai. Vi- 
detur is pâtre mortuo regniim pater- 
nnm affectasse, sed a Romanis, qni 
eum spurium dicerent, repulsus esse; 
cf. Hist. Fr. II, 57. 

§. 10. Nam quid etc.] Referuntur 
haec ad omissam sententîam : suffî- 
ciant haec ad Romanorum iniusti- 
tiam et avaritîam demonstrandam ; 
cf. Cat, 52, 34. lug. 24, 9. 

per Nicomedem] là factum a. 88. 
a. Chr. n. Cf. Appian. B. Mithrîd. 
c, 11. 15. 16. 56. lustin. XXXVIII, 
5, 10. 

ignarum] Pertinet haec vox ad 
quem. 

ea, quae accidere y testatum, antea 
Cretenses etc.] i. e. quasi testes ci- 
tantem Cretenses et Ptolemaeum eo- 
rum, quae accidere, sive praedicen- 
tetn Cretensibus et Ptolemaeo ea fu- 
tur a essCf quae postea accidere ^ sci- 
licet que eos ad societatem belli 



contra Romanos commoverem. Te- 
stari aliquem aliquid, vix alias di- 
ctum, eo excusatur, quod teslari siiu- 
plicem vel reî vel personae accusa- 
tîvum légitime ascîscît. 

§.11. Asiam, spolium — Antiochi] 
i. e. Asiam, qua Antiochum spolia- 
ver an t; V. ad Hist. Fr. I, 49, 7. 

Graeciae dempsi grave sejvitiwn] 
Spectant haec ad caedem civiumEo- 
manorum auctore Mithridate in omni- 
bus Asiae civitatibus factam ; cf. Ap- 
pian. B. Mithr. c. 23. et v. ad Hist. 
Fr. I, 22. 

§. 12. postremus] i. e. vilissimus] 
cf. Hist. Fr. I, 49, 3. 

exercitu prodito] Archelaus apud 
Chaeroneam a Sulla a. 86. a. Chr. 
n. YÎctus falso a Mithridate prodi- 
tionis insimulabatur. Inde regem ti- 
mens sub ipsa secundi belli initia 
(a. 81. a. Chr.) ad Romanos trans- 
iit; cf. Appian. B. Mithrîd. c. 64. 
Plutarch. in Lucull. c. 8. 

uti — tuti essent] Per epexegesin 
haec indicant , quo calliditas îllorom 
spectaverit. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. IV. FR. 20. 



323 



coepi, Marcumque Cottam Romanum ducem apud Chalcedona terra 
14fudi, mari exui classe pulcherruma. Apud Cyzicum magno cum 
exercitu in obsidio moranti frumentum defuit, nullo circum annl- 
tente; simul hiems mari prohibebat. Ita sine vi hostium [regredi 
conatus in patrium regnum naufragîis apud Parium et Heracleam 
15militum optumos cum classibus amisi. Restitnto deinde apud Ca- 
bira exercitu, et variis inter me atque Lucullum pfoeliis inopia rur- 
sus ambos incessit. Illi suberat regnum Ariobarzanîs bello intactum, 
ego vastis circum omnibus locis in Armeniam concessi; secutique 
Romani non me, sed morem suum omnia régna subvortundi, quia 
multitudinem artis locis pugna prohibuere, imprudentiam Tigranis 
16 pr^ Victoria ostentant. Nunc quaeso considéra, nobis oppressis 
utrum fîrmiorem te ad resistendum, an fînem belli futurum putes? 
Scio equidem tibi magnas opes virorum, armorum et auri esse, — 
et ea re a nobis ad societatem, ab illis ad praedam peteris; — 
ceterum consilium est, Tigranis regno integro, meîs militibus belli 



pretio — prolatans] î. e. îta îam 
ex Romanis pendens, ut pretio tan- 
tum meTcetur, ne "vi eum regno 
exnant. 

impugnatî semel iam] se. ab Anto- 
nio; cf. Fr. III, 59—66. 

§. 13. interna mala] Intellîgendum 
bellum civile Sullae atque Marîa- 
nornm. 

ahnuenié] Supplendnm initio^ cui 
in relative enunciato respondet nwic, 
quod in praesenti tempore probat 
verbi inest. 

ohnoxiis] v. supra ad §. 4. 

hélium coepi\ Id factum a. 74. a. 
Chr. n. 

apud Chalcedona'] v. ad Hîst, Fr. 

II, 59. 

§. 14. Apud Cyzicum] cf. Hîst. Fr. 

III, 14—36. 

nullo circum anniienie] i. e. nullo 
sociorum, qui- circum erant, vires 
intendente ad me iuvandum, 

hiems mari prohibebai] se. frumen- 
tum afferri; cf. Appian. B. Mîthr. 

c. 76. 

apud Paiium] cf. Hist. Fr. III, 35. 



§. 15. variis — proeliis] i. e. modo 
me, modo Lucullo vincente ; cf. Ing. 
5, 1. 

secuti — non me, sed morem suum] 
Sequi ad me relatnm valet insequi, 
ad morem suum translato sensu signi- 
ficat retinentem esse morts, cf. 
lug. 54, 2. Jugurtha ub i geniium aut 
quid agitaret, Meiel{us eœploratum 
misii. 

multitudinem] se. meorum militum 

artis locis pugna] v. ad Hist. Fr. 
III, 81, 26. 

imprudentiam — ostentant] i. o. im- 
prudentia gloriantuv, 

§. 16. ceterwn consilium est etc.] 
Ceterum adversandi potestate ita re- 
fertur ad praecedentia , ut sensus 
Bit: quamquam scio tibi magnas opes 
esse (ut mea societate non egere vi- 
dearis), tamen tibi consulo (= con- 
silium est), ut societate mecum înita 
bellum conficias , quod ita compara- 
tum est, ut («t abnuas societatem) 
sine tuo periculo finiri nequeat , sive 
ego vînco, sive vincor. 

Tigranis regno — corpora] Hîs ver- 

21* 



324 



C. SALLUSTI CBISPI 



pradentibus, procal ab domo, parvo labore, per nostra corpora bellum 
conficere, quo neque vîncere neque vinci sine tuo periculo possumus. 
An ignoras, Romanos, postquam ad occidentem pergentibus finemlT 
Oceanus fecit, arma hue convorlisse, neque quicquam a principio nisi 
raptum habere, domum, coniuges, agros, imperium, convenas olîm, 
sine patria, sine parentibus, pesie condîtos orbis terramm, quibas 
non humana alla neque divina obstant, quin socios, amicos, procul 
iuxta sitos, inopes potentisque trahant, exscîndant, omniaque non 
serva et maxume régna hostîlia ducant? Namque pauci libertatem, 18 
pars magna îustos dominos volunt; nos suspect! sumus aemulî et in 
tempore yindices affuturi. Tu vero, cuî Seleucia, maxuma arbiam,i9 
regnumque Fersidîs înclutis divitiis est, qaid ab illis, nisi dolum 
in praesens, et postea bellum exspectas? Romani arma in omnis20 
habent, acerruma in eos, quibus victis spolia maxuma sunt; audendo 
et fallendo et bella ex bellis serendo magni facti. Per hune morem 21 
exstinguent omnia, aut occident, quod haud difficile est, si tu Me- 
sopotamia, nos Armenia circumgredimur exercitum sine frumento, 
sine auxiliis, fortuna aut nostris vitiis adhuc incolumem. Teque22 



bis quinqne afferuntur caussae , qui- 
bus Arsaces continue ad amplecten- 
dum Mithridatîs consllium permo- 
veri debeat. 

iniegro] i. e. nondum a Romanis 
fracto et occupato. 

belîi prudentibus] se. militum peri- 
tia belli spem certain yictoriae prae- 
bebat. 

procul ab domo] i. e. a finîbus 
tuîs. 

parvo labore] quippe Arsaci mino- 
rîs laboris erat auxilia praebere, 
quam universam gravissimi belli mo- 
lem in suis finîbus sustinere. 

per nostra coipora] Hoc videtur 
significari, Mithridatem îpsum atque 
Tig^anem potissimos belli duces fore, 
suisque personis omnes belli casus 
atque pericula subituros. 

quo — possumus] Relativo enun- 
ciato ad consilium belli confîciundi 
graves minae adiunguntur, si Arsa- 



ces societatem neget. Hoc enim di- 
cit Mithridates: si ipse vincat, poe- 
nas se negatae societatis ab Arsace 
repetiturum ; s in Romani vincant, con< 
tinuo eos Parthorum regnum înva- 
suros. Sed ne importunus Tideatar, 
iecie modo perîculum ex se futurum 
înnuit, et in sequentibns id aperte 
agit, ut, quid Arsaci a Romanis wi- 
cioribus timendum sit, exponat. 

§. 17. sine patiHa etc.] v. ad lug. 
10, 1. infra §. 21. 

peste condîtos] i. e. ex perdîtissî- 
mis bominibus et quasi sentina or- 
bis terrarum collectos et in ciyita- 
tem composites; cf. Cic. in Verr. 
V, 62, 162. III, 54, 125. 

sUos] Rarius yocabulum de bomi- 
nibus usurpaturi cf. Vell. II, 120, 
1. Tacit. Ann. XII, 10, 2. Agrîc! 
c. 30. 

trakant] i. e. dîripiant, quasi se- 
cum auferant. 

exscindani] i. e. bonis omnibus 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIE. IV. FR. 20—25. 



325 



illa fama sequetur, auxilio prôfectum magnfs regibus latrones gen- 
23tîum oppressîsse. Quod uti facîas moneo hortorque, neu malis per- 
nicîe nostra tuam prolatare, quam societate victor fieri. 

21. Tum vero Bithynî propînquantes îam amnem Tartanium. 

22. Namque primum lasonem novo itinere marîs Aeetae ho- 
spîtis domum violasse. 



Cap. II. 

Bellûm servile extremam. Pastores in Laeania servis se adiun^nt et ra- 
dia arma parant. — Crassns dax contra serves eligitar. — Spartacus 
in Bruttiornm agnim se recipit. — Eius conatus in Sicîliam traiiciendi. 
— Descriptîo Italiae inferîoris et freti Siculi. — Servoram discordia, 
reditns ex Bruttiis per Lucanîam , et variae clades. — Spartacî mors. 



23. Hi locorum pergnari et soliti nectere ex vlminibus vasa 
agrestia, ibî tum, quod inopia scutorum fuerat, ea arte se quisque 
in formam parmae equestris armabat. 

24. Corîa recens detracta quasi glutino adolescebant. 

25. Rursus iumenta nacti ad oppidum ire contendunt. 



evertant (Germanice: ruiniren, zu 
Grunde richten). 

non aerva] i. e. ipsis non seryien- 
tîa, non subîecta. 

§. 18. aemulil Appositio est syb- 
iecii cum praedicato comuncli, Ger- 
manice per als particulam red- 
denda. 

affuturil i. e. aggressuri, impe- 
tnm factorî; v. ad Cat. 52, 18. 

§. 19. Seîeucia] Sita fuit ad Ti- 
grim , exadyersum Ctesiphonti , a Se- 
leuco Nicatore condita , florens mer- 
catura et magnitudine insignis; cf. 
Plin. H. N. VI, 30. Strabo XVI. p. 
1073. C. 

§. 21. Mesopotamia — Armenia] 
î. e. ea parte, qua Mesop. est, t=3 
per Mesopotantiam, 

Fr. 21.] Arusian. p. 254. Lind. 

Pr. 22.] Priscian. VI, 11, 61. p. 
258. Kr. Verba Mithridatis fuisse 
videntur, Colchorum auxilium învo- 
cantis. 



Fr. 23.] Non. XVIII, 14. p. 554, 
20. Merc. De pastoribus agitur cum 
fugitivis coniunctis (cf. Plutarcb. in 
Crasso c. 9.) et rudi arte arma sibi 
parantibus ; cf. Flor. III, 20, 6. Fron- 
tin. de Strateg. I, 7, 6. 

Fr. 24.] Serv. ad Vîrg. Georg. III, 
155. Cbaris. I, 17, 65. p. 48. Lind. 
(p. i67. P.) Id. I, 21, 114. p. 76. 
(p. 106. P.) Philargyr. ad Virg. G. 
IV, 40. De fabricatione scutorum 
baec dicta esse patet ex Servio ad 
Virg. Aen. VI, 632. Ex eodem intel- 
ligitur Fragmentum arte cohaesisse 
cum praecedente, ao pastores fuisse 
Lucanes. 

adolescebant] Insolenter dictura 
hune sensum habet: firmiter adhae- 
resceharU, ut paene concreta vide- 
reniur» 

Fr. 25.] Non. IV, 68. p. 258, 24. 
Merc. Ad fugitivorum vexationes 
urbium in Lucania verba pertinere 
videntur; cf. Flor. III, 20, 5. 



326 



C. 8ALLUSTI CBISPI 



26. Festinantibut in 8umma inopta patribus. 

27. Revorsi poslero die, muUa, qnae properantes deseraerant 
in castris, nancU, quum se ibi cibo vinoque laet! mvitarent. 

28. Sorte ductos fusli necat. 

29. In silva Sila fuerunt. 

30. Dolia quum sub trabes locata vUîbus aut virgîs vinciebant. 

31. Implicatae rates ministeria prohibebant. 

32. C. Verres littora Italia propinqua finnavit. 

33. Italîae plana ac mollîa. 

34. Omnîs Italia coacta in angustias scinditur in duo promoa- 
toria, Bruttium et Sallentfnum. 

35. Ad Sîciliam vergens faucibus îpsis non ainplius patet mi- 
libus V et XXX. 



Fr. 26.] Donat. ad Ter. Eim. IV, 
3, 8. Festinantibiis est irepidis, an- 
xiis; cf. Fr. III, 26. Cat. 31, 2. lug. 
85, 10. 

in summa viopia] se. ducîs idonei 
reperiendi , qui Spariaco par esset; 
cf. Appian. B. C. I, 118. Plutarch. 
in Crass. c. 10. Id. Comparât. Nie. 
et Crassi c. 3. 

Fr. 27.] Non. IV, 232. p. 320, 24. 
Merc. 

Hevorsi] Intelligendi videntur servie 
a persecutione Romanorum fugato- 
rum redeuntes. 

properantes] se. Romani^ praecipiti 
fuga castra relinqaentes. 

quvm se — invitarent] In re epu- 
lari invitare aliquem cibo dicitur ho- 
spes, qui convivis dapes praebet epu- 
lisque eos accipit, quod Germanice 
est bewirthen, At quum convivanies 
dicuntur se invitare, sensus est in- 
dulgere edendo bibendoque (sich giit- 
lich thun) ; se invitare cibo vinoque 
Germanice est sich gutlich thun in 
Speisen und Wein, pluscubtm se in- 
vitare des Guten zu viel thun, 

Fr. 28.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
201. VI, 22. De Oii«4'0 Fragment um 
intelligendum est, haud multo post 
susceptum imperium partem îgnavo- 



rum militum décimante; cf. Phitarcb* 
in Crass. c. 10. Appian.- B. C. I, US. 

Fr. 29.] Serv. ad Virg. Aen. XII, 
7 1 5. Agitur de fugitivis , qui a Crasso 
pressi in sîlvam Silam concesserunt, 
quae Bruttios peragrans ad fretum 
Siculum déficit; cf. Strabo VI. p. 
400. A. Almel. — De Spartaci re- 
ccssu cf. Plut, in Crass. c. 10. Ap- 
pian. B. C. I, 118. Flor. III, 20, 12. 

Fr. 30.] Arusian. p. 261. Lind. 
Spartaco in extremaltaliaecompulso, 
fugitivi, quo in Sîciliam transirent, 
rates doliis subiectis ad traiectum 
parabant; cf. Flor. III, 20, 13. Ap- 
pian. B. C. I, 118. 

Fr. 31.] Prîscian. IX, 7, 37. p. 455. 
Kr. Fragmentum ad eandem rem 
pertinet ut praecedens. — Ministeria 
intelligenda sunt de nautarum opéra 
in regendis navigiis posita. 

Fr. 32.] Arusian. p. 254. Lîud. — 
De structura verborum Italiâ pro- 
pinqua Y. ad lug. 18, 11. 

firmavit] se. ad arcendum fagiti- 
Yorum transitum in Siciliam. 

Quae sequuntur Fr. 33 — 40 omnia 
pertinent ad descriptionem Italiae in- 
ferioris ac freti Siculi , quam Sallu- 
stius eo consilio rerum gestarum 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIE. IV. FR. 26—41. 



327 



36. Italîae Siciliam coniunctam fuisse constat; sed médium spa- 
tium aut per humilitatem obrutum est, aut per angustiam scissum. 
Ut autem tam curvum sit, facit natura mollioris Italiae, in quam 
asperitas et altitndo Siciliae aestum relidit. 

37. Sallustius Scyllam saxum esse dicit, simile formae cele- 
bratae procul visentibus. 

38. Charybdis mare vorticosum, quod forte illata naufragia 
sorbens gurgitibus occultis mllia sexaginta Tauromenitana ad litora 
trahît, ubi se laniata navigia fundo emergunt. 

39. TripHci ffluctu. 

40. Pelorum promontorium Siciliae est, secundum Sallustium 
dictum a gubernatore Hannibalis iliic sepulto. 

41. Dissidere inter se coepere, neque in médium consultare. 



narration! interposait, quod illorum 
locorum natura maxime factum est, 
ut cum Spartaco debellaretur. 

Fr. 33.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
522. — MolliOf opposita asperîs, 
montanis, saxosis, sunt, quae hu- 
mum fertilem frugibusque gignendis 
aptam habent; cf. Fr. IV, 36. 

Fr. 34.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
400. — Coacta in angustias, i. e. 
oblongam formam habens. 

scinditur] 1. e. dirimitur; cf. Mêla 
II, 4, 7. Frons Italiae in duo se cor- 
nua scinda, 

BruUium] £i etiam nomen Leiico- 
peirae; cf. Strabo V. p. 324. c. VI. 
p. 397. B. Cic. Philipp. I, 3, 7. 

Salleniinum] Idem saepius dicitur 
lapygia; cf. Strabo V. p. 322. C, 
p. 324. A. 

Fr. 35.] Arusian. p. 254. Lind. — 
Faucibus ipsiSy i. e. ubi fauces sunt 
angustissîmae. — De duplici ablativo 
V. ad Fr. III, 81, 26. 

Fr. 36.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
414. Isidor. XIII, 18, 3. p. 426. 
Lind. XIV, 6, 34. p. 453. 

asperitas — Siciliae] i. e. litus Si- 
ciliae asperum altumque. 

Fr. 37.] Serv. ad Virg. Aen. III, 



420. Isidor. XIII, 18, 4. p. 426. 
Lind. 

sinUle formas celebraiae] i. e. simile 
ei formae, quae famâ hominura ce- 
lebrata (= notissima) est. Quippe 
fama ferebat Scyllam monstrum esse 
humana forma, canibus latrantibus 
succincta. 

Fr. 38.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
117. III, 425. Arusian. p. 229. Lind. 
Isidor. XIII, 18, 5. 

naufragia] i. e. partes navigiorum 
naufragio disiectornm. 

Tauromenitana ad litora] cf. Strabo 
VI. p. 471. A. Almel. SenecaEp.79. 

Fr. 39.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
120. De Charybdis vertice haec dicta 
ter in die fluctus movente; cf. Isi- 
dor. XIII, 18, 5. 

Fr. 40.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
411. Isidor. XIV, 7, 4. — Fabulam 
de P^eloro ab Hannibale occiso ha- 
bet etiam Mêla II, 7, 15. Valer. 
Max. IX, 8, ext. 1. Strabo I. p. 19. 
C. III. p. 259. B. Almel. 

Fr. 41.] Arus. p. 238. Lind. Agi- 
tur de dissensionibus fugitivorum, 
Spartaco , postquam ex agro Bruttio 
se recipere conatus est, non amplius 
pareiitium; cf. Plutarch. in Crass. 
c. 11. 



328 



C. SALLUSTI CRI8PI 



42. Sapor luxta fontis dttlcîsramos. 

43. Quum intérim, lamine etiamtum incerto, duae Gallîae ma- 
lîeres conyentum vîtantes ad menstrua Bolvunda montera ascendunt. 

44. Igitur legiones pridie in monte positas lacessivit. 

45. Ayidior medo properandi factus. 

46. Haud impigre neque inultus occîditur. 

Cap. III. 
Bellum Macedonicum ac Thracium. M. Luculli expeditio in Thraciam. 



47. Mysii , [quos Sallustius a Luctdlo dicit esse superatos.^ 

48. Vizo. 

Cap. IV, 

Piratarum latrocinîa. 



49. In quis notissumus quisque aat malo dependens ver- 



Fr. 42.] Arusian. p. 262. Lind. 
Verba pertinent ad descriptionem la- 
cus in Lucanîa, cnius aqiia modo 
dulcîs modo salsa esset, ad quem 
fugltivi a Spartaco digressi castra ha- 
bebant; cf. Plutarch. in Crass. c. 11. 

Fr. 43.] Non. VIII, 76. p. 492, 
30. Merc. Agitur de insidiis, quas 
Crassus in monte m, ubi fugltivi 
consederant, mittebat, a duabus Gal- 
liis mulieribus detectis ; cf. Plutarch. 
in Crass. c. 11. 

Iwnine — incerto] v. ad lug. 21, 2. 

Galliaé] Insolens adiectîvi forma 
Gallius pro Gallus ad analogiam vo- 
cum SyriuSy Mysius, Arcadius, Mace- 
donius, aliarum facta est. 

ad menstrua solvunda] i. e. ad ob- 
eunda sacra guovis mense fieri solita. 
Apud Plutarchum 1. 1. dicuntur yvvat- 
Tisç nçod'véfiBvaL roig 7CoXs[i^oiç. 

Fr. 44.] Priscian. X, 8 , 45. p. 504. 
Legiones videntur eaedem esse, quas 
Crassus in insidiis (Fr. 43.) locave- 
rat. — De pugna illo loco facta cf. 
Frontin. de Strategem. II, 4, 7. — 
Lacessivit de fugitivorum duce sive 
Casto siye Gannico intelligendum est. 

Fr. 45.] Arusian. p. 210. Lind. 
Vix dubitari- potest, quin Crassus 



intellîgenduR sit, qui, audito Pom- 
peium adventare ad Spartacum op- 
prîmendum, summa ope bellnm con- 
ficere properavit; cf. Plutarch. Com- 
par. Nie. et Crassi c. 3. Id. in Crass. 
c. 11. in Pomp. c. 21. Appian. B. 
C. I, 120. 

Fr. 46.] Donat. ad Ter. Andr. I, 
2, 34. De Spartaci morte haec pro- 
babiliter capienda sunt. 

haud impigre] i. e. haud sine con- 
tentione, haud facili negotio. — De 
praedicato adverbio simul et ad- 
iectivo definito v. ad lug. 5, 4. 

Fr. 47.] Serv. ad Vîrg. Aen. VII, 
604. Locus spectat ad M. Lucnlli 
expeditionem contra Thraces; cf. 
Oros. VI, 3. Eutrop. VI, 10. Lâv. 
Epit. XCVII. Appian. Illyr. c. 30. — 
Mysii vel Mysi , de quibus v. Strabo 
VI. p. 453. A. XII. p. 816. C. p. 849. 
B. Almel. , iidem sunt, qui vulgo 
Moesi dicuntur. 

Fr. 48.] Probus II, 1, 23. p. 110. 
Lindem. (p. 1440. P.). Vizo arbs 
Thraciae eadem videtur, quae ab 
aliis Bizone vocatur; cf. Mêla II, 2, 
5. Plin. N. H. IV, 18. Strab. VII. 
p. 491. B. Eius mentio facta in Lu- 
culli expeditione Thracia. 



HISTORIARUM FRAGMENTA. LIB. IV. FR. 42—52. 



329 



berabatur, aut îmmutilato corpore împrobo patibulo eminens affi- 
gebatur. 

50. Demissis partem qnasî tertiam antennis. 



Cap. V. 

Res urbanae. Cn. Lentuli censoris lex. — Urbs terrae motu concassa. — 
Metellus ex Hispania reversas. — Crassi et Pompeii consulatus. — Pom- 
peias plebis favorem quaerit. — Idem potestatem tribaniciam restitait. 

— Palîcanas aliiqae tribani tarbalenti. — Crassi et Pompeii sîmultas. 

— Verres a Cicérone accusatus. 



51. At Cn. Lentulus patricîae gentis, collega eius, cui cogno- 
mentum Clodiano fuit, perincertum stoHdior an vanior, legem de 
pecunia, quam Sulla emptorîbus bonorum remiserat, exigunda pro- 
mulgavit. 

52. Atque hiavit humus multa, vasta et profunda. 



Fr. 49.] Non. IV, 355. p. 227, 
22. Merc. Verba intelligenda saut 
de insolentia et crudelitate pirata- 
rum; cf. Platarcb. in Pomp. c. 24. 

in quis] se. captis civibus Romanis. 

ùnmutilato] se. alii mntilati atque 
laceratî suspendebantur, alii integro 
et non mutilato corpore. 

improbo patibulo] i. e. patibulo im- 
probis destinato, sive quod supplicio im- 
proborum adhiberetur. 

eminens] i. e. sablimis, ita at ex 
alto conspiceretnr. 

Fr. 50.] Arusian. p. 253. Lind. 
De fraude vel pu^na aliqua pirata- 
rum baec dicta videntur; cf. Oros. 
VI, 3. 

Fr. 51.] Gell. XVIII, 4, 4. Ad 
expositionem rerum urbanarum baec 
pertinent. 

collega eius] Intelligendus est L, 
Gellius, Cn. Lentuli primum a. 72. 
in consulatu, deinde a. 70. in cen- 
sura collega, de quo munere bic 
dici yidetur. 

cui] Refertur relativum non ad 
eius, sed ad Lentulus; v. ad Cat. 

48, 1. 

Clodiano] Vocabuli forma ostendit, 
eum ex Claudia gente adoptione in 



Lentulorum familiam transHsse; cf. 
Fr. n, 47. 

siolidioran vamor] Huius seyeraeno- 
tae caussa fuisse yidetur iiaeo , quod 
Lentulus inter paucos potences fuit 
(cf. Cic. de imp. Cn. Pomp. 23, 68. 
p. Cluent. 42, 118.) et asperam cen- 
suram egit, quattuor et sexaginta 
senatu motis ; cf. Liy. Epit. XOVXII. 
Cic. p. Cluent. 42, 118. 119. 

emptoribus bonorum] se. proscris 
ptorum. 

legem de pecunia — promufgavU] 
Pecunîa bonorum publicatorum quum 
in aerarium redigeretur, a Sulla au 
tem, reipublicae atque aerarii do- 
mino, compluribus remissa esset, 
Lentulus, quo succurreret aerario 
tum exbausto, legem illam promul- 
gayit , quae, quum magnam inyidiam 
baberet, perlata non est. 

Fr. 52.] Non. IV, 228. p. 318, 
27. Merc. Verba de ingenti terrae 
motu intelligenda yidentur, quo Ro- 
ma a. 71. yel 70. a. dur. n. con- 
cussa est teste Phlegonte apud Pho- 
tium cod. 97. p. 84, a. Bekk. 

multa, vasta et profunda] Accusa- 
tiyis quum yi adyerbii modus hiandi 
designetur, sensus est: ita ut hiatus 



330 



C. 8ALLUSTI CRISPI 



53. Exercitum dimisU, ut primom Alpis digressos est. 

54. Pompeius devîctis Hispanis tropaea in Pyrenaeis iugis con- 
stituîr. 

55. Collegam minorem et sui cultorem exspectans. 

56. Si nihil ante adventum sunm iater plebem et patres con- 
venîsset, coram se daturum operam. 

57. Hultisque suspicionibus volentia plebi facturus habebatur. 

58. H. LoUius Palicanos, humili loco Picens, loquax magis 
quam facundus. 

59. Hultitudini ostendens, quam colère plurumum, ut mox eu- 
pitîs ministram haberet, decreverat. 

60. Qui quidem mos ut tabès in urbem coierit. 

61. L. Hostilius Dasianus inquies animi. 

62. Sestertium tricies pepigit a Gaio Pisone. 



multis loeis valde lati ac profundi ex- 
sisterenU 

Fr. 53.] Arusîan. p. 223. Lind. — 
Dindsit, se. Meiellus, ex Hispania 
rediens. 

Fr. 54.] Serv. ad Virg. Aen. XI, 
6. Eam rem testatur etiam Plinius 
H. N. VII, 27. III, 4. lui. Exsu- 
per, c. 8. Strabo III, p. 242. A. 
IV. p. 269, C. Almel. Dio Cass. 
XLI, 24. 

Fr. 55.] Arus. p. 220. Lind. Verba 
videntur de Crasso intelligenda, qui, 
quum belle servili féliciter finito ad 
consulatum aspîraret, non exspectave- 
rat fore, ut Pompeius hune honorem 
peteret, sed minus potentem (mino- 
rem) et suam gratiam quaerentem (sui 
cultorem) collegam exspectaverat. 

Fr. 56] Priscian. XIV, 6, 48. 
p. 608. Kr. Verba sunt Pompeii 
operam suam in restituenda pote- 
state tribunicia pollicentis. Qui quum 
iam aliquot annis ante consulatum 
suum ex optimatium castris se re- 
cipere inceplsset (cf. Fr. III, 81. 
21 — 23.), anno 71. a. Chr. n. non 
amplius dissimulayit plebis partes se 
sequi constituisse tribuniciaque pote- 



State restituenda popularem fieri; 
cf. Plutarch. in Pomp. c. 21. £x 
Sallustii autem verbis patet partium 
popularium propugnatores cum Pom- 
peio in ipso eius itinere ad urbem 
legatis missis consilia agitavisse. 

Fr. 57.] Non. II, 900. p. 180, 19. 
Merc. Fragmentum Sallustii conti> 
net iudicium de eadem re, ut prae> 
cedens; cf. Appian. B. CI, 121. 

muliisque suspicionibus] i. e. propter 
militas res, qnae snspicionem prae- 
bebant; y. ad lug. 23, 1. 

• volentia] i. e. grata aceeptaçue; cf. 
Tacit. Ann. XV, 36, 4. Hîst. III, 
52, 3. 

habebatur] cf. Cat. 53, 1. 

Fr. 58.] Quintil. II, 2, 2. Gell. 
I, 15, 13. — Lollii Palicani prima- 
riae partes fuerunt in restituenda 
potestate tribunicia; cf. Ascon. ad 
Cic. in Verr. I, 15, 45. p. 148. 
Pseudo -Ascon. ad Cic. Divin, in 
Caecil. 3, 8. p. 103. Orell. 

Fr. 59.] Arusian. p. 248. Lind. 
De Pompeio haec dicta sunt; cf. Cic. 
in Verr. I, 15, 45. C«. Pompeius^ 
quum primum contionem ad urbem con- 
sul designatus habuit, ubi id, guod 



HISTOKUKUM FRAGMENTA. LIB. IV, FR. 53—71, 



331 



63. Crassas obtrectans potius collegae, quam boni aut mali 
public! gravis auctor. 

64. Suspectusque fuit, incertuin vero, an per neglegentiam, 
societatem praedarum cum latronibus composuisse, 

Cap. VI. 
Fragmenta incertiora et incertae aut nullius explicationis. 

65. Omnes, quibus senecto corpore animus militaris cfrat. 

66. Clausi lateribus altis pedem. . . 

67. infrequentem stationem nostram incuriosamque tam ab armîs. 

68. Qui proxumi loca hostium erant. 

69. Stolide castra suggressus. 

70. Curio Yolcanaliorum die ibidem moratus. 

71. Religione Yolcanaliorum impeditus. 



maxime exspeciari videbatttr, 
ostendit, se tribuniciam pote- 
statem resiituiurum, facius est in 
eo strepitus et grata contionis admur- 
mit ratio, 

cupitis] Ea spectasse putanda sunt 
ad summam nuUisque finibus cir- 
cumscriptam in republica potentiam, 
quam postea adeptus est. 

Fr. 60.] Festus v. tabès, p. 273. 
éd. Lind. Agi videtur de pravo tur- 
barum more a tribunis plebis per- 
pétue excitataruro. 

in urbem coierit] i. e. in urbem în- 
trarit in eaque invaluerit. 

Fr. 61.] Arusian. p. 242. Lind, 
Hostilius , ceterum ignotus , inter eos 
fuisse yidetur , qui civitatem turba- 
rent. 

Fr. 62.] Arusian. p. 251. 

Fr. 63.]» Arusian. p. 250. Conti- 
netur yerbis iudicîum de Crassi con- 
sulatu simultatibus cum Pompeio 
acte; cf. Plutarch. in Orass. c. 12. 
in Pomp. c. 22. 

Fr. 64.] Non. IV, 62. p. 260, 31. 
Merc. Vix dubitari potest, quinhaec 
de yerre dicta sint, cuius accusa- 
tionem Sallustius non praetermî- 



sisse yidetur. Geteris eîus crimînt- 
bus Sallustius adiungit siispicionem 
de facta praedarum societate cwn la- 
tronibus; cf. Cîc. in Verr. 1,4, 9. 
5, 12. IV, 52, 116. V, 24-26. 
c. 32—35. 

incertum vero^ an etc.] cf. Fr. IV, 
51. lug. 113, 1. Tac. Annal. III, 
44, 3. 

Fr. 65.] Priscian. IX, 9, 49. p. 464. 
Kr. — Senecto corpore ablatiyi sunt 
absoluti. — Haud dubie significan- 
tur evocati. 

Fr. 66.] Arusian. p. 215. Lind. 

Fr. 67.] Arusian. p. 242. — Sta- 
tio incuriosa ab armis sîgnificat mili- 
tes in statione positos negue arma in 
prompttt habentes. 

Fr. 68.] Arus. p. 252. — De stru- 
ctura cf. Cat. 11, 1. lug. 49, 1. 
§. 6. 

Fr. 69.] Arusian. p. 262. 

Fr. 70.] Non. VIII, 49. p. 489, 
26. Merc. Cbaris. I, 17, 18. p. 34. 
Lind. (p. 46. P.) Pompei. Comment, 
in Art. Don. p. 163. Lind. 

Fr. 71.] Pompei. Comment, in Art. 
Don. p. 222. Lind. 



332 C. SALLUSTI CRISPI HISTOR. FRAGH. LIB. IV. FR. 72—77. 



72. Quis in praesens modo satis cautum fuerat. 

73. Hagnam exorstts orationem. 

74. Impotens et nimius anîmi est. 

75. Anxius anîmi atque incertus. 

76. Consilî aeger. 

77. Ne inrumiendi po sublicibus cavata . 



essent. 



Fr. 72.] Amsian. p. 242. Lînd. 
Fr. 73.] Arusîan. p. 229. 
Fr. 74.] Amsian. p. 249. 
Fr. 75.] Amsian. p. 216. 
Fr. 76.] Amsian. p. 212. 



Fr. 77.] Festus p. 239. Lînd. De 
ponte subHdo dizisse Sallustium in 
Historiartim libro IV. eo loco , ubi 
haec verba lecta fuerunt, intelligî- 
tur ex Festo 1. l. 



C. SAIXUSTI CRISPI 

HISTOEIAEUM FEAGMENTA, 

LIBER V. 



ARGUMENTUM. 



Cap. I. 

Bellnm Mithridaticum. Mithridates Pontum recipit; — senex validis- 
simus in pugna vulneratur. — Seditio legionam ad Nisibim. — ClodiuB 
deditionis concitator. — LucuUus militibns hand gratus; — Quintium per- 
moyere studet, ne sibi adversetur. — Marc. Rex LucuUo auxillum negat. 
— Legiones Valerianae ab ezercitu discednnt. Fr, 1 — 14. [Annî 68. 67. 
a. Chr. n.] 

Cap. II. 

Rés urbanae. Lex Qabinia. — Pompeii dissimulantia et gloriatio. — 
Qabinius Pompeiiim commendat. — Catalus legem dissuadet. Fr. 15 — 20. 
[Annus 67. a. Chr. n.] 



fflSTORIARUM FRAGMENTA. 

LIBER V. 



Cap. I. 

Bellnm Mithridaticum. Mithridates Pontum recipit ; — senex validissimus 
in pngna vulneratur. — Seditio legionum ad Nisibim. — Clodius sedi- 
tionis concitator. — Lucullus militibus haud gratus ; — Quintium permo- 
yere studet, ne sibi adVersetur. — Marc. Rex Lucullo auxîlium negat. 
— Legiones Valerianae ab exercitu discednnt. 



1. Adeo illis îngenita est sanctitas regii nomînis. 

2. Luxo pede. 

Fr. 1.] Serv. ad Virg. Georg. IV, cf. Appian. B. Mithrid. c. 88. Eu- 

211. Dici yidetur dé Mithridate in trop. VI, 9. Dio Cass. XXXV, 0. 

Pontum régresse, regnnmque magno Fr. 2.] Probus p. 133. Lind. 

subditorum studio rursus occupante ; (p. 1476. P.). Mithridates in pugna 



334 



C. SALLUSTI CRISPI 



3. Prohîbet nocere venenum, quod tibi datur. 

4. Peractis septuaginta annis armatus equum insilire. 

5. Et în proeliis actu promptus. 

6. Tarbinum motus vagus est et disiectus et [uU SaUustii ver- 
bis utar] vortîcosus. 

7. Regem avorsabatar. 

8. Ceterî negotia sequebantur familiarîa legatorum aut trîbuno- 
rum, et pars sua, commeatibus , mercatîs... 

9. Qui ttxorî eius frater erat. 

10. [Ikclovcttog (i€V otru q)rj0L] xccXënàg diatsd'rjvat tovg 
CzQatLœtaç xqoç avrov evd'vg iv ccQxy ^ov jcokéfiov JtQog Kv- 
j^xœ xal jtdktv stçog ^AynOà ôvo xH^iàvag i^ijg èv xaçaxi dia- 
yayetv avayxaôd'évrag, 

11. Lucullus pecunîam Quintîo dédit, ne ilH succederetur. 



cum M. Fabio Adriano graviter pe- 
dem vulneratur; cf. Appian. Mithrid. 
c. 88. Dio Cass. XXXV, 9. 

Fr. 3.] Grammaticus inc. de ge- 
nerlbus nominam p. 58. éd. Otto. 
Capienda yidentur verba de cura- 
tione vulneris Mithrîdatis per yene- 
num ; cf. Appian. B. Mithr. c. 88.. 

Fr. 4.] Arusian. p. 243. Lînd. Lan- 
datur in Mithridate sene yigor atque 
fortitudo; cf. Dîo Cass. XXXV, 9. 

Fr. 5.] Donat. ad Ter. Eun. IV, 

7 , 14. Fragm. hoc cognati sensus 
est cum superiore. 

Fr. 6.] Seneca Quaest. Nat. VII, 

8. De yi turbinum dizit Sallustius, 
quum exposuit de pugna Mithridatis 
et Triarii ad Comana commissa; cf. 
Appian. B. Mithr. c. 88. 

Fr. 7.] Arusian. p. 216. Lind. Rex 
yidetur Mithridates. 

Quae sequuntur Fragmenta 8—14, 
spectant omnia tum ad seditionem 
exercitus Luculliani, tum ad inimi- 
micorum Luculli machinationes. 

Fr. 8.] Non. II, 533. p. 138, 9. Merc. 
Agitur de Valeriànis, imperiô et dis.ci- 
pUna militari exsolutis, et in urbe Ni- 
sibi per otium luxuriantibus ; cf. Lîv. 
Epit. XCVIII. Dîo Cass. XXXV, 14. 



sequebantur] y. ad Hîst. Fr. III, 88. 

tttercaiis] Nonio auctore 1. 1. dictum 
est pro mercatibus. 

Fr. 9.] Arusian. p. 231. Intelli- 
gitur P, Ciodius, Homo malignus et 
praecîpuus militum ad seditionem 
instigator; cf. Plutarch. in Lncnll. 
c. 34. Dio Cass. XXXV, 14. 

Fr. 10.] Plutarch. in Lucullo c. 33. 
— Cf. Dîo Cass. XXXV, 10. 

Fr. 11.] Schol. Gronoy. ad Cic. 
p. 1. Man. 10, 28. p. 441. Orell. 
Qnum Romae Luculli adyersarii in 
iisque L. Quintius (cf. Plut, in Lu- 
cull, c. 33.) perpétue clamarent, alii 
bellnm Mithridaticum demandandum 
esse, Lucullus pretio Quintium per- 
moyere studuisse yidetur, ut a po- 
stulando successore sibi mittendo 
absisteret. 

Slt] Accuratius dicendum erat sibi; 
sed secundaria enunciatio, proprie 
ex Luculli mente suspensa, ab ipso 
auctore posita est; cf. lug. 96, 2. 

Fr. 12.] Prîsoian. XVIII, 4, 41. 
p. 123. Kr. Agitur de Lucullo au- 
xilium a Q. Marcîo Rege petente; 
cf. Dio Cass. XXXV, 15. Appian. 
B. Mithrid. c. 90. 

Fr. 13.] Arusian. p. 244. Lînd» 



HISTOBIAEUM FRAGMENTA. LIB. V. FR, 3—17. 



335' 



12. At LucuIIùs, audito Q. Marcium Regem proconsulem per 
Lycaoniam cum tribus legionibus in Ciliciam tendere. 

13. Sed ubi ille militum voluntatem causatus^ 

14. Legiones Valerîanae comperto lege Gabinia Bithyniam et 
Pontum consuli datum, sese missos esse. 



Cap. II. 

Res urbanae. Lex Oahinia. — Pompeîi dîssimulantia et gloriatîo. 
Gabinîus Pompeinm commendat. — Catulus legem dissuadet. 



15. Cupîentîssumus legis. 

16. Quîbus de caussis Sullam dictatorem uni sibi descendere 
«quo, assurgere sella, caput aperire solitum. 

17. Saepe celebritatem nominis întellego timentem. 



— nie est Q, Marcius Rexj vano 
praetextu milites se sequi nolle Lii> 
cullo petitum auxilinm negans; cf. 
Bio Cass. XXXV, 17. 

Fr. 14.] Priscian. XVIII, 4, 41. 
p. 123. Kr. 

lege Gabinia] Elus legis, ab A. 
Gabinio a. 67. a. Cbr. n. latae, 
qnamqaam summa erat de uno im- 
peratore contra praedonos consti- 
tuendo, tamen, quantum ex Sallustii 
loco coniicitur, complura capita fuisse 
yidentur, quae ad Asiae res ordi- 
nandas pertinerent. 

consuli] Is fuit M'. Acilius Gla- 
brio; cf. Dio Cass. XXXV, 2. Plu- 
tarcb. in Pomp. c. 30. 

sese missos e^se] De mîssîone Va- 
lerianorum cf. Dio Cass. XXXV, 15. 

Fr. 15.] Diomedes I. p. 291. 
Putsch. — Verba intelligenda sunt 
de Pompeio, qui, quamvis cupien- 
tissimus esset legis Gahiniae ^ ta- 
men eam cupidinem dissimulare stu- 
duit; cf. Dio Cass. XXXVI, 7. 

Pr. 16.] Non. IV, 5. p. 236, 18. 
Merc. IV, 430. p. 397, 14. Serv. 
ad Virg. Aen. I, 111. III, 206. 
Arusian. p. 214. Lind. Verba sunt 



ex oratione Pompeii simulatae mo- 
des tiae et simnl arrogantîac plenis- 
sima , qua imperium sibi destinatum 
récusa vit; cf. Dio Cass. XXXVI, 8. 

quitus de caussis] Spectant baec ad 
meritorum suorum in rempublicam 
commemorationem , quam Pompeius 
praemiserat; cf. Hist. Fr. III, 1, 1. 

7tni sibi] In dativo inest honoris 
habendi ratio et consilium. 

descendere equo etc.] Haec omnîa 
recepto usu pertinebant ad honori- 
ficentiam; cf. Serv. ad Virg. Aen. XT, 
500. Seneca Ep. 64. Valer. Max. II, 
2, 4. VIII, 5, 6. Dio Cass. XLV, 16. 

solitum] cf. Plutarch. in Pomp. 
c. 8. in Crass. c. 6. Appîan. B. C. 
1 , 80. Valer. Max. V , 2 , 9. 

Fr. 17.] Priscian. XVIII, 4, 42. 
p. 123. Kr. Et huius et sequentis 
Fragment! verba desumpta videntur 
ex Gabinii oratione, qua Pompeinm 
populo commendans in senatum at- 
que optimates , rogationi suae atque 
Pompeio valde obnitentes , vebemen- 
ter invectus est. 

celebritatem nominis] se. Pompeii. 

timentem] se. nobilitatem, quae vox 
subiectum est. 



' 336 C. SALLUSTI CBISPI HISTOR. FRAOM. LIB. V. FB. 18—20. 



18. Video indigentîam dona quaesUiiin gratiae properantem. 

19. Sane bonus ea tempestate contra pericala et anbitionem. 

20. Nam si in Pompeio quid fanmani evenisdet. 



Fr. 18.] Prisdaii. XVIU, 4, 42. 
p. 123. Kr. 

ifuUgeniiom] Abstractimi posîtiim 
esse pro concreto liqnet (y. ad Fr. 
III, 81, 20.); indigentia igitar dici- 
tar pro indigentibus sire carentiltuêf 
se. vera virtuie , quales deacribit Ma- 
rias in oratione nobilitatî infestis* 
sima, ïag. 85. 

dona graiiaé] Intelliguntar honores 
et imperia, populi gratiae débita, 
qnae plerumque bénéficia dicuntur; 
cf. Ittg. 31, 16. 85, 3. 

çuaesiium -^ properantem] y. ad 
Hist. Fr. III, 81, 16. 

Fr. 19.] Scrv. ad Virg. Aen. I, 
195. — Dici vîdetur de Catulo ro- 
gatioaem Gabiniam dissuadente ; cf. 
Fr. 20. 

bonus ea iempestate] Qnum Catulus 
esset ex factione pancomm poten- 
tium, Sallustio valde invisa, his 
verbis signiticatur illnm alias bono 



pnblico adyersantem iam sane pro 
republica étetîsse. 

pericula] se. qnae rcipubUcae pa- 
rarentur, novo aique inandito im- 
p«rio, qnod ipsa dîctatara mnito 
mains esset, nni deferendo. 

anAitionem] se. Pompeii, qui, qnam- 
yis modestissimam se simnlaret, ta- 
men nullis artîbas parcebat, ni prî- 
mus in ciyitate fieret, omnemque 
potentiam ad se raperet. 

Fr. âO.] Arusîan. p. 228. Liai 
Verba snnt Catali legem Gabiniam 
dissuadentis ; cf. Cic. de imp. Cn. 
Pomp. 20, 59. Q. Catulus quwn ex 
vobis quaereret , si in uno Cn. Pom- 
peio omnia poneretis, si quid eo 
factum esset, in quo spem essetis 
habiiuriy cepit magnum suœ virtuiii 
fructum etc. Vell. II, 32, 1. Valer. 
Max. VIII, 15, 9. Plutarcb. in Pomp. 
c. 25. 



C. SALLUSTI CRI8PI 

HISTOEIAKUM FEAGMENTA 

INCERTA. 



1. Qaum Sertorius neque erumpere tam levi copia navibus. 

2. At Sertorius vacuus hieme augere copias. 

3. Cales civitas est Campaniae; nam in Flaminîa qnae est Cale 
dîcitur. Est et in Gallaecia hoc nomîne, [quam Sallustius a Per- 
pema captam commémorât] 

4. Speciem captae urbis efficere discedentes. 

5. Ut res magis quam verba gererentur, liberos parentesque in 
mûris locaverant. 

6. Radicem montis excessit. 

7. Paululum requîetis militibus. 

S. Consedit in valle virgulta nemorosaque. 

9. Ex parte cohortium praecipere instructa , et stationes lo- 
catae pro castris. 

10. In secunda festinas cohortes composuerat. 

11. Sed ubi tempore anni mare classibus patefactum est. 



Fr. 1.] Serv. ad Vîrg. Aen. II, 
564. 

Fr, 2.] Porphyr. ad Horat. Epp. 
II , 2 , 77. — Vacuus sîgnificat: cui 
oiium esset ab hostibus, 

Fr. 3.] Serv. ad Virg. Aen. VII, 
728. 

Fr. 4.] Serv. ad Virg. Aen. VIII, 
557. 

Fr. 5.] Schol. ad Statii Theb. X, 
573. Agitur de oppidanis obsessis, 
qui, ut cives suos, ezcursîone facta 
ante portas cum hostibus pugnam 
Qonserentes, ad virtutem accende- 
rent, liberos parentesque in mûris 
locaverant. Sensus est: ut re ipsa 

SALLUST. 



(i. e. propinquorum aspectu) magis 

quam verbis incitamento ad virtutem 
utereniur, 

Fr, 6.] Schol. ad Stat. Theb. III, 
116. 

Fr. 7.] Serv. ad Virg. Ecl. VIII, 

4. — Requîetis significat requiete re- 
fectis; cf. Liv. XLIV, 38, 8. 

Fr. 8.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
516. 

Fr. 9.] Serv. ad \\t^. Aen. XII, 
661. 

Fr. 10.] Serv. ad Virg. Aen, IX, 
488. 

Fr. 11.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
146. 

22 



338 



C. 8ALLUSTI GRISPI 



12. Repente incaatos agros invasft. 

13. Virtuti satis credebant. 

14. Tergis vincîebant. 

15. Neu quia milea neve pro milite. 

16. Graviore bello, qui prohibîturi vénérant socii, frigere. 

17. Exercitum maiornm more vortere. 
IS. Hostes oppressi aot dilapai forent. 

19. Apud latera certos collocaverat. 

20. Profectus quidam Lîgus ad requisita naturae. 

21. More equestris proeli sumptîs tergis atque redditîs. 

22. Regressi ad faciliores ictus loco cedebant. 

23. Impediebant iussa nautarum. 

24. Quae pacta in conventione non praestitissent. 

25. In nuda iniecta corpora. 

26. Non repugnantibus modo, sed ne deditis quidem. a. b. c. m. 

27. Ita sperat illam pugnam pro omîne belli futuram. 



Fr, 12.] Serv. ad Virg. Georg. III, 
460. 

Fr. 13.] Serv.adVirg.Ecl.il, 17. 

Fr. 14.] Serv. ad Virg. Aen. IX, 
412. — Tergis^ i. e. tergoribus sive 
loris, 

Fr. 15.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
157. Spectant verba ad* edictum 
quoddam ducîs alicuîus , militibus 
suis aliqna re interdicentis. 

pro milite] Haec verba vîm habent 
attribati , quod substantivo miles re- 
spondeat; sensus enim est: neu quis 
miles, neve qui pro milite es set. 
— Sîgnificantar autem evocatiy i. e. 
stipendiis emeritis missi ac nirens 
ad arma excitati , ubi liberiore quam 
iusti milites disciplina habebantnr. 

Fr. 16.] Donat. ad Ter. Hecyr. 
V, 1, 31. — Graviore heUo ablatt. 
absoluti snnt. 

frigere] i. e. remissîores fuere, 
languere. 

Fr. 17.] Serv. ad Virg. Aen. V, 
408. 

Fr. 18.] Isidor. XVIII, 2, 7. 

Fr. 19.] Serv. ad Virg. Aen. I, 576. 



Fr. 20.] Pompeîus Comment, in 
Donat. de barbar. et metaplasm. 
p. 440*. Lind. Quintil. VIU , 6 , 59. 

— Ad requisita naturae , i. e. ad al- 
vum exonerandam, 

Fr. 21.] Serv. ad Virg. Aen. XI, 
619. Insolenter Sallustins dixit ierga 
sumere atque reddere pro inseqid 
et rursus fugere, ntrumque repetens 
a vulgatis locntionibns terga dare 
vel praebere, Quemadmodum enim, 
qui f agit , îpse terga dat se. ferienda 
persequentiy ita, qui persequitur, fa- 
gientis terga sibi data sumit, atqne 
ubi ipse ex persequendo in fugam 
se convertit, terga reddit. De hoc 
génère pugnae cf. lug. 59, 3. 

Fr. 22.] Serv. ad Virg. Aen. IX, 
749. 

Fr. 23.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
128. 

Fr. 24.] Donat. ad Ter. Enn. III, 
2, 13. 

Fr. 25.] Diomed. II. p. 442. Putsch. 

— Nuda corpora sunt scutis non tecta, 
inemtia; cf. lug. 107, 2. Snbiectum 
enunciati fuit tela. 



HISTORIARUM FRAGMENTA INCERTA FR. 12—41. 



339 



2S. Ubi multa nefanda casu super ausi atque passi. 

29. Qao cupidius in ore ducîs sese qafsque bonnm et strenuum 
ostentantes. 

30. Atque eos a tergo incurrerunt. 

31. Togam palodamento mutavit. 

32. Pressî undîque multîtudine. 

33. Exercîtum argento fecît. 

34. Lusitaniae gravem civitatem. 

35. In Hispanîam rorsus. 

36. Ille Conisturgîm apud legîones venit. 

37. lam repente visus saevire Tagus. 

38. Aenum et Maroneam et viam militarem. 

39. [Sallustius vanos Mauros et] ferocis Dal matas [puisât]. 

40. Ostia. 

41. [Lenaeus Sallustium^ quod] Pompeium oris improbî, animo 
fnverecundo [scripsisset ^ acerbissima salira laceravit]. 



Fr. 26.] Donat. ad Ter. Phorm. 
1,2, 28. — Repugnantibus et deditis 
dativi sunt , ex peperceruni vel par- 
sum est pendentibus. — Non modo 
dictum pro non modo non. 

Fr. 27.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
456, X, 311. 

Fr. 28.] Priscian. XIV , 4 , 40. — 
Casu super, î. e. praeter ea, quae 
casu acddebant. 

Fr. 29.] Serv. ad Virg. Aen. X, 
370. Isidor. IX, 3, 22. p. 208/Lind. 

Fr. 30.] Rufinian. de scliem. lex. 
§. 33. p. 254. Rulink. 

Fr. 31.] Isidor. XIX, 24, 9. p. 
604. Lind. Schol. ad luven. VI, 400. 
Serv. ad Virg. Georg. I, 8. Sensus 
est: a pace ad hélium migravit. 

Fr. 32.] Donat. ad Ter. Adelph. 
III, 2, 5. 

Fr. 33.] Seneca Ep. 114. Âd usum 
facere verbi pro comparare dicti cf. 
Hist. Fr. I, 49, 26. II, 36. Cic. in 
Verr. V, 30, 77. id. Philipp. V, 
16, 44. 

Fr. 34.] Serv. ad Virg. Aen. XII, 



458. — Gravem f i. e. validam, opi- 
hus valentem. 

Fr. 35.] Priscian. de XII. vers. 
Aen. c. 13. p. 357. Kr. 

Fr. 36.] Pompei. Comment, in Art. 
Don. p. 395. Lind. — Verba apud 
legîones non pendent ex venilf sed 
adverbii modo referuntur ad Coni- 
sturgîm ^ hoc fere sensu: ubî vel in 
cuius vicinia legîones erant 

Fr. 37.] Serv. ad Virg. Aen. X, 103. 

Fr. 38.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
17. Aenus (Aïvog) et Maronea (Ma- 
Qcoveia) notissimae urbes sunt Thra- 
ciae. Via nUlitaris est, quae dicitur 
via Egnatia, initium capiens a Dyr- 
rachio et per Epirum, Macedoniam 
et Thraciam extensa usque ad By- 
zautinm. 

Fr. 39.] Tertullian. de anima p. 313. 

Fr. 40.] Charis. I, 18, 11. p. 55. 
Lind. (p. 76. P.). Eo auctore Sal- 
lu»tius dixit Ostia, OsHorum. 

Fr. 41.] Sueton. de illustr. gramm. 
c. 15. Improbvm os Pompeio tribuit 
Sallustius , propter summam eius si- 
mulantiam et falsitatem, qna per 

22* 



340 



G. SALLUSTI CRISPI 



42. Inter arma cîvilia aequi boni famas petit. 

43. Ex iasolentia avidus malefacittndi. 

44. Communem habitom transgressas. 

45. Atque ipse cultus rei. 

46. Nam Sullae dominationem queri non audebat. 

47. Neque est offensas dominatione Sullae. 

48. Multos tamen ab adulescentia bonos insultavit. 

49. Pactione amisso Publio legato. 

50. Equo atque arinis Insignibus. 

51. Pyrrhus interemptus fuit in aede Dianae a quadam muliere 
[Trogo^ Sallustio et Lucceio auctoribus]. 

52. Staphylus primus docuit vinum aqua misceri. [C Plinius 
et SalliÂStitÂS auctores sunt,] . 

53. Hi sunt, qui secundum pocula et alias res aureas diis sa- 
crata instrumenta convivio mereantur. 

54. Nam talia incepta, ni in consultorem vortissent, reipublicae 
pestem factura. 



totam yitam atehatnr, ita ut sem- 
per aliud ore prae se ferret, aliud 
mente reconditum agîtaret. Invere- 
cundus anîmus cemebatur in insatia- 
bili potentiae cuplditate et arrogan- 
tia, qua erat in omnes, qui ipst 
displicerent. 

Fr. 42.] Seneca Ep. 114. — Aequi 
boni, V. ad Cat. 9, 1, — FamaSy cf. 
Hist. Fr. I, 73. 

Fr. 43.] Serv. ad Vîrg. Aen. IX, 
343. IntelUgendus videtur Clodius, 
homo nequissimus ; cf. Cic. de Ha- 
rusp. resp. c. 26. Yeli. II, 45, 1. 

Fr. 44.] Priscian. XIV, 3, 28. p. 
596. Kr. Si habiius figuram corporis 
fiignificat, verba capi possont de 
Mitkridate^ coll. Hist. Fr. II, 56. 

Fr. 45.] Acro ad Horat. Sa t. II, 
2, 66. —rRei genitivusest reua vocîs. 

Fr. 46.] Arusian. p. 257. Lind. 
Donat. ad Ter. Phorm. II, 3, 24. 

Fr. 47.] Donat. ad Ter. Phorm. 
II, 3, 24. Hoc et praecedens Fragm., 
parvo intervallo inter se 'distantia, 
de Pompeio videntur intelligenda, 



qui, qnamyîs immodica potentiae 
cupîditate exagitatus parem nemî- 
nem ferre vellet, tamen olim Sullae 
dominationem neque queri ausus erat, 
neque ea fuerat offensus. 

Fr. 48.] Donat. ad Ter. Eun. II, 
2, 54. Serv. ad Virg. Aen. IX, 634. 
X, 643. Hoc quoque Fragm. de Pom- 
peio videtur accipiendum. 

Fr. 49.] Donat. ad Ter. Phorm. 
I, 2, 91. Publius legatus est Clodius, 
qui Luculli legatus erat. — Amisso 
Donato auctore significat dimisso; 
proprie enim amiitere pariter ut able- 
gare est a se mitiere, a praeposi- 
tione remotionem ab aliquo loco vel 
re vel persona désignante. 

Fr. 50.] Serv. ad Virg. Aen. X, 
539. 

Fr. 51.] Caecil. Apul. de orthogr. 
§. 16. Osann. 

Fr. 52.] Caecil. Apul. de orthog^. 
§. 12. Osann. 

Fr. 53.] Serv. ad Virg. Aen. VIIT, 
278. — Secundian significat praeier, 
— Diis sacrata instrumenta sunt pa- 



HISTOKIARUM FRAGMENTA INCERTA. FR. 42—70. 341 



55. 

56. 
57. 
58. 
59. 
60. 
miseros 
61. 
62. 
63. 
^64. 
65. 
66. 
67. 
68. 
'69. 
70. 



Quae caussa fuerat novandis rébus. 
Ad mutandum modo in melius servitium. 
Genua patrum advolvuntur. 
Ergo senati decreto serviundumne sit. 
More humanae cupidinis ignara visundi. 
Atque ea cogentes non coactos, scelestos magls quam 
distringi. 

Dum inferior omni via grassaretur. 
Ut tanta repente mutatîo non sine deo videretur. 
Fecit, ut nunciis confestim lugubribus. 
Eo redeunte domum salutaretur apud aedem Bellonae. 
Orion of itur [ut Sallustius dixit] iuxta solis aestîvi pulsum. 
Rébus supra vota fluentibus. 
Maxumis ducibus, fortibus strenuisque ministris. 
Imbeûilla est fortitudo, dum pendet. 
Nubes foedavere lumen. 
Soleas festinare. 



ierac, cf. Varro de L. L. IV, 26. 
Verba appositio esse videntiir ad res 
aureas, 

Ft, 54.] Donat. ad Virg. Aen. I, 
37. IV, 316. Hune locum ante ocu- 
los habuisse videtur TacituB Ann. 
XI, 37, 1. Ni caedem {Messalinae) 
Narcissus properavisset y verUrat 
pemicies in accus atorem. Cf. ib. 
VI, 10, 2. Sali. Hist. Fr. I, 56, 1. 

Fr. 55.] Serv. ad Virg. Aen. IV, 290. 

Fr. 56.] Serv. ad Virg. Aen. I, 
281. Verba spectare videntiir ad con- 
silium aliquod vel senatus vel nobî- 
litatis, qao plebi speciose aliquid 
concederetur , ita ut non toUeretur 
eîus servitium,. sed modo in melius 
mutaretur. 

Fr. 57.] Serv. ad Virg. Aen. 1, 307. 

Fr. 58.] Donat. ad Ter. Andr. II, 

2 28. « 

'Fr.'59.]*Gell. IX, 12, 22. Non. 
II, 465. p. 129, 20. Merc. — Ignara 
passive dictum; v. ad lug. 18, 6. 

Fr. 60.] Donat. ad Ter. Hecyr. 
IV, 1, 21. 



Fr. 61.] Macrob. de dififer. et ôo- 
ciet. gr. latinique verbi p. 693. 
Gronov. 

Fr. 62.] Donat. ad Ter. Eun. III, 
2, 36. Serv. ad Virg. Aen. II, 632. 
— Deus latiore sensu est nwnen di- 
vinum, sive vis summi îiwninis. 

Fr.63.] Charis. II, 14, 36. p. 116. 
Lind. (p. 176. P.). 

Fr. 64.] Intprr. Virg. a Maio edîtî 
p. 43, ad Aen. V, 80. 

Fr. 65.] Serv. ad Virg. Aen. V, 626. 

Fr. 66.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
169. Dictionem supra vota fluere ex- 
pressît Tacitus Hist. III, 48, 3. Cf. 
eund. Ann. XV, 5, 2. Cic. Off. I, 
26, 90. 

Fr. 67.] Diomed. II. p. 442. Putsch. 

Fr. 68.] Schol. ad Stat. Theb. V, 
384. 

Fr. 69.] Serv. ad Virg. Aen. II, 
286. Foedare lumen est solem obscu- 

rare. 

Fr. 70.] Serv. ad Virg. Aen. XII, 
425. Soleas festinare significat soleas 
celeriter induere, Ponebantur autem 



342 C. SALLUSTI CRISPI HI8TOR. FRAGM. IMCEBTA. FB. 71-^. 

71. Ad lovis mandem nostra. 

72. Nihil socordia claadebat. 

73. Non poenitaram. 

74. Volgtts amat fieri. 

75. [Primo mense eeris diciiur novum eer^ secundo adul- 
ium^ tertio praeceps; sicut etiam Saltustius dicit ubique] nova 
aestas, adulta, praeceps. 

76. Sanctus alla. 

77. Cornaa occannerunt. 

78. Ne qua contumelîa. 

79. Fenoribus coopertus. 

80. Senecta iam aetate. 

81. Luces. 

82. Vices. 

83. Aliaque propter. 

84. Cuncta potiundi. 

85. Visuros. 

86. Duci probare. 



soleae in conviviîs ; unde poscere so- 
leas significat de convivio sur gère; cf. 
Hor. Sat. II, 8, 77. 

Fr. 71.] Donat. ad Ter. Adelph. 
IV, 2, 43. 

Fr. 72.] Donat. ad Ter. Eun. I, 
2, 84. De claudere verbo cf. Hist. 
Fr. III, 81, 25. 

Fr. 73.] Quintil. IX, 3, 12. v. ad 
lug. 104, 5. 

Fr. 74.] Quintil. IX, 3, 17. v. ad 
lug. 34, 1. 

Fr. 75.] Serv. ad Virg. Georg. 
I, 43. 

Fr. 76.] Serv. ad Virg. Aen. III, 
594. cf. Fr. I, 100. 



Fr. 77.] Serv. ad Virg. Georg. II, 
384. cf. Fr. I, 76. 

Fr. 78.] Donat. ad Ter. Eun. IV, 
7, 1. 

Fr. 79.] Quintil. II, 17, 7. IV, 
17, 6. 

Fr. 80.] Serv. ad Virg. Aen. XI, 
165. 

Fr. 81.] Serg. ad Donati art. sec. 
p. 1845. Putsch. 

Fr. 82.] Serv. ad Virg. Aem II, 
433. 

Fr. 83.] Arusian. p. 255. Lind. 

Fr. 84.] Arusian. p. 251. Lind. 

Fr. 85.] Quintil. IX, 3, 12. 

Fr. 86.] Quintil. IX, 3, 12. 



INDEX 

NOMINUM PROPRIORUM. 



A. 

Aborîgines, cum Troîanis con- 

iancti. C. 6, 1. 
Achaei, ferox gens. Fr. III, 48. 
Achilles, primus Graecorum. Fr. 

III, 32. 

Actaeon, a canibus lacera tus. Fr. 

II, 7. 
Adherbal, Micipsae filius. I. 5, 7. 

9, 4. 10, 8. 

— bello petitur a lugurtha. I. 13. 

— Bomam profectns orationem in 
senatu habet. I. 14. 

— Romae param efficit. I. 15. 

— regno divîso acrins a lagurtba 
invaditur. I. 20. 

— Cirtam compulsas obsidetur. 1.21. 

— Cirtae pressus legatos cum litte- 
ris Komam mittît. I. 23. 24. 

— Cirta dedita ab lugurtha inter- 
ficitur. I. 26, 3. 

Aeetas, ab lasone viola tus. Fr. 

IV, 22. 

Aegjptus, Asiae pars. I. 19, 3. 
Aemilius Scaurus, eius inge- 
nium et mores. I. 15, 4. 

— Adberbali subveniundum censet. 
I. 15, 5. 

— legatus a senatu mittitur ad lu- 
gurtham. I. 25, 4. 

— Calpurnil legatus fit. I. 28, 4. 

— a lugurtha corrumpitur. I. 29. 

— eius scelus Memmius patefacere 
studet. I. 32, 1. 

— in quaesitoribus fuit ex lege Ma- 
milia. I. 40, 4. 

Aemilii, Fr. I, 49, 3. 

A en e as, Inltaliam delatus. C. 6, 1. 

A e n u s , urbs Thraciae. Fr. Inc. 38. 



Aethiopes, sub ardoribus habi- 
tantes. I. 19, 6. 
Afri, eorum natura. I. 17, 0. 
Africae descrîptio. I. 17. 18. 19. 

— incolae primi. I. 17, 7. 18. 
Africae populi vani. Fr. I, 69. 
Afri cum mare. Fr. II, 2. 

Sp. Albinus, cos. a. 110., Massi- 
vam spe regni implet. I. 35, 1. 

' — properanterbellum aggressus nulla 
re gesta Romam redit. I. 36. 

— post Auli fratris pacem ignomi- 
nie sam in Africam abit. I. 39, 4. 

AlexanderM., ei comparatus est 

Pompeius. Fr. III, 6. 
Allobroges perUmbrenum ad con- 

iurationem asciscuntur. C. 40, 1. 

— coniurationem indicant. C. 41. 

— ius iurandum signatum a coniu- 
ratis postulant. C. 44, 1. 

— praemia iis decernuntur. C. 50, 1. 
Alpes. Fr. III, 1, 4. IV, 53. 
Amazones in campis Themiscyriis. 

Fr. III, 46. 

Amisus, a LucuUo obsessa. Fr. 
IV, 1. 2. 

Anni Forum. Fr. III, 77, 14. 

C. Annius Leptim praefectus mis- 
sus. I. 77, 4. 

L. Annius, trib. pi. a. 110., magi- 
stratum continuare studet. I. 37, 2. 

Q. Annius ex coniuratis. C.47, 3. 

Antiochus, Komanorum hostis 
Fr. I, 49, 4. IV, 20, 6. 

— ei Asia a Rom. erepta. Fr IV, 
20, 11. 

Antipodes, iusti. Fr. I, 69. 
Antonius, ex Sertorii percussori- 
bus. Fr. III, 3. 



344 



INDEX NOMIMUM PBOPBIOBUM. 



C. Ântonius, a Catilinae consiliis 
non aliénas. C. 21, 3. 

— consul fit cnm Cicérone. C. 24, 1 . 

— imperium accipit contra Catil. C. 
36, 3. 

— proelio adesse neqnit. C. 59, 4. 
M. Antonias, orte maritimae prae- 

fectas. Fr. III, 50. 65. 
A p i , Cyxenas Romanis testamento 

reliquit. Fr. II, 47. 
Apollo, pater Aristaei. Fr. II, 7. 
Apollinis ludi. Fr. II, 00. 
Appins Claudius Caecas, eias 

dictnm aliquod. Fr. II, 46. 
Appius Claudius, înterrex a. 77. 

Fr. I, 56, 22. 

— comitia consularia habet. Fr. 1,60. 

— bellum in Macedonia gerit. Fr. 
1, 88. 

— pecunias imperat. Fr. II, 41. 
Apulîa a Catilina excita ta. C. 27, 

1. 42, 2. 

— ibi a Catilinariis servile bellum 
movetur. C. 30, 2. 

Archelaus, Mithridatis duz. Fr. 

IV, 20, 12. 
Ariobarzanes, Cappadociae rex. 

Fr. IV, 11. 

— LucuUum adiuvit. Fr. IV, 20, 15. 
Aristaeus, Cretam ac Sardiniam 

occupavît. Fr. II, 7. 

Aristonicus, Ëumenis Pergameni 
filius. Fr. IV, 20, 8. 

Armenia. Fr. IV, 11.12. IV,20,21. 

Armeniî, in Africam transvectî. I. 
18, 4. 

Arpînum, C. Mariipatria. 1.63,3. 

Arretinus ager a Catilina solli- 
citatus. C. 36, 1. 

Arsaces, Partliorum rex; ad eum 
epistola Mithridatis. Fr. IV, 20. 

Artabazes, conditor regni Mithri- 
datis. Fr. II, 53. 

Asia^ tertia orbis terrarum pars. 

1. 17, 3. 

As par, lugurthae speculator apud 

Bocchum. I. J08, 1. 
A t h e n a e , scriptoribus illustratae. 

C. 8. 
Athe*niense s , imperii cupidi, C. 

2, 2. 



Athenienses, daris scriptoribas 
abnndabant. C. 8. 

— a Lacedaemoniis vîcti. C. 51, 28. 
Albin. Aulus, pro praet. abAlbino 

COS. in Numidia relictus. I. 36, 4, 

— hieme expeditione facta a Iug;ur- 
tba armis exutus et sub ingam 
missuB. I. 37. 38. 

— magna ex eo inyidia laborat. I. 
39, 1. 

— foedus ab eo factam senatus im- 
probat. I. 39, 3. 

Aurélia Orestilla, Catilinaenxor 
altéra. C. 15. 

— eius liberalitas a Catil. laudatar. 

P. Autronius, ex coniuratis. (X 
17, 3. 

— iam prius coniuraverat. C. 18, 1. 

— Crassum de coniuratione snspe- 
ctum reddere voluissc putabatur. 
C. 48, 7. 

Avellani coloni. Fr. III, 76. 
Aven ti nu s mons, bis occnpatas. 

I. 31, 17. Fr. I, 11. 
Azilis, regîo et flumen Africae. 

Fr. I, 70. 



Bacchanalia. Fr. III, 96. 

C. Baebius, trib. pi., impudentia 

lugurtham tegit. I. 34. 
Ballela, mons in Lusitania. Fr. 

I, 72. 

L. Bellienus, praetor Uticae. !• 

104, 1. 
Bellonae templum. Fr. Inc. 64. 
L. B es ti a , ex coniuratis, C. 17) 3. 

43, 1. 
L. Bestia Calpurnius cos. &• 

111. Kumidiam accipit. I. 27, 4. 

— eius iugenium. I. 28, 5. 

— a lugurtha corruptus rem negli- 
genter gerit. I. 29. 

Bithyni, bello impliciti. Fr.lV,21. 
Bithynia, a Mithridate invasa. Fr. 

II, 57. 

— prima Asiae civitas. Fr. lHj ^3. 

— a Romanis occupata. Fr. l^i 
20, 9. 



INDEX NOMIXUM PROPHIORUM. 



345 



B'Ooclius Mauretaniae rez. 1. 10, 7. 

— a lugurtha socius assumptus. I. 
80, 3. 

-« a Romanis spretus erat. I. 80, 4. 

— eius filia lugorthae uxor. I. 80, 6. 

— a Metello ad transigendum move- 
tur. I. 80. 

— Mario se non alienum praebet. 
1. 88, 5. 

— lugurthae rursus coniungitar. 1. 97. 

— cum lugurtha Marium bis inva- 
dît. I. 97. 98. 99—101. 

— legatos Oirtam ad Marium mittit. 
I. 102, 2. 

— bellum suum ezcusare studet. I. 
102, 12. 

— legatos ad] Marium et deinde Ro- 
mam mittit. I. 103. 104. 

— Sttllam ad se inWtat transigei^di 
caussa. I. 105 sqq. 

— fluctuât usque ad postremum inter 
Romanes et lugurtham. I. 109. 113. 

— eius oratio ad Sullam. I. 110. 
Bomilcar Numida, caedis Massivae 

administer. I. 35, 4. 

— accnsatus clam aufugit. I. 35, 9. 

— cum Rutilio pugnat ad Muthul 
flumen. I. 52. 

— a Metello ad tradendum lugur- 
tham impellitur. I. 61, 4 — ^5. 

— lugurtham ad deditionem permo- 
vet. I. 62. 

— 'insidias lugurthae meditatur. 1. 70. 

— proditus a lugurtha interficitur. 
I. 72, 1. 

Bruti, Fr. I, 49, 3. 

D. lun. Brutus, in eius domo con- 

iurati AUobroges conveninnt. C. 

40, 5. 
~ COS. a. 77. Fr. III , 81 , 10. 
Bruttium promontorium. Fr. 

IV, 34. 
Bruttius ager, motibus agitatus. 

C. 42, 1. 

Burbuleius nomen Curioni per 
ludibrium impositum. Fr. II, 45. 

Cabira, ibi Mithridates exercitum 
coUegit. Fr. IV, 20, 15. 



Caeparius, ex coninratis. C. 46, 
3. 47, 4. 

— supplicie affioitur. C. 55, 6. 

Q. Caepio , maie contra Galles pu- 
gnat. I. 114, 1. 

— homo ignotus. Fr. I, 96. 

C. lui. Caesar, Statilium in libe- 
ram cnstodiam accipit. C. 47, 4. 

— inimicîtias c. Catulo et Pisone 
exercuit. C. 49. 

— gravi aère aliène laborabat. C. 49, 3. 

— ab equitibus gladiis petitur. C. 
49, 4. 

— eius 'oratio de poena coniurato- 
rum. C. 51. 

— eius îngenium et mores. C. 54. 
L. Caesar, ces. a. 64. C. 17, 1. 
Calaguritani , obsessi corporibus 

humanîs vescuntur. Fr. III, 8. 
Cale, Gallaeciae civitas. Fr. Inc. 3. 
C a m is o s , Ârmeniae castellum. Fr. 

IV, 10. 
Capitolium, incensum. C. 47, 2. 
Cappadocia. Fr. IV, 11. 
Cap s a, Kumidîae urbs a Mario ca- 

pîtur. I. 89—91. 
Capuae a Catilinariis servile bellum 

movetur. C. 30, 2. 
C a p y s , Campaniam tenuit. Fr.II, 1 1 . 
Cn. Papirius Carbo, Italiam de- 

seruit. Fr. I, 35. 

— turpiter ignavus. Fr. I, 45. 
Car es, piratîca famosi. Fr. I, 85. 
Carthago deleta Romanis funesta 

fuit. C. 10, 1. I. 41, 2. Fr. 1, 11. 12. 

— Phoenicum colonia. I. 19, 2. 
Carthaginienses. Eorum ager 

Masinissae datus. I. 14, 8. 

— hostes fuerunt Numidarum. I. 
14, 10. 

— eorum fines provincia Romana 
facti. I. 19, 7. 

— cum Cyrenensibus de finibus cer- 
tabant. I. 79. 

Carthaginiense bellum. I. 14, 
5. Fi\ I, 10. 

C. Cassius Longinus, ex con- 
inratis. C. 17, 3. 44, 2. 

L. Cassius praetor, insigni fama, 
ad lugurtham Romam ducendum 
missus. I. 32. 



346 



INDEX NOIUNUM PROPBIOBUM. 



Catabathmos , fines Âsiae etAftri- 
cae facit. I. 17, 4. 19, 3. 

L. S erg. Catilina, eins ingeninm. 
C. 5. 

— legattts fuit. Pr. I, 91. 

— eîus socii. C. 14. 16. 21. 37. 

— eîus coninratîo prier. C. 18, 19. 

— repetondamm reus. C. 18, 3. 

— oratîonem habet ad socîos. C. 20. 22. 

— eins consilia prodita. C. 23. 

— consulatum petit in a. 62. C. 26, 

— insidias Ciceroni pai-at. C. 27, 2. 

— conventum habet apnd Laecam. 
C. 27, 3. 

— lege Plautia interrogatur. C.31,4. 

— in senatu, a Cicérone petitns, 
magnam ferociam ostendit. C. 31, 
7—9. 

— urbem relinquit. C. 32, 1. 

— ex itînere litteras Bomam mittit. 
C. .34, 2. 

— eius litterae ad Q. Catulnm. C. 33. 

— a senatu hostis iudicatur. C. 36, 2. 

— per montes Galliam petit. C. 56. 

— servitia répudiât. C. 56, 5. 

—- a Metello Celere itinere in Gal- 
liam probibetur. C. 57, 2. 

— ad pugnandum coactns orationem 
habet ad milites. C. 58. 

— desperata pugna occumbit. C. 
59. 60. 

H. Porc. Cato Censorius, scrip- 
tor disertissimus. Fr. I, 2. 

— iniquius de bonis iudicavit. Fr. 1, 3. 
M. Porc. Cato Minor, eius oratib 

de poena coniuratorum. C. 52. 

— eius ingenium et mores. C. 54. 
Q. Catulus, litteras a Catilina ac- 

cipit. C. 35. 

— Caesarem falso inter coniuratos 
nominari vult. C. 49, 1. 

— COS. a. 78. Fr. I, 1. 

— probra iacit in Lepidum. Fr. I, 50. 

— Sullae instituta tuetur. Fr. III, 
81, 10. 

— Pompe io répugnât. Fr. V, 19. 20. 
Celtiber perfuga, Sertorius di- 

ctus. Fr. III, 2. 
Celtiberi,8e regibus devovent. Fr . 
II, 20. 



C. Cethegns, ex coniuratis. C. 17, 
3. 32, 2. 40, 1. 43, 3. 46, 3. 

— conyictus in liberam cnstodiam 
datur. C. 47, 4. 

— familiam concitare stadet. C. 
50,2. 

— supplicie afficitur. C. 56, 6. 

P. Cethegas, home potens et fa* 

ctîosus. Fr. I, 56, 20. 
Chalcedon, ibi M. Cotta fusus. 

Fr. IV, 20, 13. 
Charybdis, vortex. Fr. IV, 38. 
M. Tull. Cicero, invidia laborat 

ex oppressis Catilinariis. C. 22, 3. 

43, 2. 

— consul fit. C. 23, 5. 24, 1. 

— per Fulviam et Q. Curium con- 
silia coniui'atorum comperit. C. 
^6, 4. 

— Antonium collegam sibi conciliât. 
C. 26, 4. 

— ei insidiae parantur a Oatil. C. 
27, 2. 28, 1—3. 

— de coniuratione ad senatam re- 
fert. C. 29. 

— orationem in Cat. primam habet. 
C. 31, 6. 

— praesidium urbis accipit. C. 36, 3. 

— per praetores AUobroges depre- 
hendit. C. 45, 1. 

— coniuratos in senatnm ducit. C. 46. 

— a Crasso incusatus Tarquinium 
contra se immisisse. C. 48, 9. 

— Q. <^atuli et C. Pisonis artibos, 
ut Caesar falso nomînaretur in con- 
iuratis, resistît. Ç. 49, 1. 

— de coniuratis supplicium snmî 
iubet. C. 55. 

Cilicia. Fr. II, 50, 7. V, 12. 
Cimbrica praeda. Fr. I, 49, H- 
Cimbricum bellum. C. 59, 3. 
Corn. Cinna, libris SibylliniB regno 
urbis Komae destinatus. C. 47, 2. 

— eius perfidia. Fr. I, 24. 

— contra senatum saeviit. Fr. I, 
56, 19. 

Cirta, quo Adherbal pulsus fuge- 
rat, a lugurtha obsidetur. I. 21. 

— lugurthae deditur. I. 26, 1. 

— in eius vicinia Marins lugurtham 
fugit. I. 88, 3. 



INDEX NOMINUM PBOPBIOBUM. 



347 



Cirta, bis deinde apnd Cirtam 

pugnatum. I. 97—99. 101. 
Concordîae templum^ in eo de 

conîuratîs consultabatur. C. 46, 6. 
Conîsturgis, Hispaniae civitas. 

Fr. Inc. 36. 
Corduenî, Armeniae gens. Fr. IV, 

19. 
Oorneliis tribus regnnm Romae 

libris Sibjllinis portendebatur. C. 

47, 2. 
C. Cornélius, exconiuvatis. C. 17,4. 

— Ciceronem interficiendum suscipit. 
C. 28, 1. 

Cornélius, scriba, Sullanus. Fr. 

1, 49, 17. 

Q. Corn if ici us, Cethegum in li- 
beram custodîam accipit. C. 47, 4. 

Corsa, Ligus mulier. Fr. II, 13. 

C r y c u s , Ciliciae oppidum. Fr. 1, 87. 

Cosa, Etruriae urbs. Fr. I, 59. 

Oossînius, a Spartaco oppressus. 
Fr. III, 75. 

C. Aurel, Cet ta, cos. a. 75. Fr. 

II, 50. 

— eius oratîo ad populum, Fr. II, 50. 

— îura quaedam plebi restituit. Fr. 

III, 81, 8. 

II. Cotta, cos. a. 65. C. 18, 5. 
M. Cotta, gladio ab Oppio petitur. 
Fr. III, 39. 

— apud Chalcedonem a Mithridate 
fusus. Fr. IV, 20, 13. 

M. Licin. C ras su s, de societate 
coniurationîs suspectus. C. 17, 7. 

— Pompeium perosus. C. 17, 7. 19, 

2. Fr. IV, 63. 

— Gabinium in liberam custodiam 
accipit. C. 47, 4. 

— a Tarquinio inter coniuratos no- 
minatur. C. 48 sqq. 

— imperium contra fugitivos accipit. 
Fr. IV, 26. 28. 45. 

— consul fit. Fr. IV, 55. 

C r e t a , ab Aristaeo occupata. Fr.II,7. 

— eiussitus et natura. Fr. III, 60. 
61. 62. 

Cretenses, religionem invenerunt. 
Fr. III, 63. 

— a Mithridate de Romanis admo- 
niti. Fr. IV, 20, 11. 



Criumetepon, promontorium. Fr. 

III, 45. 
Crixus, fugitivorum dux. Fr. III, 

77, 11. 
Cumas Daedalus venit. Fr. II, 6. 
Curetés, lovis altores. Fr. III, 64. 
C. Scrib. Curio, consulatus peti- 

tione absistit. Fr. I, 60. 

— procos. in Macedonia. Fr. II, 41. 
III, 54. 

— libertatis propugnatoribus înfe- 
stus. F. in, 81, 10. 

— religîone impeditus. Fr. IV, 70. 
Q. Curius, ex coninratis. C. 17,3. 

— coniurationemFulviae prodit. C.23. 
C u r u b i s , Africae oppidum. Fr. 1, 46. 
Cyrene nympha , mater Aristaei. 

Fr. II, 8. 
Cyrene, Theraeon colonia. I. 19, 3. 

— provincia Rom. facta. Fr. II, 47. 
Cyrenenses, cum Carthaginiensi- 

bus de finibus certabant. I, 79. 
Cyrus, primus nationes subegit. C. 

2, 2. 
Cyzicus, a Mithridate obsessa. Fr. 

III, 15—26. IV, 20, 14. 

D. 

Dabar, ex gente Masinissae. I. 
108, 1. 

— a Boccho ad Sullam missus. I. 
108, 2. 

Daedalus, Mînoem fugit. Fr. II, 5. 

— Sardiniam venit. Fr. II, 6. 
Dalmatae. Fr. Inc. 39. 
Damasippus, a Sulla occisus. C. 

51, 32. 

— homo turbulentus. Fr. I, 56, 7. 
Danubius. Fr. III, 55. 

D a r d a n i , Asîae gens. Fr. III, 33. 
Dardania, antiquum Troîae nomen. 

Fr. III, 33. 
Dardania, Macedoniae confinis. Fr. 

II, 41. 
Diana, in eius templo Pyrrhus in- 

teremptus. Fr. lue. 51. 
T. Didius, procos. in Hispania a. 

97. 96. Fr. I, 62. 
Dipone, urbs Hispaniae. Fr. I, 81. 
Domitius, proc. in Hispania. Fr. 

I, 78. 



348 



INDEX NOMINUM PROPRIORUM. 



Darda flamen Taoro defluens. Fr. 

II, 38. 
Durrachium. Fr. I, Çl2, 



Eburina iuga. Fr. III, 77, 14. 
Etrnria, a Snlla valde afflicta. C. 
28, 4. 

— grave bellum cum Bomanis ges- 
sit. Fr. I, il. 

— ad seditionem prona. Fr. I, 53. 
54. I, 56, 6. 

Etruflci, bellnm irritant. Fr. 1,20. 

£ amenés, iniqae a Romanis tra- 

ctatas. Fr. IV, 20, 8. 
Euphrates. Fr. IV, 11. 12. 
Europae a nonnallîs Africa annu- 

merata. I. 17, 3. 

F. 

Q. Fabias Maximas, qaiddeima- 
ginibas censaerit. I. 4, 5. 

L. Fabias Hispanîensis, exSer- 
torii percassoribus. Fr. III, 3. 

Q. Fabias Sanga, patronas Allo- 
brogum. C. 41, 4. 

Faesalis Manlias agitabat. C. 24, 

2. 27, 1. 
F a nnias , verîtatîs stadiosas. Fr. I, 

4. 
C. Figalas, cos. a. 64. C. 17, 1. 
Fimbriana seditio. Fr. II, 58. 

C. Flaminias, ex Sallae vetera- 

nis. C. 36, 1. 
Fortanatae insulae. Fr.1, 67.68. 
Fafidias, Sallae satelles. Fr. I, 

49, 21. 

— in Hispania contra Sertorîam 
pagnat. Fr. I, 75. 

F al via, Q. Carii arnica, conîura- 

tionem clam aperit. C. 23, 4. 
Falvias Flaccus, ab Opimio in- 

terfectas. I. 16, 2. 31, 7. 42, 1. 
M. Fulvias Nobili-or, ex conia- 

ratis. C. 17. 
A. Falvias, ad Catilinam profectas, 

a pâtre necatar. C. 39, 5. 
P. Farias, ex conîaratis. C. 50, 4. 



P. Gabinias Capito , ex coniura- 
tis. C. 17, 4. 40, 6. 43, 2. 47, 2. 

— sapplicio afficitur. C. 55, 6. 
Gades. Fr. I, 67. 

Gadir, sive Gades, olim Tar- 
tes sus. Fr. II, 32. 
G a e t a 11 , primi Africae incolae. 

I. 18, 1. 

— super Numidiam habitantes. I. 
19, 5.. 

— sub lugurtha erant. I. 19, 7. 

— feri incultique. I. 80, .1. 
Galli, gloria belli ante Bomanos 

fuere. C. 53, 3. 

— cum iis pro salute pugnandum 
fuit. I. 114, 1. 

— in Spartaci exercitu. Fr. III, 77, 

II. IV, 43. 

G al lia, motibus agitata. C. 42, 1. 

— Serv. Sulpicio, M. Maixello coss. 
perdomita. Fr. I, 10. 

— frumenti inopia vexata. Fr. III, 
1, 9. 

Gallica gens, bellicosa. C. 40, 1. 
Gauda, Manastabalis filins, lugur- 
tbae frater. I. 65, 1. 

— Marium Bomae commendat.. I. 
65, 4. 

G e r m a n i , renonibus ntebantur. Fr. 

III. 57. 

— in Spartaci exercitu. Fr. III, 77, il. 
Geryon, in Sardinîa fuit. Fr. 11,9. 
G r a c c h i , libertatis defensores. I. 

42, 1. 
C. Gracchus, interfectus. 1. 16,2. 

31,7. 
Ti. Gracchus, interfectus. 1.31,7. 

— ab eo seditiones ortae. Fr. 1, 15. 
Graeci, facundia Bomanis praesta- 

bant. C. 53, 3. 
Graeciae mos verberum. C. 51,39. 

— servitium a Mithridate demptum. 
Fr. IV, 20, 11. 

G u 1 u s s a , Masinissae filius. I. 5, 7. 

— eius filius Massiva. I. 35. 



Hadrumetum, Phoenîcum colonia. 
I. 19, 1. 



INDEX NOMINUM PROPRIORUM. 



349 



H a m î 1 c a 1* ) Leptl rébus noyis atn- 

dens. I. 77, 1, 
Hannibal, opes Italîae attrivit. I. 

5, 4. Fr. I, 49, 4. 

— eius iter per Alpes. Fr. III, 1, 4. 

— eius gubernator Pelorus. Fr. IV, 
40. 

Helenus, Macedoniam tenuit. Fr. 

II, 11. 
Heraclea in Ponto, ibi Mithrida- 

tes nanfragium fecit. Fr. lY, 20, 14. 
Hercules, ex Afrorum fama in Hî- 

spania interiit. I. 18, 2. 
C. Herennius, trib. pi. SuUae ob- 

nitens. Fr. II, 61. 

— a Pompeio caesus. Fr. III, 1, 6.. 
H i e m p s al , Micipsae filius. I. 5, 7. 

10, 8. 

— lugurtham gravitei' o£fendit. 1. 11. 

— ab lug. interficitur. I. 12. 

— rex, libros punîcos scripsît. I. 

17, 7. 

— a Pompeio in regnum restituitur. 
Fr. I, 47. 

Hippo Phoenicum colonia. I. Id, 1. 
Hîrtuleius, in pugna apud Itali- 

cam vulneratus. Fr. II, 23. 
Hispani moribus bellicosis. Fr. II, 

18. 19. 

— de ils victis Pompeius tropaea 
erigit. Fr. IV, 54. 

Hîspania cîterlor. Fr. I, 74. 
m, 1, 9. 

Hispania ulterior, a Metello ob- 
tenta. Fr. II, 29. 30. 

Hispaniae, armis sollicitatae. Fr. 
I, 56, 8. 

Hispaniense bellum. Fr. II, 36. 

HlBter. Fr. III, 56. 

H o m e r u s , Fortunatas insulas célé- 
brât. Fr. I, 68. 

L. Hostilius Dasianus, homo 
ignotus. Fr. IV, 61. 

I. 

lapidia. Fr. II, 42. 
I as o n , Aeetam violavit. Fr. IV, 22. 
Icbnusa, Sardinîaenomen. Fr.II,3. 
Ilerda, in Hispania. Fr. I, 79. 
Indigetes, Hispaniae gens. Fr. III, 
1,5. 



Isauri, Aaiae gens. Fr. III, 31. 
Italia, eius forma. Fr. IV, 33. 34. 
35. 36. 

— vasta bellis civilibus. I. 5, 2. 
Fr. I, 21. 

— animis discedit. Fr. I, 18. 

— a piratis infestata. Fr. II , 50, 7. 

— metu belli Gallici contremuerat. 

I. 114, 1. 

Italiae ceryices. Fr. III, 1, 4. 
Italica gens, olim Romanis curae 

fuit. Fr. I, 16. 
Italie i, Cirtam defendunt et post- 

remo dedunt. I. 26. 

— Vagae interfecti. I. 67 , 3, 
lugurtba, Mastanabalis filius. I. 

5, 7. 

— eius natura et ingenium. I. 6, 1. 
46, 8. 

— Micipsae metum iniicit. I. 6, 2. 3. 

— Numantiam mittltur. I. 7. 8. 20, 
• 1. 101, 6. 

— gloria auctus a Micipsa adopta- 
tur. I. 9, 4. 

— Micipsa mortuo cum fratribus 
discordât. I. 11. 

— Hiempsalem interficit. I. 12. 14, 

II. 24, 6. 

— Adherbalem bello petit. I. 13. 

— Romae largitîonîbus multos fau- 
tores sibi parât. I. 13, 6 sq. 

— in diyisione Kumidîae opulentio- 
rem partem accipit. I. 16, 5. 

— Adherbalis regnum invadit. I. 20. 

— legatos Roma missos oratione 
fallit. I. 22. 

— Oirtam acriter oppugnat. I. 23. 

— legatione iterum a senatu missa 
non deterretur. I. 24. 

— Cirta dedita Adherbalem inter- 
ficit. I. 26, 3. 

— bello decreto , I. 27 , 5. , legatos 
Romam mittit , qui non admittun- 
tur. I. 28. 

— Calpurnium et Scaurum cor- 
rumpit. I. 29. 

— magna Romae indignatione orta 
per Cassium Romam arcessitur. 
I. 32. 

— Romae impudentia Baebii tr. pi. 
tegitur. I. 33. 



350 



INDEX NOMINUM PROPRIORUH. 



In^nrtha Massivam per Bomilea- 
rem interficiendam cnrat. I. 35, 5. 

— Aalam temere secntum circnm- 
venit et sab ingum mittit. I. 38. 

— Metello bellnm administrante ve- 
ram deditionem facere vnlt. I. 46, 
1. 47, 3. 

— Metello diffidens rarsas bellnm 
sumit. I. 48, 2. 

— ad flnmen Muthnl acriter cnm 
Metello confligit. I. 49^54. 

— post acceptam dadem incertnm 
bellnm gerit. I. 55, 8. 

— Marinm ad Biccam aggreditnr. 
I. 55, 3. 

— Bomilcare auctore ad deditionem 
paratus est. -I. 62 , 1 — 7. 

— mente mntata mrsns bellnm in- 
cipit. I. 62 , 8—10. 

— Vagenses ad interficiendnm prae- 
sidium Rom. sollicitât. I. 66. 

— insidiis sibi factis inquiétas agil. 

1. 72, 2. 74, 1. 76, 1. 

— a Metello fugatur. I. 74, 3. 

— Bocchum socinm assnmit. I. 80. 

— Bocchum, antea alîenatnm, rur- 
8U8 ad auxilinm ferendum impel- 
Ht. I. 97. 

— cum Boccbo Marinm in hiberna 
proficîscentem bis invadit. I. 97. 
98. 99. 101. 

— latine loquens Romanos in pngna 
fallere studet. I. 101, 6. 

' — belle defessus pacem quaerit per 
Bocchum. I. 111, 4. 112. 

— a Boccho SuUae traditur. I. 113. 
lugurthinum bellnm ortum. I. 

27, 5. 

— confectum I. 114, 2. 
lulîa, C. Marii uxor. Fr. I, 32. 

C. Iulius, a Catilina in Âpuliam 
missus. C. 27, 1. 

D. lunius Silanus , cos. des. de 
supplicîo conîuratorum decemît. 
C. 50, 4. 

M. lunius Silanus cos. a. 109. 
T. 43, 1. 

Lacedaemonii, imperii cnpidi. C. 

2, 2. 



Lacedaemonii, Athenis trigînta 

yiros imposuere. C. 51 , 28. 
Lacetania, Hîspaniae civitas. Fr. 

m, 1, 4. 

D. L a e 1 i u s , in Hispania occLsns. 

Fr. II, 22. 
Lares, Numidiae oppidum. 1. 90, 2. 
Latin um nomen, a nobilitate in- 

terdum agitatum. I. 40, 2. 42, 1. 
L a t i n m , euro sociîs déficit. Fr. 1, 10. 

— civiUte prohibitura. Fr. I, 49, 12 
Lauronensis pugna. Fr. II, 21. 
Cn. Lentnlus Clodianus, cos. a- 

72., cum Spartaco pugnat. Fr. III, 

80. 
• — legem inconsultam fert. Fr. IV, 51. 
P. Lentnlus Marcellinas, quae- 

stor Cjrenarnm. Fr. II, 47. 
P. Lentnlo Spîntheri Lentobs 

in custodiam liberam traditar. C. 

47, 4. 
P. Lentnlus Sur a, ex principibns 

coniuratorum. C. 17, 3. 32, 1- 

43, 1. 46, 5. 

— Allobroges asciscît. C. 40, J. 

— convincitur. C. 46. 47. 

— in liberam custodiam datnr. C 
47, 4. 

— eins clientes eum eripere atodent. 
C. 50, 1. . 

— supplicie afficîtur. C. 56, 5. 
Lepidanum bellnm. Fr. III, B4. 
M\ Aem. Lepîdus cos.- a. 66. C. iS. 
M. AemiliusLepidus, cos. a. 78. 

Fr. I, 1. 49, 27. 

— eius oratîo contra SuUam. Fr.I,49. 
— contentio eius cum Catulo. Fr. 1, 50. 

— iubetur ante finitum consulatnm 
in provinciam abire. Fr. I, 52. 

— eum consilii poenitet. Fr. I, 58. 

— Italia pellitur. Fr. I, 61. 
Leptasta, Mauretaniae rex. Fr. II, 

31. 
Leptis, Phoenicum colonia. I. ^% 

1. 78, 1. 
Leptitani, praesidium a Metello 

petunt. I. 77, 1. 

— Romanis se addixerant. I. 77, 2. 

— Sidonica instituta retinuerant. I. 
78, 4. 

L e t e , oppidum Macedoniae. Fr.1, 88. 



INDEX NOMINUM PROPRIORUM. 



351 



Lex Gabinîa. Fl^ V, 14. 

— G r a c c h î frumentaria. Fr. I, 49, 
11. 

— Licinia et Mucia. Fr. I, 17. 

— Mamilia. I. 40, 1. 65, ô. 

— Plautia, de vi. C. 31, 4. Fr. 

III, 84. 

— Poetelia Papîria, de libero 
corpore. C. 33, 1. 

— Porcia. C. 51, 22. Fr. III, 81, 
26. 

— Sempronia. I. 27, 3. 73, 7. 

— Valeria. C. 33, 2. 61, 22. 

— Varia. Fr. II, 50, 4. 
Libyes primî Africae incolae. I. 

18, 1. 
Licinia s Macer, trib. pi. a. 73., 

oratione plebem instigat. Fr. III, 

81. 
L. Licinias Lucnllus, Cyzîcum 

petit. Fr. III, 15. 

— famé tentatur per Mithrîdatem. 
Fr. III, 38. 

— L. Qaintio infestas. Fr. III, 81, 1 1. 

— Mithridatîs thesauris potitar. Fr. 

IV, 6. 

— L. Qaintiam demalcere stadet. 
Fr. V, 11. 

— aaxilîam petit a Q. Marcio Rege. 
Fr. V, 12. 13. 

Ligas, Mario viam monstrat ca- 

stellî capiandi. I. 03. 
Ligares in exercita Romano. I. 38, 

6. 93 , 2. 100 , 2. Fr. Inc. 20. 

— Leptim praesidio missi. L 77, 4. 
Lacanas ager. Fr. III, 79. 

M. Laça lia s, Mysios vîcit. Fr. IV, 

47. 
P. Lncallus, trib. pi. a. 110. ma- 

gistratam continaare stadet. I. 

37, 2. 
Lusitania. Fr. I, 72. Inc. 34. 
Latatii. Fr. I, 49, 3. 
Lycaonia. Fr. V, 12. 
Lycia. Fr. II, 40. 

M. 

Macedonia, bello aspera. Fr. II, 
41. 

— plena hostiam. Fr. II, 50, 7. 



Macedonicam bellum Persi ré- 
gis. Fr. I, 8. 

Maecenas, ex Sertorii percassori- 
bus. Fr. III, 3. 

Mamercas Aem. Lepidus, cos. 
fit a. 77. Fr. 1 , 60. III , 81 , 10. 

C. Mamilias Limetanas, trib. 
pi. legem promalgat de qaaestione 
habenda in lugurthae ainicos. 1. 40. 

C. Manlias, Faesalis agitât. C. 24,2. 

— in Ëtraria plebem sollicitât. C. 
28, 4. 

— ad Q. Marc. Regem legatos mit- 
tit. C. 33. 

— a senatn hostis indicatur. C. 36, 2. 
T. Manlias Torqaatns, filinm 

necari iassit. C. 52 , 30. 
A. Manlias, Marli legatas. I. 86, 
1. 90, 2. 100, 2. 

— legatas ad Boccham it. I. 102, 3. 
Manlias Mancinas, trib. pi., ro- 

gatîonem talit de bello lagarthino 

Mario mandando. I. 73, 7. 
On. Manlias maie contra Galles 

pagnat. I. 114, 1. 
Q. Marc la s, Rex Faesalas mitti- 

tar ad seditiosos coërcendos. C. 

30, 3. 

— ad Manliî postulata respon^et. 
C. 34, 1. 

— aaxiliam rogatam Lacallo negat. 
Fr. V, 12. 13. 

M. Marcellas, cos. a. 51. Fr. ï, 10. 
M. Marias, a Salla necatas. Fr.I,38. 
C. Marias, Metelli legatas. I. 46, 
7. 55, 5. 

— ad Siccam cam lugartha pagnat. 
L 56, 3—6. 

— ad Zamam frustra pagnat. I. 
57—60. 

— ei magna portendantar. L 63, 1. 

— consalatas cupidine exagîtatnr. 
L 63, 1—2. 

— eias ingenîam et mores. I. 63, 
3—7. 100, 5. 

— missione frustra petîta Metello 
inimîcus fit. I. 64. 

— omnibus modis gratiam Romae 
quaerit. I. 64, 5-6. 65. 

— - consul fit in a. 107. et Nnmîdiam 
proyîncîam accipit. I. 73, 7, 



352 



INDEX NOHINUM PBOPBIORUM. 



G. Marias summo studio bellnm 
parât. I. 84. 

— eias oratio in contione. I. 85. 

— milites scribit ex capite censis. 
I. 86, 2. 

— lugortliaiii apad Cirtam fondit. 
I. 88, 3. 

— Capsam capit. I. 89. 90. 91. 

— ob res secondas fama celebratos 
castellum monitissimom oapere pa- 
rât et casa adiatos capit. I. 92. 

— in hiberna proficiscens ab lo- 
gortba bis invaditar. I. 97. 98. 
99. 101. 

— podore magis qoam poena mili- 
tes coercoit. I. 100, 5. 

— absens cos. fit. I. 114, 3. 

— triomphât. I. 114, 3. 

-— Mintomis misericordiam colono- 
rom implorât. Fr. I, 23. 

— Tiberim daudît. Fr. I, 25. 

— crudeliter in urbe saeyit. Fr. 1,28. 
O. Marias, C. F., invita matre con- 
sul factas. Fr. I, 32. 

— Praeneste tenait. Fr. I, 33. 

— eo vîcto gravias exarsit bellam. 
Fr. I, 34. 

Maronea, Thraciae orbs. Fr. Inc. 

38. 
Marsicam bellam. Fr. I, 62. 
Masinissa, Namidiae rex. I. 5, 4. 

14, 6. 
>f a s s i y a , Galassae filins. I. 35, 1. 

— logartha auctore Romae interfi- 
citar. I. 35, 6. 

Massa grada, Kamida. I. lOS, 1. 
Mastanabal, filins Masinissae. I. 

5, 7. 

— pater lugurthae et Gaadae. I. 5, 
7. 65, 1. 

Mauretania, Kumidiae confinis. I. 

16, 5. 
Maori, ex Médis dicti. I. 18, 10. 

— proxomi Hispanîa. I. 19, 4. 

— sab Boccho erant. I. 19, 7. 80. 

— vanum genua. Fr. I, 69. 

M e d i , in Âfricam transvecti. 1. 18, 4. 

— cum Lîbybos coniuncti. I. 18, 9. 
C. Memmius, trib. pi. logurthae 

faotores graviter exagitat. I. 27. 



C. Memmios,de Calpornii ignavia 
et avaritia contiones habet. 1. 30. 

— eios oratio post reditnm Bestiae. 
I. 31. 

— lugortham in contione scelenim 
argait. I. .33. 

Mesopotamia. Fr. IV, 12. IV, 

20 , 21. 
Mesopotameni, effrenatae Inbi. 

dinis. Fr. IV, 13. 
Q. Metellos Creticos, in Apn- 

iîam mittitor ad seditiosos coer- 

cendos. C. 30, 3. 

— in eom impetos fit plebis. Fr. II, 

49. 
Q. Metellos Celer, inagnimPi- 

cenom missos, C. 30, 5. 42, 2. 
Q. Caecîlios Metellos Nnmi- 

dîcus, cos. a. 109. I. 43, 1. 

— com cara bellam parât. I. 43, 
3—5, 

— exercitom Aoli sapienter amen- 
dât. I. 44. 45. 

— logortham sais artibos tentât. 
I. 46. 

— primo congresso ad fiamen Mn- 
thol logortham soperat. 1. 4S— 53. 

— vastando bellnm gerit. I. 54. 55. 

— de eo Romae fama praeclara. 1. 55. 

— Zamam frustra oppognat. 1. 55-CO' 

— in hibernîs Bomilcarem ad traden* 
dom logortham impellit. I. 61, 4. 

— ei imperiom prorogator. I. 62, 10. 

— Mario consulatos cnpido adver* 
sator. I. 64. 

— Gaodam offendit. I. 65, 2. 

— Yagam capit ac dîrîpit. I. 68. 69. 

— Bomilcare interfecto rorsns bel- 
lom parât. I. 73, 1. 

— Mariom domom dimittît. I. 73, 2. 

— Thalam expugnat. I. 75. 76. 

— ad Cirtam logortham et Bocchum 
exspectat. I. 82, 1. 

— Mariom consolem factom gravi- 
ter fert. I. 82, 2—3. 

— bellom ex eo lente gerit. I. 83. 

— laete Romae excîpitur. I. 88, 1- 
Q. Caecilius Metellus Pins, 

Roma a Mario pressa, longe ab- 
erat. Fr. 1 , 26. 



INDEX NOMINUM PROPRIORUM. 



353 



Q. OaecilinB Metellus Plus, 
îubetur bellnm sociale fînîre. Fr. I, 
27. 

— in Hispania militans. Fr. I, 76. 77. 

— in pugna apud Italicam vulne- 
ratus. Fr. II, 23. 

— in pugna apud Saguntum vulne- 
ratuB. Fr. II, 25. 

— eius luxuria in Hispania alterîore. 
Fr. II, 29. 

— pecunia ad belli usum eî inter- 
cepta. Fr. II, 36. 

Metrophanes, Mithridatis ad Ser- 

torinm legatns. Fr. III, 8. 
Micipsa, Masinissae filins. I. 5, 5. 

— Ingortham metuens primo perdere 
studet. I. 6 , 2—3. 

— enndem postea beneficiis aggre- 
ditnr. I. 9. 

— eius oratio ad filios. I. 10. 

— eius mors. I. 11, 1. 

— extremis annis animo parum va- 
luit. I. 11, 5. 65, 1. 

— eius filii. I. 14, 14. 

Midas, rex Dardanorum; Fr. III, 

33. 
Minos, Gares vicit. Fr. I, 85. 

— eum Daedalus fugit. Fr. II, 6. 
Q. MinuciuB Rufus, cos. a. 110. 

I. 35, 1. 
Mithridates, bellum quaerens. Fr . 
I, 22. I, 56, 8. II, 50, 7. 

— ab Artabaze genus ducit. Fr. II, 53. 

— cum caede suorum regnum adit. 
Fr. II, 54. 55. 

— ingenti corpore. Fr. II, 56. 

— bellum tertium parât. Fr. III, 
8—12. 

— Cyzicum obsidet. Fr. III, 15—26. 

— eius epistola ad Arsacem. Fr. IV, 
20. 

— vulneratus. Fr. V, 2. 3. 

— senex validus. Fr. V, 4. 5. 
Mulucha fluraen, Maures ab Numi- 

dis dividit. I. 19, 7. 110, 8. 
Mulvius pons, in eo Allobroges 

deprebensi. C. 45, 1. 
C. Muraena, Galliae praesidebat. 

C. 42, 3. 
Mutin ae, Brutus a Pompeîo obses- 

8U8. Fr. I, 57. 

8ALLUST. 



Muthu 1 , Numidiae flumen. I. 48, 3. 

— ad id acris pugna Metelli cum 
Ingurtba. I. 49. 50. 51. 52. 53. 

Mysii, a Lucullo vîcti. Fr. IV, 47. 

M. 

Nabdalsa Kumida, cum Bomilcare 
lugurtfaae insidias parât. I, 70. 

— proditus lugurthae se pnrgat. I. 
71, 5. 

N a r b o n e , concilium Galiorum a 

Pompeio habîtum. Fr. II, 16. 
Nares Lucanae. Fr. III, 77, 14. 
Tib.Kero, sententîamfertdepoena 

coniuratorum. C. 50, 4. 
Nicomedes, Bitbyniae rex. Fr. IV, 

20, 9. 
N ilu s , flumînum maximus. Fr.III,56. 
Kumantia, a Scipione obsessa. I. 

7, 4. 

— ibi lugurtha militât cum laude. 
I. 7. 8. 9. 

Numidae, ex Nomadis dicti. I. 
18, 8. 

— eorum aedificia, mapalia dicta. 
I. 18, 8. 

— eorum fines. I. 18, 11. 12. 19,4. 

— genus înfidum. I. 46, 3. 56, 3. 
66, 2. 

— regem in fnga deserunt. I. 54, 4. 

— fugaces in proeliis. I. 74, 3. 

— connubio cum Leptitanis mixti. 
I. 78, 4. 

— matrimonium leye ducunt. 1. 80, 6. 

— îrritamenta gulae non quaerebant. 
I. 89, 7. 

— pecori magis quam arvo student. 
I. 90, 1. 

— Hiempsalem expulerunt. Fr. I, 47. 
Kumidîa, inter Adherbalem et lu- 

gurtham dividitur. I. 16, 5. 

— eâ deducitur exercitus Roraanus 
post ignominiosum Auli foedus. 
I. 39, 4. 

Numîdîca scuta, levîora. I. 94, 1. 
Nus a, Nicomedis uxor. Fr.IV, 20,9. 

O. 

O ce a ni accolae. Fr. I, 73. 

23 



354 



INDEX NOMINUM PBOPRIORUM. 



Cn. OctaTias Rafas, qnaestor. 

I. 104 , 3. 
Cn. OotATins, cos. a. 76. captas 

pedibus. Pr. III, 82. 
L. Octayîas, cos. a. 75. Fr.II, 49. 
Oc ta vins, îgnotns homo. Fr. I, 96. 
Olympus, piratanim capat. Fr. I, 

86. 
L. Opimins, legationis in Africam 

prînceps. I. 16, 2. 
P. Oppias, Cottam gladio petiit. 

Fr. III, 39. 
Ores tes, homo îgnotns. Fr. II, 84. 
Orion, aestate orîtur. Fr. Inc. 65. 
Ostîa, ad Tibêrim. Fr. Inc. 40. 
Otii campi, in Creta. Fr. III, 62. 

P. 

M. Lollins Palicanus, trib. pi, 
cnm Pompeio facit in restituenda 
potestate tribanicia. Fr. IV, 58. 

Pamphylia. Fr. II, 39. 

Paphlagones. Fr. III, 45. 

Paphlagonia. Fr. III, 44. 

Parîum, ibi Mithrîdates naafra- 
gium fecit. Fr. IV, 20, 14. 

L. P an 1 a s , Catilinam interrogat lege 
Piautîa. C. 31, 4. 

P e 1 o r u m , promontorinm. Fr, IV, 40. 

Perperna. Fr. I, 44. 

— exSertoriipercussoribns. Fr. III, 3. 

— caede patiata capitur. Fr. III, 5. 

— Cale in Gallaecia capit. Fr. 
Inc. 3. 

Persae, in Africam transvecti. I. 
18, 4. 

— cum Gaetulis mixti. I. 18, 7. 

— eorum cultu Antipodes agunt. 
Fr. I, 69. 

Perses, Macedoniae rex. C. 51, 5. 

— eius bellum c. Rom. Fr. I, 8. 
IV, 20, 7. , 

— insomniis occisus. Fr. IV, 20, 7. 
Persidis regnum, Arsacis fuit. 

Fr. IV, 20, 19. 

M. Petreius, Antonii contra Cati- 
linam legatns. C. 59, 4. 60. 

P h a s e 1 i s , Ly ciae oppidum. Fr.I,78. 

Philaeni Carthaginîenses, pro 
patrin se devoverunt. I. 79, 0. 



Philaenon arae, fines C&rthagi- 

niensinm Aegyptnm rersns. 1. 19, 

3. 79, 10. 
L. Pbiiippus, auctoritate in se- 

natu pollens. Fr. I, 55. 
Phi lippu s, Macedo, Romanomm 

hostis. Fr. I, 49, 4. IV, 20, 5. 
Phoenices, colonias in Africa con- 

dunt. I. 19, 1. 
Phrygia maîor, dicta fait Bithy- 

nia. Fr. III, 43, 
Picentina iuga. Fr. m, 77, 14. 
Picenus ager, a Catilina excite- 

tus. C. 27, 1. 42, 1. 
Pisidae. Fr. III, 31. 
Pisidia. Fr. II, 40, 
Cn. Piso, Catilinae socius. C. 18,4. 

— in Hispania occisus. C. 19. 

C, Piso, Caesari infestas. C.49,1. 

C. Piso, homo ignotus. Fr.IV,6'2. 

Pistoriensis ager, Catilinae co- 
piis occupatus. C. 57, 1. 

Poeni. Fr. n, 91. 

Q.Pompeîus Ru fus, Capaam mis- 
sus. C. 30, 5, 

Cn. Pom peins, in extremis terris 
bellum gerens. C. 16, 5. 

— Crasso invisus. C. 17, 7. 19,2. 

— apud Hispanos gratiosus. C. 19, 2. 

— potestatem tribun, restitnit. C. 
38, 1. Fr. IV, 56. 57. 58. 59. 

— ad bellum maritimum et Mithii- 
daticum mittitur. C. 39, 1. 

— Hiempsalem in regnum restitnit. 
Fr. I, 47. 

— miUtaribus exercitiis deditns. 
Fr. II, 17. 

— - stipendium a senatu poscit. Fr. U, 
50, 6, 

— eius epistola ad senatum. Fr. III, 1. 

— alio itinere atque Hannibal per 
Alpes ivit. Fr. III, 1, 4. 

— Alexandro Magno comparatas. 
Fr. III, 6. 

— plebîs partibus se adiungît. Fr.m, 
81, 21. 

— tropaea in Pyrenaeîs erîgit. Fr.IV, 
54. 

— legis Gabiniae cupidissimus. Fr. 
r, 15. 16. 

— orîs improbi. Fr. Inc. 41. 



INDEX NOMINUM PROPRIORUM. 



355 



C. Pomptinus, praetoriuasu Cice- 

ronis Allobroges deprehendit. C. 

45, i. 
Ponticum mare, dulce. Fr.III, 51. 
Pont us, mare. Fr. III, 53. 
P o n t n s , regnnmMithridatis. Fr. III, 

g. V, 14. 
M. Porcins Laeca, ex coniuratis. 

C. 17 , 3. 

— apud enm conventns coniurato- 
mm habetur. C. 27, 3. 

Praeneste, aC. Mario tenebatiir. 

Fr. I, 33. 

Ptolemaeus, a Mithridate de Ro- 
manis admonitus. Fr. IV, 20, 10. 

Publipor, ex fngitivis. Fr. 111,79. 

Punicabella. C. 51, 6. I. 5, 4. 

Punica fides. I. 108, 3. 

Pyrenaeus, a Pompeio receptus. 
Fr. m, 1, 4. 

— ibi tropaea a Pompeio facta. Fr. 

IV, 54. 

Pyrrhus, Komanorum hostis. Fr. I , 
49, 4. 

— interemptus. Fr. Inc. 51. 

a. 

L, Qnintîns, a C Lucullo vexa- 
tu8. Fr. III, 81, 11. 

— ab eodem pretio concilîatus. Fr. 

V, 11. 

R. 

Rheginm, inde legiones in Sici- 

liam traiiciebantur. I. 28, 6. 
Rhodii, Romanis invidi et advorsi. 

C. 51 , 5. 
Romae initia. C. 6. 
Romanorum primis temporibus 

virtus. C. 6. 7. 9. 
Romani, a litteris et scribendo 

abhorrebant. C. 8, 5. 

— avaritia et ambitione corrnpti. 
C. 10. 11. 12. 13. Fr. I, 11. 13. 14. 

— nobilitatis superbia vexati. Fr. I, 

11. 

— sedîtionibus et turbis agitati. Fr. 

I, 12. 15. 
Romulus scaevus, SùUa dîctus. 

Fr. I, 49, 5. 



P. Rutilius, Metelli legatus. I. 
50, 1. 

— cum Bomilcare pugnat. I. 52. 

— Metelli exercitum Mario tradit. 
I. 86, 5. 

S. 

L. Saenius, senator. C. 30, 1. 
Saguntini, ex punica clade non 

refecti. Fr. II, 27. 
Saguntum, pugna ibi facta. Fr. II, 

25. 26. 27. 28. 
Salentinum promontorinm. Fr. 

IV, 34. 
Sallustius, in republ. multa ad- 

yersa habuit. C. 3, 3. I. 4, 4. 

— historiam scribere aggreditur. C. 
4, 2. Fr. I, 6. 

— yeritatis studiosissimus. 0, 4, 3. 
22, 4. Fr. I, 7. 

Samnitium arma Romani imita- 

bantur. C. 51, 38. 
Samothraces dii. Fr. IV, 20, 7. 
Sardinia, eius forma. Fr. II, 2. 

— eitts conditores. Fr. II, 4. 5. 6. 
7. 8. 9. 10. 

S ardus, HercuUs filius. Fr. II, 4. 
Saturninus, seditiosus. Fr.I,56, 7. 
Scaurus, y. Aemilius Scaurus. 
P. S cipio , quid de imaginibus cen- 

suerit. I. 4, 6. 
Scipio Africanus Maior, Masi- 

nissam in amicitiam recepit. I. 5, 4. 

— — Minor Numantiam obsidet. 
I. 7, 4. 

— lugurtham diligit et Micipsae 
commendat. I. 8. 9. 

P. Scipio Kasica, oos. a. 111. I. 

27 , 4. 
L. Scipionis cos. exercitus apud 

Teanum cum Sullano colloquitur. 

Fr. I, 29. 

— exercitus ad Sullam déficit. Fr. I, 
30. 

S c i r t u s , ignotus Sullanus. Fr. I, 

49, 21. 
Scylla, saxum. Fr. IV, 37. 
Scythae Nomades. Fr. III, 47. 
Scythici arcus speciem efficit 

mare ponticum. Fr, III, 49. 

23* 



356 



INDEX NOMINCM PROPRIORDM. 



Seleacia, Ârsacîs urbs capitalis. 

Fr. IV, 20, 19. 
Sempronia, mnlier nobilis ae per- 

ditiflsima, coninratioiiis particeps. 

C. 25. 

— uxor D. Bruti. C. 40, 5. 
Septimîus Camers, a CatiHnain 

agrnm Picenum missas. G. 27, l. 
Q. Sertorins, nolait Scipîonis mi- 
lites corn Snllanis oolloqui. Fr. 1, 30. 

— Snllae acrîter resistendum censet. 
Fr. I, 31. 

— insigni fortîtndine conspicnus. 
Fr. I, 62. 

— plausu in theatro excîpitur. Fr. 1, 63. 

— Hispanis gratns. Fr. I, 64. 

— Hispaniam landat. Fr. I, 65. 

— navali pngna vincîtur. Fr. I, 66. 

— ad Fortunatas insnlas fagere yo- 
luit. Fr. I, 67. 

— apud Manros est. Fr. I, 69. 70. 71. 

— ex faga a suis in mnrum attollî- 
tur. Fr. I, 80. 

— forum raptornm in Dianîo habe- 
bat. Fr. I, 83. 

— Pompeînm vincit apud Lauronem. 
Fr. II, 21. 

— invidia apud suos labdrat. Fr. II, 
37. III, 2. 

— • cedendo per montes bellum gerit. 
Fr. II, 50, 6. 

— in convivio intérfectus. Fr. III, 3. 

— auget copias. Fr. Inc. 2. 

P. Servilius Vatia, contra pira- 
tas missus. Fr. I, 84. 
Servius Sulpicius, cos. a. 51. 

Fr. I, 10. 
S ex tins, Calpurnîi quaestor, Va- 

gam missus. I. 29, 4. 
Sibyllini libri. C. 47, 2. 
Sicca, Nnmidiae urbs, quae a lu- 

gurtha defecerat. I. 56, 3. 
S ic ilia , Italiae olim coniuncta. Fr. 

IV, 37. 
L. Sicinius, trib. pi., pro resti- 

tuenda potestate trib. pugnat. Fr. 

III , 81 , 8. 
S i d o n ii , Leptim condiderunt.I.78,1. 
Sila, silva in Bruttiis. Fr. IV, 29. 
L. Sisenna, parum libcro ore lo- 

cutus. I. 05, 2. 



P. Sittius NucerînuB, in Manre- 

tania exercitum babens. C. 21 , 3. 
Spartacus, fugit ivorum dax. Fr . 

m, 77, 12. 
Stapbylus, primus vinum aqna 

miscuit. Fr. Inc. 52. 
L. Statilius, ex coninratîs. C. 17, 

4. 43, 2. 46, 2. 

— supplicie afficitnr. C. 55, 6. 
Stobî, Macedoniae urbs. Fr. II, 43. 
Sucro, Hispaniae urbs, pngna in- 

ter Sertorium et Pompeînm clara. 

Fr. in, 1 , 6. 
P. et Sery. SuUae, ex coniuratis. 

C. 17, 3. 
P. Su 11 a, coniui*at contra remp. C. 

18, 1. 
L. Sulla, luxuriae in exercita au- 

ctor. C. 11,4 sqq. 

— ei libris Sibyllinis regnum Romae 
portendebatur. C. 47, 2. 

— Damasippum occidit. C. 51, 32. 

— C. Marii quaestor. I. 95, 1. 

— eius ingenium et mores. I. 95, 
2—4. 96. 

— in pugna altéra apud Cirtam rem 
restituit. I. 101 , 8. 

— legatus ad Bocchum it. I. 102, 5. 

— legatos Bocchi ad Marium mis- 
sos liberaliter accipit. 1. 103, 4 — 7. 

— iterum legatus ad Bocchum it. 
I. 105. 

— in itinere ad Bocchum intrepî- 
dum animum ostendit. I. 106. 107. 

— cum Boccho de tradendo Ingnr- 
tha agit. I. 108—112. 

— lugurtham vinctum abducît. 1. 113. 

— res urbanas suspectas habet. Fr. 
I, 22. 

— ad portam CoUinam dimîcat. Fr. 
I, 36. 

— eius flagitia. Fr. I, 37. 

— M. Marium crudeliter necat7 Fr. I, 
38. 

— proscrîptionem instituit. Fr. I, 39. 

— satellites sibi parât. Fr. I, 40. 

— libidinibus deditus. Fr. I, 43. 

— in eius funere rixa orta inter con- 
sules. Fr. I, 50. 

— ei Herénnîus trib. pi. obnîtitnr. 
Fr. II, 61. 



INDEX NOMINUM PROPRIOBUM. 



357 



L. SuUa plebem oppressit. Fr. HI, 
81, 1. 

— Pompeii fautor. Fr. V, 16. 

— eius domînatio. Fr. Inc. 46. 47. 

— emptorîbus pablicatoram bono- 
rnm pecuniam retnisit. Fr. lY, 51. 

Sullani milites, senatores facti. 
C. 37, 6. 

— belli civilis capidi. C. 16, 4. 

P. Sulpicius, trib. pi. seditiosus. 

Fr. I, 56, 7. 
S u th u 1 , Numidiae oppidum, nbi lu- 

gurthae thesauri erant, ab Aulo 

obsidetar. I. 37, 4. 
Syphax, eius regnum Masînissae 

datum. I. 14, 8. 
Sjrtes diiae. I. 19, 3. 78. 

T. 

Tagus, repente saeviens. Fr. Inc. 

37. 
Tan a, Numîdiae flumen. I. 90, 2. 
T a n a i s , flumen. Fr. III , 46. 
Tarentum. Fr. I, 84. 
Tarquinius Superbus, metum 

Romanis îniiciens. Fr. I, 11. 
L. Tarquinius, suspectus index de 

coniuratione. C. 48, 3 sqq. 
Tarquitius, ex Sertorii percusso- 

ribus. Fr. III, 3. 4. 
Tarrhi, Sardiniae urbs. Fr. II, 12. 
Tartanius, Bitbjniae fluvius. Fr. 

IV, 21. 
Tartessus, postea Gadir sive 

Gades dicta. Fr. II, 32. 
Tarula, ignotus Sullanus. Fr. I, 

49, 21. 
Tauri, ferox gens. Fr. III, 48. 
Tauromenitanalitora. Fr. IV, 38. 
Taurus mons. Fr. II, 38. IV, 20, 6. 
T eium, in Papblagonia. Fr. III, 44. 
Termestini, Hispanîae civitas. 

Fr. II, 35. 
Thaï a, Numîdiae urbs, a Metello 

capitur. I. 75. 76. 80, 6. 
Themiscyrii campi. Fr. 111,46. 
Theraei, Cyrenen condidere. 1. 19,3. 
Thirmida, Numîdiae urbs. I. 12, 3. 
C. Thoranius, quaestor Varinii. 

Fr. m, 77, 2. 



ThraceSy in exercitu Bomano. I. 

38, 6. 
Tigranes, Armeniae rex. Fr. IV, 

20, 3. 

— sero Mitbrîdati se adiunxit. Fr. 
IV, 20, 13. 

— a Romanis vîctus. Fr. IV, 20, 15. 
Tigris. Fr. IV, 12. 
Titurius, Metelli legatus. Fr. II, 

34. 
L. Manl. Torquatus, cos. a. 65. 

C. 18, 5. 
T roi a ni, Romae condltores. C. 6. 

Troiano tempore terrae inyade- 

bantur. Fr. II, 10. 
Tullianum, locus in carcere pu- 

blîco. C. 55, 3. 
L. Volcat. Tullus,cos.a.66.C.18. 

T u r î a , ibi pugna commissa. Fr . III , 

1, 6. 
T. Turpilins Silanus, Vagae 

praefectus. I. 66, 3. 

— ignaviae caussa capitis damnatur. 

I, 69, 4. 

Tyrii, Tartessum Gadir vocafdnt. 
Fr. II, 32. 

U. 

P. Umbrenus, Lentulo auctore Al- 

lobroges asciscit. C. 40, 1. 
C. Urbînus, Metelli quaestor. Fr. 

II, 29, 1. 

Utîca, caput provincîae. I. 104, 1. 

V. 

Vaga, Numîdiae urbs. I. 20, 4. 

— eo Metellus praesidium imponit. 
I. 47, 2. 

— eius cîyes praesidium interficiunt. 
I. 66. 67. 

— perfidiae poenas dat. I. 68. 69. 
Val en ti a, ibi pugna facta. Fr. II, 

24. III , 1 , 6. 
Valeriani, in LucuUi exercitu. Fr. 

III, 41. 

— missionem accipiunt. Fr. V, 14. 
L, ValeriuB Flaccus, praetor 

îussu Ciceronis Allobroges depre- 
hendît. C. 45, 4. 



358 



INDEX NOHINUM PROPRIOBUM. 



L. Varganteias, ex coniuratis. C. 
17, 3. 

— Ciceronem interfidendam sascipit. 
C. 28, 1. 

P. Varinias Glaber, praetor con- 
tra Spartacam missus. Fr. III, 
77, 2. 

Yarro, homo i^otas. Fr. II, 88. 

C. Verres, Siciliam firmat contra 
fu^tivos. Fr. IV, 32. 

— a Cicérone accnsatas. Fr. FV, 64. 
V e r s i n s , ex Sertorii percussoribas. 

Fr. III, 3. 
VettinB Picens, SallanoB. Fr. I, 
40, 17. 



VIbo, Thraciae nrbs. Fr. IV, 48. 

Volcanalia. Fr. IV, 70. 71. 

T. Voltarcins, Allobrogîbiu co- 
rnes datas. C. 44, 3. 45, 4. 47, 1. 
— ei praemia decemnntar. C. 50, 1. 

Volnx, Bocchi filins. I. 101, 5. 

— Snllae obviam missns. 1. 106, 2. 

— Snllae de proditîone inioria sn- 
spectns. I. 106, 6. 107. 

Vnlcins, Cottam ab Oppîo défen- 
dit. Fr. m, 39. 

Z. 

Zama, Nnmidiae nrbs, a Metello 
frustra oppngnata. I. 56 — 60. 



INDEX 

RERUM ET VERBORUM IN NOTIS EXPLICATORUM. 



A. 

Ab originem désignât. I. 31, 2. Fr. 
I, 10. 

— i. q. a parte alicnius rei. I. 48, 3. 
abdicare magistratam. C. 47,3. 
abesse ab alq. re, i. q. se sub- 

trahere rei. C. 6, 4. 
ablativus solus differt ab in c. 
abl. C. 3, 1. 

— significat pr opter. C. 6, 6. 

— qualîtatis. C. 35, 3. I. 97, 3. 

— raodi. I. 53, 7. 64, 4. 

— modi aut qnantitatis commutatua 
cum accusât. I. 92, 8. 

— loci in vocibus totus, cnnctus. 
I. 79, 2. 

ablativi duo dlversae potestatis 
cum eodem verbo coniuncti. I. 7, 
7. Fr. m, 81, 26. 

— absoluti, adiectiyî et substan- 
tivi. C. 11, 4. 36, 5. 

cum participîo consociati. I. 

98, 4. 

— — ubi in secundario enuntiato 

idem subîect. est atque in prima- 
rio. C. 48, 7. 

absolute posita verba. C. 3, 1. 
7, 3. 

absolvere de aliqua re. C. 4, 3. 

abstractam pro concreto. C. 14, 
1. 20, 2. Fr. III, 64. III, 81, 20. 
V, 18. 

accedere aliquem. I. 18, 9. 

accidere, i. q. irruere. I. 88, 6. 

accnsativus lîberiore modo ver- 
bis iunctns. C. 13, 1. 

— adverbialis. I. 19, 7. 

— c. inf. ex snpplendo dicendi verbo 
pendet. C. 32, 2. 34, 1. 40, 2. 



accnsativus subiecti omîssus. C. 

31, 7. 
acer. I. 20, 2. 

actio, quid. C. 43, 1. I. 35, 9. 
actnaria navigia. Fr. II, 64. 
actorrerum opposîtus scrîptori. 

ad, i. q. secundum. Fr. III, 81, 13* 

ad urbem esse. C. 30,-4. 

adeo vim sententiae intendit. I. 

110, 4. 
adeptus, passive. C. 7, 3. 
adesse, i. q. instare. C. 52, 18. 

Fr. IV, 20, 18. 
adiectiva in -bundns. 1.38, 1. 

— loci et temporis neutre posita c. 
genit. C. 20, 2. 26, 5. I. 25, 6. 
38, 1. 

— et adverb. simulin praedlcato. 
I. 5, 4. Fr. IV, 46. 

adiectivi neutrum substantive 

positum. I. 10, 2. 

c. genit. coniunctum. I. 48, 3. 

adîectivum loco genitivi attribu- 

tivî. I. 113, 1. 

— ad piaedicatum pertinens. C. 1,4. 
3, 4. 26, 5. 33, 3. Fr. IV, 20, 18. 

— attributo conveniens ad subiectum 
refertur. I. 63, 7. 78, 2. 

admittere, de re mala. I. 53, 7. 
administer et adminîstrare, 

in belle. I. 76, 3. 
adolescens oppositus seni. C. 

49, 2. 
adolescentia et iuventus. C. 

5, 2. 
a do le se ère, i. q* adhaerescere. Fr. 

IV, 24. 
adulta aetas. C. 15, 2. 
adverbium loci ad rem vel per- 



360 



INDEX UËRUM ET VERBOKUBi 



sonam relatam. C. 3, 3. I. 46, 7. 
66, 2. 75, 4. Fr. I, 56, 6. 
adverbiam enontiationis instar po- 
situm. C. 14, 3. I. 25, 11. Fr. I, 
49, 6. 26. 

— verbi esse praedicatum. C. 20, 2. 
I. 14, 11. 

adverbii loco circumlocutio posîta. 

I. 78, 2. 
advorsus c. genit. I. 43, 1. 
adyorsum aliquem, adyerbiali- 

ter. I. 105, 4. 
aequabilis. I. 43, 1. 
aequo animo, i. q. gleichgultig. 

C. 3, 2. 
aequam bonum diversum a iure. 

I. 9, 1. 
aestiya. I. 44, 3. 
aestuare, de animi commotione. 

I. 93, 2. 
aestumare. C. 8, 2. 
aevum. I. 1, 1. 
afflictare se. C. 31, 3. 
agere^ i. q. esse, vivere. I. 55, 2. 

89, 7. 

— aliqnid, 1. 2, 3. 

agi tare, i. q. vivere. Fr. I, 49, 11. 

— i. q. verfahren. I. 41, 7. 

— i. q. commovere. I. 66, 1. 
agrestes, i. q. plebs rostica. Fr. 

m, 81, 27. 
ali aliqua re. C. 37, 3. 
alienari, i. e. potestatis alienae 

fieri. I. 48, 1. 
alienum. I. 1, 5. 
allé nus c. genit. C. 40, 5. 
aliquando,!. q. tandem aliquando. 

I. 62, 1. 
aliquantus. C. 8, 2. 
aliter, i. q. alioquîn. C. 29, 3. 

Fr. I, 100. 
altitude ingenii, Yerscblosson- 

beit. I. 95, 3. 
altius procedere. I. 4, 9. 
amare, i. q. solere. I. 34, 1. 
ambitio militaris. I. 45, 1. 
a m b i t i o r ectorum pro vinciarum . 

Fr. III, 1, 5. 
ambitio sus, i. e. ad favoremeom- 

parandum aptus. I. 64, 5. 
a m bit us leges. I. 18; 2. 



ambulare c. accusât. C. 13, 1. 
amici régis, die Umgebung des 

Konigs. I. 74, 1. 
amittere, propria verbi vis. I. 

31, 17. 

— î. q. ablegare. Fr. Inc. 49. 
an, in disiunctione positum. Fr. 

II, 15. 

— ad omissum interrogandi mem- 
brum relatum. C. 51, 10. 

anacoluthum. C. 15, 2. I. 66, 2. 

85, 2. 112, 3. 
angustiaeltaliae, quid. Fr. IV, 34. 
anima, i. q. animas. C. 2, 8. 
animi, plur., i. q. superbia. Fr. I, 

49, 24. 
an i m us quo différât ab ingenîo. 

C. 5, 1. 
ex animi mei sententia, for- 
mula. I. 85, 26. 
animum advertere, absolute. Fr. 

m, 81, 13. 
anniti, absolute. Fr. lY, 20, 14. 
antiquitas, î. q. cura. Fr. I, 16. 
anxius, i. q. commotus. I. 65, 3. 
apparere, personaliter dictum. I. 

49, 2. 
appellare aliquem, i. e. oratione 

adiré. C. 17, 1. 
appositio ad enuntiatum. Fr. I, 

49, 12. m, 81, 26. 

— ad subiectum, quod verbo con- 
tinetur. Fr. III, 81, 6. 14. 

— distributiva. C. 2, 1. 

— rationem praedicati cum subiecto 
illustrans. I. 35, 7. 

— per enuntiatum ex ut pendons 
facta. I. 25, 10. 

apta arma, i. q. aptata. Fr. 

m, 25. 
apud aliquem, pro in alîquo. 

C. 51, 14. I. 106, 6. 
arae et foci. C. 51, 14. 
arbitratus, Yollmacbt. I. 105,1. 
ardere, i. q. in seditione esse. Fr. 

I, 74. m, 81, 12. 
arduum, quid. C. 3, 2. 
argutae oppositiones. Fr. I, 

56, 7. 
arietis in oppugnando vis. L76,6. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



361 



arte, û q. anguste. I. 45, 2. 52, 
6. 85, 34. Fr. 111, 81, 13. 

art es, bonae, malae. C. 2, 4. I. 
82, 2. 85, 1. 96, 4. 

arx, î. q, propngnaculum. I. 56, 1. 

asperitas loci. 1. 75, 10. 

as sidère urbem. Fr. IV, 1. 

asyndeton orationi gravitatem con- 
ciliât. C. 51, 1. I. 31, 25. 77, 1. 

— in contrariis iuxta positis. C. 

II, 2. 

a t in transita ad contraria. C. 12, 5. 

at enim. C. 51, 25. 

atque in respondendo. I. 31, 17. 

— î. q. et qui de m. I. 92, 4. 

— 101, 2. 

— i. q. atqne adeo, I. 98, 2. 

— i. q. et tamen. Fr. IV, 20, 2. 

— pro s éd. 1. 107, 3. 
atque ego. C. 4, 3. 51, 35. 
attinere alqm. 1. 108, 3. 
attractio, ubi neutrum pronom. 

demonstr. subiectum est. C. 7, 6. 

— pronominis demonstr. aut relat., 
genitivo ponendi, ad seqùens sub- 
stant. C. 8, 5. 30, 3. 43, 2. 51, 
16. I. 36, 1. 

— casus ex secundaria enanciatione. 
C. 11, 2. I. 79, 8. 93, 7. 

— in comparatione. C. 25, 3. I. 74, 
3. Fr. I, 56, 12. 

— in ennnciato caussali. C. 49, 4. 
attribnta plura ««rvv^arcasvoca- 
bulo addita. C. 7, 4. 

attributum per subst. c. praepos. 
factum. I. 28, 1. 10, 1. 

— partem modo substantiyi défi- 
niens. I. 61, 2. 

auctor legis, i. q. commendator. 

Fr. 111, 81, 23. 
auctoritas patrum, quid. Fr. 

III, 81, 15. 

au d ère, absolute dictum. Fr. I, 

49, 20. 
au gère intransitive i. q. crescere. 

Fr. I, 56, 6. 
augeri, de honoribus dictum. I. 

86, 3. 
aulaea, luxuriae instrumenta. Fr. 

II, 29, 2. 



aut in enunciato interrogativo. I. 

14, 17. 
— post negationem in bimembri ora- 

tione. 1. 18, 2. 
auxiliares copiae in cohortes 

modo compositae. I. 46, 7. 
avorsus, i. q. infestus. I. 102, 3. 



beluae diversae a pecoribus. 

C. 1, 1. 
bene facere c. dat. C. 3, 1. 
bénéficia populi, i. q. honores. 

I. 31, 16. 85, 3. Fr. V, 18. 

bis genitus, i. e. ex exilio re- 

vocatus. Fr. II, 50, 3. 
bona, i. q. virtutes. I. 73, 4. 
boni, i. q. optlmates. C. 19, 2. 

33, 2. 
bonum, i. q. aequum bonum. C.9, 1. 

— pub lieu m. C. 38, 3. 

— atque honestum. I. 82, 2. 
breviloquentia. C. 51, 14. I. 73, 

5. 80, 6. 83, 1. Fr. I, 56, 3. 

II, 24. 

C. 

cadere, i. q. exitum habere. I. 

31, 21. 
calendae lanuariae, initium 

consulatus. C. 18, 5. 
calvere, i. q. decipere. Fr. III, 95. 
canere, de signis, intransitive. 1. 

99, 1. 
canina facundia. Fr. II, 46. 

capere pecuniam. I. 32, 1. 

— urbem. I. 37, 4. 

— aliquem, î. q. opprimere. I. 85, 

6. Fr. I, 49, 1. 

— i. q. cum vî potiri. C. 5, 6. 
capessere rempubl. C. 52, 5. 
car ère re, i. q. liberum esse. C. 

13, 5. 
carptim. C. 4, 2. 
carus acceptusque. I. 70, 2. 
castra conferre. Fr. III, 17. 
castra parva aut magna quo 

consilio facta. Fr. II, 65. 



362 



INDEX BERUM ET YERBORUM 



cas tris, i. q. in cas tris. Fr. III, 

oasuB, Yox média. C. 35, 4. I. 

25, 9. 
casas, quem verbam poscit, sap- 

plendus. C. 51, 38. 
casas alins ex seqaentibas ad priera 

snpplendus. C. 51, 38. 
caussalis sententia per tan- 
tas illata. I. 45, 1. 
cedere prospère. C. 52, 29. 
celebrare, i. q. claram reddere. 

I. 85, 36. 
célébrât a s, i. q. freqaens. I. 

47, 1. 
certamen consiliî, qaid. Fr. III, 

77, 11. 
cervices — in cervicibas age- 

re alicaias. Fr. III, 1, 4. 
— , toUere alqm. in cervices. Fr. 

III, 81, 21. 
ceteri. C. 43, 3. 
ceteram, i. q. sed. C. 51, 26. I. 

76, 1. Fr. IV, 20, 16. 
c e t e r n s , pro adv. ceteram. I. 92, 5. 
chiasmus. C. 2, 5. 14, 2. I. 3, 2. 

Fr. I, 49, 15. 
circamsplcere aliqd., i. e. spe- 

culari. Fr. I, 56, 8. 
circumvenire aliqaem. I. 53, 

3. Fr. I, 49, 1. III, 81, 9. 
civilis oppositas saperbo. I. 

85, 35. 
claras. I. 1, 3. 8, 1. 
classes qninqae militia teneban- 

tar. I. 86, 1. 
claadere, i. q. claadicare. Fr. 

III, 81, 25. 
claasas, î. q. pressas. I. 38, 8. 
cleméns, i. q. modicns. I. 22, 1. 
clientes in Hispania. C. 19, 5. 
cocas, servas magni pretiî. 1. 85, 30. 
codicariae naves. Fr. IV, 11. 
coepit transitive sensu c. obiecto 

iunctum. I. 33, 4. Fr. IV, 20, 13. 
coercitas, i. e. qaod coercerî po- 

test. I. 91, 7. 
cogère, absolate, i. q. vim exer- 
cer e. Fr. I, 56, 14. 
cogitare aliqd., i. e. mente ap- 

petere. Fr. III, 77, 12. 



cognoscere et agnoscere. C. 

47, 3. 
cohortes. Aoxilia in cohortes modo 

disponebantar. I. 46, 7. 
colère et observare. I. 10, 8. 
collocatio enunciationam. 

I. 52, 6. 

comitattts. C. 45, 1. 

comitia consularia , qaando ha- 
bita. I. 36, 4. 

— impedita. I. 44, 3. 
comparatio attribati negativi et 

aientis. Fr. III, 51. 

— ex nexa intelligenda. Fr. II, 49. 

II, 50, 9. 

compertum, i. q. certo cognitum. 

C. 14, 7. 
competere animo, lingaa,i.q. 

valere. Fr. I, 95. 
complures. C. 17, 5. 
componere aliquos, i. q. iUi- 

cere, permovere. Fr. I, 51. 
composite dicere. C. 51, 9. 

52, 13. 
concedere in dominationem. 

Fr. I, 12. in, 81, 6. 

— in gentem. I. 18, 2. 
concinnitatis caussa consueta 

constractio relicta. I. 28, 7. 31, 
11. 64, 1. 69, 1. 

concordia et pax, formula Sul- 
lae politica. Fr. I, 49, 24. 

condicionibus agere. 1.112,1. 

condonare aliquid. 0.52,8.1. 
79, 9. 

eoninnctivus verbi esse omis- 
sas. I. 88, 6. 113, 1. 

— in comparatione duaram actionum. 
I. 106, 3. 

— praes. et perfecti concessiva po- 
testate. I. 110, 3. 

— vi optativi. Fr. I, 49, 19. 
conscientia, conscius, prae- 

gnantl sensu de mala conscientia. 
C. 14, 3. 
conscius c. dat. personae. C. 22, 2. 

— de aliqua re. C. 35, 2. 
consilium est c. infin. C. 4, 1. 

— cum ut constr. I. 85, 8.. 
constare, personaliter dictum. I. 

49, 2. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



363 



consternari, aoUve, i. q. con- 
sternationem facere. Fr. I, 104. 

constituere, absolnte. I. 60, 2. 

constrnctio periodi mutata. Fr. 
m, 81, 15. 

— eiusdem rooabali yariata. C. 25, 
2. 33, 1. 

construere mare. C. 13, 1. 
consul pro consules. C. 29, 3. 
consules non fiebant absentes. I. 

114, 3. 
consulere,in senatu, qnid. C. 48, 0. 

— i. q. decemere. Fr. I, 11. 

— c. adverb. I. 95, 3. 

— alicui rei. C. 51, 7. I. 33, 3. 
consultare alicui. C. 6, 6. 
consumere rem. I. 25, 11. 
continere populum. Fr. II, 47. 
continuare domos. C. 20, 11. 
contra ea. I. 57, 5. 85, 2. 
contra aetatem. Fr. III, 1, 1. 

— spem. I. 88, 1. 

— rempubl. facere, i. e. parri- 
cidam esse. C. 50, 3. 

contrabî res molestae dicuntur. 

Fr. I, 49, 19. II, 50, 8. 
contrariis negatis totum nega- 

tur. C. 11, 3. 
contubernium, contuberna- 

lis. I. 64, 4. 
convenit res, et conyenta 

res. I. 112, 2. 
coopertus aliqua re. C. 23, 1. 
copia est c. infinit. C. 4, 1. 

— i. q. facultas. C. 8, 5. 

— ex copia rerum. I. 39, 5. 

76, 3. 

copulativa particula proadver- 
satîva. I. 107, 3. Fr. I, 49, 26. 

correlatîvae particulae varîa- 
tae. Fr. III, 77, 16. 

corrumpere rem familiarem. 

1. 64, 6. 79, 7. 
creber. I. 45, 2. 

crocus, eius usus. Fr. II, 29, 2. 
cultores, i. q. incolae. Fr. III, 

77, 14. 

cultus et vîctus. C. 37, 6. 48, 

2. I. 75, 1. 78, 4. 95, 2. 

c u m significat adiunctionem 
alicuius rei. I. 86, 3. 100, 2. 



c n m societatem et auzilium dénotât. 

Fr. III, 81, 18. 
oum animo habere. I. 11, 8. 
cunctari, i. q. cunctanter delibe- 

rare. C. 52, 25. 
curare, in re militari. C. 59, 3. 

I. 100, 2. 
curiata comitia. Fr. III, 81, 15. 
custodia, i. q. carcer. Fr. lY, 6. 



dare c. partie, perf. pass., i. q. ef- 

ficere. I. 59, 3. 
dativus ex subst. c. verbo con- 

iuncto pendet. C. 32, 1. 40, 2. 
*~ ethicus. C. 52, 11. 

— pendons ex oognitus et simi- 
libus. I. 10, 3. 

— honori significando inservit. Fr. 
V, 16. 

— y. déclin, in -e terminatus. I. 
16, 3. 

de additur materiae, unde ali- 

quid factum. Fr. III, 58. 
decer e personaliter dictum. 1.49, 2. 
decedere c. ablat. I. 20, 1. 
decemere, i. q. iudicare. C. 4, 1. 
decimatio militum. Fr. IV, 28. 
declinare aliqd. in aliq. rem. 

Fr. II, 37. 
de eus regium, quid. I. 33, 1. 
deducere aliquem, ad honorem 

pertinebat. Fr. H, 49, 
defendere aliquid ab aliquo. 

Fr. I, 49, 4. 
deformare aliquem. I. 14, 7. 
degeneratio nobilitatis et plebis. 

I. 41, 5. 
debortari ab aliquo. I. 31, 1. 
deinde, i. q. in posternm. I. 

31, 22. 
delicta, in civitate, quid. I. 3, 2. 
demîssus, quid. C. 51, 12. 
de ni que comprehendit cetera. C. 

20, 13. 

— i. q. demum. I. 105, 3. 
deprecari. I. 104, 4. 
descendere equo alicui. Fr. 

V, 16. 
deserere aliquam rem. I. 85, 8. 



364 



INDEX BEKUM ET VERBOBUM 



desiderare aliquid, i. q. non 

amplius videre. Fr. III, 77, 7. 
design a tus consul primas sen- 

tentiam rogabaiur. C. 50, 4. 
desînere aliq. rem, i. q. omit* 

tere. Fr. 1 , 27. 
detractare aliquid. I. 53, 8. 
deus, i. q. summum numen. Fr. 

Inc. 62. 
devorare aliquid spe. I. 20, 7. 
devotiones Romanorum pro patria 

factae. Fr. II, 50, 10. 

— Hispanorum pro regibus. Fr. II, 
18. 

die ère, i. q. constituere, imperare. 
Fr. II, 41. 

— absolute, faciendo oppositum. 
C. 3, 1. 

dies, in dies. I. 44, 5. 
diffluere. I. l, 4. 
di g nus, absolute. C. 51, 8. I. 62, 8. 
discedere animis. Fr. I, 18. 
disceptare. I. 21, 4. 
divorsus, i. q. contrarius. C. 2, 

1. 5, 8. 
divorsi, i. q. singuli. C. 20, 5. 

— i. q. dispersi. I. 12, 5. 

do et us, c. accus, et c. ablat. C. 

25, 2. 
dolere pro aliqua re. I. 39, 1. 
dolet aliquid alicui. I. 84, 1. 
d o 1 u s diyersus ab astutia. C. 26, 2. 
dubiae res. C. 10, 2. 
dubius, i. q. fluctuans. I. 51, 5. 
duc tare, i. q. praeesse. C. 11, 5. 
dum c. indicat. I. 53, 3. 

— i. q. dummodo. I. 68, 3. 



Eâ, adverbii vi. I. 38, 6. 
efficere aliquem ex aliquo. I. 14, 

11. 
effusa urbs. Fr. III, 72. 
effusus, effuse, in re militari, 

quid. I. 98 , 5. 
egredi, i. q. in altum eniti. I; 60, 6. 
— flumen, i. e. egr. fines flumine 

factos. L 110, 8. 
elegans, rlicksichtsvoU. Fr. I, 64. 
ementiri. 0. 49, 4. 



emittere legiones. I. 77, 4. 
en, qua vi dictum. I. 9, 2. 
eo, i. e. 60 loco. I. 60, 1. 
epexegesis. I. 14, 13. 61, 1. 81, 

4. 85,59. 91, 2. 101, 1. Fr. IV, 

20, 12. 
equidem,i. e. profecto. C. 51,15. 
equitatus, plurali. I. 46, 7. 
erat, omissum. I. 67, 1. 
esse c. adverbio constr. C. 20, 2. 

I. 14, 11. 

— in temporibus compositis omis- 
sum post quum. I. 71, 1. 

— - verbi coniunctivus omissus. I. 88, 
6. 113, 1. Fr. IV, 20, 2. 

e t praegnanti sensu i. q. et quidam. 
L 31, 18. 85, 3. 105, 4. Fr. I, 
56, 1. 

— adiungît caussalem sententiam. I. 
43, 5. 

adversativam sentent. 1. 107, 3. 

— facit transitum ad eventum rei 
I. 93, 4. 

— inter multus et alterum adiect. 
C. 20, 3. 

et non pro et non potius. C. 52, 

15. 
etiamtum, i. q. tum adbuc. C. 2, 1. 
evadere, i. q. eventum habere. L 

14, 9. 
evocati. Fr. IV, 65. V, 15. 
ex, i. q. post. C. 4, 1. 

— c. subst., vi adverbiî. C. 8, 1. 

— in caussa designanda differt a 
solo ablat. 0. 10, 5. 12, 2. 

— senten^ia. I. 43, 5. 

— fuga, i. q. in fuga. I. 54, 4. 

— commode. I. 82, 1. 
exaequare facta dictis. C. 3, 2. 
exercere victoriam. C. 38, 4. 

— inimicitias. C. 49, 2. 

— aliquem, i. q. vexare. Fr. 1, 11. 
exornare, absolute. I, 90, 1. 
expedire se. I. 105, 4. 
expediti milites. I. 46, 7. 
expérimenta, Thatsacben. 1. 46, 3. 
exscindere, i. q. funditus per- 

dere. Fr. IV, 20, 17. 
exstingui, i. q. splendore privari. 

I. 95, 2. 
exstruere mare. C. 13, 1. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



365 



exspectare aliquid, praegnanti 

sensn. I. 47, 4. 85, 20. 
eztennare aciem. T. 49, 1. 
extrema mu nia, de testamento 

miliUri dicta. Fr. III, 88. 

F. 

facere, absolute. C. 3, 1. 

— i. q. parare. Fr. II , 36. Inc. 33. 

— aliquid aliqno vel alicui. C. 
52, 25. 

facilifl aliqna re. I. 05, 8. 
facinns, quid. C. 14, 1. 
factio, nobiliam est. I. 41, 6. Fr. 

III, 81, 3. 
factiosus. C. 54, 5. I. 8, 1. 31, l. 
facnndia. I. 63, 3. 
f al 1ère, absolute. I. 56, 2. 
famés, vomendo excitata. C. 13,3. 

— î. q. mors famé effecta. Fr. III, 

1, 1. 
famae, pluralî. Fr. I, 73. 
fatigare aliquem. C. 11, 8. I. 

73, 2. 
fateri aliquid, i. q. concedere. 

I. 85, 24. 
faucibus urgere. C. 52, 35. 
félicitas et fortuna. I. 05, 4. 
feriae latinae. Fr. I, 48. 
ferocia, de crudelitate dictum. 

Fr. I, 22. 
ferox. C. 5, 7. 11, 5. 
fcrrese,!. q. iactare. Fr. 111,81, 22. 
festinare, in timoré. C. 31, 2. 

Fr. m, 26. IV, 26. 

— aliquid. I. 64, 6. Fr. Inc. 70. 
fides. Crédit. I. 73, 6. 

— publica. C. 47, 1. 

f ine c. genit., î. q. tenus. Fr. III, 03. 
finem vitae facere, i. q. mori. 

Fr, II, 50, 9. 
firmus, i. q. intrepidus. I. 28, 5. 

51,5. 
flagitium. C. 14, 1. 
flectere, i. q. mutare. I. 0, 3. 
fluere supra vota. Fr. Inc. 66. 
foci et arae. C. 52, 2. 
foedera populi iniussu non pote- 

rant fieri. I. 39, 3. 
fore c. part. perf. pass. diversum 

ab in fin. fut. pass. L 88, 4. 



formae, i. q. homines. Fr. I, 73. 
formido, i. q. res formîdolosa. 

I. 73, 1. 
fors, quid. I. 1, 1. 
fortuna, quid. C. 2, 5. 

— diversa a félicita te. I. 05, 4. 

— plurali dictum. I. 13, 3. 
fraus, i. q. homines frandulenti. 

C. 20, 2. 
sine fraude. C. 36, 2. 
frequens. I. 45, 2. 
frequentare aliquem. I. 73, 6. 
frigere,i. q. languere. Fr. Inc. 16. 
frigus arte factum. C. 13, 3. 
frui aliquo, cum invidia dictnpi. 

Fr. III, 81 , 6. 
frumentaria lex. Fr. III, 81, 10. 
frumentum mUitibus datum. I. 

44, 5. 
frustra, vi enunciati positum. I. 

25, 11. 

— esse. C. 20, 2. 
frustrât us, passive. I. 58, 3. 
fuga, i. q. animi abiectio. I. 40, 4. 
fugam facere, duplici sensu di- 
ctum. I. 53, 3. * 

furta bellî. Fr. I, 03. 
futurum in apodosi post enuntia- 

tum condicionale coniunct. praes. 

I. 42, 4. 

G al 1 i u s insolentior adiectivi forma. 

Fr. IV, 43. 
gaudium. C. 61, 0. I. 2, 4. 
genitivus V. déclin, in — ^e ter- 

minatus. I. 21, 2. 

— pronom, no s tri et nostrum di- 
versus. C. 1,3. Fr. I, 56, 15. 

— substantivi c. partie, fut. pass. 
C. 6, 7. Fr. I, 40, 8. 

— possessiv. ex facere aptus. I. 
70, 8. 104, 5. 

genitiyi duo diversae rectionis 

iuxta positi. I. 65, 3. 
genus neutrum praedicati ad 

plura feminina relati. C. 20, 2. 
genus bominum. I. 2, 1. 
gerere per zeugma de personis 

dictum. I. 54, 1. 



366 



INDEX REBUH ET YERBORUM 



gerandium ex indefinito sabiecto 

pendens. I. 62, 8. 
gignentîa, i. q. plantae. I. 79, 6. 
glans, i. e. globnli plooibei. 1. 57, 4. 
g loba 8, proprie et translate. I. 85, 

10. 
gloria faUa. I. 41, 2. 

— activo sensu , i. q. honoris sig^i-' 
ficatio. Fr. II, 29, 1. 

gradus militaris. Fr. 1X1,77, 10. 

Graecorum levitas. Romanis in- 
visa. I. 63, 5. 

Graecarum vocum originationes 
latinisyocabulis explicatae. 1. 78, 2. 

grassari, i. q. agere. I. 64, 5. 

gratia. C. ^9, 1. 

gratiae f acerealiquid. 1. 104,5. 

gratîae dona, i. q. honores. Fr. 
V, 18. 

gratiam facere alicnius rei. C. 
52, 8. Fr. III, 84. 

gratificari aliqnid. I. 3, 4. 

gravis, i. q. validus. Fr. Inc. 34. 

— i. q. torpis, noxius. Fr. II, 29,5. 

— î. e. auctoritate valens. Fr. II, 
58. • 

gravitas, i. q. perniciositas. Fr. 
III, 77, 2. 

— i. q. vires et potentia. Fr. III, 
81, 13. 

gregarii milites, i. q. legiona- 
rii. I. 38, 6. 



ha b ère, i. q. in sententia esse. I. 
114, 1. 

— durandi vim sententiae infert. I. 
79, 3. 

— adverbiali dictione definitum. C. 
5, 9. I. 44, 1. 

— aliquid, i. q. coniunctnm esse 
c. aliq. re. C. 11, 3. 51, 20. 

— a 1 i q a e m , i. q. in potestate ha- 
bere. I. 2, 3. 

— aetatem, î. q. agere. C. 4, 1. 

— aliquid caussam. C. 2, 2. 
haberi, c. vi possidendi dictum. 

C. 1,4. I. 4, 8. 
habitus. I. 28, 4. 
hères secundus. I. 65, 1. 



hibernacula, i. q. hiberna. I. 

103, 1. 
hic, adv. , i. q. rébus ita compa- 

ratis. C. 52, 11. 

— de praesenti tempore. I. 4, 7. 

— i. q. proximus, de tempore. 1.31,2. 
hoc est, in correctione. I. 31, 20. 

85, 35. 
homo non in laudem dicitur. C. 

48, 5. 
honore honestare. C. 35, 3. 
honorif icentiae varia gênera. 

Fr. V, 16. 
ho no s, i. q. dignitas. I. 3, 1. 
h or tari. c. infinitivo. C. 5, 0. 
hostis, i. q. perduellis. 0. 36, 2. 

— extra bellum. I. 10, 5. 
humi pabulum. I. 18, 1. 

I. 

iam primum. C. 7, 4. 

ibi, i. q. tum. I. 113, 2. 

id adeo, i. e. etidquidem. 1. 110,4. 

idem substant. in eodem enun- 

ciato et pro subiecto et pro ob- 

iecto positum. I. 14, 16. 
î do nous, absolute. C. 51, 27. I. 

73, 2. 
ignarus, i. q. incognitus. 1.18, 

6. Fr. Inc. 59. 
ignavia, quid. I. 95, 2. 

— i. q. ignavi. C. 20, 2. 
igitnr, in accessu ad rem ipsam. 

I. 19, 7. 95, 3. Fr. IH, 43. 

— primo loco collocatum. C. 2, 1. 
il 1 e in orat. obliqua. C. 47, 2. 1. 8, 2. 

— c. idem iunctum. I. 25, 2. 

— proreflexivo. I. 96, 2. Fr. V, 11. 
ille alter. I. 16, .5. 
immîttere aliquem, i. q. sub- 

ornare. C. 48, 8. 
impedireabaliquare. I. 30, 2. 
impense. I. 47, 3. 
imperator, latiore sensu. C. 2, 3. 

— et dux. I. 1, 3. 
imperata facere, formula. 1.62,3. 
imperfectum conatum significat. 

I. 27, 1. 

— infinitivis historicis subiunctum. 
I. 30, 3. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



367 



imperfectum et praesens simal 
ex praes. bistor. et perfecto pen- 
dent. C. 32, 2. 

iroperfecti coninnctiyas in 
protasi ennnciati condieionalis, pro 
plusquampf. I. 59, 3. 82, 3. 

imperia, i. e. provinciarum admi- 
nistrationes. C. 19, 5. 

— se. militaria. I. 03, 5. 3, 1. 
imperiti, i. q. rernm praesentîom 

îgnarî. I. 49, 2. 
imponere, absolute. C. 51, 28. 

— de re gravi. I. 85, 28. 
importnnitas. I. 31, 22. 
importa nus, nnbeqaein. I. 92, 7. 
in c. accus, effeotum et finem signi- 

fioat. I. 111, 1. Fr. I, 14. 

— c. ablat. , i. q. intra. I. 28, 2. 
75, 2. 

i. q. respeotu alicuius rei. C. 1 1, 4. 

adiectivi neutr. pro simplici 

adiect. 0. 13, 3. 

— — vocabulis temporis addltnm. 
C. 48, 5. 

Tim ennnciati caussalîs ant tem- 

poralis babet. C. 2, 10. 
yim ennnciati conoessivi ba- 
bet. I. 55, 1. 
in mains celebrare. I. 73,' 5. 

Fr. III , 64. 
in potestatem habere, esse. 

I. 112, 2. 
in primis c. superlativo ianctum. 

I. 7, 5. 
in rem esse. C. 20, 1. 
in sententiam addere. C. 51, 21. 
incertum, i. q. fluctuans. Fr. III, 

24. 
incertum — an. Fr. IV, 64. 
incessere, absolute. C. 7, 3. 
încnltus. I. 2, 4. 
indicativus in ennnciato relative . 

C. 51, 4. 

— de re repetita. I. 44, 4. 

— in orat. obliqua. C. 14, 7. L 38, 8. 

— post Bunt qui. C. 19, 4. 39, 5. 

— in apodosi enuntiati condiciona- 
lU. I. 85, 48. 

— suapte natura in se babet, quod 
germanice effertur voce wirk- 
lich. I. 105, 5. 



indictum profiteri. I. 35, 6. 

73, 1. 
incrmus. I. 113, 0. 
infectus. C. 15, 4. I. 46, 5. 89, 5. 
infinîtivusex substantivo et verbo 

aptus. C. 4, 1. 

— ex verbis consilii aptus. C. 5, 
9. 52, 24. I. 17, 1. 

— • ex para tus pendons. I. 46, 5. 

— futuri activi prisce neutro fie- 
bat. I. 100, 5. 

ingeninm et animus. C. 5, 1. 

— i. q. natura. Fr. I, 67. II, 50, 9. 
ingredi rem. I. 42, 2. Fr. II, 

54. 
initium incipere. I. 73, 1. 
iniuria, i. q. iniuriam facientes. 

C. 20, 2. Fr. m, 81, 20. 
innocentia, avaritîae opposîta. 

C. 12, 1. I. 46, 1. 

— i. q. vitae integritas. I. 85, 4. 
innoxius, passive. C. 39, 2. 

in qui es. Fr. I, 9. 
inquilinuB. C. 31, 7. 
i n s i d i a , singniari numéro. Fr.II, 21 . 
insignia imperii. C. 36, 1. 
intactus, i. q. integer. I. 07, 3. 
integer suffragiis. Fr. I, 60. 
intégra gratia. I. 110, 4. 
integrum habere aliquîd. I. 

108, 2. 
intempesta nox. C. 27, 3. 
intendere, intransitive. I. 74, 1. 

— aliquo. I. 104, 1. 

— arma. I. 105, 4. 
intentus absolute, et o. abl. C. 

2, 9. 

— vocis vis. I. 40, 3. 91, 4. 
intestabilis. 1.67,3. Fr. I, 49, 1. 
introitur aliquem locum. Fr. 

IV, 4. 
invadere aliquem. I. 85, 5. 

— animo alqd. I. 20, 7. 
invidia passive sensu. C. 6, 3. 
in vit are se cibo, Fr. IV, 27. 
ioca atque séria. I. 96, 2. 
ipse pronomini personali additum. 

C. 20, 6. 

— élus peculiaris vis. C. 52, 2. 

— i. q. personlicb. I. 52, 1. 

— î. q. per se. I, 66, 4. 



368 



INDEX RERUM ET VERBORUM 



ire c. supino. I. 68, 1. Fr. I, 49, 

20. , 
is post praegressum subiect. vel ob- 

iect. additum. 0. 37, 4. 
iste secundam personam démon- 

strat, C. 40, 3. 52, 5. Fr. I, 56, 

15. 
i t a , respicit ad antecedentia; C. 7, 6. 
item, i. q. pariter. C. 27, 2. 51, 

7. I. 100, 4. 

iter, i. q. directio» I. 49, 1. 
iubere consul em, i. q. creare. I. 

85, 11. 
iubet populus, quae probat. I. 

40, 3. 
indicia pênes senatnm. Fr. I, 49, 

13. 
îudicinm animi, Grundsâtze. I. 

4,4. 
iugum, sub îugum mittere. I. 

38, 9. 
iure, i. e. ut neoesse est. I. 14, 10. 
ius diversum ab aequo bono. C. 

9, 1. 
ius et iniuria. I. 33, 2. 
iuxta, i. q. pariter. C. 2, 8. 37, 

8. I. 85, 3o. 

laborare, in re militari. I. 44, 3. 
laceraie aliquem, i. q. perstrin- 

gere. Fr. III, 81, 21. 
laetari c. accus. C. 51, 29. 
lar familiaris. C. 20, 11. 
largiri î. q. corrumpere. I. 8 , 2. 
late, de agmine. I. 68, 4. Fr. I, 93. 
Latini verberibus afficiebantur. I. 

69, 4. 
latro iusto duci oppositus. Fr. I, 

56, 7. 
latrocinium iusto proelio oppo- 

situm. I. 97, 5. 
laxus, de loco dictum. Fr. 111,77, 

14. 
lectus, i. q. eximius. C. 50, 2. 

Fr. III, 77, 14. 
legati in provin<îiîs. C. 42 , 3. 
legiones etiam 'exteris nationibus 

tributae. C. 53, 3. 
leges de fenore. C. 33, 1. * 



lex Ânrelia. Fr. II, 51. 

— Gracchi frumentaria. Fr.I,49,l 1 . 

— Licinîa et Mucia. Fr. I, 17. 

— Mamilia. I. 40, 1. 65, 5. 

— Plautia de vi. C. 31, 4. Fr. 
III, 84. 

— Poetelia Papiria de libère 
corpore. C. 33, 1. 

— Porcia. C. 51, 22. Fr. III, 81, 26. 

— Sempronia. I. 27, 3. 73, 7. 

— Terentia et Cassia. Fr. III, 
81, 19. 

— Valeria. C. 51, 22. 
'de aère alieno. C. 33 , 2. 

— Varia. Fr. II, 50, 4. 

— praegnanti sensu. I. 31, 7. 

— pro privilegio. Fr. II, 61. 
loves o dores. Fr. IV, 19. 
liber ac solutus. C. 6, U 
libéra custodia. C. 47, 3. 
liberior dicendi ratio. I. 4, 6. 

53, 7. 64, 2. 
libertus et libertinus. C. 50, 1. 
lictor proxumus. I. 12, 3. 
litotes. C. 3, 1. 20, 16. I. 8, 1. 

84, 4. 

— mînuendi vi. Fr. IV, 20, 4. • 
litteras et litteris doctus, di- 
versum. C. 25 , 2, 

lixa. I. 44, 5. 

locus, praegnanti sensu. I. 38, 3. 

— î. q. occasio. I. 85 , 5. 

- — de oppido dictum , cuius nomen 

praecessit. Fr. III, 77, 17. 
loco cedere, militibus ignominio- 

sum. C, 9, 4. 
loco alicuius, i. q. pro aliquo. 

I. 14, 1. 
ad id locorum. I. 63, 6. 
longa spes, i. q. sera, remota. 

Fr. 1 , 26. 
lubido, quid. I. 40, 3. 

— i. q. luxuria. I. 63 , 2. " 

— opposîta usui. C. 51, 2. 
lubidinem babere. C. 7, 5. 
luculenta oratio. C. 31, 6. 
lu dus, quid. I. 66, 2. 
lumen, i. q. sol. I. 21, 2. 
luna vocabulum omittitur ad nnme- 

ralia. Fr. III, 14. 
luxus, Raffinement. C. 13, 3. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



369 



machin ari, passive. C. 48, 7. Fr. 

II, 29, 3. 
m a gis omissum ante quam. C. 0,5. 
magistratns minores. C. 30, 7. 
raagîstratns, quîd proprie. 1.63,5. 
magnifiée dicero, quid. C. 51,0. 
magnifie ns, i. q. superbiens. I. 

55, 1. 
m a gnn m , i. q. magnificnni. Fr. III, 

81 , 16. 
magnum esse, de mari dictum. 

I. 78, 2. 
roalitia, i. q. malae artes. I. 22, 2. 
malum, i. q. poena. I. 100, 5. 

— i. e. quod malum affert. C. 4, 2. 

— publictim. C. 37, 7. Fr. 1,56, 13. 

manifestus. C. 41, 5. 52, 36. 
manus, i. q.manuummerces. 1.73,6. 

— armare, quid. I. 107, 1. 

in manus venire, î. q. congredi. 

I. 89, 2. 
manu certare. Fr. II, 50, 6. 
in manu esse. I. 14, 4. 
manu, manibus, i. q. cominus. 

I. 57, 4. 
maria, de variis partibus maris in- 

temi dictum. Fr. III, 56. 
maritimumbellum, i. q. pira- 

ticum. C. 39, 1. 
mediocris. I. 6 , 3. 
médium esse. I. 41, 5. 
média factio. Fr. III, 81, 8. 
mehercule. C. 52, 35. 
memoria rerum gestarum. I. 

4, 1. 
menstrua, i. q. sacra quovis mense 

facienda. Fr. IV, 43. 
menstruum,sc.frumentum. 1.44,5. 
merito. I. 4, 4. 
-met enclitica possessivis addita. 

C. 23, 2. 
metus et timor. I. 7, 5. 
m et us, i. e. res quae metum facit. 

I. 89, 1. 
mile c. genit. constr. I. 68, 3. 
mîlitaris homo. C. 45, 2. 
militiae romanae vocabula ad 
esteras gentes translata. C. 53, 3. 
I. 80, 2. 
SâLLUST. 



militiae rom. labores. I. 45, 2. 

militiae pro in militia. I. 84, 1. 

militum conscribendorum ra- 
tio. I. 86, 1. 

ministeria nautarum. Fr. IV, 
31. 

miscere, i. q. coniungere. Fr. IV, 
20, 2. 

moderari, intransitive. I. 73, 4.] 

modestus. I. 92, 2. 

m o d o comparativo additum. I. 47, 3. 

— î. q. solum. I. 75, 7. 

— restringit praedicatUm. Fr. III, 
81, 15. 

modus, diversum a modestia. C. 

11, 4. 
mollia terrae, opposita asperis 

et saxo si s. Fr. IV, 33. 
m os est c. infinitivo. C. 4, 1. 
motus, quid. C. 42, 1. 
multitudo, i. q. plebis globus. C. 

50, 1. 
multum i. q. saepe. I. 1,5. 
multus alteri adiectivo per et iun- 

ctum. C. 20, 3. 

— praedicatum définit. I. 84, 1. 96, 3. 
munditiae. I. 85, 40. 

munia, in re militari derDienst. 

Fr. m, 77, 4. 
munificentia animi. I. 7, 7. 
mussare, expl. Fr, I, 56, 3. 
mutare, intransitive. I. 38, 10. 
mutare alqd. aliqua re, i. e. 

vendere alqd. pro re. Fr. I, 

56, 9. III, 81, 26. 

M. 

nam refertur ad supplendam sen- 
tentiam. C. 52, 34. I. 24, 9. 82, 
2. 88, 5. Fr. IV, 20, 10. 

natio difFert a populo. C. 10, 1. 

natura munitae urbes. C. 7, 7. 

naturalis or do in enumerando 
inversus. C. 36 , 4. I. 21 , 2. 

navigare mare. C. 13, 1. 

ne, confirmandi particula. I. 14, 21. 

necare. I. 26, 3. 

nécessitas, et necessitudo. C. 

17, 1. 
— extrema,î. q. mors. Fr.I,49, 15. 

24 



370 



INDEX RERUM ET VERBORUM 



negligentia dicendi. I. 98| 4. 
negotia, discreta a perîcnlis. C.2,2. 

— priva ta. C, 48, 5. 

— i. q. mnnera publica. I. 4, 4. 
negotiari, negotiatores. C. 

40, 2. 
negotiosus. C. 8, 5. 

neque pro neque tamen. I. 31, 
.27. 105, 1. Fr. I, 61. 

— pro neqne enim. I. 112, 3. 
pentrum plural, etîam homines 

significat. I. 13, 6. 14, 16. Fr. I, 
69. 
relatum ad res c. adiect. I. 

41, 1. 

nîsî post negantem sententiam c. 

ellipsi positum. I. 24, 5. 95, 3. 

Fr. III , 81 , 6. 
nisi forte, ironice. C. 20, 17. I. 

3, 3, 
nobiles, qui fuerint. I. 95, 3. 
no m en adoptione mutatum. Fr. IV, 

51. 

— Latinum. I. 39, 2. 

— oppositum rei ipsi. Fr. III, 1, 4. 

— i. q. aes alienum. C. 35, 3. 

— liabere c. accusât, appositionis. 
Fr. III, 55. 

hoc nomîne, i. e. hoc respectu. 

C. 35, 4. 
sub no mine, i. e. praetextu. Fr. I, 

12. III , 81 , 6. 
non magis — quam. C. 9, 1. 
nondum etiam. I. 31, 20. 
non modo — ^ sed. C 18, 7. 
non modo i. q. non modo non. 

Fr. Inc. 26. 
nostri genit., diversus a nostrum. 

C. 1, 3. 
nostrum mare, i. q. modîterra- 

neum. I. 17, 4. 
novare, absolute. C. 39, 3. 
novum, quid. I. 75, 7. 

— i. q. insolitum. C. 35 , 2. 51 , a 
no vus, î. q. homo novus. I. 8, 1. 
nu dus, i. q. non armatns. I. 107, 

2. Fr. Inc. 25. 
nuUum esse i, q. non exstare. 

Fr. I, 49, 9. 
nunc in oppositîone. I. 14, 17. Fr. 

III, 81, 2. 



nunc quando in orat. obliq. pro t u m 

dicatur. I. 109, 3. 
nunc — interdum pro modo — 

modo. Fr. III, 77, 14. 
nummi argentei et aeneî. C. 

33, 2. 
nus quam, î. q. nulla în re. Fr. I, 

56, 6. 

O. 

ob rem. C. 20, 1. 

obîectum liberius verbo additnm. 
C. 2, 7. 

obiecti in eadem enuncîatione va- 
ria forma. C. 5, 9. 

obnoxius delicto, lubidinî. C. 
52, 21. 

— absolute. I. 31 , 3. Fr. IV, 20, 4. 
obsequela. Fr. II, 58. 
observare et colère. I. 10, 8. 

— i. e. oculis tueri. 1. 51, 1. 
obsidium, antique i. q. auxîlînm. 

Fr. I, 91. 
obtinere. I. 17, 7. 
obtruncare, i. q. capîta absci- 

dere. I. 97, 5. 
obviam esse. I. 26, 3. 
occursare, i. q. obnitî. I. 85, 3. 
oranis in definiendo attributo ger- 

manice est 1 au ter. C. 59, 3. 
onerare promissis. I. 12, 3. 
on us tu s, i. q. repletus. I. 87, 1. 
opéra, in re militari. I. 96, 3. 
_ î. q, diligentia. Fr. 1 , 79. 
operae pretium est. I. 81, 3. 
opp ortunitas. I. 6, 8. 
opportunus iniuriae. I. 20, 2. 

— active sensu, î. q. ad impetum 
paratus. Fr. IV, 20, 2. 

opposita non singuîis verbis facta. 

C. 1 , 4. 3, 3. 
optumum factu. C. 32, 1. 
opus, de obsidione dictum. I. 76, 3. 
oratio mutata. I. 4, 6. 
Orator, i. q. legatus. I. 108. 
or bis, i. q. rota. Fr. III, 23. 
orcini senatores. I. 4, 4. 
origines, î. q. metropolis. I. 19, 1. 
orna tus, î. q. vestitus. I. 94, 1. 
08, in ore alicuius esse. Fr. II» 

50, 4. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



371 



ostcntarO) in Aussicht stellen. I. 

68, 3. 
ostentatio, î. q. repraesentntio. 

Fr. II, 29, 2. 
ostentui esse. I. 24, 10. 40, 0. 
otiilm, qno différât a quiète. Fr. 

I, 49, 9. 

P. 

pace, bello, differt ab in pace, în 

bello. C. 3, 1. 
parare c. infin. G. 40, 3. 
paratas c. infin. I. 40, 5. 
parc ère modestiae. C. 14, 6. 
parère rei. C. ôl , 2. 
pariter cnm, de tempore. 1.08,2. 
parricida. C. 14, 3. Fr. II, 50, 3. 
pars — aliî. C. 2, 1. 
pars, i. q. exig^nm. Fr. II, 50, 7, 
partes, se. populares. I. 40, 2. 
participlum praes. non pro part. 

perf. I. 10, 2. 
partie, fut. pas s. vim habet ad- 

ieotiyi in -bilis. 0. 10, 2. 
partie, perf. pas s. pro adiect. in 

-bilis. I. 2, 3. 
partim — alii. I. 38, 3. 
parti m in secundo membre solum 

positnm. C* 50, 1. 
part ire provincias. I. 43, 1. 
passim. I. 18, 3. 
passive inest notio sinendi. I. 

II, 4. 

passnnm genit. omissus. I. 48, 3. 
pat ère de terris ac maribus dictum. 

C. 10, 1. 
patria et parentes. I. 3, 2. 
patroni provincialium. C. 41, 4. 
patrum auctoritas, quid. Fr. III, 

81, 10* 
pauci potentes. C. 20, 7. 
paulo et paulnm procedere. I. 

92, 8. 
paupertas, quid. C. 12, 1. 
p e c o r a qnomodo différant a b e - 

luis. C. 1,1. 
pecuarius. Fr. III, 77, 14. 
. pedibus in alic. sentent, trans- 

ire. 0. 50, 4. 
pensi habere. C. 5, 0. 



per caussae et temporls notione po- 
sitnm. I. 99, 1. 
» în obtestando. I. 10, 3. 14, 25. 

— de loco dictam. I. 30, 1. 

— de tempore. I. 03, 1. 

per se, i. q. sponte. I. 90, 2. 

pro ipse. C. 39, 0, 

percellere, percnlsns. C. 0, 4. 
percitus corpore, i. e. nimis 

agitans corpus. Fr. II, 45. 
peregrinari, translate. C. 2, 8. 
perfecti 3. pers. plur. in -emnt. 

C. 51 , 4. 
perfectum c. imperf. iunctum. C. 

51, 37. I. 70, 5. 

— in re praesenti speotat ad con- 
silium oius rei ante captum. C. 
53, 0. I. 95, 2. 108, 2. Fr. I, 
49 , 20. 

— praegnanti sensu. C. 20, 7. 
perfecto res ad praesens iudioium 

revocatur. C. 11, 3. I. 102, 7. 
perfugarum poenae. I. 02, 7. 
pergere iter. I. 70, 5. 
pericula ab insidiis discreta. I. 

28, 5. 
perînde comparationi inserviens. 

Fr. III, 50, 
persequi iniuriam. C. 0, 5. 
pertingere, i. q. pertincre. I. 

48, 3. 
pervertere volnus. Fr. III, 77, 

10. 
pessumdari ad alqd. I. 1,4. 
pestis, i. q. homo scelestus. Fr. 

IV, 20, 17. 
pet ère, absolute, se. consulatnm. 

I. 03, 0. 
placide respj>ndere. I. 83, 2. 

— tractare alqm. C. 39, 2. 
plenus dies oppositus primae 

luci. Fr. III, 77, 20. 

— gradus. I. 98, 4. 
pleonasmus. C. 18, 0. I. 73, 1. 

79, 9. 
pluma, collective. Fr. IV, 18. 
pluralis abstractorum. C. 14, 5. 

— praedicati , nbi subiecta per cnm 
conîunguntur. C. 43, 1. 

— 1. pers. cum singulari coniunctns. 
I. 17, 7. 

24* 



372 



INDEX REBUH ET VERBORUM 



plnsqaamperfecti tectior rela- 
tio. C. 24, 1. 37, 1. 50, 4. I. 
39, 3. 

pollens, potens. I. 1, 3. 

pollicerîet promittere. I. 47,4. 

poUutns, i. q. infamis. I. 15, 5. 

ponere bellum. I. 112, 1. 

— îndicii potestatem habet. I. 17,3. 

— alîqaem onstodem. I. 24, 7. 
populares, i. q. socii. C. 22, 1. 
populi, i. q. liberae civîtates. C. 

6, 4. 
populns diversos a natione. C. 
10, 1. 

— de plèbe dictas. C. 38, 3. 

— et senatus diyersnm a senata 
popoloque rom. I. 41, 2. 

porro, C. 46, 1. 

porta generalîter pro portis. 1. 

100 , 4. ' 
portare de rébus bellicis. 1. 36, 1. 

— auxilinm. C. 6, 5. 

— î. q, conferre. C. 30, 2. 
portendere. I. 3, 2. 92, 2. 
portentnm. C. 30, 2. 
possîdere i. q. occupatum tenere. 

C.'52, 22. I. 16, 5. 
post, i. q. ex quo. I. 5, 4. 
postquam c. imperfecto coniunct. 

I. 13, 5. 
postremo, complectendi potestate 

dictum. C. 14, 3. 
postremus, î. q. vilîssîmus. Fr. I, 

56, 2. IV, 20, 12. 
potestates, i. q. munera civilia. 

I. 63, 5. 
potiri c. abl. et genit. I. 74, 3. 
potins omissum ante quam. C. 9, 

5. 48, 5. 

— snbstantîve. I. 26, 2. 
praecipitem abire. C. 25, 4. 

— esse. C. 37, 4. 

praeda i. q. praedatio. I. 55, 5. 
praedae, plnrali. I. 20, 8. 
praedae esse. I. 69, 1. 
praedicare. C. 48, 8. 
praedicere. I. 75, 5. 
praefecti sociorum duces erant. 
I. 46, 7. 

— eqnitibus praeerant. C. 59, 6. 
praefectus urbis. Fr. I, 48. 



praegnanti sensu posita voca- 
bula. C. 6, 4. 51, 17. 52, 5. I. 
2, 3. 10, 2. 25, 9. 31, 7. 38, 5. 
70, 5. 

praepositio,ttbiiteranda. C. 49, 1. 

— c. subst. enunciati instar. Fr. I, 
49, 1. 

praesens pro future. Fr. III, 1, 

10. 
praesentia defendentes, Germ. 

die Conservativen. Fr. I, 12. 
praesidere aliquem. Fr. II, 34. 
praesidio esse, die Aufsicht fiih- 

ren. I. 93, 8. 
praestare aliq. rem. Fr. I, 56, 2. 
p r a e t er , adverbium. C. 36 , 2. 

— eius potestas. C. 47, 2. 

— c. subst. vim enunciati habet. 
Fr. III , 81 , 4. 

praeter solita. Fr. 111, 89. 
pressus gradus. Fr. III, 77, 10. 
pretium coniunctum c. g rat la. 
C. 49, 1. 

— id, quo alqd. paratur. I. 110, 3* 
p r i m u m , in primo , se. agmine. I. 

68, 4. 
primus pilus. I. 38, 6. 
prînceps de tempore dictum. C. 

24, 2. Fr. III, 64. 
priusquamc. indic. et coniunctivo. 

C. 4, 5. 
privatim. C. 11, 6. 49, 3. 1.8,2. 
privatum consilium. C. 29, 1. 
priyilegium. Fr. II, 61. 
p ri vus, i. q. expers. Fr. I, 109. 
pro mutationem significat. I. 1, 5. 

— qua vi dicatur in praedicato. C. 
8, 3. 

— c. subst. vices habet accus, at- 
tributivi. I. 31 , 13. 

— i. q. in anteriore rei parte, I. 67, 1. 

— qua ratione valeat i. q. in. I. 
29, 6. 

pro bono, i. q. bene. I. 22, 4. 

pro ^raetore. C. 19, 1. 

pro tempore. I. 11, 1. 

probrum. 0. 23, 1. 

procax. C. 25, 5. 

procedere i. q. prospère evenîre. 

I. 85, 5. 
procul errare. I. 85, 38. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



373 



procuratio. I. 14, 1. 
prodigium. C. 30, 2. 
producere alq. in concionem. I. 

33, 4. 
profunduai. q. inezplebilis. I. 81, 

1. Fr. IV, 20, 5. 
pjrogredi i. e. audacia uti. Fr. I, 

56, 6. 
prohibere alqm. aliqaa re i. q. 

defendere. I. 107, 1. 
proiicere aliquem. I. 14,21. Fr. 

III, 1, 1. 
proinde quasi. L 4, 8. 
promiscuam habere. C. 12, 2. 
promptus, in promptu habere. 

C. 7, 1. 
pronom, p ers on. in structura 

ace. c. inf. ubi personam efferat. 

C. 1, 1. 
in constr. ace. c. infTomissum. 

C. 31 , 7. 

— reflexiyum cum indicativo. I. 
61, 1. 

— demonstr. , ubi subiectum neu- 
tre designatur, attractione ad se- 
quens subst. relatum. C. 7, 6. 

— démonstrative epezegesis sub- 
iicitur. I. 81, 4. 

— demonstratiyum ubi genitivo 
ad praecedens subst. refertur, at- 
tractione sequenti nomini adhae- 
ret. C. 8, 5. 

subiecto ad yim augendam ad- 

ditur. C. 37, 4. 
alio casu ac praecedens relat. 

supplendum. C. 13, 2. I. 54, 1. 
— . — prius positum , quam substan- 

tivum, ad quod refertur. I. 65, 2. 
pro refleziyo positum. C. 51, 11* 

— relativum et demonstr. ad 
primarlum subst. refertur. C. 48, 1. 

— — substantivum , ad quod per- 
tinet, repetit. C. 51, 39. 

ad p a.r tem praecedentis subst. 

pertinens. I. 01 , 2. 

— relativi neutrum refertur generali 
sensu ad praecedens substant. sine 
generis et numeri respectu. Fr.III, 
81, 16. 

— relativum alio casu repetendum. 
I. 101 , 5. 



pronom, relat. neutre sîn^. ad 
praegressum pluralem relatum. I. 
102, 10. 

— interrogativum non cum re- 
lative confundendum. C. 20, 5. 

— possessivi vis. I. 15, 1. 

— possessivum obiective positum. 
C. 51, 11. 

oppositum aliène. I. 54, 8. 

praedicatum constituit. I. 85, 

34. 
pronum, i. q. facile. I. 80, 4. 
properare c. accus, c. inf. constr. 

C. 7, 6. 

— aliquam rem. I. 37, 4. 
propius esse c. accusât. C. 11, 1. 
propinquus, prozumus c. ablat. 

I. 18, 11. 
propraetores ex legatis faoti. I. 

36, 4. 
prosapia, die Sippsohaft. I. 85, 

10. 
prorsus i. e. omnino. C. 15, 5. 
proscriptorum liberi honoribus 

prohibiti. C. 37, 9. Fr. I, 49, 6. 
prospectare. I. 60, 3. 
provenire, proventus. C. 8, 3. 
providere, absolute. I. 90, 1. 

99, 2. 

provincia Africa. I. 13,4. 96, 1. 
provinciarum partitio. C. 26, 4. 
prudentes i. q. rerum gnari. I. 

49, 2. 
publicatio bonorum pecuniâ a 

Sulla nonnuUis remissâ. Fr. lY, 51. 
publice. C. 11, 6. I. 8, 2. 
pudicitia et pudor. C. 12, 2. . 
pudor incitamentum virtutis. I. 

100, 5. 

a. 

qua. Fr. III, 56. 

Quadratum agmen. I. 100, 1. 

quaerere, i. q. postulare. I. 98, 3. 

— i. q. parare. I. 3, 3. Fr. 1, 40, 22. 
— • i. q. quaestionem habere. I. 40, 1. 
quaesere, i. q. quaerere. Fr. IV, 

20, 1. 
quaestiones, i. q. iudicia capi- 
talia. I, 31, 7. 



374 



INDEX RERUM ET VERBOBUM 



quae^tor pro praetore. C. 10, 1. 
quainquam oorrectioni inservit. I. 

85, 15. 
quamyis adiectivis conianetam. C. 

23, 6. 
qnando, i. q. quoniam. I. 102, 9. 
quantum minuendi vi dictum. Fr. 

1, 49, 20. 

quasi comparationibus additum. I. 
41, 10. 

— i. q. fere. I. 48, 3. Fr. I, 80. 
que dlyersnm ab et. I. 0, 2. 70, 2. 

81, 2. 
que — que. C. 9, 3. 
qui et quis quomodo différant. C. 

44, 5. 
quies quo différât ab otio. Fr. I, 

49, 9. 
quippe qui c. indic. C. 48, 2. 
quisquam. C. 52, 11. 

— in prohibendi sententia. 1. 45, 1. 
qui s que ablativis absolutis inter- 

positum. I. 18, 3. 
quod si, nisi, ubi, quum. C. 

2, 3. 

quod ubi coniunctivum regat. C. 

14, 7. 
quo et qua re refertur ad prae- 

gressum neutrum plurale. Fr. III, 

81, 16. 
quoniam. I. 32, 5. 

— eius usus in digressionibus. C. 
5, 9. 

quoque, ambigna forma. C. 23, 4. 
quum temporale ad ablat. temporis 

relatum. I. 91, 1. 
in apodosi c. infinit, hîst. I. 

98, 2. 
sensu idem ac quod. I. 102, 5. 

— temporali subiicitur ta m en. C. 
20, 12. 

— i. q. quamquam. C. 36, 4. Fr. 
III, 77, 2. 

— c. indic. in re repetita. I. 44, 4^ 
quum praesertim. C. 51, 19. Fr. 

I, 49, 1. 

rapere. C. 11, 4. 

rari, i. q. pauci. Fr. III, 81, 7. 



recta oratio, ubi suspensa esse 

debebat. Fr. III , 37. 
reddere consulatum, i. e. rite 

deponere. Fr. I, 56, 15. 
redemptor, Lîeferant. Fr. III, 5. 
referre, i. q. repetere, renoyare. 

Fr. I, 41. 
regem appellari, honor maximus. 

I. 65, 1. 
regina, i. e. régis uxor légitima. 

Fr. IV, 20, 9. 
régis notio. C. 2, 1. 
regium, i. q. superbum. I. 64, 5. 
regnnm, i. q. regia potestas. C. 

5,6. 
reguli. I. 12, 1. 
relativa sententia rationeHi 

quandam indicat. I. 31 , 22. 
religio. I. 75, 9. 
reliqui facere. 0. 11,6. 
remissus, i. q. negligens. I. 58, 1. 
renoues. Fr. III, 57. 58. 
repetere res. Fr. III, 81, 17. 
repetitae eaedem sententiae. 

I. 32, 4. 
reputare. I* 1, 2. 
requisita naturae. Fr. Inc. 20. 
res, î. q. civitas. G. 6, 3. 

— et spes composita. C. 20, 13. 

— et fides comp. 1.73, 6. Fr.III, 
1, 9. 

— cum adiect. sensu idem atque 
neutrum. I. 41, 1. 

res pondère, de vatis. G. 47, !è. 
respublica, perse, quid. 1.41,5. 
rem publicam gerere. I. 100,5. 
reticere. I. 85, 26. 
respondet omissum. I. 102, 12. 
rogare magistratus. I. 29, 6. 
rogatio legis Mamil. quomodo im- 

pedita. I. 40, 2. 
rotundus numerus in definien- 

dis annis. I. 31 , 2. 
ruere, i. q. cadere. Fr. II, 59. 

— i. q. confluere. Fr. III, 77, 7. 
rumor c. genit. personae. I. 40,4. 
mina restinguere incendinm. 

G. 31, 9. 
rursus per pleonasmum additum. 
C. 18, 6. 

— i. q. contra. I. 103, 2. 



IN NOTIS EXPLICATORUM. 



375 



saeviiia. I. 45 , 1. 

Sallustii error in temporibus. C. 

18, 3. 
salubres. I. 17, 0. 
aalutare plebem. I. 4, 3. 
sanotus vir. I. 85, 40. 
sane, concedendi vi. C. 52, 12. 
sarcinae ante pugnam deponeban- 

tur. I. 97 , 4. 
satelles, invidiosa vi dictum. Fr. 

I, 49, 2. 

satîsfactio, i. q. excusatio. C. 

35, 2. 
satura, per saturam. I. 29, 4. 
scaevus, i. q. perversuB. Fr, I, 

49, 5. 
scelus, i. q. scelestuB. C. 14, 1. 
schéma xa^ oXov xal fiéçoç. Fr. 

II, 29, 3. 

sciudi, i. q. dirimi. Fr. IV, 34. 
scilicet, ironîce. C. 51, 10. I. 31, 

10. Fr. I, 49, 17. 21. 
— particulae vis. I. 4,6. 
c. ace. c. inf. ianctum. I. 102, 9. 

Fr. I, 56, 5. 
secesslones plebis. C. 33, 3. 

I. 31, 17. 
secnndum ea. I. 14, 3. 
secundo mari. I. 19, 2. 
sed in asyndeto omissum. C. 52, 12. 
. — restringit sententiam. L 85, 15. 
sellae locus qualis honori fuerit. 

I. 65, 2. 
senatus post Caesarem corruptus, 

1. 4, 4. 

senescere, i. q. debilitari. C. 20, 

10. I. 35, 3. 
seorsum ab alq., unabhftngig von. 

I. 70, 2. 

sequi rem, i. e. rei convenire et 

congruere. I. 2, 2. 
sequi post aliq. rem. I. 55, 3. 
— negotia, i. e. obîre. Fr. V, 8. 
servile imperium. Fr. I, 11. 
servorum alimenta. Fr.1, 49,11. 
sestertiî pretium. C. 30, 6. 
sestertius quattuor asses habe- 

bat. C. 33, 3. 
g eu — s eu. C. 49, 4. 



si pro etiamsi. I. 85, 48. 

sic respicit ad antecedentia. G. 7, 6. 

— oxplicatur seqnenti enunciatione. 

I. 14, 12. 
sicutl, i. q. quasi. I. 60, 4. 
signa, î. q. opéra sculptilia. C. 11, 

0. Fr. 11,29, 2. 
signatores. C. 16, 1. 

simul — et aequalitatem temporis 
dénotât. I. 97, 4. 

Simulator, vi adiectivi. C. 5, 4. 

simulatum testamentum, i. q. 
subditîcium. Fr, IV, 20, 8. 

s in lefertur ad condicionalem sen- 
tentiam. C. 51, 24. I. 35, 4. 

sine c. subst. negativi attributi vîm 
habet. I. 10, 1. 

singularis in sententia generalî. 
C. 29, 3. I. 95, 3. 100, 4. 

— in proximo membre solutus in 
pluralem. C. 51 , 42. 

sinus urbis, i. q* senatus. C. 52, 

35. 
s c i i , qui ab alicuius partibus siant. 

1. 92, 2. 

divers! a nomine Latino. I. 39, 2. 

— civitate prohibiti. Fr. I, 49, 12. 
sociis Ital. utebantur nobiles ad 

rogationes quasdam impediendas. 

I. 42, 1. 
sociorum auxilia in cohortes 

modo componebantur. I. 46, 7. 
s oie as festinare. Fr. Inc. 69. 
solere vim saepe adverbii susti- 

net. C. 47, 1. 
soleo perfectum etiara habet so- 

lui. Fr. II,. 63. 
s 1 e t , absolute. 0. 29, 2. Fr. III, 52. 

personaliter positum. I. 96, 3. 

sollertia. I. 7, 7. 

Bolus, i. q. desertus. I. 14, 17. 

103, 1. Fr. III, 81, 3. 
sordidus, ordinar. I. 85, 39. 
sol V ère rem, i. q. finire. Fr. I, 

49, 15. 
species, i. q. externa forma. I. 

79 , 2. 

spectata res, der Augenschem. 

Fr. III, 77, 10. 
spos, Aussichten. I. 10, 1. 
— opes et spes. Fr. III, 1, 2. 



376 



INDEX RERUM ET VERBORUM 



spolia alicuius, i. e. alicoi ère- 

pta. Fr. I, 49, 7. 
s ta tu ère, i. q. iudicare, I. 39, 5. 
status dignitatis. C. 35, 3. 
statio, i. q. milites qui in statione 

sunt. Fr. IV, 67. 
studere c. ace. c. inf. constr. C. 

», 1- 

studio ferri. G. 3, 3. 
subiectum tacite mutatum. C. 

5, 4. 
subîgere i. e. eo redigere, ut. C. 

10, 5. 
substantiva adiective posita. C. 

5,4. I. 64, 1. 

— eiusdem sensus cum verbo con- 
iuncta. I. 79, 5. 

subvortere i. e. perdere. C. 10,4. 
su mère bellum, proelium. Fr. III, 

77, 10. 
sunt qui c. indicat. C. 19, 4. 
super, i. q. de. I. 71, 5. 

— casu super. Fr. Inc. 28. 
superare absolute. I. 70, 3. 

— rem, i, q. redarguere. I, 85, 
27.- 

s u p i n u m pendens ex h o r t o r. Fr. 

III, 81, 16. cf. V, 18. 
supplentur interdum sententiae 

ad nexum expediendum. G. 13, 5. 

19, 2. 
supplicia, i. q. supplicationes. G. 

9, 2. I. 55, 2. 

— î. q. preces. I. 46, 2. 

— i. q. poenae. I. 85 , 35. 
supplicum cultus. I. 33, 1. 
supra quam, î. q^ magis quam. 

G. 5, 3. 
supra repetere. G. 5, 9. I. 24, 5. 
suspectus in aliq. rem, Fr. I, 

53. 
8uspicere,i. q. suspectum habere. 

I. 70, 1. 
suspicîo, i. q. res, quae suspicio- 

nem praebet. Fr. IV, 57. 
sustinet terra aliquos. I. 

14, 2. 
Bustinere'absolute. Fr. III, 35. 
synesis in numéro. G. 7, 4. 16, 1. 

I. 77, 1. 95, 1. 102, 6. 
Syrtes uiïde dictae, I. 78, 2. 



T. 

tabès, de contagione dictum. Fr. I. 

56, 9. 

taeda, i. e. missile ex taeda. I. 

57, 5. 

talis, de praesente statu. I. 31, 4. 

— i. q. tam egregius. I. 10, 8. 
tam — quam. I. 31, 14. Fr. 1, 

49, 20. 
tam en refertur ad supplendam sen- 
tentiam. G. 19, 1. 39, 5. 57, 3. 

— omissum post concessivam par- 
tic. I. 33 , 2. 

— refertur ad participium. Fr. I, 49, 
19. 

t a n tu s in caussali sententia. 1. 45, 1. 
telum, translate. Fr. III, 81, 12. 
temere. I. 54, 4. 82, 1. 
temperare, absolute. I. 85, 9. 

— victoriae. G. 11, 7. 
tempe States, i. q. tempus. I. 

73, 7. 

tempus, dies, quomodo discernan- 
tur. C. 51 , 25. 

tempus, i. q. iustum tempus. I. 70, 
5. 79, 7. 

tempera varia coniuncta. G. 32, 
2. 41 , 5. 

ex tempo re. I. 70, 3. 

in tempore. Fr. I, 22. 

teneri aliqua re et in aliqua 
re. Fr. I, 49, 1. 

tentare aliquid, praegnanti sen- 
su dictum. I. 50, 1. 

— aliquem. I. 90, 1. 

terga sumere et reddere. Fr. 

Inc. 21. 
terrarum nomina sine praeposi 

tione posita. I. 28, 7. 
testamentum militare. Fr. III, 

88. 
testudo, quid. I. 94, 3. 
tetrarchae. G. 20, 7. 
thunni ex Ponto erumpentes. Fr. 

m, 52. 53. 
timor et metus. I. 7 , 5. 
toga picta,palmata. Fr. 11,29,4. 
togati, i. q. cives rom. I. 21, 2. 

tonitrua arte machinata. Fr. 
II, 29, 3. 



IN N0TI8 BXPLICATORUM. 



377 



torrentnr igni hastae. Fr. III, 

77, 1. 
trahere pecuniam. C. 20, 12. 

— absolate, facere moraxn. I. 64, 5. 

— alq. animo. I. 84, 4. 97, 2. 

— consîliam. I. 98, 3. 
transenna. Fr. II, 29, 3. 
transferri, i. q. transire. C. . 

2, 6. 
transgredi mare. Fr.. I, 84. 
transvcrsuB, quid. I. 49, 1. 
transTorsam agere. I, 6, 3. 
transvorga itînera. I. 45, 2. 
tribunitia potestas a Pompeio 

restituta. Fr. IV, 56. 57. 58. 59. 
tribunî militum, per quos creati. 

I. 63, 4. 
triclinil partes. Fr. III, 3. 
triumphandi ius, quibus erat. G. 

30, 4. 
tu m in oratione obliqua. I. 81, 1. 

— praegresBO enunciato temporali 
positum. C. 51 , 40. 

ture supplicare. Fr. II, 29, 3. 
tutus, partie, a. tu or ductum. I* 

74, 3. 
tutam, i. q. periculo carens. Fr. I, 

49,8. 

U. 

ubîque. C. 21, 1. • 
ulcisci, passive. I. 31, 8. 
ultro. I. 110, 2, 

— i. q. adeo. Fr. III, 1, 9. 
uni, plurali numéro. C. G, 2. 
urbium nominibus appositio vel 

simpliciter vel . per praepositio- 
nem addita. I. 75, 1. 
usus, i. q. victus. C. 48, 2. 

— i. q. vera utilitas. C. 51 , 2. I. 
84, 3. 

— i. q. experimentum. I. 85, 12. 

u t omissum post praecipiendi verba. 
C. 29, 2. 

— comparativum simul caussale. 
C. 31 , 7. 

— comparativum duplicî modo prae- 
dioatum définit. I. 107, 6. 

— enunciatum, quod appositionis 
vim habet, adiungit. I. 25, 10. 



utilia, i. e. quae belle opns sunt. 

Fr. II, 50, 6. 
uxor, collective. I. 95, 3. 

V. 

vacuus, absolute dictum. 1.52,6. 
vadari reum. I. 35, 9. 
V a d u s , prisce pro v a d u m. Fr.1, 75. 
varius. C. 5, 4. I. 5, 1. Fr. IV, 

20, 15. 
vasa caelata. C. U , 6. 
va s tare, î. q. corrumpere. C. 15,4, 
vas tus, quid. C. 5, 5. 
velitis, iubeatis, Quirites. I. 

40, 3. 
venenum malum. C. 11, 3. 
venire, i. q. contingere. I. 4, 4. 
verberari cives Bom. non licebat. 

I. 69, 4. 
verba voluntatîs c. ace. c. inf. 

constr. C. 1 , 1. 

— duo variae rectionis uni casui 
iuncta. I. 31, 18. 14, 16. 

verbo, verbis, i. q. miindlîch. C. 
44, 6. 

verbum simplex de conatu di- 
ctum. Fr. I, 47. 

— supplendum ex sequentibus ad 
antegressa. C. 47, 2. I. 49, 2. 
71, 2. 81, 2. 85, 12. 88, 4. 89, 
4. 100, 2. 

— idem varia potestate in eodem 
enunciato. I. 54, 2. Fr. II, 5. II, 
29, 4. IV, 20, 15. 

verba intransitiva cum substan- 

tivis eiusdem notionis coniuncta. 

I. 79, 5. 
verba, i. q. res inanes. Fr. I, 56, 3. 
vero ad vim vocabuli intendendam 

additur. C. 37, 4. 
vertere animum alicuius. I. 

93, 3. 
vertit res in aliquid. Fr. Inc. 

54. 
verum enim vero. C. 2, 9. 
verum, wohl aber. I. 10, 3. 

— restringit. I. 94, 1. 
verum, i. q. rectum. I. 16, 1. 
vêtus , de gravîtate dictum. Fr. II, 

29, 5. 



378 INDEX RERUM ET VEBBORUM IN NOTIS EXPLIOATORUM. 



vetustas, i. q. veteres homines. 

C. 20, 2. 
vexare rem, i. q. corrumpere. C. 

victus et cultus. C. 37, 6. 48, 2. 
videlicet, ironîce. C. 52, 14. 
yideri, de senteniia ferenda di* 
ctuin. G. 48, 6. 

— praegnanti sensu i. q. probari. 
I. 85, 2. 

— in ennnciatîs înterpositis. C. 43, 1. 
YÎgilîae in castris. I. 99, 1. 
villicus. I. 85, 39. 
yincererem alq. re. Fr. II, 50, 3. 
vil'» i. q* maritus. G. 24, 4. 

— in laudem dicitiir, non item liom o. 
C. 48, 5. 

— i. q. vir fortis. Fr. II, 73. 
vis , quid. G. 31 , 4. 

— i. q. summa potestas. I. 3, 1. 

— i. q. studium. I. 40 , 3. 
vitabundus. Fr. III, 20. 
vitiosi magistratus. Fr. III, 89. 
Yocabalam, i. q. nomen. Fr. II, 4. 



Yolens, 1. q. benevolas. I. 103, 5. 
— i. q. animo promptus. Fr. II, 57. 

III , 81 , 23. 
voient! est a^liquid alicui. I. 

84, 3. 
yolentia, i. q. grata, accepta. 

Fr. IV, 57. 
Yoltus. I. 34, 1. 113, 3. 
Yolnntatis verba c. ut constr. 

I. 85, 8. 
Yomendo famés quaesita. G. 13, 3. 

W. 

wîrklich vox latine indicativo con- 
tinetur. I. 105, 5. 



Zeugma. G. 17, 2. I. 3, 1. 14, 4. 
14, 23. 17, 3. 28, 7. 42, 4. 46, 
8. 54, 3. 55, 1. 63, 6. 85, 28. 
92, 2. 105, 3. m, 1. 



INDEX 

FRAGMENTORUM ALPHABETICUS. 



A. 

A Darîo Artabazes. II, 53. 

A Ti. Graccho seditiones. I, 15. 

Ab urbe Teio. v. Anacreon lyrîcus. 

Ac tum maxume. III, 8â. 

Ad Corycum. v, Iter vortît. 

Ad Cyzicum perrexit. III, 15. 

Ad hoc pauca. II, 64. 

Ad hoc rumoribus. II, 36. 

Ad loYÎs mandem. Inc. 71. 

Ad mutandom modo, Inc. 56. 

Ad Olympiim, I, 86. 

Ad Siciliam yergena. IV, 35. 

Adeo illis ingenita. Y, 1. 

Aenum et Maroneam. Inc. 38. 

Agreste. I, 125. 

Aliaque pr opter. Inc. 83. 

Amisnmque assideri. IV, 1. 

Anacreon lyricuA. III, 44. 

Animî immodicus. I, 119. 

Antequam egressus. II, 33. 

Antonius triumviri. y. Qui orae. 

Anxius animi. lY, 75. 

Apertae portae. III, 74. 

Apollinîs filio. II, 8. 

Apud Corduenos amomum. lY, 19. 

Apud latera. Inc. 19. 

Apud Lede oppidnm. 1 , 88. 

Apud Mutinam. I, 57. 

Apud Praeneste. I, 33. 

A quo Artabanes. y. A Dario. 

Ardebat omnis. I, 74. 

Argentum mutuum. II, 95. 

Aristaeus post lanîatum. II, 7. 

At Cn, Lentulus. lY, 51. 

At discordia. I, 11. 

At illî quibus. II, 66. 

At inde nulla. I, 105. 



At Lucullom régis. III, 38. 

At LucuUus audito. Y, 12. 

At Metellus in ulteriore. y. Sod Me- 

tellus. 
At Metellus in ulteriorem. II, 39. 
At Oppius postquam. III, 29. 
At per omuem. I, 73. 
At Sertorius. Inc. 2. 
Atque ea cogentes. Inc. 60. 
Atque édita undiqae. III, 18. 
Atque eos a tergo. Inc. 30. 
Atque eum Curio. III, 54. 
Atque hiayit humus. lY, 52. 
Atque ipse cultus. Inc. 45. 
Atque omnis Italia. I, 18. 
Audaciter. II, 102. 
Ayidior modo.. lY, 45. 
Ayidis ita promptisgue. II, 25. 

"A^iUs noXig Al^iiç.' I, 70. 

« 

B. 

Belli sane sciena. II, 92. 
Bellum quibus posset. I, 27. 

C. 

C. Yerres littora. lY, 32. 
Cales ciyitas est. Inc. 3. 
Camîsos. lY, 10. 
Canina facundia. II, 46. 
Capys Campanîam. II, U. 
Carbo turpi. I, 35. 
Car es insulanî I, 85. 
Castra sine. y. Ita castra sine. 
Castella custodias. III, 42. 
Castrisque coUatis. III , 17. 
Cato romani. I, 2. 
Cayete ab imperatore. III , 2. 



380 



INDEX FRAGMENTORUM ALPHABETICUS. 



Celtiberi se regibus. II, 20. 
Ceteri negotia. V, 8. 
Chai-ybdis mare vorticosum. IV, 38. 
Charjbdis quod. ibid. 
Gharybdis quae, ibid. 
Circumventi a dextera. II , 70. 
Citra Padum. 1 , 17. 
Clausi lateribus. IV, 66. 
Clementia et probitas. I, 49. 
CoUegam minorem. IV, 55. 
Collegamque eius Octavium. III, 82. 
Coniuratione claudit. III, 99. 
Communem habitum. Inc. 44. 
Conscdit in valle. Inc. 8. 
Consili aeger. IV, 76. 
Contra îlle calvi. III, 95. 
Copiis intégra. II, 100. 
Corîa recens detracta. IV, 24. 
Cornua occanuerunt. Inc. 77. 
Cosa. I, 59. 

Cossinîns in proxuma. III , 75. 
Crassns obtrectans. IV, 63. 
Crebritate fluctuam. III, 52. 
Creta altior est. III , 61. 
Creta medio. y. Longe a continenti. 
Cni nisi pariter. 1 , 31. 
Cui nomen oblivionis. I, 82. 
Cuius advorsa voluntate. 1 , 30. 
Cnins duasinsulas.v. Traditurfugam. 
Cultu corporis. {V, 5. 
Cuncta potiundi. Inc. 84. 
Cupientissumus legis. V, 15. 
Curetés, quia principes. III, 64. 
Curio Volcanaliorum. IV, 70. 
Curionem quaesiyit. I, 60. 
Curribus falcatis. III , 12. 
Curubis. I, 46. 



Daedalum ex Sîcilia. II, 5. 
Daediilus primnm. II , 6. 
Dardanîa a rege. III, 33. 
De pécore, v. Coria recens. 
De praefecto urbîs. 1 , 48. 
Dedecores ÎQultîque. III, 90. 
Deîu campi Themiscyrii. III, 46. 
Dein Cotta in hune. Il, 50. 
Dein lenita iam. III, 94. 
Demissîs partem. IV, 50. 
Dîei medio. II, 103. 



Dissidere inter se. IV, 41. 
Diyorsa uti solet. III, 78. 
Doctus militiam. 1 , 117. 
Dolia qanm sub. IV, 30. 
Domitînm proconsnlem. 1 , 78. 
Dnbitayit acie pars. I, 113. 
Dubium an insula. II, 81. 
Dubius coDsîli. III , 98. 
Duci probare. Inc. 86. 
Dura înferior. Inc. 61. 
Dum paullatîm suis. III, 71. 
Duos quam maxumos. III, 20. 

E mûris canes. II, 67. 

Ea continentia. y. Vir grayis. 

Ea paucis, quibus. I, 108. 

Eam deditionem. II , 84. 

Earum aliae pauUum. I, 66. 

Egregius militiae. I, 118. 

Eo redeunte domum. Inc. 64. 

Eodem anno. II, 41. 

Eodem tempore. y. Et eodem tem- 

pore. 
Equi sine rectore. I, 104. 
Equis et armis decoribus. III, 11. 
Equîs paria operimenta. IV, 18. 
Equo atque armis. Inc. 50. 
Ergo senati décrète. Inc. 58. 
Et continetur grayis. Inc. 77. 
Et Diponem yalidam. I, 81. 
Et ei magna yoce. I, 63. 
Et forte in nayigando. III, 87. 
Et in proeliis. V, 5. 
Et codera tempore.^III, 80. 
Et Marins yickus. I, 34. 
Et Metello procul. 1 , 26. 
Et mox Fufidius. I, 75. 
Et numeri eorum. I, 77. 
Et onere turrium. III , 24. 
Et Perpernam forte. III, 5. 
Et Poeni ferunt. H , 91. 
Et rdatns inconditae. I, 41. 
Et fitatîones sub.' I, 90. 
Et uxori. r*. Qui ,uxori ei«. 
Etruda omnîs. I, 53. 
Eum atque Metrophanem. III, 8. 
Ex insolentia ayidus. Inc. 43. 
Ex parte cohortium. Inc. 9. 
Ex quo tempore maiorom. 1 , 13. 



INDEX FRAGMENTORUM ALPHABETICrS. 



38 1 



Exaudirîqne Bonus. III, 06. 
Exercîtnm argento. Inc. 33. 
Ëxercitum dimisît. .IV, 53. 
Exercitum maiorum. Inc. 17. 
Exuant armis. III , G8. 

F. 

Fannio veritatem. I, 4. 
Fecît ut nunciîs. Inc. 03. 
Fenoribns coopertus. Inc. 70. 
Fessas in Pamphyliam. II, 30. 
Festinantibus in snmma. IV, 26. 
Fine ing^nînnm. III, 03. 
Frugnm pabulique. II , 03. 
Fngam maturabat. I, 121. 

Gens raro egressa. I, 04. 
Genua patrum. Inc. 57, 
Genus armîs ferox. II, 70. 
G^nus hominum yagum. II, 78. 
Genus militum suetum. II, 77. 
Germani intectum. III, 57. 
Geryonîs. II , 0. 
Getae sunt. v. Mysîî, quos. 
Gravîore bello. Inc. 16. 



Haec post^uam Varro. II, 80. 
Haud impigre. IV, 46. 
Hi locorum pergnari. IV, 23. 
Hi saltibus occupatis. II, 35. 
Hi sunt, qui secundum. Inc. 53. 
Hispaniam sibi. I, 65. 
Hispanorum morem fuisse. II, 10. 
Hostes Qfipressi. Inc. 18. 
Hune igitur. III , 4. 

I. 

lam repente. Inc. 37. 
Ibi Fimbrîana. II , 58. 
Ibi triennio. III, 00. 
Ichnusa. II, «8. 
Ictu eorum. II, 72. 
Id bellnm excitabat. I, 47. 
Idem fecdre Octavius. I, 06. 
Igitur discubuere: III, 3. 
Igitur inti^rsus, III, 43. 
Igitur le^ones. IV, 44, 
Igitur venditîs. I, 30. 



Igni torrere. III, 77. 

Ille Gonisturgim. lue. 30. 

Ille festinat. II, 08. 

Illi tertio mense. III, 0. 

Illo profectus. I, 03. 

Illum raptis forum. I, 83. 

Imbecilla est fortitudo. Inc. 08. 

Immane quantum. II , 70. 

Impediebant iussa. Inc. 23. 

Implicatae rates. IV, 31. 

Imperi prolatandi. IV, 0. 

Impotens et nimius. IV, 74. 

In hune modum. y. Dein Cotta. 

In Hispaniam versus. Inc. 35. 

In nuda iniecta. Inc. 25. 

In ore gentibus. v. U.t in ore.* 

In peste describenda. III, 27. 

In quis notissumus. IV, 40. 

In quis longissumo. I, 3. 

In secunda festinas. Inc. 10. 

In Sicilia est Enceladus. y. Otus in 

Creta. 
In silva Sila. IV, 20. 
Inde ortus sermo. I, 20. 
Ingens ipse. III, 10. 
Incidere in colonos. III, 76. 
Infrequentem stationem. IV, 67. 
Insanum aliter. I, 43. 
Insolens vera. IV, 7. 
Insulas fortunatas. I, 68. 
Inter arma civilia. Inc. 42. 
Inter laeya moenium. II, 24. 
Inter recens domitas. III, 31. 
Introrsus prima, v. Igitur introisus. 
Ipse animi. II , 04. 
Ipsum mare Pontîcum. III, 51. 
. . . is saeyitia. Qua re. II , 40. 
Ita castra sine. IV, 4. 
Ita fiducia. II, 88. 
Ita sperat illam. Inc. 27. 
Italiae plana. IV, 33. 
Italiae Siciliam. IV, 34. 
Itaque Sertorius. I, 71. 
Itaque Servilius. T, 84. 
lier vortit ad Corycum. I, 87. 
Itineris eorum. v. Et niimeri eorum. 
lussu Metelli. I, 70. 

L. Hostîlius Dasîanus. IV, 01. 



382 



INDEX PRAGMENTORUM ALPHABETICUS. 



Lata autem ideo. III, 50. 
Lcgiones Valerianae. Y, 14. 
Lenaeas SalIuBtium. Inc. 41. 
Lepidnm poenitentem. I, 58. 
Libéria eins ayuncalns. I, 102. 
Libertatis insueti. I, 120. 
Locam editiorem. I, 106. 
Locum nullum. III, 60. 
Longue a continenti. III, 60. 
Laces. Inc. 76. 
Lncullus pecaniam. V, 11. 
Lnsitaniae gravem. Inc. 34. 
Lnxo pede. Y, 2. 
Lyciae Pisidiaeque. II, 40. 

M. 

M. Antpnius perdundae. III, 65. 
M. Lepido cum omnibus. I, 61. 
M. Lollius Palicanns. lY, 58. 
Magna gloria tribunns. I, 62. 
Magna vis hominum. I, 54. 
Magnam exorsus. lY, 73. 
Magnis operibus perfectis. I, 91. 
Maie iam assuetum. III, 83. 
Manus ferreas. III, 22. 
Marins, cui fracta. y. Ut in M. 

Mario. 
Marias invita matre. I, 31. 
Maturaverant exercitam. I, 92. 
Maariqae, vanum genus. I, 69. 
Maxame yellem. 1 , 56. 
Maxameque ferocia. y. Qnis rébus 

SuUa. 
Maxumîs ducibus. Inc. 67. 
Mesopotameni bomines. lY, 13. 
Militiae periti. I, 116. 
Mithridates corpore. II, 56. 
Mitbridates et fratrem. II, 55. 
Modestus ad omnia. II , 85. 
Modico quoque. I, 64. 
Moenibus deturbat. II, 101. 
Morbi graves. III, 28. 
More eqaestrls proelii. Jdc. 21. 
More humanae. Inc. 59. 
Mox tanta flagîtia. I, 37. 
Maltiquo commeatits. II, 48. 
Multisque saspicionibns. IV, 57. 
Multitndini ostendens. lY, 59. 
Multoâ tamen. Inc. 48. 
Muros sticcesserat. III, 92. 



Murum ab angulo. II, 82. 
Mjsii quos. lY, 47. 

M. 

Nam a primordîo. I, 8. 

Nam procul. II, 80. 

Nam qai enare. III, 25. 

Nam si in Pompeîo, Y, 20. 

Nam speciem. III, 49. 

Nam Sullae dominationem. Inc. 

46. 
Nam Sullam consulem. II, 01. 
Nam talia incepta. Inc. 54. 
Nam tertia tuno. III, 14. 
Namque bis praeter. III, 89. 
Namque omnium. III, 48. 
Namque primum lasonera. lY, 22. 
Naphthas. lY, 14. 
Narbone per concilium. II, 16. 
Ne illa tauro. II, 14. 
Ne inrumiendi. lY, 77. 
Ne qua contumelia. Inc. 78. 
Ne simplici quidem. III, 29. 
Neque apud Sali. II, 51, 
Neque detrusus. I, 107. 
Neque est offensas. Inc. 47. 
Neque inermis. II, 73. 
Neque me diyorsa. I, 7. 
Neque se recipere. I, 10^. 
Neque iam sustineri. III, 35. 
Neque subsidiis. II, 63. 
Neque yirgines. II, 18. 
Neu qnis miles. Inc. 15. 
Nexuit catenae. I, 25. 
Nibil esse de republica. I, 24. 
Nihil ob tantam. I, 40. 
Nihîl socordia. Inc-. 72. 
Nisi qua flumen. II, 38. 
Nîsi quum ira. I, 101. 
Nobis primae dîssensîones. I, 9. 
Noctu diuque. II, 62. 
Nomenque Danubium. III, 55. 
Non poeniturum. Inc. 73. 
Non repugnantibns modo. Inc. 26. 
Non tu scis. III, 87. 
Nos in tanta. %, 6* 
Noya aestas. y. Primo mense te- 

rîs. 
Nubes foedayere. Inc. 09. 
Numeroque praestans. I, 109. 



INDEX FRAGMENTOUIÎM ALPIIABETICUS. 



383 



G. 

Obyiam fuere. II, 00. 
Obyîam ire. I, 07. 
Occnpatusque collis. I, 70. 
Occurrere duci. II, 21. 
Octavium mitem.y. Collegamqae eîus. 
Omnes, qui circam. II, 83. 
Omnes, qui secundis rébus. IV, 20. 
Omnes, qulbus senecto. IV, 05. 
Omnia sacrata corpora. II, 74. 
Omnis Italia. IV, 34. 
Omnium partium. I, 14. 
Omnium fluminum. III, 50. 
Orbe terrarum. II, 08. 
Orion oritur. Inc. 05. 
Ostia. Inc. 40. 
Otus in Creta. III, 02. 

F. 

Pactione amisso. Inc. 40. 
Parte consumpta. III , 7. 
Parva legio flnmen. II, 05. 
Paucos saltum. I, 122. 
Paullulum requietis. Inc. 7. 
Pelorum promontorium. IV, 40. 
Peractis septuaginia. Y, 4. 
Perculsia et animi. III, 01. 
Perperna tam paucis. I, 44. 
Perrexere in Hispaniam. II , 15. 
Philippus, qui. I, 55. 
Pluteos rescindit. IV, 10. 
Pompeîus cum alacribus. II, 17. 
Pompeius devictis. IV, 54. 
Pompeius oris improbi. y. Lenaens. 
Post defectionem. I, 10. 
Post reditum eornm. III, 84. 
Post nbi fiducia. II, 07. 
Postquam egressus. III , 30. 
Postquam remoto. I, 12. 
Postremo ipsos. I, 23. 
Pressi undique. Inc. 32. 
Primam modo lapjdiam. II, 42. 
Primo aërem. III, 27. 
Primo incidit forte. II , 75. 
Primo mense veris, Inc. 75. 
Primos Cretenscs. III, 03. 
Primum Graecorum. III, 32. 
Profectîonem festinantes. I, 123. 
Profectus quidam Ligua. Inc. 20. 



Prohibet noccre. V, 3. 
Proxnmum Sallnstius. III, 45. 
Pnidens omnium. I, 00. 
Publinsque Lentulus. II, 47. 
Pyrrhus interemptus. Inc. 51. 

a. 

Qua tempestate. III, 53. 

Quae canssa fuerat. Inc. 55. 

Quae cis paucos. III, 70. 

Quae pacta in conventione. Inc. 24. 

Quae pecunia. II, 37. 

Quaesere. I, 120. 

Quam roaxumis. IV, 11. 

Quarum unam. III, 41. 

Quasi par in oppido. III, 20. 

Quem ex Mauretania. II, 31. 

Quem trans stagnum. III, 10. 

Qui nullo certo. III, 73. 

Qui praegrediebantnr. IV, 17. 

Qui orae maritnmae. III, 50. 

Qui praetores facibus. IV, 2. 

Qui proxumi loca. IV, 08. 

Qui quidem mos. IV, 00. 

Qui uxori eius. V, 0. 

Quia corpore et lingua. II, 45. 

Quibus de caussis. V, 10. 

Quietam a bellis. I, 112. 

Quin lenones. I, 50. 

Quippe vasta Italia. I, 21. 

Quirites ! Multa mihi. y. Dein Cotta. 

Quis a Sertorio. II, 22. 

Quis in praesens. IV, 72. 

Quis rébus Sulla. I, 22. 

Quo cupidius in ore. Inc. 20. 

Quo patefactnm est. I, 42» 

Quod ubi frustra. III, 85. 

Quos adyorsum multi. II, 57. 

Quos inter maxume. I, 114. 

Quum arae et alia. I, 28. 

Quum intérim luraine. IV, 43. 

Quum murum hostium. I, 111. 

Quum multa dissereret. II, 00. 

Quum praedixero. II, 1. 

Quum Sertorius. Inc. 1. 

Radicem montis. Inc. 0. 
Rébus supra yota. Inc. 00. 



384 



INDEX FBAGMENTORUM ALPHABETICUS. 



Recens scripsit. I, 5. 
Receptis plerisque si^is. II, 23. 
Regem avorsabantur. Y, 7. 
Regressî ad faciliores. Inc. 22. 
Religione Volcanaliomm. IV, 71. 
Repente incautos. Inc. 12. 
Repulsus a Lete. I, 89. 
Res populi romani. I, 1. 
Res romana pluramnni. I, 10. 
Reyorsi postero die. IV, 27. 
Rumore primo. I, 115. 
Rnuntque pars magna. II, 59. 
Rursus iumenta nacti. IV, 25., 

S. 

Saepe celebritatem. Y, 17. 

Saguntini fide. II, 27. 

Sagnntinm. II, 28. 

Sallnstitts anctor. lY, 12. 

Sallustius dnces laudat. III, 16. 

Salins tins Scyllam saxum. lY, 37. 

Sallnstîus yanos Manros. Inc. 39. 

Sallnstius ait. y. Hispanorum morera. 

£aXovaTiog fihv ovv (priai. Y, 10. 

HaXovGxCov dï d'av^iciia), III , 30. 

Sanctus alia. Inc. 76. 

Sanctus aliter. I, 100. 

Sane bonus ea. Y, 19. 

Sapor iuxta. lY, 42. 

Sardes Hercule. II, 4. 

Sardinia in Africo. II, 2. 

Saxaque ingentia. III, 23. 

S calas pares. lY, 15. 

Scjthae nomades. III, 47. 

Se eius opéra. III, 40. 

Se regibus, y. Celtiberi se regibus. 

Sed ipsi ferunt. II, 13. 

Sed Metellus in yolnere. II, 26. 

Sed Metellus in ulterîore. II, 30. 

Sed Mithridates extrema. II, 54. 

Sed Pompeîus a prima. III, 6. 

Sed ubi ille. Y, 13. 

Sed ubi tempore. Inc. 11. 

Senecta^am aotate.. Inc. 80. 

Sertorius poflis. I, 80. 

Sernm enim bellum. III, 13. 

Sestertium tricies^ lY, 62. 

Si advorsus vos. III, 1. 

Si. nihîl ante. lY, 56. 

Si Quirites parum, III, 81. 



Sic yero quasi. I, 95. 
Simul eos et cunctos. lY, 3. 
Simul immanis. III, 72. 
Simulans sibi alyum. I, 45. 
Sin yis obsistat. III, 67. 
Soleas festinare. Inc. 70. 
Solis yîis. I, 124. 
Sorte ductos. lY, 28. 
Speciem captae urbis. Inc. 4. 
Staphjlus primus. Inc. 52. 
Stobos. II, 43. 
Stolide castra. lY, 69. 
Suos équités. II, 71. 
Suspectusque fuit. lY, 64. 
£vXXag ovts véoç oSv, I, 35. 

T. 

Tantum antiquitatis. I, 16. 

Tarrhos. II, 12. 

Tartessum Hispaniae. v. Ut alii tra- 

diderunt. 
Tenuit LucuUus. IV, 6. 
Tergis ylnciebant. Inc. 14. 
Terror hostibus. II, 69. 
Tetrarchas regesqne. lY, 8. 
Titurium legatum. II, 34. 
Togam paludamento. Inc. 31. 
Tota autem insula. III, 34. 
Traditur fugam. I, 67. 
Transgresses omnis. I, 72. 
Trîplici fluctu. lY, 39. 
Troiano tempore. II, 10. 
Tum vero Bithyïii. lY, 21. 
Tum vero Etrusci. I, 20. 
Turbinum motus. Y, 6. 
Turmam equitum. II, 60. 
Tjrannumque et Cinnam. I, 50. 

U. 

Ubi eum tota. v. Se eius opéra. 

Ubi multa nefanda. Inc. 28. 

Ubi se laniata. y. Charybdîs mare. 

Unde pons. .UI, 21. 

Unns constîtît. III, 79. 

Ut actione desisteret. II, 44. 

Ut alii tradidernnt. II, 32. 

Ut în M. Mario. I, 38. 

Ut in ore gentibus. I, 98. 

Ut res magis. Inc. 5. 



INDEX FRAGMENTORUM ALPHABETICUS. 



385 



Ut Sullani fugara. I, 36. 
Ut Bustinere corpora. III, 80. 
Ut tanta repente. Inc. 62. 
Uti Lepidus et Catulus. I, 52. 

Vacnam istam. I, 110. 
Yenti per cava. II, 52. 
Vespera. II, 99. 
Vestes de pellibus. III, 58. 



Vices. Inc. 82. 

Vlctoriam incruento. y. Sali, duces 

laudat*. ■ 
Video indigentiam. V, 18. 
Vir gravis et. II, 86. 
Virgilius in peste. III, 27. 
Virtuti satis. Inc. 13. 
VisuTos. Inc. 85. 
Vizo. IV, 48. 
Volgits amat fieri. Inc. 74. 



SALLUST, 



25 



Lipsiae, Typis B. G. Teubneri.